Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 365 5201786 5180309 2026-09-18T08:32:40Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5201786 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[27 красавіка]]: У [[Пецярбург]]у магнатамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] падпісаны «Акт канфедэрацыі», якая ў гісторыю ўвайшла, як [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкая]]. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[25 чэрвеня]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі ў Вільні [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Генеральную канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[2 красавіка]]: [[Франсіска дэ Паула Сантандэр]], нацыянальны герой Калумбіі. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[3 сакавіка]]: [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] 4z3ykt5yidlc4a5mrl3k21btxhd4v1r 0 373 5201436 5074218 2026-09-17T13:06:51Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5201436 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}} </noinclude> '''17 лістапада''' — трыста дваццаць першы (трыста дваццаць другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Ludwik Wegierski (275146).jpg|thumb|left|120px|[[Людовік Венгерскі]]]] * [[1370]]: Кароль [[Людовік Венгерскі]] заняў польскі сталец. * [[1800]]: [[Кангрэс ЗША]] ўпершыню сабраўся ў [[Вашынгтон]]е. * [[1855]]: [[Давід Лівінгстан]] адкрыў [[Вікторыя (вадаспад)|вадаспад]] на рацэ [[Замбезі]] і назваў яго ў гонар [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]]. * [[1869]]: [[Суэцкі канал]] адкрыўся для суднаходства. * [[1903]]: [[Акры]] адыходзіць да [[Бразілія|Бразіліі]] па мірнай дамоўленасці з [[Балівія]]й. * [[1944]]: Ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў вызвалены [[Тырана|горад Тырана]]. * [[1989]]: Пачалася «[[Аксамітная рэвалюцыя]]» ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. * [[2025]]: Былая прэм’ер-міністр [[Бангладэш]] [[Шэйх Хасіна]] завочна прысуджана да смяротнай кары. == Нарадзіліся == [[File:August Ferdinand Möbius.jpg|thumb|120px|[[Аўгуст Фердынанд Мёбіус]]]] * [[1291]]: [[Філіп V Высокі|Філіп V, кароль Францыі]] * [[1612]]: [[П’ер Міньяр]], жывапісец * [[1755]]: [[Людовік XVIII]], кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1765]]: [[Джавані-Батыста Бальбіс]], італьянскі [[батанік]], міколаг, [[урач]], дырэктар Батанічнага сада Ліёна і заснавальнік Ліёнаўскага Лінееўскага таварыства (пам. 13.2.1831) * [[1790]]: [[Аўгуст Фердынанд Мёбіус]], нямецкі [[матэматык]] * [[1828]]: [[Эмерык Чапскі]], беларускі калекцыянер і нумізмат * [[1888]]: [[Макс Лінгнер]], нямецкі мастак * [[1893]]: [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]], беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык і [[педагог]] (пам. 23.5.1946) * [[1902]]: [[Юджын Вігнер]], амерыканскі [[фізік]] і [[матэматык]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] 1963 года(пам. 1.1.1995) * [[1906]]: [[Янка Багдановіч]], [[пісьменнік]] * [[1926]]: [[Алег Гарнікевіч]], аўстрыйскі біяхімік * [[1928]]: [[Арман (мастак)|Арман]], мастак * [[1966]]: [[Сафі Марсо]], французская актрыса * [[1978]]: [[Рэйчэл Мак-Адамс]], канадская актрыса * [[1992]]: [[Наташа Морысан]], ямайская лёгкаатлетка * [[2006]]: [[Дзяніс Лазавік]], беларускі шахматыст == Памерлі == [[File:Profile_portrait_of_Catherine_II_by_Fedor_Rokotov_(1763,_Tretyakov_gallery).jpg|thumb|120px|[[Кацярына II]]]] * [[594]]: [[Грыгорый Турскі]], гісторык і біскуп [[Тур (горад)|Тура]] * [[1525]]: [[Леанора Авіская]], каралева [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1558]]: [[Марыя I Цюдар]], каралева [[Англія|Англіі]] * [[1796]]: [[Кацярына II|Кацярына II, імператрыца расійская]] (нар. 21.4. (2.5) 1729) * [[1862]]: [[Леапольд Купельвізер]], аўстрыйскі мастак * [[1923]]: [[Эдуард Борнхёэ]], эстонскі празаік * [[1924]]: [[Эжэн Сімон]], французскі арахнолаг * [[1925]]: [[Юхан Аўгуст Брынель]], шведскі інжынер * [[1929]]: [[Герман Холерыт]], амерыканскі інжынер, вынаходнік * [[1939]]: [[Васіль Елісеевіч Літко|Васіль Літко]], мастак, ілюстратар кніг (нар. 1900) * [[1956]]: [[Эркі Хутунен]], фінскі архітэктар * [[1982]]: [[Эдуард Тубін]], эстонскі і шведскі кампазітар * [[2000]]: [[Луі Эжэн Фелікс Неель]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. 22.11.1904) * [[2002]]: [[Аба Эвен]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[2013]]: [[Дорыс Лесінг]], англійская пісьменніца * [[2019]]: [[Хелга Данцбэрга]], латвійская актрыса == Святкуюць == * Міжнародны дзень студэнтаў {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л17]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 лістапада| ]] 52jpdtozi7d7axdnmn186v0g15rllma 0 405 5201435 5130110 2026-09-17T13:06:24Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5201435 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}} </noinclude> '''18 мая''' ('''18 траўня''') — сто трыццаць восьмы (сто трыццаць дзявяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1012]]: [[Бенедыкт VIII (Папа Рымскі)|Бенедыкт VIII]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Пецярбург]]у заснавана беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», якая выдала 38 кніг агульным накладам больш за 100 тыс. асобнікаў (праіснавала да [[1914]]). * [[1912]]: У [[Мінск]]у створана Таварыства краязнаўства, этнаграфіі і археалогіі. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агастына Маркета]] прызначаны нунцыем [[Ватыкан|Апостальскай Сталіцы]] на [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1994]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эфіопія]]й. == Нарадзіліся == * [[1048]]: [[Амар Хаям]], персідскі і таджыкскі паэт і вучоны (пам. 4.12.1131) * [[1610]]: [[Стэфана дэла Бела]], французскі малявальшчык * [[1868]]: [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II, імператар расійскі]] (пам. 17.7.1918) * [[1872]]: [[Бертран Артур Уільям Расэл]], англійскі матэматык, філосаф і грамадскі дзеяч (пам. 2.2.1970) * [[1888]]: [[Ганна Адамаўна Барысевіч|Ганна Барысевіч]], беларуская доўгажыхарка * [[1895]]: [[Аўгуста Сесар Сандзіна]], нікарагуанскі палітычны дзеяч * [[1897]]: [[Феліксас Вайшнарас]], літоўскі паэт, перакладчык, журналіст (пам. 21.8.1972) * 1897: [[Фрэнк Капра]], амерыканскі кінарэжысёр (пам. 3.9.1991) * [[1901]]: [[Анры Сагэ]], французскі кампазітар і дырыжор * [[1901]]: [[Эркі Хутунен]], фінскі архітэктар * [[1905]]: [[Казімеж Фелікс Куманецкі]], польскі філолаг, гісторык антычнасці (пам. 8.6.1977) * [[1912]]: [[Рычард Брукс]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1913]]: [[Шарль Трэнэ]], французскі шансанье * [[1914]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1918]]: [[Масіма Джыроці]], італьянскі акцёр * [[1919]]: [[Марго Фонтэйн]], англійская артыстка балета * [[1920]]: [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], з 1978 [[Папа Рымскі]] Ян Павел II (пам. 2.4.2005) * [[1937]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч|Мікалай Паўлюкевіч]], беларускі вучоны ў галіне цеплафізікі * [[1938]]: [[Міхаіл Казінец]], беларускі дырыжор, педагог * [[1939]]: [[Петэр Грунберг]], нямецкі фізік * [[1940]]: [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, літаратуразнавец і перакладчык з [[Беласточчына|Беласточчыны]] * [[1944]]: [[Джэймс Артур]], канадскі матэматык * [[1970]]: [[Ціна Фей]], амерыканская актрыса * [[1972]]: [[Аляксандр Кулінковіч]], беларускі рок-музыка, лідар гурта [[Neuro Dubel]] * [[1973]]: [[Сяргей Далідовіч]], беларускі лыжнік * [[1986]]: [[Максім Аляксандравіч Бардачоў|Максім Бардачоў]], беларускі футбаліст * [[2002]]: [[Аліна Ільназаўна Загітава]], расійская фігурыстка == Памерлі == * [[526]]: [[Ян I (Папа Рымскі)|Ян I, Папа Рымскі]] (нар. ~470) * [[1160]]: [[Эрык IX Святы]], кароль шведскі (нар. ~1120) * [[1551]]: [[Даменіка Бекафумі]], італьянскі мастак * [[1800]]: [[Аляксандр Сувораў]], рускі палкаводзец (нар. 13(24).11.[[1730]]) * [[1909]]: [[Ісак Альбеніс]], іспанскі кампазітар (нар. 29.5.[[1860]]) * [[1910]]: [[Эліза Ажэшка]], польская пісьменніца (нар. [[6.6]].[[1841]]) * [[1911]]: [[Густаў Малер]], аўстрыйскі кампазітар (нар. 7.7.[[1860]]) * [[1981]]: [[Уільям Сараян]], амерыканскі пісьменнік і драматург * [[1983]]: [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык (нар. [[5.5]].[[1917]]) * [[1990]]: [[Джыл Айрленд]], англійская і амерыканская актрыса * [[2016]]: [[Алег Аблажэй]], беларускі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Гаіці}} [[Гаіці]]: Дзень сцяга {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|518]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 мая| ]] boe2pdpc8gglp6qpz0kx9z0ab60eusj 0 832 5201783 5190616 2026-09-18T08:31:16Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5201783 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''3 ліпеня''' — сто восемдзесят чацвёрты (сто восемдзесят пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Hugues capet.jpg|thumb|120px|Гуга Капет]] * [[987]]: Каранацыяй [[Гуга Капет]]а закончылася валадаранне каралінгаў і пачалося валадаранне капетынгаў. * [[993]]: У дароўнай грамаце [[Атон III|Атона III]] упершыню ўпамінаецца горад [[Патсдам]] пад імем «Poztupimi». * [[1410]]: Злучаныя польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]] рушылі да мяжы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. * [[1608]]: Французскі гідрограф [[Самюэль дэ Шамплейн]] заснаваў [[горад Квебек]]. * [[1660]]: Войска [[Павел Ян Сапега|Паўла Сапегі]] вызваліла [[Мінск|Менск]] ад расійскіх захопнікаў. * [[1811]]: Руская армія пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў|Міхаіла Кутузава]] разбіла турэцкую армію пад [[Рушчук]]ом. * [[1848]]: Выйшаў першы нумар аўстрыйскай газеты «[[Die Presse]]». * [[1890]]: [[Айдаха|Штат Айдаха]] ўвайшоў у склад [[ЗША]], стаўшы 43-м штатам. * [[1941]]: Упершыню пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] [[Іосіф Сталін]] выступіў з радыёзваротам да савецкага народа. * [[1944]]: Вызваленне [[Мінск]]а ад нацысцкіх захопнікаў. * [[1959]]: У памяць баявой садружнасці партызан [[Беларуская ССР|Беларусі]], [[РСФСР|Расіі]] і [[Латвійская ССР|Латвіі]] адкрыты [[Курган Дружбы]] на мяжы трох рэспублік. * [[1988]]: Амерыканскі фрэгат збіў над [[Персідскі заліў|Персідскім залівам]] іранскі грамадзянскі самалёт з 290 пасажырамі на борце. * [[1996]]: [[Барыс Ельцын]] абраны [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнтам Расіі]] на другі тэрмін. * [[2020]]: Камета [[C/2020 F3 (NEOWISE)]] прайшла свой [[перыгелій]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Kafka_portrait.jpg|thumb|left|120px|Франц Кафка]] * [[1423]]: [[Людовік XI]], кароль французскі * [[1728]]: [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[1767]]: [[Жан Дэсоль]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1789]]: [[Іаган Фрыдрых Авербек]], нямецкі мастак * [[1828]]: [[Уладзіслаў Чартарыйскі]], польскі палітычны дзеяч (пам. 23.6.1894) * [[1866]]: [[Амбруаз Валар]], французскі гандляр творамі мастацтва (пам. 21.7.1939) * [[1879]]: [[Васіль Рагуля]], беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, пасол і сенатар у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (пам. 16.6.1955) * [[1883]]: [[Франц Кафка]], нямецкамоўны [[пісьменнік]] (пам. 3.6.1924) * [[1896]]: [[Яраслаў Кастыцэвіч]], беларускі педагог, грамадскі і царкоўны дзеяч (пам. 1.4.1971) * [[1897]]: [[Джэсі Дуглас]], амерыканскі матэматык * [[1901]]: [[Андрэй (Крыт)]], рэлігійны і грамадскі дзеяч беларускага замежжа (пам. 21.5.1983) * [[1910]]: [[Аляксей Грыцук]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, літаратуразнавец, настаўнік, старшыня [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]] (пам. 30.5.1976) * [[1918]]: [[Рыгор Бярозкін]], беларускі літаратуразнавец * [[1922]]: [[Карнель (мастак)|Карнель]], нідэрландскі мастак * [[1926]]: [[Уладзімір Восіпавіч Багамолаў|Уладзімір Багамолаў]], рускі пісьменнік (пам. 2003) * [[1928]]: [[Ян Махульскі]], польскі акцёр і рэжысёр * [[1937]]: [[Том Стопард]], брытанскі драматург * [[1940]]: [[Роберт Язэп Тамушанскі]], беларускі рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, філолаг, публіцыст (пам. 10.12.1996) * [[1945]]: [[Сахарон Шэлах]], ізраільскі матэматык * [[1952]]: [[Лора Брэніган]], амерыканская спявачка * [[1958]]: [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі]], беларускі архітэктар і гісторык архітэктуры. * [[1960]]: [[Вінс Кларк]], брытанскі музыка, [[кампазітар]], удзельнік гуртоў [[Depeche Mode]], [[Yazoo]], [[Erasure]] * [[1962]]: [[Том Круз]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1987]]: [[Себасцьян Фетэль]], гоншчык [[Формула-1|Формулы-1]], чатырохразовы чэмпіён свету * [[1993]]: [[Нік Фінк]], амерыканскі плывец, чэмпіён свету * [[1993]]: [[Міхкель Райм]], эстонскі велагоншчык == Памерлі == * [[683]]: [[Леў II (Папа Рымскі)|Леў II, Папа Рымскі]] * [[1640]]: [[Джузэпэ Чэзары]], італьянскі жывапісец * [[1642]]: [[Марыя Медычы]], каралева французская * [[1904]]: [[Тэадор Герцль]], аўстрыйскі яўрэйскі журналіст, палітык, заснавальнік палітычнага [[сіянізм]]у * [[1918]]: [[Мехмед V]], султан [[Асманская імперыя|асманскі]] * [[1935]]: [[Андрэ Сітраен]], французскі прадпрымальнік * [[1936]]: [[Генрых Хёрле]], нямецкі мастак * [[1969]]: [[Браян Джонс]], рок-музыкант, гітарыст [[The Rolling Stones]] * [[1971]]: [[Джым Морысан]], лідар музычнага гурта [[The Doors]] * [[1987]]: [[Цута Кімура]], японскі мастак * [[1998]]: [[Леў Рохлін]], расійскі палітык і ваенны дзеяч * [[2002]]: [[Кенет Рос Мак-Кензі]], амерыканскі фізік * [[2004]]: [[Андрыян Нікалаеў]], савецкі касманаўт * [[2005]]: [[Альберта Латуада]], італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст * [[2017]]: [[Паала Віладжа]], італьянскі акцёр і рэжысёр == Святкуюць == * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: [[Дзень незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] (Дзень Рэспублікі) * {{Сцяг Амерыканскіх Віргінскіх астравоў}}[[Амерыканскія Віргінскія астравы]], [[ЗША]]: Дзень эмансіпацыі * {{Сцяг М'янмы}} [[М'янма]]: Дзень жанчын {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|703]] </noinclude> [[Катэгорыя:3 ліпеня| ]] dhy69izvt8w19mrw8z216dh8qbl28ks 0 835 5201785 5004630 2026-09-18T08:32:14Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5201785 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на сакавік}} </noinclude>__NOTOC__ '''3 сакавіка''' — шэсцьдзесят трэці (шэсцьдзесят чацвёрты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1067]]: Адбылася [[бітва на Нямізе]] паміж злучанымі дружынамі Яраславічаў і войскам полацкага князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]]. Першая летапісная згадка пра [[Мінск|Менеск (Мінск)]]: горад спалены, гараджане забіты або выведзены ў палон. * [[1241]]: Манголы разбілі каля [[Кракаў|Кракава]] польскае войска на чале з [[Баляслаў V Сарамлівы|Баляславам V]]. * [[1845]]: [[Фларыда (штат)|Фларыда]] ўвайшла ў склад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1848]]: Пачалася [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|дэмакратычная рэвалюцыя]] ў [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]]. * [[1861]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выдадзены Маніфест на скасаванне [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. * [[1863]]: Заснавана [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША]]. * [[1878]]: Паміж Расійскай і Асманскай імперыямі быў падпісаны [[Сан-Стэфанскі мір]]. * [[1918]]: Паміж Германіяй і Савецкай Расіяй заключаны [[Брэсцкі мір]]. * [[1930]]: Вываз з Беларусі ў [[Сібір]] першага эшалона з «[[раскулачванне|раскулачанымі]]» сялянскімі сем’ямі. * [[1986]]: Выйшаў альбом «[[Master of Puppets]]». * [[1992]]: Абвешчана незалежнасць [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. * [[2012]]: Упершыню ўручана [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]]. == Нарадзіліся == * [[1700]]: [[Шарль-Жазеф Натуар]], французскі мастак * [[1777]]: [[Юзаф Маралёўскі]], беларускі паэт і педагог (пам. 12.8.1845) * [[1803]]: [[Аляксандр-Габрыэль Дэкан]], французскі мастак * [[1805]]: [[Ёнас Фурэр]], 1-ы прэзідэнт Швейцарыі * [[1843]]: [[Аляксандр Грэям Бел]], амерыканскі навуковец, вынаходнік [[тэлефон]]а * [[1868]]: [[Эміль Шарцье]], французскі філосаф * [[1890]]: [[Лявон Заяц]], беларускі палітык, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (пам. 23.9.1935) * [[1899]]: [[Юрый Карлавіч Алеша|Юрый Алеша]], рускі пісьменнік * [[1900]]: [[Герасім Васілевіч Якушка|Герасім Якушка]], беларускі архітэктар (пам. 6.1.1942) * [[1903]]: [[Рабэ Энкель]], фінскі пісьменнік * [[1914]]: [[Асгер Ёрн]], дацкі мастак * [[1924]]: [[Ліз Асіа]], швейцарская спявачка * [[1925]]: [[Цві Замір]], ізраільскі ваенны дзеяч * [[1927]]: [[П’ер Абер]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1933]]: [[Томас Міліян]], італьянскі акцёр * [[1940]]: [[Уладзімір Фёдаравіч Ладысеў|Уладзімір Ладысеў]], беларускі гісторык * [[1942]]: [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт * [[1950]]: [[Лора Зіскін]], амерыканскі сцэнарыст * [[1953]]: [[Валерый Васільевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], беларускі рэжысёр * [[1956]]: [[Збігнеў Бонек]], польскі футбаліст, трэнер, спартыўны функцыянер * [[1969]]: [[Дайга Міерыня]], латвійскі дзяржаўны дзеяч * [[1976]]: [[Кейт Пентус-Розіманус]], эстонскі дзяржаўны дзеяч * [[1982]]: [[Джэсіка Біл]], амерыканская актрыса * [[1985]]: [[Марыэль Загуніс]], амерыканская фехтавальшчыца, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Кілі Ходжкінсан]], англійская бягуха == Памерлі == * [[1706]]: [[Іаган Пахельбель]], нямецкі кампазітар * [[1767]]: [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|Ян Глаўбіц]], класік беларускай архітэктуры * [[1792]]: [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[1824]]: [[Джавані Батыста Віёці]], італьянскі скрыпач (нар. 12.5.1753) * [[1941]]: [[Клім Лазаравіч Грыневіч|Клім Грыневіч]], беларускі паэт (нар. 5(18).2.1912) * [[1944]]: [[Францішак Аляхновіч]], беларускі драматург, празаік, паэт, публіцыст (нар. [[21 сакавіка|21.3]].1883) * [[1953]]: [[Джэймс Джэй Джэфрыс]], амерыканскі баксёр * [[1967]]: [[Глеб Паўлавіч Глебаў|Глеб Глебаў]], беларускі акцёр (нар. 11.5.1899) * [[2017]]: [[Раймон Капа]], французскі футбаліст * [[2018]]: [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]], беларускі мовазнавец * [[2023]]: [[Кэндзабура Оэ]], японскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень дзікай прыроды * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} — Дзень Вызвалення ([[1878]]) <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|303 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:3 сакавіка| ]] kbc4cb4ooi34r0whaza5fzhr2avebut 0 2964 5201855 4976065 2026-09-18T09:57:54Z Plaga med 116903 5201855 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Чылі |Арыгінальная назва ={{lang-es|República de Chile}} |Родны склон =Чылі |Сцяг =Flag of Chile.svg |Герб =Coat of arms of Chile.svg |Замест герба = |Дэвіз =Por la razón o la fuerza<br />({{lang-es|Правам ці сілай}}) |Назва гімна =Himno Nacional |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = S|lat_deg = 37|lat_min = 56|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0 |region = |CoordScale =18000000 |На карце =Chile (orthographic projection).svg |На карце2 = |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[18 верасня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Сант’яга]] |Найбуйнейшыя гарады = |Пасады кіраўнікоў =[[Спіс прэзідэнтаў Чылі|Прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Габрыэль Борыч]] |Месца па плошчы =37 |Плошча =756 950{{efn|Без уліку 1 250 000 км² [[Антарктыда|Антарктыды]], на якія прэтэндуе Чылі.}} |Працэнт вады =1,07 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =59 |Насельніцтва =17 248 450 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =22,81 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Чылійскае песа]] |Дамен =[[.cl]] |ISO = |Тэлефонны код =56 |Часавы пояс =-4 |Заўвагі = }} '''Чы́лі''' ({{lang-es|Chile}}, афіцыйная назва — '''Рэспу́бліка Чы́лі''' ({{lang-es|República de Chile}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈʧile]}}) — [[дзяржава]] на паўднёвым захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Мяжуе на поўначы з [[Перу]], на ўсходзе з [[Аргенціна]]й і [[Балівія]]й, на захадзе абмываецца [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. У складзе Чылі прыбярэжныя астравы [[Чылійскі архіпелаг|Чылійскага архіпелага]], заходняя частка вострава [[востраў Вогненная Зямля|Вогненная Зямля]], астравы ў Ціхім акіяне: [[востраў Сан-Амбросіа|Сан-Амбросіа]], [[Востраў Сан-Фелікс|Сан-Фелікс]], [[Архіпелаг Хуана Фернандэса]], [[Востраў Сала-і-Гомес|Сала-і-Гомес]], [[востраў Рапануі|Рапануі (Вялікадня)]]. Краіна падзяляецца на 12 рэгіёнаў і сталічную акругу. Нацыянальнае свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці. == Этымалогія == Адзінага дасканалага тлумачэння паходжання слова ''Чылі'' не існуе. Згодна з распаўсюджаным тлумачэннем, назва паходзіць ад мовы [[аймара]], на якой слова ''chilli'' азначае «краіна, дзе канчаецца свет». Гэтая версія добра стасуецца з тым фактам, што першыя іспанцы, якія з’явіліся ў Чылі, пачалі засяленне краіны з тэрыторый плямён [[аймара]]. З самага пачатку каланізацыі Паўднёвай Амерыкі для зямель на поўдні пустыні [[Атакама]] іспанцы выкарыстоўвалі назву Чылі. У чылійскіх школах вывучаецца таксама версія, згодна якой Чылі — гэта ўпрыгожаная назва птушкі ''Trile''. Згодна іншай, менш распаўсюджанай тэорыі, вытокі слова Чылі патрэбна шукаць у мове інкаў [[Кечуанскія мовы|кечуа]]. Тэрыторыі імперыі інкаў прасціраліся не далей сённяшняга Сант’яга, таму землі на поўдзень [[Рыа Аканкагуа]] з адносна халодным [[клімат]]ам і пакрытымі снежнымі шапкамі вяршынямі Андаў інкі называлі ''tchili'', што значыць «снег». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Чылі}} Гісторыя Чылі пачалася з часоў засялення рэгіёна каля 13 тысяч гадоў таму назад. У [[16 стагоддзе|16 стагоддзі]] пачалося заваяванне і падпарадкаванне тэрыторый сучаснага Чылі іспанскімі [[канкістадор]]амі, у [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] чылійскі народ атрымаў [[незалежнасць]] ад каланіяльнай улады. Вельмі значны ўплыў на далейшае развіццё Чылі да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] аказала здабыча [[селітра|селітры]], а некалькі пазней — [[медзь|медзі]]. Багацце прыроднымі рэсурсамі ў значнай ступені паспрыяла эканамічнаму пад’ёму ў Чылі, але выклікала таксама і залежнасць ад суседніх краін і прывяло нават да войнаў з імі. Пасля амаль што дзесяцігадовага кіраўніцтва на змену хрысціянска-дэмакратычнаму ўраду ў [[1970]] годзе да ўлады прыйшоў сацыялістычны прэзідэнт [[Сальвадор Альендэ]]. [[Путч]] [[Аўгуста Піначэт]]а [[11 верасня]] [[1973]] года ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў краіне і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформ. З [[1988]] года ў Чылі вызначылася перакананая тэндэнцыя да дэмакратычнага развіцця краіны. == Прырода == [[Файл:Lago Gral. Carrera 01.JPG|thumb|left|[[Гара Сан-Валянцін]].]] [[Файл:San Pedro de Atacama (street view).jpg|thumb|left|[[Пустыня Атакама]].]] Чылі займае вузкую (шырынёй ад 15 да 335 км), пераважна горную паласу сушы працягласцю 4300 км, памім узбярэжжам [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] і высакагор’ямі [[Анды|Андаў]]. На захадзе з поўначы на поўдзень (да 41°30' паўднёвай шыраты) цягнуцца Берагавыя Кардыльеры (вышыня 3200 м), на ўсходзе — Галоўная Кардыльера Андаў з найбольшай вышынёй Чылі, гарой [[Гара Охас-дэль-Салада|Охас-дэль-Салада]] (6880 м). Паміж імі тэктанічная ўпадзіна — Падоўжная даліна. На паўночным усходзе частка вулканічнага нагор’я Цэнтральных Андаў, на крайнім паўднёвым усходзе — участкі раўнін [[Патагонія|Патагоніі]] і заходняя частка вострава [[востраў Вогненная Зямля|Вогненная Зямля]]. Вяршыні Андаў да 35° паўднёвай шыраты перавышаюць 6000 метраў і з’яўляюцца конусамі пагаслых [[вулкан]]аў. Вышыня гор змяняецца з поўначы на поўдзень: * [[Вулкан Парынакота]] 6342 м, * [[Льюльяльяка]] 6739 м, * [[Вулкан Ліканкабур]] 5916 м, * [[Гара Охас-дэль-Салада]] 6893 м, * [[Гара Тупунгата]] 6550 м, * [[Вулкан Пуеуэ]] 2236 м, * [[Вулкан Вільярыка]] 2840 м, * [[Вулкан Асорна]] 2652 м, * [[Сера-Хадсан]] 1905 м Паўднёвая Чылі мае [[фіёрд]]авы характар; уся тэрыторыя сейсмічная. Карысныя выкапні: медныя, малібдэнавыя, свінцовыя, цынкавыя, жалезныя і марганцавыя руды, [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[сера]], салетра, [[каменная соль]], [[золата]], [[серабро]]. Клімат Паўночнай Чылі (да 28° паўднёвай шыраты) трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература ліпеня 15,6° С, студзеня 20,8° С. [[ападкі|Ападкаў]] да 100 мм за год, у пустынях [[Атакама]], [[Тамаругаль]] не выпадаюць па некалькі гадоў. У Цэнтральнай Чылі (да 42° паўднёвай шыраты) клімат субтрапічны міжземнаморскага тыпу з зімовымі дажджамі. Сярэдняя тэмпература ліпеня 7,7° С, студзеня 19,7° С, ападкаў ад 200 да 2500 мм за год. У Паўднёвай Чылі халаднаваты вільготны клімат умераных шырот. Сярэдняя тэмпература ліпеня ад 7 да 1° С, студзеня ад 14 да 7° С, ападкаў на ўзбярэжжы 2500-3000 мм за год, на заходніх схілах Андаў да 7000 мм. На паўднёвым усходзе кантынентальнасць павялічваецца, сярэднямесячныя тэмпературы ад 2 да 11° С, ападкаў да 230 мм у год. Рачная сетка больш развіта ў цэнтральнай і паўднёвай частках Чылі, рэкі горныя, кароткія, паўнаводныя (самая вялікая па працягласці [[Лоа (рака)|рака Лоа]]). Шмат канцавых ледавіковых азёр. На поўначы [[мінеральнае возера|мінеральныя азёры]], самае вялікае з іх [[Салар-дэ-Атакама]] (3000 км²). На самай поўначы знаходзіцца адно з самых высакагорных азёр [[Чунгара]]. У Галоўнай Кардыльеры развіта магутнае зледзяненне. Расліннае покрыва ў Паўночнай Чылі амаль адсутнічае (пясчаныя дзюны, [[барханы]]), трапляюцца [[кактусы]], салянкі, на берагавой паласе ў перыяд туманаў — пустынная фармацыя ламас. У сярэдняй частцы ў далінах рэк [[вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] хмызнякі і дрэвы (цік, літрэ, мыльнае дрэва кільяй) на маламагутных шэракарычневых глебах. На схілах гор да 1200 м лясы міжземнаморскага тыпу, вышэй — хвойныя, якія змяняюцца альпійскімі лугамі. На поўдні сярэдняй часткі на бурых лясных, вулканічных і забалочаных глебах густыя вечназялёныя лясы (гемігілея). На поўдні ад 46° паўднёвай шыраты мяшаныя лясы, на ўсходніх раўнінах і ў раёне [[Магеланаў праліў|Магеланава праліва]] — [[стэп]]ы. == Дзяржаўны лад == Чылі — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. Дзейнічае канстытуцыя 1980 года (з папраўкамі 1990). Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на 6 гадоў. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Нацыянальны Кангрэс Чылі]], які складаецца з сената (46 сенатараў, з іх 9 назначаны пажыццёва, астатнія — выбраныя) і палаты дэпутатаў (120 дэпутатаў). Склад сената кожныя 4 гады абнаўляецца напалову; палата дэпутатаў выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на 4 гады. Вышэйшы выканаўчы орган — Кабінет міністраў. == Эканоміка == З прыходам да ўлады [[Аўгуста Піначэт]]а сацыялістычны канцэпт чылійскай народнай [[эканоміка|эканомікі]] [[Сальвадор Альендэ|Сальвадора Альендэ]] быў паслядоўна перапрацаваны і дэрэгуляваны на аснове неаліберальных аспектаў [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]]. Большая частка дзяржаўных [[прадпрыемства]]ў была прыватызавана ў час кіравання Піначэта і пазней, аднак медныя руднікі, якія перайшлі ў дзяржаўную маёмасць пры Альендэ і заставаліся пад непасрэдным кантролем ваеннай хунты Піначэта, па сённяшні дзень з’яўляюцца дзяржаўнай уласнасцю. == Гл. таксама == * [[Пічылему]] * [[Талькауана]] * [[Талька (Чылі)]] == Беларуска-чылійскія адносіны == {{Main|Беларуска-чылійскія адносіны}} == Заўвагі == {{notelist}} {{зноскі}} == Літаратура == * Чылі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17) == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.thisischile.cl/ ThisisChile.cl — Official Chile website — English and Spanish version] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110725011020/http://www.thisischile.cl/Articles.aspx?id=1213&sec=416&itz=interface-acerca-gente-historia&eje=acerca&idioma=2&t=pre-hispanic-chile |date=25 ліпеня 2011 }} {{Чылі ў тэмах}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чылі| ]] 146xfinpjf9u34ee67b7qxsdj74e7wa 5201857 5201855 2026-09-18T09:59:35Z Plaga med 116903 5201857 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Чылі |Арыгінальная назва ={{lang-es|República de Chile}} |Родны склон =Чылі |Сцяг =Flag of Chile.svg |Герб =Coat of arms of Chile.svg |Замест герба = |Дэвіз =Por la razón o la fuerza<br />({{lang-es|Правам ці сілай}}) |Назва гімна =Himno Nacional |Аўдыё = |Форма праўлення =[[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = S|lat_deg = 37|lat_min = 56|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 20|lon_sec = 0 |region = |CoordScale =18000000 |На карце =Chile (orthographic projection).svg |На карце2 = |Мова =[[Іспанская мова|іспанская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці =[[18 верасня]] [[1810]] |Незалежнасць ад =[[Іспанія|Іспаніі]] |Сталіца =[[Сант’яга]] |Найбуйнейшыя гарады = |Пасады кіраўнікоў =[[Спіс прэзідэнтаў Чылі|Прэзідэнт]] |Кіраўнікі =[[Габрыэль Борыч]] |Месца па плошчы =37 |Плошча =756 950{{efn|Без уліку 1 250 000 км² [[Антарктыда|Антарктыды]], на якія прэтэндуе Чылі.}} |Працэнт вады =1,07 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =59 |Насельніцтва =17 248 450 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =22,81 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Чылійскае песа]] |Дамен =[[.cl]] |ISO = |Тэлефонны код =56 |Часавы пояс =-4 |Заўвагі = }} '''Чы́лі''' ({{lang-es|Chile}}, афіцыйная назва — '''Рэспу́бліка Чы́лі''' ({{lang-es|República de Chile}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe ˈʧile]}}) — [[дзяржава]] на паўднёвым захадзе [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Мяжуе на поўначы з [[Перу]], на ўсходзе з [[Аргенціна]]й і [[Балівія]]й, на захадзе абмываецца [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. У складзе Чылі прыбярэжныя астравы [[Чылійскі архіпелаг|Чылійскага архіпелага]], заходняя частка вострава [[востраў Вогненная Зямля|Вогненная Зямля]], астравы ў Ціхім акіяне: [[востраў Сан-Амбросіа|Сан-Амбросіа]], [[Востраў Сан-Фелікс|Сан-Фелікс]], [[Архіпелаг Хуана Фернандэса]], [[Востраў Сала-і-Гомес|Сала-і-Гомес]], [[востраў Рапануі|Рапануі (Вялікадня)]]. Краіна падзяляецца на 12 рэгіёнаў і сталічную акругу. Нацыянальнае свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці. == Этымалогія == Адзінага дасканалага тлумачэння паходжання слова ''Чылі'' не існуе. Згодна з распаўсюджаным тлумачэннем, назва паходзіць ад мовы [[аймара]], на якой слова ''chilli'' азначае «краіна, дзе канчаецца свет». Гэтая версія добра стасуецца з тым фактам, што першыя іспанцы, якія з’явіліся ў Чылі, пачалі засяленне краіны з тэрыторый плямён [[аймара]]. З самага пачатку каланізацыі Паўднёвай Амерыкі для зямель на поўдні пустыні [[Атакама]] іспанцы выкарыстоўвалі назву Чылі. У чылійскіх школах вывучаецца таксама версія, згодна якой Чылі — гэта ўпрыгожаная назва птушкі ''Trile''. Згодна іншай, менш распаўсюджанай тэорыі, вытокі слова Чылі патрэбна шукаць у мове інкаў [[Кечуанскія мовы|кечуа]]. Тэрыторыі імперыі інкаў прасціраліся не далей сённяшняга Сант’яга, таму землі на поўдзень [[Рыа Аканкагуа]] з адносна халодным [[клімат]]ам і пакрытымі снежнымі шапкамі вяршынямі Андаў інкі называлі ''tchili'', што значыць «снег». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Чылі}} Гісторыя Чылі пачалася з часоў засялення рэгіёна каля 13 тысяч гадоў таму назад. У [[16 стагоддзе|16 стагоддзі]] пачалося заваяванне і падпарадкаванне тэрыторый сучаснага Чылі іспанскімі [[канкістадор]]амі, у [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] чылійскі народ атрымаў [[незалежнасць]] ад каланіяльнай улады. Вельмі значны ўплыў на далейшае развіццё Чылі да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] аказала здабыча [[селітра|селітры]], а некалькі пазней — [[медзь|медзі]]. Багацце прыроднымі рэсурсамі ў значнай ступені паспрыяла эканамічнаму пад’ёму ў Чылі, але выклікала таксама і залежнасць ад суседніх краін і прывяло нават да войнаў з імі. Пасля амаль што дзесяцігадовага кіраўніцтва на змену хрысціянска-дэмакратычнаму ўраду ў [[1970]] годзе да ўлады прыйшоў сацыялістычны прэзідэнт [[Сальвадор Альендэ]]. [[Путч]] [[Аўгуста Піначэт]]а [[11 верасня]] [[1973]] года ўсталяваў 17-гадовую дыктатуру ў краіне і выклікаў шэраг радыкальных эканамічных рэформ. З [[1988]] года ў Чылі вызначылася перакананая тэндэнцыя да дэмакратычнага развіцця краіны. == Прырода == [[Файл:Lago Gral. Carrera 01.JPG|thumb|left|[[Гара Сан-Валянцін]].]] [[Файл:San Pedro de Atacama (street view).jpg|thumb|left|[[Пустыня Атакама]].]] Чылі займае вузкую (шырынёй ад 15 да 335 км), пераважна горную паласу сушы працягласцю 4300 км, памім узбярэжжам [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] і высакагор’ямі [[Анды|Андаў]]. На захадзе з поўначы на поўдзень (да 41°30' паўднёвай шыраты) цягнуцца Берагавыя Кардыльеры (вышыня 3200 м), на ўсходзе — Галоўная Кардыльера Андаў з найбольшай вышынёй Чылі, гарой [[Гара Охас-дэль-Салада|Охас-дэль-Салада]] (6880 м). Паміж імі тэктанічная ўпадзіна — Падоўжная даліна. На паўночным усходзе частка вулканічнага нагор’я Цэнтральных Андаў, на крайнім паўднёвым усходзе — участкі раўнін [[Патагонія|Патагоніі]] і заходняя частка вострава [[востраў Вогненная Зямля|Вогненная Зямля]]. Вяршыні Андаў да 35° паўднёвай шыраты перавышаюць 6000 метраў і з’яўляюцца конусамі пагаслых [[вулкан]]аў. Вышыня гор змяняецца з поўначы на поўдзень: * [[Вулкан Парынакота]] 6342 м, * [[Льюльяльяка]] 6739 м, * [[Вулкан Ліканкабур]] 5916 м, * [[Гара Охас-дэль-Салада]] 6893 м, * [[Гара Тупунгата]] 6550 м, * [[Вулкан Пуеуэ]] 2236 м, * [[Вулкан Вільярыка]] 2840 м, * [[Вулкан Асорна]] 2652 м, * [[Сера-Хадсан]] 1905 м Паўднёвая Чылі мае [[фіёрд]]авы характар; уся тэрыторыя сейсмічная. Карысныя выкапні: медныя, малібдэнавыя, свінцовыя, цынкавыя, жалезныя і марганцавыя руды, [[нафта]], прыродны газ, [[каменны вугаль]], [[сера]], салетра, [[каменная соль]], [[золата]], [[серабро]]. Клімат Паўночнай Чылі (да 28° паўднёвай шыраты) трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература ліпеня 15,6° С, студзеня 20,8° С. [[ападкі|Ападкаў]] да 100 мм за год, у пустынях [[Атакама]], [[Тамаругаль]] не выпадаюць па некалькі гадоў. У Цэнтральнай Чылі (да 42° паўднёвай шыраты) клімат субтрапічны міжземнаморскага тыпу з зімовымі дажджамі. Сярэдняя тэмпература ліпеня 7,7° С, студзеня 19,7° С, ападкаў ад 200 да 2500 мм за год. У Паўднёвай Чылі халаднаваты вільготны клімат умераных шырот. Сярэдняя тэмпература ліпеня ад 7 да 1° С, студзеня ад 14 да 7° С, ападкаў на ўзбярэжжы 2500-3000 мм за год, на заходніх схілах Андаў да 7000 мм. На паўднёвым усходзе кантынентальнасць павялічваецца, сярэднямесячныя тэмпературы ад 2 да 11° С, ападкаў да 230 мм у год. Рачная сетка больш развіта ў цэнтральнай і паўднёвай частках Чылі, рэкі горныя, кароткія, паўнаводныя (самая вялікая па працягласці [[Лоа (рака)|рака Лоа]]). Шмат канцавых ледавіковых азёр. На поўначы [[мінеральнае возера|мінеральныя азёры]], самае вялікае з іх [[Салар-дэ-Атакама]] (3000 км²). На самай поўначы знаходзіцца адно з самых высакагорных азёр [[Чунгара]]. У Галоўнай Кардыльеры развіта магутнае зледзяненне. Расліннае покрыва ў Паўночнай Чылі амаль адсутнічае (пясчаныя дзюны, [[барханы]]), трапляюцца [[кактусы]], салянкі, на берагавой паласе ў перыяд туманаў — пустынная фармацыя ламас. У сярэдняй частцы ў далінах рэк [[вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] хмызнякі і дрэвы (цік, літрэ, мыльнае дрэва кільяй) на маламагутных шэракарычневых глебах. На схілах гор да 1200 м лясы міжземнаморскага тыпу, вышэй — хвойныя, якія змяняюцца альпійскімі лугамі. На поўдні сярэдняй часткі на бурых лясных, вулканічных і забалочаных глебах густыя вечназялёныя лясы (гемігілея). На поўдні ад 46° паўднёвай шыраты мяшаныя лясы, на ўсходніх раўнінах і ў раёне [[Магеланаў праліў|Магеланава праліва]] — [[стэп]]ы. == Дзяржаўны лад == Чылі — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. Дзейнічае канстытуцыя 1980 года (з папраўкамі 1990). Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на 6 гадоў. Вышэйшы заканадаўчы орган — [[Нацыянальны Кангрэс Чылі]], які складаецца з сената (46 сенатараў, з іх 9 назначаны пажыццёва, астатнія — выбраныя) і палаты дэпутатаў (120 дэпутатаў). Склад сената кожныя 4 гады абнаўляецца напалову; палата дэпутатаў выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на 4 гады. Вышэйшы выканаўчы орган — Кабінет міністраў. == Эканоміка == З прыходам да ўлады [[Аўгуста Піначэт]]а сацыялістычны канцэпт чылійскай народнай [[эканоміка|эканомікі]] [[Сальвадор Альендэ|Сальвадора Альендэ]] быў паслядоўна перапрацаваны і дэрэгуляваны на аснове неаліберальных аспектаў [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]]. Большая частка дзяржаўных [[прадпрыемства]]ў была прыватызавана ў час кіравання Піначэта і пазней, аднак медныя руднікі, якія перайшлі ў дзяржаўную маёмасць пры Альендэ і заставаліся пад непасрэдным кантролем ваеннай хунты Піначэта, па сённяшні дзень з’яўляюцца дзяржаўнай уласнасцю. == Беларуска-чылійскія адносіны == {{Main|Беларуска-чылійскія адносіны}} {{Загатоўка раздзела}} == Гл. таксама == * [[Пічылему]] * [[Талькауана]] * [[Талька (Чылі)]] {{rq|wikify|translate|sources|refless}} == Заўвагі == {{notelist}} {{зноскі}} == Літаратура == * Чылі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17) == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.thisischile.cl/ ThisisChile.cl — Official Chile website — English and Spanish version] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110725011020/http://www.thisischile.cl/Articles.aspx?id=1213&sec=416&itz=interface-acerca-gente-historia&eje=acerca&idioma=2&t=pre-hispanic-chile |date=25 ліпеня 2011 }} {{Чылі ў тэмах}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўднёвая Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чылі| ]] 2s1gpnclh4ja9x92tmarpruj7jgkfl9 0 3226 5201869 5193938 2026-09-18T10:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201869 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лондан |арыгінальная назва = {{lang-en|London}} |краіна = Вялікабрытанія |шырыня герба = 100 |выява = London Montage 2016.png |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26 |lon_dir = W |lon_deg= 00 |lon_min= 07 |lon_sec=39 |CoordAddon = type:city(7500000)_region:GB |CoordScale = 100000 |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=Вялікабрытанія%2C%20Лондон&sll=-0.078989%2C51.49006&sspn=0.887176%2C0.384618&l=map%2Cstv |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйна-палітычная частка |рэгіён = Англія |рэгіён у табліцы = Англія |від раёна = Рэгіён |раён = Вялікі Лондан |раён у табліцы = Вялікі Лондан |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = 33 акругі |від главы = Мэр Лондана{{!}}Мэр |глава = [[Садзік Хан]] |дата заснавання = |першае згадванне = 43 |ранейшыя імёны = Ландыніум, Люндэнбург |статус з = |плошча = 1706,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = [[умераны клімат]] |афіцыйная мова = Англійская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 4761 |агламерацыя = ад 12 300 000 да 13 945 000 |нацыянальны склад = [[англічане]] (57,7 %), [[ірландцы]] (2,4 %), мігранты (індыйцы, нігерыйцы, пакістанцы, бангладэшцы, кенійцы і інш.) 30,9% |канфесійны склад = [[хрысціяне]] (58,2 %), [[атэізм|атэісты]] (15,8 %),<br /> [[мусульмане]] (8,5 %) |этнахаронім = лонданец, лонданка, лонданцы |часавы пояс = 0 |DST = ёсць (1) |тэлефонны код = +44 20 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = http://www.london.gov.uk/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = [[FIPS]] |add1 = UKH9{{efn|name="ReferenceA"|Асобны код існуе для кожнай акругі Лондана, тут прыводзіцца код Сіці}} |add2n = [[ISO]] |add2 = GB-LND{{efn|name="ReferenceA"}} }} '''Ло́ндан''' ({{lang-en|London}} {{Audio-IPA|En-uk-London.ogg|[ˈlʌndən]}}) — [[сталіца]] [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі|Вялікабрытаніі]], а таксама [[адміністрацыйны цэнтр]] [[Англія|Англіі]], ядро ​​[[Канурбацыя|канурбацыі]] [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]]. Насельніцтва больш за 8 млн чал — найбуйнейшы [[горад]] на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] і другі па колькасці насельніцтва горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]). Плошча мегаполіса складае 1 706,8 км². Размешчаны на паўднёвым усходзе Англіі, у нізоўях ракі [[Тэмза]]. Галоўны транспартны вузел краіны, найбуйнейшы брытанскі марскі порт і цэнтр авіязносінаў. Чыгуначныя і аўтамабільныя зносіны з краінамі Еўропы — праз [[Еўратунэль]]<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/2157436 Лондон]{{ref-ru}}</ref>. Шматлікія сусветна вядомыя славутасці: [[Вэстмінстэрскае абацтва]], комплекс [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] з [[Біг-Бэн|гадзіннікавай вежай]], [[сабор Святога Паўла]], крэпасць [[Таўэр]], [[Брытанскі музей]] і іншыя. Лондан размяшчаецца на [[нулявы мерыдыян|нулявым мерыдыяне]], які таксама часта завуць грынвіцкім (па назве раёна [[Грынвіч]], які ён перасякае). Адлегласць па прамой паміж Лонданам і [[Мінск]]ам — {{nobr|1 924}} км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]</ref>. == Назва == === Паходжанне назвы === Сучасная назва горада — Лондан — узыходзіць да яго лацінскага наймення «Ландыніум» ({{lang-la|Londinium}})<ref name=london_001>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Музей Лондана|Museum of London]]|access-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709214651/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|archive-date=9 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref>. Адзінага меркавання адносна паходжання гэтага слова няма, але вучонымі неаднаразова высоўваліся гіпотэзы пра яго этымалогію. Вось чатыры найбольш папулярных здагадкі: # Назва — лацінскага паходжання, і ўтворана ад рымскага асабістага імя, які пазначае «апантаны»<ref name="nazv">http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629111843/http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html |date=29 чэрвеня 2012 }} Лондан — Фінансавы цэнтр Еўропы</ref>; # Назва — лацінскага паходжання, і паходзіць ад слова Lond, што азначае «Дзікае (гэта значыць зарослае лесам) месца»<ref name="nazv" /><ref>{{cite web|url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|title=Лондон - столица Великобритании|publisher=ТОП Туризм,Отдых,Путешествия|access-date=2010-08-01|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jau7zs?url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>; # Назва — кельцкага паходжання, і складаецца з двух слоў: Llyn (возера) і Dun («[[дун, крэпасць|дун]]», умацаванне): у кельцкі перыяд горад зваўся Llyndid; корань «-дун» таксама сустракаецца ў назве шматлікіх іншых кельцкіх тапонімаў<ref>http://planeta-imen.narod.ru/toponim/eurmaincity.html НАЗВАНИЯ СТОЛИЦ ЕВРОПЕЙСКИХ ГОСУДАРСТВ</ref>; # Назва паходзіць ад слова Plowonida, што азначае «Разлітая рака»<ref>[http://chr.org.uk/legends.htm Legends of London’s Origins<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Неафіцыйныя назвы Лондана === Калісьці [[англічане]] звалі Лондан ''The Big Smoke'' (або ''The Great Smog''). Гэта назва можна літаральна перавесці як «Вялікі дым». Звязана гэта вызначэнне, зразумела, са знакамітым [[Вялікі смог 1952 года|лонданскім смогам XIX—XX стагоддзяў]].<ref>http://planetashkol.ru/articles/4409/ Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі</ref><ref name="narost">http://www.privet-london.ru/150/info.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161003175609/http://www.privet-london.ru/150/info.html |date=3 кастрычніка 2016 }} Гід па Лондане</ref> Іншая неафіцыйная назва горада — ''The Great Wen''. ''Wen'' — гэта старое англійскае слова, якое перакладаецца літаральна як «фурункул», што ў гэтым кантэксце азначае «перанаселены горад»<ref name="narost" />. Што да мянушак раёнаў, то [[Сіці (Лондан)|Сіці]] часта таксама завуць «квадратнай міляй», паколькі раён па плошчы ледзь перавышае квадратную мілю. Гэтыя два [[троп]]ы таксама выкарыстоўваюцца для абагульненага абазначэння фінансавага сектара брытанскай эканомікі, паколькі большасць фінансавых кампаній і банкаў на працягу некалькіх стагоддзяў па традыцыі канцэнтраваліся ў Сіці <ref>{{cite web|url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|title=City of London still tops finance league|publisher=This is Money|date=2011-03-25|access-date=2011-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/67yAaNJwK?url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|archive-date=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя Лондана == === Заснаванне горада і рымскі перыяд === [[Файл:RomanRemainsLondon.JPG|thumb|180 px|злева|Рэшткі Рымскай сцяны]] {{See also|Ландыніум}} Лондан быў заснаваны ў [[43]] годзе н.э.<ref name="roman">{{cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0203231333|page=1}}</ref>, падчас уварвання ў [[востраў Вялікабрытанія|Брытанію]] [[Старажытны Рым|рымлян]] на чале з імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]]. Існуе тэорыя, што ўжо да часу ўварвання на гэтай тэрыторыі існавала буйнае паселішча, але падчас археалагічных раскопак нічога падобнага не было выяўлена. Зрэшты, большая частка гістарычнага цэнтра раскопкам не падвяргалася, і існаванне паселішча да ўварвання цалкам адмаўляць нельга. Спачатку Лондан займаў вельмі невялікую тэрыторыю. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] археолагамі было ўстаноўлена, што даўжыня горада з усходу на захад складала прыкладна 1 мілю (каля 1,6 км), а з поўначы на поўдзень — прыкладна 0,5 мілі (каля 0,8 км).<ref>http://www.tartaria.ru/dikobr74.html Тартария. Ру — родовые поместья и родовые поселения</ref> Прыкладна ў [[60]] годзе н.э. горад падвергся нападу брыцкай каралевы [[Баўдзіка|Баўдзікі]] (Баадыцэі) і значная частка Лондана была аддана агню. Рымляне адказалі на гэта захопам прыкладна 80 000 брытаў<ref>http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130119094117/http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php |date=19 студзеня 2013 }} Жанчыны ў гісторыі Рыма. Баўдзіка</ref>. Неўзабаве пасля гэтага адбылася бітва паміж брытамі і рымлянамі<ref><span style="font-size: 90 %;">Тацыт. Аналы. Кніга XIV</span></ref>. Па ўстояным меркаванні, бітва адбылася на месцы сучаснага вакзала [[Кінгс-Крос]], а Баўдзіка, пацярпеўшы паражэнне, скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы яд. [[Файл:Map Londinium 400 AD-de.svg|thumb|Карта [[Ландыніум]]а]] Рымляне аднавілі горад за некалькі гадоў, па выразным гарадскім плане. Неўзабаве Ландыніум стаў адным з найважнейшых населеных пунктаў [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]]. У [[II стагоддзе|II стагоддзі]] ён дасягнуў росквіту — да [[100]] годзе Ландыніум стаў сталіцай Брытаніі, змяніўшы [[Колчэстэр]], насельніцтва складала каля 60 000 чалавек. У горадзе знаходзіліся найважнейшыя адміністрацыйныя будынкі<ref name="lonstol">http://www.russianvoyage.ru/index.php/velikob/2010-08-22-16-09-50/6244-2010-08-22-16-03-30{{Недаступная спасылка}} ЛОНДОН</ref>. Прыкладна ў [[200]] годзе Брытанія была падзелена на дзве часткі — Верхнюю і Ніжнюю. Ландыніум стаў сталіцай Верхняй Брытаніі. Прыкладна ў той жа час была пабудавана так званая Рымская сцяна — абарончае ўмацаванне па перыметры горада, рэшткі якой захаваліся ў цэнтры сучаснага Лондана. У канцы [[IV]] стагоддзя [[Брытанія]] была падзелена нанова, і Ландыніум стаў сталіцай правінцыі Максіма Цэзарэнсіс. У [[V]] стагоддзі [[Старажытны Рым|рымляне]] пакінулі Ландыніум, і горад стаў паступова засяляцца [[брыты|брытамі]]<ref name="lonstol"/>. === Саксонскі перыяд і Сярэднявечча === [[Файл:001SFEC TOWER OF LONDON-200705.JPG|thumb|right|Таўэр, закладзены пры Вільгельме Заваёўніку]] У сярэдзіне [[VI]] стагоддзі Люндэнбург («Лонданскае ўмацаванне», [[Саксы|саксонская]] назва Ландыніума) быў уключаны ў склад [[каралеўства Эсекс|Усходнесаксонскага каралеўства]]. У [[604|604 годзе]] кароль [[Саберт|Саеберт]] прыняў [[хрысціянства]], і ў горадзе ўпершыню з’явіўся біскуп. Першага лонданскага біскупа клікалі [[біскуп Меліт|Мелітыус]]. Тады ж быў пабудаваны [[сабор Святога Паўла]]. Меркавана, першапачаткова гэта была досыць сціплая капэла. Пазней сабор быў разбураны [[язычнік]]амі-спадчыннікамі Саеберта. У канцы [[VII]] стагоддзі прыкладна ў паўтары кіламетрах ад Люндэнбурга было заснавана саксонскае паселішча Люндэвік (гэта значыць Лонданскае паселішча)<ref><span style="font-size: 90 %;">Трыз, Джэфры — «Лондан. Кароткая гісторыя»</span></ref>. Мабыць, у Люндэвіку знаходзілася гавань для гандлёвых караблёў і байдаў. З [[730]] года горад перайшоў пад уладу [[Мерсія|Мерсіі]], буйнога англійскага каралеўства. У [[IX]] стагоддзі Люндэнбург падвергся нападу [[Вікінгі|вікінгаў]]. Яны кантралявалі горад на працягу дваццаці гадоў, пасля чаго кароль [[Альфрэд Вялікі]] заключыў з захопнікамі мір. Аднак у [[1013|1013 годзе]] Люндэнбург быў ізноў акупаваны [[Вікінгі|вікінгамі]] і знаходзіўся пад іх уладай да [[1042]] года. [[Файл:Map of London, 1300.svg|thumb|right|Лондан у 1300 годзе]] У [[1066|1066 годзе]] пасля перамогі [[Бітва пры Гастынгсе|пры Гастынгсе]] [[Кароль Англіі|каралём Англіі]] стаў [[Вільгельм Заваёўнік]]. Каранацыя прайшла ў толькі што дабудаваным [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. Вільгельм даў жыхарам Лондана некаторыя прывілеі ў параўнанні з жыхарамі іншых гарадоў. Пры яго кіраванні на паўднёвым усходзе горада было пабудавана ўмацаванне, цяпер вядомае як [[Таўэр]]. У [[1097]] яго сын [[Вільгельм II Руды|Вільгельм II]] пачаў будаўніцтва Вэстмінстэр-хола, які паслужыў асновай [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]]. У [[1176|1176 годзе]] пачалося будаўніцтва знакамітага [[Лонданскі мост|Лонданскага моста]], які праіснаваў каля 600 гадоў. У [[Май|маі]] [[1216]] года Лондан быў у апошні раз акупаваны замежнымі войскамі — горад захапіў [[Кароль Францыі|французскі кароль]] [[Людовік VIII]], спыніўшы панаванне [[Іаан Беззямельны|Іаана Беззямельнага]]. Пазней супраць Людовіка паўсталі яго ўласныя бароны, і ўлада ў краіне з іх дапамогай ізноў перайшла ў рукі англічан. Такім чынам, Лондан з’яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай якая не была захоплена ворагам ні разу за апошнія амаль 8 стагоддзяў. [[Чума]], якая лютавала ў [[XIV]] стагоддзі ў [[Еўропа|Еўропе]], не абышла бокам і Лондан. ''«[[Чорная смерць]]»'' прыйшла ў [[Англія|Англію]] ў [[1348]] годзе. Дакладная колькасць памерлых у Лондане невядома, але мяркуецца, што ахвярамі чумы сталі ад 30 да 50 тысяч чалавек. [[Эпідэмія]] стала ўскоснай прычынай сялянскага паўстання пад правадырствам [[Уот Тайлер|Уота Тайлера]] ([[1381]]), падчас якога Лондан падвергся рабаванню і спусташэнню<ref name="B">Новы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона</ref>. Сяляне штурмам узялі [[Таўэр]], забілі [[Лорд-канцлер|лорда-канцлера]] (важная дзяржаўная пасада ў [[Сярэднявечная Англія|сярэднявечнай Англіі]]), [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупа кентэрберыйскага]] [[Сімон Садберы|Сімона]] і хавальніка каралеўскай скарбніцы. Паўстанне было ў выніку падушана каралеўскімі войскамі, а сам Тайлер забіты падчас перамоў набліжанымі караля<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/36900.htm?text=%D0%A3%D0%BE%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80&stpar3=1.1 Вялікая савецкая энцыклапедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Лондан падзяліўся на дзве асноўных часткі — адміністрацыйны і палітычны [[Вэстмінстэр]] і гандлёвы [[Сіці (Лондан)|Сіці]]. Гэты падзел захоўваецца і дагэтуль. Для Сярэднявечча Лондан мог лічыцца вялікім горадам — у [[1300|1300 годзе]] ў ім пражывала прыкладна 80 000 чалавек. Склалася і гарадское самакіраванне — главой Лондана стаў лорд-мэр. === Лондан у XVI—XVIII стагоддзях === [[Файл:Siege of London (MS 1168).jpg|thumb|180px|злева|Аблога Лондана [[Ланкастэр]]амі ў [[1471]] годзе]] З прыходам да ўлады дынастыі [[Цюдоры|Цюдораў]] у [[Англія|Англіі]] пачалася эпоха [[Абсалютная манархія|абсалютнай манархіі]]. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала развівацца і багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіравання [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] і [[Эдуард VI|Эдуарда VI]] — былі заснаваны знакамітыя лонданскія паркі [[Гайд-парк]] і [[Кенсінгтонскія сады|Кенсінгтон-гардэн]] і адкрыта некалькі буйных бальніц<ref name = "A">Пеўснер, Нікалаус — «Лондан. Сіці і Вэстмінстэр»</ref>. [[Рэфармацыя]], якая адбылася ў Англіі пры Генрыху VIII, не скончылася, у адрозненне ад іншых краін, кровапраліццем: тут царкоўныя пераўтварэнні кантраляваліся каралём і былі ініцыяваны «зверху», а не «знізу», як у большасці іншых краін. Пасля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каля паловы плошчы Лондана было занята рэлігійнымі збудаваннямі і прыкладна трэць насельніцтва складалі манахі. Сітуацыя змянілася ў [[1538]]—[[1541|41 гадах]], пасля таго, як Генрых VIII выдаў закон аб вяршэнстве караля над царквой. Пасля гэтага значная частка царкоўнай маёмасці была канфіскавана і перададзена ў рукі каралю і яго найбліжэйшым [[васал]]ам. [[Файл:London - John Norden's map of 1593.jpg|thumb|right|Карта Лондана 1593 года]] Лондан развіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў [[Еўропа|Еўропы]]. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя англійскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім свеце — ад [[Расія|Расіі]] да [[Амерыка|Амерыкі]]. У прыватнасці, каралева [[Елізавета I]] прымала паслоў з [[Царства Рускае|Масковіі]] ў садах прыгарадаў Лондана [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]]<ref name="D">Романюк С. К. [http://nkj.ru/archive/articles/3167/ «Русский» Лондон]//Наука и жизнь. № 7, 2003.</ref>. Ствараліся гіганцкія кампаніі, такія як [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская]] ў [[1600|1600 годзе]]. Пасля таго, як у [[1572]] годзе [[іспанцы]] захапілі і разрабавалі буйны галандскі горад [[Антверпен]], Лондан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на [[Паўночнае мора|Паўночным моры]]. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у [[1530]] годзе да 225 000 у [[1605]] годзе<ref name="A"/>. Таксама ў [[XVI]] стагоддзі з’явіліся першыя карты Лондана. З’явіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным з якіх стаў «[[тэатр Глобус|Глобус]]», у якім ішлі п’есы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. У XVI стагоддзі ў [[Вест-Энд]]зе пачалі сяліцца арыстакраты і прыдворныя. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў горада. Дагэтуль дом у Вест-Эндзе з’яўляецца пропускам у вышэйшы свет Лондана. [[Файл:Chelsea lots road power station 1.jpg|thumb|180px|злева|Індустрыяльны Лондан: электрастанцыя ў Чэлсі]] Падчас [[Англійская грамадзянская вайна|Англійскай грамадзянскай вайны]] Лондан заняў бок [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента]]. Былі створаны войскі апалчэння і збудаваны абарончыя ўмацаванні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры [[Брэнтфард]]зе адбылася ўсяго ў некалькіх [[міля]]х ад Лондана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што і сыграла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лондане багацці дапамаглі Парламенту атрымаць перамогу. У Лондане, як і ва ўсіх еўрапейскіх гарадах таго часу, адсутнічалі [[каналізацыя]] і сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]], да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяр. Але самая страшная здарылася ў сярэдзіне [[XVII]] стагоддзя, у [[1665]]—[[1666]] гадах. У [[Англія|Англіі]] яе завуць [[Вялікая эпідэмія чумы ў Лондане|Вялікай Чумой]] ({{lang-en|The Great Plague}}). У Лондане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка горада). [[Сэмюэл Піпс]], хранікёр горада, запісаў [[4 верасня]] [[1665]] года наступнае: ''«За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, з іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль без перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў''»<ref>Хронікі Лондана Сэмюэла Піпса</ref>. [[Файл:Great Fire London.jpg|thumb|[[Вялікі лонданскі пажар]] увечары 4 верасня, карціна невядомага мастака.]] Адразу пасля заканчэння эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — [[Вялікі лонданскі пажар]] [[1666]] года. Калі Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лондана, то пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, знішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60 % горада) і 87 цэркваў (у тым ліку стары [[сабор Святога Паўла]]). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек<ref name="B"/>, затое многія засталіся без жытла і пазбавіліся ўсіх сродкаў да існавання. Пасля аднаўлення Лондан канчаткова ператварыўся ў фінансавую сталіцу свету. У [[1694]] годзе адкрыўся [[Банк Англіі]], які дазволіў краіне яшчэ больш павялічыць свой уплыў на сусветную эканоміку. У [[1700]] годзе 80 % імпарту і 69 % экспарту [[Англія|Англіі]] прыпадала на Лондан, а насельніцтва горада перавышала 500 000 чалавек. [[Файл:Plan London 1767 9104.jpg|thumb|План Лондана, 1770]] У [[XVIII]] стагоддзі, у [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] атрымалі шырокае распаўсюджванне [[прэса]] і [[літаратура]]. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцця Лондана стала вуліца [[Фліт-стрыт]]. У тым жа стагоддзі быў адзначаны рост злачыннасці ў сталіцы, з-за чаго пакаранні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала смяротная кара. У канцы [[XVII]] стагоддзі Лондан стаў адным з тэхналагічных цэнтраў Еўропы, пра што сведчыць наведванне горада [[Вялікае пасольства|вялікім пасольствам]], членам якога быў пад імем Пятра Міхайлава і цар [[Пётр I]], які ў прыватнасці наведаў там некалькі заводаў і [[грынвіч|грынвіцкую]] абсерваторыю<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108014336/http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm |date=8 студзеня 2018 }}</span> Руска-брытанскія культурныя сувязі ў XVIII стагоддзі. Пачатак стагоддзя. Падарожжа Пятра I</ref>. У [[1707]] годзе Лондан набыў статус сталіцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], новай дзяржавы, створанай пасродкам аб’яднання Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]]. У тым жа XVIII стагоддзі былі пабудаваны новы [[сабор Святога Паўла]] і [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]] — сімвалы сучаснага Лондана, — а таксама [[Вэстмінстэрскі мост]], які стаў усяго толькі другім мостам у Лондане праз [[Тэмза|Тэмзу]]. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва Лондана дасягнула мільёна чалавек. === Лондан у XIX стагоддзі === [[Файл:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England - Geographicus - London-mogg-1806.jpg|right|thumb|Лондан у 1806]] [[Файл:Londres - Tower Bridge.JPG|thumb|[[Таўэрскі мост]]]] [[Файл:Crystal Palace.PNG|thumb|right|[[Крыштальны палац]] у 1851 годзе]] Лондан XIX стагоддзя — горад кантрастаў. З аднаго боку, ён быў сталіцай найбуйнейшай дзяржавы ў свеце — [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], эканамічным і палітычным цэнтрам свету, а з іншай — горадам, дзе ў трушчобах, практычна без сродкаў да існавання, жылі мільёны беднякоў. [[XIX]] стагоддзе — эпоха імклівай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і [[Урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў краінах [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У гэтым стагоддзі ў Лондане была пабудавана велізарная колькасць новых фабрык і заводаў, а насельніцтва павялічылася ў 6 разоў. У XIX стагоддзі Лондан быў самым вялікім горадам свету, да [[1900]] годзе яго насельніцтва складала каля 6 млн чалавек<ref name="B"/>. У сталіцы з’явіліся цэлыя прамысловыя раёны, і самы вядомы з іх — [[Іст-Энд]], які стаў супрацьлегласцю фешэнэбельнага [[Вест-Энд]]а. У XIX стагоддзі ў абліччы Лондана адбыліся кардынальныя змены. У [[1836]] годзе была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла [[Лонданскі мост]] і [[Грынвіч]], і менш чым за 20 гадоў адкрылася 6 вакзалаў. У [[1863]] годзе ў Лондане з’явілася [[Лонданскае метро|першае ў свеце метро]]. Акрамя таго, у XIX стагоддзі былі пабудаваны [[Біг-Бэн]], [[Альберт-Хол]], комплекс [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Таўэрскі мост]]. Упершыню за ўсю гісторыю існавання Лондана з’явілася [[каналізацыя]] (гл. [[Вялікі смурод]]). У XIX стагоддзі была рэфармавана сістэма гарадскога самакіравання, бо старая сістэма, якая існавала яшчэ са [[Сярэднявечча]], відавочна не адказвала патрабаванням разрослага [[Гарадская агламерацыя|мегаполіса]]. У [[1855]] годзе быў створаны Сталічны камітэт па працах ({{lang-en|Metropolitan Board of Works}}), які кантраляваў гарадское будаўніцтва і стварэнне інфраструктуры. У [[1888]] годзе гэты орган ліквідавалі, а адміністрацыйныя функцыі былі ўпершыню ўскладзены на выбарны орган — Лонданскі акруговы савет ({{lang-en|London County Council}}). У [[1851]] годзе Лондан прыняў [[Сусветная выстаўка (1851)|сусветную выстаўку]]<ref>Павлов К. А. Международные ярмарки и выставки. М., 1962, с. 12-13.</ref>. У сярэдзіне стагоддзя Лондан упершыню сутыкнуўся з масавай [[Іміграцыя насельніцтва|іміграцыяй]]. Асабліва вялікі прыток прыезджых ішоў з [[Ірландыя|Ірландыі]]. Таксама ў горадзе ўтварылася вялікая [[Яўрэі|яўрэйская]] абшчына. === Лондан у XX — пачатку XXI стагоддзяў === [[Першая сусветная вайна]] на час прыпыніла развіццё Лондана. Горад упершыню падвергся авіяналётам. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі Лондан працягваў павялічвацца, але больш па плошчы, а не па насельніцтве. [[Вялікабрытанія]] стала прыстанкам для эмігрантаў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ў [[XX]] стагоддзі. У [[1903]] годзе ў Лондане прайшоў другі з’езд забароненай партыі [[РСДРП]], на якім яна падзялілася на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і [[Меншавікі|меншавікоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|title=II съезд РСДРП 1903|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616JeCWJh?url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Таму, пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917]] года ў Лондан прыехалі такія эмігранты, як [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|title=Новый исторический вестник|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jenucw?url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Файл:London Blitz 791940.jpg|thumb|Першы налёт на лонданскія докі. Від з берагоў Тэмзы]] У [[1930-я]] гады шматлікія жыхары горада пацярпелі з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]: моцна ўзрос узровень беспрацоўя, упаў узровень жыцця. Няздольнасць улад зрабіць штосьці прывяла да з’яўлення мноства радыкальных партый як левага, так і правага кірунку. Большасць з іх грунтавалася ў працоўным [[Іст-Энд]]зе. У [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламенце Вялікабрытаніі]] атрымалі некалькі месцаў [[Камуністычная партыя Вялікабрытаніі, 1920|камуністы]], шырокай падтрымкай карыстаўся і [[Брытанскі саюз фашыстаў]]. Кульмінацыяй барацьбы паміж левымі і правымі стала так званая ''«Бітва на Кэбл-стрыт»'' — вулічныя баі паміж [[Палітыка|палітычнымі]] экстрэмістамі абодвух флангаў і паліцыяй. [[Файл:LondonBombedWWII full.jpg|thumb|Лонданская вуліца, пацярпелая падчас [[Лонданскі бліц|бамбардзіроўкі]] горада [[Люфтвафэ|нямецкай авіяцыяй]]]] У тыя ж 30-я ў Лондан з [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] беглі многія [[яўрэі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталіца Вялікабрытаніі падвяргалася неаднаразовым авіябамбёжкам, самыя цяжкія з якіх прыйшліся на [[верасень]] [[1940]] года і [[май]] [[1941]] года. Многія жыхары былі эвакуіраваны са сталіцы. Бамбасховішчамі служылі станцыі метрапалітэна. Усяго падчас вайны ў Лондане яе ахвярамі сталі 30 000 мірных жыхароў, 50 000 атрымалі раненні, дзясяткі тысяч дамоў былі разбураны<ref>{{cite web|url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|title=Air Raid Precautions - The Blitz|publisher=Peter N. Risbey|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jg3cSc?url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адразу пасля вайны Лондан у другі раз прыняў [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|Алімпійскія гульні]] ([[1948]]). У пасляваенны час Лондан страціў статус найбуйнейшага порта [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], бо абсталяванне докаў састарэла і порт не мог абслугоўваць вялікія грузавыя караблі. Водныя тэрміналы Лондана былі перанесены ў бліжэйшыя гарады Фелікстау і Тылберы, а раён [[Доклендс]] у [[1980-я]] быў перабудаваны — зараз там знаходзяцца офісы і шматкватэрныя дамы. У [[1952]] годзе [[Вялікі смог 1952 года|Вялікі смог]], вельмі шкодная сумесь смугі і дыму прамысловага паходжання, на пяць дзён спусціўся на Лондан. Неўзабаве канцэнтрацыя ў паветры прадуктаў гарэння стала такой высокай, што за наступныя тыдні ў горадзе ад [[смог]]у загінула каля 4 000 чалавек, а яшчэ 8 000 сталі ахвярамі катастрофы ў наступныя некалькі месяцаў.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2545747.stm Historic smog death toll rises] — BBC</ref> Тое, што адбылося прымусіла ўлады сур’ёзна заняцца гэтай праблемай, у выніку чаго былі выдадзены агульнадзяржаўны закон «Аб чыстым паветры» ([[1956]]), а таксама аналагічны гарадскі закон ([[1954]]) У [[1960-я]], дзякуючы папулярным музычным калектывам накшталт [[The Beatles|Beatles]] і [[Rolling Stones]], горад стаў адным з сусветных цэнтраў моладзевай [[Субкультура|субкультуры]] (атрымаўшы мянушку «Свінгуючы Лондан»). У [[1966]] годзе [[Зборная Англіі па футболу|зборная Англіі]] выйграла ў фінале на стадыёне «[[Уэмблі, 1923|Уэмблі]]» [[Чэмпіянат свету па футболу]]. Мішэнню для тэрарыстаў Лондан стаў у [[1970-я]], калі горад упершыню падвергся нападам [[Ірландская Рэспубліканская Армія|Ірландскай Рэспубліканскай Арміі]]. Гэтыя напады рэгулярна паўтараліся да канца [[XX]] стагоддзя, пасля чаго на змену [[Ірландцы|ірландцам]] прыйшла групоўка [[Аль-Каеда]], якая арганізавала [[Выбухі ў Лондане 7 ліпеня 2005|серыю выбухаў]] у лонданскім публічным [[транспарт|транспарце]] [[7 ліпеня]] [[2005]] года. З сярэдзіны стагоддзя, нягледзячы на прыток імігрантаў з краін [[Садружнасць|Садружнасці]] (асабліва з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]]), насельніцтва горада пачало скарачацца, паменшыўшыся з амаль 9 да 7 млн чалавек у [[1980-я]], пасля чаго яно стала павольна расці. [[Файл:The London Eye (April 2005).jpg|thumb|180px|right|«[[Лонданскае вока]]», кола агляду, адкрытае на пачатку трэцяга тысячагоддзя]] Новае тысячагоддзе Лондан сустрэў адкрыццём некалькіх новых будынкаў, такіх як Купал міленіума (''Millennium Dome'') і [[Лонданскае вока]] (''London Eye''), кола агляду, якое стала новым сімвалам горада. Напачатку [[XXI]] стагоддзя Лондан дамогся права на правядзенне [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульняў 2012 года]]. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] стане першым горадам, які тройчы прыняў [[Алімпійскія гульні|Алімпіяду]]. У [[2004]] годзе быў прыняты план па развіцці горада. Паводле яго, да [[2016]] годзе насельніцтва Лондана павінна дасягнуць 8,1 млн чалавек, павінна павялічыцца колькасць [[небаскроб]]аў. Улады таксама маюць намер удасканаліць сістэму грамадскага [[транспарт]]у. У ліпені [[2005]] года Лондан стаў аб’ектам [[Выбухі ў Лондане, 2005|тэрарыстычных нападаў]] з боку ісламскіх фундаменталістаў. У жніўні [[2011]] года на ўскраінах горада адбыліся буйныя [[Беспарадкі ў Лондане, жнівень 2011 года|беспарадкі]], якія суправаджаюцца падпаламі аўтамабіляў і пагромамі. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Тапаграфія === [[Файл:London, United Kingdom.JPG|thumb|Спадарожнікавы здымак Лондана]] Лондан займае плошчу ў 1706,8 км². З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае [[Тэмза]], суднаходная рака, якая ўпадае ў [[Паўночнае мора]]. Даліна [[Тэмза|Тэмзы]] — урадлівая і досыць плоская, што дазволіла Лондану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а берагі яе былі багністымі і гразкімі, але з-за дзейнасці чалавека ўсё гэта знікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лондане існуе небяспека паводкі<ref><span style="font-size: 90 %;">http://for-ua.com/incident/2006/04/06/161636.html Брытанія рыхтуецца да патопу</ref>. У апошнія гады гэта небяспека павялічылася з-за ўзняцця ўзроўню вады ў рацэ. [[Файл:A London View - geograph.org.uk - 303994.jpg|thumb|180px|злева|Тэмза]] Паняцце «каардынаты горада» ўмоўныя. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтр Лондана размешчаны на скрыжаванні [[:en:Eleanor Cross|Eleanor Cross]] і [[Чарынг-Крос]]. Гэта месца размешчана непадалёк ад [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]. Такім чынам, каардынаты горада прыблізна складаюць{{Coord|51|30|26|N|00|07|39|W|type:city(7,000,000)_region:GB}}.<ref name=london_039>{{Citation|url=http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/08/15/charingcross_feature.shtml|title=London — Features — Where is the Centre of London?|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-06-06}}</ref>. === Клімат === {{main|Клімат Лондана}} [[Файл:Nelsons Column in the clounds.jpg|thumb|right|Калона Нэльсана і неба, зацягнутае аблокамі]] Клімат у Лондане — умерана-марскі. Ён адрозніваецца мяккасцю і ўмеранасцю на працягу ўсяго года. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпература ўлетку рэдка паднімаецца вышэй 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная спякота назіралася ў [[2003]] годзе, калі тэмпература дасягнула 38,1 °C.<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |access-date=2010-09-30}}</ref> Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Мінску), уначы тэмпература, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Снегапады рэдкія. Снежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе і вышыня снежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у [[Рым]]е ці [[Сідней|Сіднеі]]. Гарадскі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасць кліматычных умоў звязана з наяўнасцю цёплага Севера-Атлантычнага цячэння, якое абмывае заходняе ўзбярэжжа Еўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлантычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло. Асаблівасцю лонданскага клімату з’яўляецца вельмі невялікая міжсезонная амплітуда ваганняў: ад +5,1 °C у студзені да +18,1 °C у ліпені (розніца складае 13 °C). Такім чынам, зіма ў Лондане такая ж мяккая, як у горадзе поўначы субтрапічнага пояса (напрыклад, [[Сочы]]), а лета па сярэдняй тэмпературы нават больш халаднаватае, чым у [[Мінск]]у і [[Талін]]е, і такім чынам, з’яўляецца ўмерана-цёплым, але не гарачым. ==== Табліца месячных кліматычных нормаў ==== {{Клімат горада |Горад_род=Лондана |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/03772.htm Надвор'е і Клімат] | Сту_сяр=5.0 | Сту_сяр_апад=56 | Лют_сяр=4.9 | Лют_сяр_апад=41 | Сак_сяр=7.1 | Сак_сяр_апад=42 | Кра_сяр=9.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=12.6 | Май_сяр_апад=51 | Чэр_сяр=15.6 | Чэр_сяр_апад=45 | Ліп_сяр=17.9 | Ліп_сяр_апад=44 | Жні_сяр=17.6 | Жні_сяр_апад=49 | Вер_сяр=14.9 | Вер_сяр_апад=48 | Кас_сяр=11.4 | Кас_сяр_апад=69 | Ліс_сяр=7.7 | Ліс_сяр_апад=57 | Сне_сяр=5.3 | Сне_сяр_апад=55 | Год_сяр=10.8 | Год_сяр_апад=599 | Сту_сяр_мін=2.4 | Сту_сяр_макс=7.7 | Лют_сяр_мін=2.1 | Лют_сяр_макс=8.0 | Сак_сяр_мін=4.0 | Сак_сяр_макс=10.9 | Кра_сяр_мін=5.3 | Кра_сяр_макс=13.8 | Май_сяр_мін=8.3 | Май_сяр_макс=17.3 | Чэр_сяр_мін=11.3 | Чэр_сяр_макс=20.4 | Ліп_сяр_мін=13.4 | Ліп_сяр_макс=22.9 | Жні_сяр_мін=13.3 | Жні_сяр_макс=22.5 | Вер_сяр_мін=11.1 | Вер_сяр_макс=19.2 | Кас_сяр_мін=8.2 | Кас_сяр_макс=14.9 | Ліс_сяр_мін=4.8 | Ліс_сяр_макс=10.7 | Сне_сяр_мін=2.6 | Сне_сяр_макс=7.9 | Год_сяр_мін=7.2 | Год_сяр_макс=14.7 | Сту_а_макс=14.9 | Сту_а_мін=-16.6 | Лют_а_макс=18.5 | Лют_а_мін=-16.1 | Сак_а_макс=22.2 | Сак_а_мін=-11.1 | Кра_а_макс=27.1 | Кра_а_мін=-4.9 | Май_а_макс=30.6 | Май_а_мін=-2.4 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=1.4 | Ліп_а_макс=35.0 | Ліп_а_мін=2.4 | Жні_а_макс=37.3 | Жні_а_мін=0.2 | Вер_а_макс=33.4 | Вер_а_мін=-0.4 | Кас_а_макс=28.2 | Кас_а_мін=-5.7 | Ліс_а_макс=18.9 | Ліс_а_мін=-9.1 | Сне_а_макс=15.2 | Сне_а_мін=-16.1 | Год_а_макс=37.3 | Год_а_мін=-16.6 |}} {{Клімат горада |Горад_род=Лондана (Хітрау) за перыяд 2001 - 2011 гг |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=03772&CONT=ukuk&REGION=0003&LAND=UK&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Сту_сяр=5.8 | Сту_сяр_апад=57 | Лют_сяр=6.1 | Лют_сяр_апад=50 | Сак_сяр=7.9 | Сак_сяр_апад=41 | Кра_сяр=11.0 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.8 | Май_сяр_апад=46 | Чэр_сяр=17.1 | Чэр_сяр_апад=53 | Ліп_сяр=18.8 | Ліп_сяр_апад=50 | Жні_сяр=18.5 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=16.2 | Вер_сяр_апад=35 | Кас_сяр=12.8 | Кас_сяр_апад=59 | Ліс_сяр=8.9 | Ліс_сяр_апад=69 | Сне_сяр=5.5 | Сне_сяр_апад=53 | Год_сяр=11.9 | Год_сяр_апад=602 | Сту_сяр_мін=3.5 | Сту_сяр_макс=8.0 | Лют_сяр_мін=3.4 | Лют_сяр_макс=8.8 | Сак_сяр_мін=4.3 | Сак_сяр_макс=11.5 | Кра_сяр_мін=6.5 | Кра_сяр_макс=15.6 | Май_сяр_мін=9.3 | Май_сяр_макс=18.3 | Чэр_сяр_мін=12.3 | Чэр_сяр_макс=21.9 | Ліп_сяр_мін=14.1 | Ліп_сяр_макс=23.5 | Жні_сяр_мін=14.1 | Жні_сяр_макс=23.0 | Вер_сяр_мін=12.0 | Вер_сяр_макс=20.4 | Кас_сяр_мін=9.5 | Кас_сяр_макс=16.1 | Ліс_сяр_мін=6.3 | Ліс_сяр_макс=11.5 | Сне_сяр_мін=3.3 | Сне_сяр_макс=7.7 | Год_сяр_мін=8.2 | Год_сяр_макс=15.5 | Сту_а_макс= | Сту_а_мін= | Лют_а_макс= | Лют_а_мін= | Сак_а_макс= | Сак_а_мін= | Кра_а_макс= | Кра_а_мін= | Май_а_макс= | Май_а_мін= | Чэр_а_макс= | Чэр_а_мін= | Ліп_а_макс= | Ліп_а_мін= | Жні_а_макс= | Жні_а_мін= | Вер_а_макс= | Вер_а_мін= | Кас_а_макс= | Кас_а_мін= | Ліс_а_макс= | Ліс_а_мін= | Сне_а_макс= | Сне_а_мін= | Год_а_макс= | Год_а_мін= |}} Цікава, што з-за цяпла, выпрацоўваемага горадам, тэмпература ў Лондане можа быць прыкладна на 5 °C вышэй, чым за горадам<ref><span style="font-size: 90 %;">Крыніца даных пра клімат — http://www.svali.ru/climat/100000/3772/index.htm</span></ref>. === Экалогія === [[Файл:Qantas b747 over houses arp.jpg|240px|thumb|Нізкалётныя самалёты зблізку Хітрау]] Лондан пакутаваў ад задымлення паветра з часоў Сярэднявечча. Пасля катастрафічных наступстваў [[Вялікі смог 1952 года|Вялікага смогу]] 1952 гады былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэння якасці атмасфернага паветра. Тым не менш, па стане на 2011 год Лондан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Еўропы<ref>{{cite web| datepublished=7 верасня 2011| url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| title=London ranks among worst European cities for air pollution| publisher=// guardian.co.uk| access-date=2012-10-12| archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkhuKh5?url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| archive-date=14 кастрычніка 2012| url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Асноўнай крыніцай забруджвання атмасферы з’яўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шын і тармазоў. Як і шматлікія іншыя еўрапейскія гарады, Лондан не адказвае нарматывам ЕС па канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO₂) і ўзважаныя часціцы (PM₁₀). Выкіды аксіду вугляроду (CO₂) у 2008 годзе былі на 17 % ніжэй, чым у сярэднім па краіне. За перыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11 %. Каля 40 % канцэнтрацыі PM₁₀ (як і істотная доля канцэнтрацыі NO₂) у цэнтры горада пераносіцца ветрам з прыгараднай зоны. Найбольшыя канцэнтрацыі NO₂ адзначаюцца ва Унутраным Лондане і ў раёне аэрапорта Хітрау. Дрэнная якасць гарадскога паветра можа з’яўляцца прычынай больш чатырох тысяч смерцяў у год.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Clearing the air. Executive Summary|спасылка=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|выданне=The Mayor’s Air Quality Strategy|месца=Лондан|год=2010|старонкі=1—2, 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|archive-date=12 кастрычніка 2012|archivedate=12 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf}}{{ref-en}}</ref> Тэмза з’яўляецца адной з самых чыстых рэк у свеце, якія праходзяць праз сталіцы<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Greener London|спасылка=http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/environment/soereport/full-report.pdf|выданне=The Mayor’s State Of Environment Report For London|месца=Лондан|год=2007|старонкі=14}}{{ref-en}}</ref>. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў перыяд праліўных дажджоў. Каля 42 % насельніцтва схільныя да шумавога ўздзеяння на ўзроўні 55 дБ і вышэй, якое вырабляецца аўтамабільным транспартам, і каля 6 % — чыгуначным транспартам. Аб’ём бытавых адыходаў за перыяд з 2000 па 2008 гады скараціўся.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=London's Environment Revealed|спасылка=http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|выданне=Даклад пра стан навакольнага асяроддзя Лондана|месца=Лондан|год=2011|старонкі=7—9, 52|старонак=86|isbn=978-1-84781-449-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|archive-date=6 кастрычніка 2012|archivedate=6 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf}}{{ref-en}}</ref> == Палітыка і адміністрацыйны падзел == === Палітыка === [[Файл:Foreign.office.london.arp.jpg|thumb|злева|Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі]] Лондан ужо амаль два тысячагоддзя з’яўляецца сталіцай краіны: спачатку [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]], затым [[Англія|Англіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Усё [[Каралі Англіі|англійскія]] і [[Каралі Вялікабрытаніі|брытанскія]] каралі кіравалі галоўным чынам з Лондана, і горад заўсёды быў цэнтрам палітычнага жыцця краіны. Тым не менш само найменне горада як «сталіцы» нідзе не замацавана ў пісьмовай форме. Паводле слоўніка англійскай мовы Колінса Лондан лічыцца месцам размяшчэння ўрада<ref>(1994) ''Collins English Dictionary'', Collins Education plc.</ref>. Паводле Оксфардскага слоўніка Лондан — самы важны горад<ref>''Oxford English Reference Dictionary'', Oxford English.</ref>. Усе органы дзяржаўнай улады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] размяшчаюцца ў Лондане, у раёне [[Вэстмінстэр]]а. [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламент]] краіны засядае ў знакамітым [[Вэстмінстэрскі палац|будынку Парламента]], [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінет міністраў]] і міністэрствы знаходзяцца непадалёк у раёне вуліцы [[Уайтхол]] — у прыватнасці, рэзідэнцыя [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністра]] размяшчаецца на [[Даўнінг-стрыт, 10]]. [[Файл:Boris Johnson -opening bell at NASDAQ-14Sept2009-3c cropped.jpg|thumb|140px|Мэр Лондана [[Борыс Джонсан]]]] Вярхоўны Суд краіны знаходзіцца насупраць Парламента ў будынку Мідлсекс-Гілдхал. Яго будаўніцтва абышлася прыкладна ў 56 мільёнаў [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]], а яго ўтрыманне па некаторых даных абыдзецца краіне ў 14 мільёнаў фунтаў штогод. Такую лічбу агучыла адміністратар суда Джэні Роу<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/18795/ У Вялікабрытаніі прайшла цырымонія адкрыцця будынка Вярхоўнага суда.] [[The Associated Press]] </span></ref>. З [[5 мая]] [[2008]] г. — [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]] [[Борыс Джонсан]]. Папярэдні мэр — [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыст]] [[Кен Лівінгстан]] — займаў крэсла главы горада два тэрміны: у [[2000]] годзе ён быў выбраны на пасаду як незалежны кандыдат, у [[2004]] перамог на выбарах, высоўваючыся ад партыі [[Вігі|лейбарыстаў]]. Лондан прадстаўлены ў палаце абшчын [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага Парламента]] 74 дэпутатамі, з якіх 44 [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]], 21 [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]], 8 [[Ліберальныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|ліберал-дэмакратаў]] і 1 член партыі RESPECT. === Адміністрацыйны падзел і гарадское самакіраванне === [[Файл:Ken Livingstone 2007.jpg|thumb|left|Кен Лівінгстан]] Гарадское самакіраванне Лондана мае досыць складаную структуру. Яно мае два ярусы — першы гэта гарадское кіраванне, другі — мясцовае. Гарадскім кіраваннем займаецца [[Адміністрацыя Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Great London Authority}}, скарочана ''GLA''), мясцовым — лакальныя адміністрацыі муніцыпальных акруг. Гарадская адміністрацыя адказвае за стратэгічнае планаванне, эканамічнае развіццё горада, паліцыю, пажарную службу і транспарт, лакальныя — за мясцовае планаванне, школы, сацыяльныя службы і г. д. Адміністрацыя Вялікага Лондана, у сваю чаргу, складаецца з дзвюх частак. Першая — гэта [[Мэр Лондана|мэр горада]], які прадстаўляе выканаўчую ўладу, другая — [[Лонданская асамблея|Лонданская гарадская асамблея]], якая абмяжоўвае паўнамоцтвы мэра і зацвярджае гарадскі гадавы бюджэт. Адміністрацыя Вялікага Лондана з’явілася нядаўна, у [[2000]] годзе, замест скасаванага ў [[1986]] годзе [[Савет Вялікага Лондана|Савета Вялікага Лондана]] (такім чынам, 14 гадоў горад існаваў без цэнтральнай улады). Адміністрацыйна Лондан раздзельны на 33 раёны, у лік якіх уваходзіць 32 муніцыпальныя акругі, якія пазначаюцца спецыяльным словам бора ({{lang-en|borough}}) і Сіці. У кожнай з акруг ёсць уласная адміністрацыя і акруговы савет, выбары ў які праходзяць кожныя чатыры гады. У Сіці раённай адміністрацыі няма, але ў раёне існуе традыцыйны орган улады — [[Лонданская гарадская карпарацыя|Лонданскі муніцыпалітэт]] ({{lang-en|Corporation of London}}), практычна без змен захаваны яшчэ з Сярэднявечча. Акрамя таго, у Сіці існуе ўласная паліцыя, незалежная ад гарадской. [[Файл:A typical london street.jpg|thumb|180 px|right|Вуліца Мэл у цэнтры Лондана (удалечыні — Мемарыял Вікторыі на фоне Бакінгемскага палаца).]] {|class="toccolours" |width="170" |1 — [[Сіці (Лондан)|Сіці]] |rowspan=17 align=center|{{Раёны Лондана (Карта выяў)|400px|center}} <small>''(Пры націску на нумар або выяву якой-небудзь акругі будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''</small> |width="150"|18 — [[Сатан, Лондан|Сатан]] |- |2 — [[бора Вэстмінстэр|Вэстмінстэр]]||19 — [[Кройдан, Лондан|Кройдан]] |- |3 — [[Кенсінгтон і Чэлсі]]||20 — [[Бромлі]] |- |4 — [[Хамерсміт]] і [[Фулем]]||21 — [[Луішэм]] |- |5 — [[Вандсварт]]||22 — [[Грынвіч]] |- |6 — [[Ламбет]]||23 — [[Бекслі]] |- |7 — [[Саўтварк]]||24 — [[Хаверынг]] |- |8 — [[Таўэр Хэмлетс]]||25 — [[Баркінг і Дагенхэм]] |- |9 — [[Хэкні]]||26 — [[Рэдбрыдж]] |- |10 — [[Іслінгтан]]||27 — [[Ньюхэм]] |- |11 — [[Кэмдэн]]||28 — [[Уолтхэм Форэст]] |- |12 — [[Брэнт, Лондан|Брэнт]]||29 — [[Хэрынгі]] |- |13 — [[Ілінг]]||30 — [[Інфілд, Лондан|Інфілд]] |- |14 — [[Хаўнслау]]||31 — [[Барнет, Лондан|Барнет]] |- |15 — [[Рычманд, Лондан|Рычманд]]||32 — [[Харау]] |- |16 — [[Кінгстан-апан-Тэмс|Кінгстан на Тэмзе]]||33 — [[Хілінгдан]] |- |17 — [[Мертан, Лондан|Мертан]] |} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Лондана}} Лондан — найважнейшы эканамічны і фінансавы цэнтр [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Еўропа|Еўропы]], адзін з [[Сусветныя фінансавыя цэнтры|сусветных фінансавых цэнтраў]]. Валавы рэгіянальны прадукт горада ў [[2004]] годзе склаў 365 млрд [[Долар ЗША|$]] (17 % [[ВУП]] Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэнне ж усёй Лонданскай агламерацыі яшчэ вышэй — рэгіянальны прадукт у [[2004]] годзе склаў 642 млрд $. [[Файл:City of London skyline from London City Hall - Oct 2008.jpg|thumb|[[Лонданскі Сіці]] — адзін з сусветных [[фінансавы цэнтр|фінансавых цэнтраў]] нароўні з [[Нью-Ёрк]]ам]] Найважнейшая галіна эканомікі горада — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаванне, кіраванне актывамі; у Лондане размешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаній, уключаючы такія як [[HSBC]], [[Reuters]], [[Barclays]]. Адзін з найбуйнейшых сусветных цэнтраў валютнага і фондавага гандлю — [[Лонданская фондавая біржа]]. На працягу стагоддзяў цэнтрам гарадскога фінансавага жыцця з’яўляецца дзелавы раён [[Сіці (Лондан)|Сіці]], аднак з 1990-х гадоў за званне фінансавага і дзелавога цэнтра Лондана змагаецца [[Кэнэры-Уорф]] ва ўсходняй частцы горада. [[Файл:City.hall.london.arp.jpg|thumb|right|[[Сіці-хол, Лондан|Сіці-Хол]]]] Другой па значнасці галіной у эканоміцы Лондана з’яўляецца інфармацыйная<ref><span style="font-size: 90 %;">«Месца Лондана ў эканоміцы Вялікабрытаніі», — Оксфардскі ўніверсітэт, 2005</span></ref>. У сталіцы размяшчаецца штаб кватэра [[Бі-Бі-Сі]], адной з найбуйнейшых медыякарпарацый у свеце. У Лондане выдаюцца найпапулярныя газеты, у ліку якіх [[The Times]], якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Times#The_Times_today Артыкул пра Times у англійскім раздзеле Wikipedia]</span></ref>, [[The Sun]], [[The Daily Mirror]] і іншыя. [[Файл:Gracechurch street.jpg|thumb|180 px|left|Сэрца Лондана (Gracechurch street)]] У Лондане размяшчаюцца штаб-кватэры мноства англійскіх і транснацыянальных кампаній, сярод якіх [[BP]], [[Royal Dutch Shell]], [[Unilever]], [[Corus Group]], [[SABMiller]], [[Cadbury Schweppes]] і інш. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых еўрапейскіх кампаній размешчаны ў брытанскай сталіцы. [[Файл:PiccadillyCircusAdverts.jpg|thumb|right|Рэклама на плошчы Пікадзілі]] Лондан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасць горада і прыгарадаў прадстаўлена машынабудаваннем (аўтамабілебудаванне, электронная прамысловасць, станкабудаванне, суднабудаванне і суднарамонт і інш.), шырока развіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая і нафтахімічная галіны, паліграфія і інш. Адной з найважнейшых крыніц прыбытку для Лондана з’яўляецца [[турызм]]. У [[2005]] годзе гэта галіна забяспечвала сталай працай 350 000 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.personneltoday.com/Articles/2005/02/15/27958/London+is+the+HR+centre+of+opportunity+in+the+UK.htm|title=London is the HR centre of opportunity in the UK|publisher=Personneltoday|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JgZpgb?url=http://www.personneltoday.com/articles/2005/02/15/27958/london-is-the-hr-centre-of-opportunity-in-the-uk.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. За год прыезджыя пакідаюць у Лондане 10 млрд [[Фунт стэрлінгаў|£]]<ref>http://www.travel.ru/news/2008/08/05/125606.html Усё менш турыстаў едзе ў Лондан</ref>. Лічылася, што па папулярнасці ў турыстаў горад саступае толькі [[Парыж]]у<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914101942/http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 |date=14 верасня 2011 }} </span>Вялікабрытанія " Лондан</ref>, аднак апошнія даныя паказалі, што ў 2010 годзе ў Лондан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн<ref><span style="font-size: 90 %;">http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111061148/http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html |date=11 студзеня 2012 }} </span>Парыж саступіў Лондану ў папулярнасці- ці надоўга</ref>. Нягледзячы на тое, што калісьці Лондан быў адным з найбуйнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]], цяпер ён нават у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў<ref><span style="font-size: 90 %;">Штогадовая справаздача адміністрацыі лонданскага порта</span></ref>. Сэрца эканамічнага Лондана — [[Лонданскі Сіці|Сіці]]. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне [[Плошча Пікадзілі|плошчы]] [[Пікадзілі]]. Нерухомасць у Лондане лічыцца адной з [http://www.longrad.com/news/2011/01/22/samye-dorogie-raiony-londona/ самых дарагіх у свеце]. У 2011 годзе ў Лондане было прададзена больш за 3,000 [http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ дамоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} коштам вышэй 1 мільёна фунтаў — больш, чым у якім або іншым горадзе свету <ref name ="Лондан">http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} Лонград | Лондан у Разрэзе</ref> == Дэмаграфія == === Колькасць насельніцтва === Хутчэй усяго насельніцтва Лондана павялічвалася ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, у перыяд урбанізацыі. Прыкладна з [[1825]] па [[1925]] год Лондан быў самым населеным горадам у свеце, пасля чаго яго апярэдзіў [[Нью-Ёрк]]. Найвышэйшага ўзроўню ў сваёй гісторыі насельніцтва Лондана дасягнула ў [[1939]] годзе (каля 8,6 млн чал.). Цяпер гэта другі па насельніцтве горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]) і [[Гарады свету па колькасці насельніцтва|дваццаць першы горад свету]]. Першы перапіс жыхароў адбыўся ў [[1801]] годзе. Больш раннія лічбы вылічаны гісторыкамі і археолагамі. {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="5" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў !! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў |- | [[50]] || 5—10 тыс. || [[1801]] || 959 тыс. |- | [[140]] || 45—60 тыс. || [[1831]] || 1,655 млн |- | [[300]] || 10—20 тыс. || [[1851]] || 2,363 млн |- | [[400]] || Менш 5 тыс. || [[1891]] || 5,572 млн |- | [[500]] || Некалькі сотняў || [[1901]] || 6,507 млн |- | [[700]] || Некалькі тысяч || [[1911]] || 7,161 млн |- | [[900]] || Некалькі тысяч || [[1921]] || 7,387 млн |- | [[1000]] || 5—10 тыс. || [[1931]] || 8,110 млн |- | [[1100]] || 10—20 тыс. || [[1939]] || 8,615 млн |- | [[1300]] || 50—100 тыс. || [[1951]] || 8,197 млн |- | [[1350]] || 25—50 тыс. || [[1961]] || 7,993 млн |- | [[1500]] || 50—75 тыс. || [[1971]] || 7,453 млн |- | [[1600]] || 200 тыс. || [[1981]] || 6,805 млн |- | [[1650]] || 350 тыс. || [[1991]] || 6,829 млн |- | [[1700]] || 550 тыс. || [[2001]] || 7,322 млн |- | [[1750]] || 700 тыс. || [[2003]] || 7,388 млн |} === Этнічны склад === {{Main|Этнічныя групы Лондана}} {| align="right" !Этнічныя групы Лондана, 2011 год<ref>{{cite web|date=18 мая 2011|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1349699531075&enc=1&dsFamilyId=1812&nsjs=&nsck=&nssvg=false&nswid=1599|title=???|description=Адзнака колькасці пастаяннага насельніцтва па этнічных групах (у працэнтах)|publisher=???|access-date=2012-10-8|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkon4bM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref> |- |<timeline> ImageSize = width:360 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:100 top:0 right:0 bottom:0 AlignBars = late Period = from:1 till:59 TimeAxis = orientation:horizontal BarData= bar:1 text:Белыя брытанцы bar:2 text:Іншыя белыя bar:3 text:Індыйцы bar:4 text:Іншыя азіяты bar:5 text:Негроіды bar:6 text:Метысы bar:7 text:Іншыя групы PlotData= color:green width:15 bar:1 from:start till:59.0 bar:2 from:start till:10.0 bar:3 from:start till: 6.0 bar:4 from:start till: 7.0 bar:5 from:start till:10.0 bar:6 from:start till: 3.0 bar:7 from:start till: 3.0 TextData= fontsize:9 textcolor:black pos:(180,167) text:"59 %" textcolor:white pos:(180,142) text:10 % pos:(180,117) text:6 % pos:(180,90) text:7 % pos:(180,65) text:10 % pos:(180,39) text:3 % pos:(180,13) text:3 % </timeline> |} [[File:London ethnic demographics from 1961 to 2021.gif|right|thumb|300px|Змены ў расавым складзе насельніцтва Лондана паміж 1960 і 2021 гадамі. Доля белага насельніцтва знізілася з 97,7 % да 53,8 %.]] Падчас перапісу [[2001]] года 71 % лонданцаў аднеслі сябе да белай ([[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай]]) расы, з іх 60 % лічылі сябе [[брытанцы|брытанцамі]] (гэта значыць [[англічане]], [[шатландцы]], [[валійцы]]), 3 % — [[ірландцы]] (астатнія белыя — 8,5 %); 10 % лонданцаў — выхадцы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]; 11 % — прадстаўнікі [[Негроідная раса|негроіднай расы]] (5,5 % — [[афрыка]]нцы, 5 % — [[Карыбскае мора|карыбцы]], 1 % — астатнія); 1 % — [[Хань, народ|кітайцы]], 2 % прыпадае на астатнія нацыянальнасці (па большай частцы, гэта [[філіпінцы]], [[японцы]], [[В'еты|в’етнамцы]]). 27 % лонданцаў нарадзілася па-за межамі [[Еўрасаюз]]а<ref name = "C">«Лондан: усе расы, колеры, народы і рэлігіі свету» — Guardian ад 21 студзеня 2005</ref>. Для кожнага трэцяга лонданскага школьніка роднай мовай з’яўляецца не англійская. Пры ацэнцы 2007 года сітуацыя ў цэлым засталася ранейшай: 69,0 % жыхароў аднеслі сябе да белай расы. 57,7 % — да брытанцаў, 2,4 % — да ірландцаў, і 8,9 % былі класіфікаваны як «астатнія белыя». Выхадцаў з Паўднёвай Азіі і Блізкага Усходу налічвалася 13,3 %. 10,6 % — прадстаўнікі негроіднай расы ўключаючы 5,5 % — выхадцаў з Афрыкі<ref name = "2007 ethnicity">{{Citation|url = http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1280577856710&enc=1&dsFamilyId=1812|title = Neighbourhood Statistics|publisher = Neighbourhood Statistics|access-date = 2010-07-31|archive-url = https://www.webcitation.org/5yo0zAWsM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7|archive-date = 19 мая 2011|url-status = dead}}</ref>. Па даных 2008, 40 % жыхароў горада належалі да т.з. «этнічных меншасцей»<ref name=london_093>[https://web.archive.org/web/20081204105439/http://www.londoncouncils.gov.uk/media/pressreleases/2008Jantodate/PressReleaseLondonsblackandminoritycommunitieshelpedtohaveagreatervoicebyLondonCou.htm London’s black and minority communities helped to have a greater voice]. londoncouncils.gov.uk</ref>. === Рэлігійны склад === [[Файл:St Paul's Cathedral, London, England - Jan 2010.jpg|thumb|right|Сабор Св. Паўла]] З вераванняў найбольшай папулярнасцю карыстаецца [[хрысціянства]] — 58,2 %. Следам за ім ідуць [[іслам]] — 7,8 %; [[індуізм]] — 4,1 %; [[іўдаізм]] — 2,1 % і [[сікхізм]] — 1,5 %<ref name="C"/>. Даволі шмат у Лондане [[атэізм|атэістаў]] — 15,8 %. Месцы кампактнага пражывання лонданскіх мусульман — [[Таўэр-Хэмлетс]] і [[Ньюхэм]]. Буйная індуісцкая абшчына размешчана ў паўночна-заходніх акругах [[Харау]] і [[Брэнт, Лондан|Брэнт]], сікхі пражываюць галоўным чынам ва ўсходніх і заходніх раёнах, а іўдзеі — у [[Стэмфард-Хіл]]е і [[Голдэрс-Грын]], якія размяшчаюцца ў паўночнай частцы Лондана. === Беларуская абшчына ў Лондане === Лондан — адзін з важнейшых асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларусаў Вялікабрытаніі. У 1947 заснаваны лонданскі аддзел [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ). У 1954 членамі ЗБВБ, дзеячамі беларускай эміграцыі і англійскімі вучонымі-беларусістамі для пашырэння ведаў пра Беларусь сярод англічан створана [[Англа-беларускае таварыства]]. У 1965—1988 таварыства выпускала «[[The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»). Для ўсіх, хто цікавіцца беларусістыкай адчынены [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны]]. Гэты грамадска-культурны асяродак у 1979 атрымаў статус «незалежнай навукова-харытатыўнай установы» і з’яўляецца «ўласнасцю ўсіх беларусаў». У Лондане існуе місія [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]. У 1947 створана Беларуская каталіцкая місія; пры Доме марыянаў у Лондане дзейнічае царква Св. Пятра і Паўла, у 1961—1975 тут працавала беларуская школа для хлопчыкаў імя Св. Кірылы Тураўскага. У 1989 створаны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі, які ўзначаліў айцец [[Аляксандр Надсан]]. Дзейнічае нядзельная школа св. Кірылы Тураўскага, а пры ёй бацькоўска-настаўніцкая асацыяцыя<ref>[http://zbsb.org/node/9879 zbsb.org]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2016 годзе была пабудавана [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]]. У Лондане нарадзіліся: * [[Вера Рыч]] (1936—2009) — англійская паэтэса, перакладчыца з беларускай мовы, журналістка і гісторык; * [[Гай Пікарда]] (1931—2007) — музыказнаўца і даследчык беларускай культуры; * [[Пітэр Джон Мэё]] (1944—2004) — англійскі мовазнавец-славіст і папулярызатар беларусістыкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У Лондане пахаваны шэраг выбітных беларускіх дзеячоў (гл. [[Могілкі Святога Панкрата]]). == Транспарт == [[Файл:Природа и люди 40 Лондонский вокзал Черинг-Кросс.jpg|thumb|Чэрынг-Крос у [[1915]] годзе]] [[Файл:Charing сross station.jpg|thumb|Станцыя Чэрынг Крос (Charing Cross) — адна з цэнтральных чыгуначных станцый Лондана ў [[2012]] годзе]] [[Файл:Dabbldecker.jpg|thumb|Двухпавярховыя лонданскія [[Лонданскі даблдэкер|даблдэкеры]], якія прыйшлі на змену знакамітаму [[Рутмастэр]]у на вуліцах Лондана]] Большасць госцяў Лондана трапляюць у горад праз чыгуначныя вакзалы. Шматлікія з іх былі пабудаваны ў XIX стагоддзі і паслужылі правобразам вакзалаў па ўсёй Еўропе. Сярод найбольш загружаных вакзалаў Лондана — [[вакзал Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (цягнікі з паўднёва-заходніх графстваў), [[вакзал Вікторыя|Вікторыя]] (цягнікі з прыгарадных графстваў), [[вакзал Падынгтан|Падынгтан]] (цягнікі з заходніх графстваў і [[Уэльс]]а), [[вакзал Сент-Панкрас|Сент-Панкрас]] (цягнікі з Еўропы) і [[Кінгз Крос]] (цягнікі з [[Шатландыя|Шатландыі]]). Сістэма грамадскага транспарту Лондана — адна з самых загружаных у свеце, і таму яе прыходзіцца ўвесь час павялічваць і тым самым ускладняць. Наступны віток павелічэння транспартнай сеткі горада звязаны з падрыхтоўкай да [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летняй Алімпіядзе 2012 года]]. Тры асноўныя віды грамадскага транспарту ў Лондане — гэта [[аўтобусы]], [[Лонданскі метрапалітэн|метро]] і [[таксі]]. Улетку 2010 года пачала развівацца муніцыпальная сістэма [[веласіпед|веласіпеднага транспарту]]<ref>{{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |title = Лондон запустил городскую систему «велосипед напрокат» |date = 2010-07-30 |publisher = BBC Русская служба |access-date = 2010-10-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/616Ji6phr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |archive-date = 21 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. За гарадскі транспарт Лондана адказвае муніцыпальная служба [[Transport for London]]. У прыватнасці, яна эксплуатуе метро, аўтобусы і [[Трамвай Лондана|трамваі]] Лондана і ліцэнзуе гарадскія таксі і водны грамадскі транспарт. Аўтобусы служаць для лакальных перамяшчэнняў. Існуе 700 маршрутаў, па якіх аўтобусы перавозяць у будныя дні да 6 мільёнаў пасажыраў<ref>{{cite web|url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|title=Транспартная сістэма Лондана|lang=ru|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JjB2f0?url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Лонданскі даблдэкер|Знакамітыя аўтобусы]] мадэлі [[Routemaster]], якія сталі адным з сімвалаў не толькі Лондана, але і ўсёй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], былі зняты з лінейнай эксплуатацыі ў [[2005]] годзе і цяпер ходзяць толькі па экскурсійных маршрутах. Ім на змену ў лютым 2012 года, у пераддзвер’і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]], прыйшоў «Новы лонданскі аўтобус» (у арыгінале — New bus 4 London). Адна паездка ў аўтобусе абыходзіцца ў два з лішнім фунта стэрлінгаў, квіткі трэба купляць загадзя на прыпынку ў аўтаматычнай касе. Можна зэканоміць на кошце паездкі, калі купіць [[:en:Oyster card|Oyster card]] у спецыялізаваным ларку. Паездка па гэтай карце будзе каштаваць ужо трохі больш аднаго фунта. Пры афармленні карты на дэпазіт утрымліваецца 5 фунтаў стэрлінгаў. Па заканчэнні карыстання карту можна здаць і вярнуць дэпазіт. [[Файл:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|Станцыя найстарэйшага ў свеце [[Лонданскі метрапалітэн|Лонданскага метро]]]] [[Лонданскі метрапалітэн]] — найстарэйшы ў свеце. Ён бесперапынку працуе з [[1863]] года і штодня перавозіць 3 мільёны пасажыраў, што ў год складае колькасць, прыкладна роўную 1 мільярду чалавек<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.prometro.ru/kartalondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120817004350/http://www.prometro.ru/kartalondon.html |date=17 жніўня 2012 }}</span> Лонданскі метрапалітэн</ref>. [[Лонданскае метро]] складаецца з 12 ліній, большасць з якіх злучае цэнтр горада з яго ўскраінамі. Лонданцы часта завуць метрапалітэн ''«трубой»'' з-за вельмі невялікага дыяметра тунэляў глыбокага залажэння. За апошнія дзесяць гадоў попыт на метро вырас на 70 %. Абслугоўвае метро парадку 16000 чалавек. [[Файл:Dlr emu at tower gateway.jpg|thumb|right|Цягнік [[Docklands Light Railway]]]] Акрамя «класічнага» метро, у Лондане з [[1987]] года дзейнічае сістэма [[Docklands Light Railway]]<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/dlr/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041217090102/http://www.tfl.gov.uk/dlr/ |date=17 снежня 2004 }}</span> Docklands Light Railway</ref>, якую можна назваць [[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкім метро]]. У адрозненне ад «класічнага» [[Лонданскі метрапалітэн|лонданскага метро]] траса Docklands Light Railway пракладзена галоўным чынам не ў тунэлях, а на эстакадах. Цягнікі Docklands Light Railway ідуць у аўтаматычным рэжыме. Існуе некалькі станцый перасадак паміж лонданскім метрапалітэнам і Docklands Light Railway. Раней у Лондане мелася разгалінаваная трамвайная сістэма, але яна была зачынена ў [[1952]] годзе. З [[2000]] года ў [[Кройдан]]е, прыгарадзе Лондана, дзейнічае сучасная трамвайная сістэма Tramlink<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/trams/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060519144311/http://www.tfl.gov.uk/trams/ |date=19 мая 2006 }} London Trams</span></ref>. Маюцца планы будаўніцтва новых трамвайных ліній бліжэй да цэнтра горада: напрыклад [[:en:West London Tram|West London Tram]], які падтрымалі большасць жыхароў раёна<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.thisislocallondon.co.uk/news/topstories/503788.majority_support_for_west_london_tram_poll Большасць падтрымалі будаўніцтва West London Tram</ref>. Аднак затым план быў адкладзены і вырашана была надаць большую ўвагу развіццю аўтобуснага парку<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/6929064.stm План развіцця West London Tram адкладзены</ref>.Таксама планавалася адкрыць [[:en:Cross River Tram|Cross River Tram]], аднак і гэты праект быў згорнуты з прычыны недахопу сродкаў<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110928025758/http://www.tfl.gov.uk/corporate/projectsandschemes/2043.aspx Праект Cross River Tram спынены</ref>. Апроч трамваяў у Лондане існавалі тралейбусныя зносіны, якія былі спынены ў 1962 годзе. [[Файл:Hackney carriage.jpg|thumb|left|[[Black Cab]] [[Austin FX4]] з’яўляецца «класічным» таксі ў Лондане]] [[Файл:Heathrow T5.jpg|thumb|left|У аэрапорце [[Хітрау]]]] Таксама ў Лондане маецца грамадскі водны транспарт. Сістэма гарадскіх водных маршрутаў вядомая як London River Services<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/tfl/press-centre/metro/article.asp?id=1012</span></ref>. Некаторыя маршруты накіраваны на турыстаў, іншыя часцей выкарыстоўваюцца самімі лонданцамі як звычайны грамадскі транспарт, напрыклад для паездак на працу. Хоць London River Services ліцэнзуюцца Transport for London, эксплуатацыя ажыццяўляецца прыватнымі фірмамі, і на водных маршрутах Лондана праязныя на аўтобус і метро не дзейнічаюць (хоць могуць даваць зніжкі). Знакамітыя лонданскія чорныя таксі выглядаюць абсалютна гэтак жа, як семдзесят гадоў назад, калі не лічыць рэкламы, якая пакрывае зараз шматлікія з гэтых аўтамабіляў. Зараз у Лондане ў якасці таксі таксама выкарыстоўваюцца і аўтамабілі навейшых мадэляў, якія выглядаюць больш сучасна. Варта заўважыць, што, у адрозненне ад большасці буйных гарадоў, у Лондане ўсе таксі кантралююцца гарадской адміністрацыяй, дакладней муніцыпальнай службай Transport for London. Бліжэй да ўскраін горада рух на вуліцах пераважна аўтамабільнае. У Лондане дзейнічае некалькі высакаскорасных трас, унутраная кальцавая аўтадарога. За ўезд прыватных аўтамабіляў у цэнтр горада спаганяецца [[Плата за праезд у цэнтр Лондана|плата]] (з [[2003]] года — 8 ф.стэр.)<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2007/08/07/tax/ Auto.lenta.ru: Автожизнь: Уезд у цэнтр Лондана падаражэе ў тры разу<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> У Лондане знаходзіцца пяць аэрапортаў: адзін з самых загружаных у свеце [[Хітрау]]<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.heathrowairport.com/portal/site/heathrow/menuitem.888f49c6cf8f83feac81cb109328c1a0/?lang_code=ru Інфармацыя пра Хітрау на афіцыйным сайце аэрапорта]</span></ref>, яшчэ адзін буйны аэравакзал [[Гэтвік]], невялікія [[Станстэд]] і [[аэрапорт Лутан|Лутан]], а таксама [[аэрапорт Лондан Сіці|Лондан-Сіці]], прызначаны галоўным чынам для чартарных рэйсаў бізнесменаў. Напачатку [[2012]] года было высунута прапанова аб будаўніцтве ў горадзе яшчэ аднаго аэрапорта<ref>[http://riarealty.ru/news_infrastructure/20120119/397103368.html РІА Навіны: У Лондане можа быць пабудаваны яшчэ адзін аэрапорт за $77 млрд]</ref>. == Сацыяльная сфера == === Ахова здароўя === У Лондане дзейнічае нацыянальная сістэма аховы здароўя ([[:en:National Health Service|NHS]]), якой 5 ліпеня 2008 года споўнілася 60 гадоў.<ref name="zdravo">http://news.bbc.co.uk/hi/russian/talking_point/newsid_7486000/7486911.stm Бі-бі-сі | Ваша меркаванне | 60 гадоў NHS: вачамі відавочцаў</ref>. Гэта сістэма падае бясплатную медыцынскую дапамогу ўсім жыхарам Лондана. На сённяшні дзень гэта сістэма падвяргаецца крытыцы за нізкі ўзровень прафесіяналізму, недастатковы догляд, дрэнныя ўмовы і доўгае чаканне аперацыі. Карыстальнікі гэтай сістэмы тлумачаць гэтыя недахопы рознымі прычынамі, у прыватнасці, тым, што сістэма была «на хуткае выздараўленне або на хуткую смерць» пацыента і не прыстасавана да вялікай колькасці хранічных захворванняў, якая маецца цяпер<ref name="zdravo"/>. === Адукацыя === [[Файл:Grinvich university.jpg|thumb|left|Грынвіцкі ўніверсітэт. 2012г]] У Лондане навучаецца каля 400 000 студэнтаў<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128113743/http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html |date=28 студзеня 2012 }}</span> About London’s HE</ref>, прычым 120 000 з іх — у [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]<ref>http://www.london.ac.uk/aboutus {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126204859/http://www.london.ac.uk/aboutus |date=26 студзеня 2017 }} University of London: About Us</ref>. Гэты ўніверсітэт з’яўляецца найбуйнейшым у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і складаецца з 20 каледжаў і некалькі інстытутаў. Іншыя буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Лонданскі ўніверсітэт Метраполітэн]], [[Універсітэт Усходняга Лондана]], [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт]], [[Універсітэт Саўт-Банк]], [[Лонданскі гарадскі ўніверсітэт|Універсітэт Сіці]], [[Універсітэт Грынвіч]], [[Універсітэт Мідлсекс]], [[Нью-Лондан-Каледж]], [[Каралеўская акадэмія драматычнага мастацтва]]. == Культура і вольны час == [[Файл:British Museum from NE 2.JPG|thumb|[[Брытанскі музей]]]] === Музеі і бібліятэкі === {{main|Музеі Лондана}} Цэнтрам лонданскіх музеяў з’яўляецца раён [[Паўднёвы Кенсінгтон|Паўднёвага Кенсінгтона]], у якім знаходзяцца [[Музей прыродазнаўства, Лондан|Музей прыродазнаўства]], [[Музей навукі, Лондан|Музей навукі]], [[Музей Вікторыі і Альберта]] (найбуйнейшы ў свеце збор дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва і дызайну). Іншыя вядомыя музеі — [[Брытанскі музей]], калекцыя якога складае каля 7,5 мільёнаў экспанатаў; [[Лонданская нацыянальная галерэя]], адзін з найбольш паважаных спецыялістамі мастацкіх музеяў свету, [[галерэя Тэйт]] (самы буйны ў свеце збор англійскага мастацтва); знакаміты [[Музей васковых фігур мадам Цюсо]]; [[Музей Шэрлака Холмса]]. [[Файл:Nationalgallery.jpg|thumb|злева|Лонданская Нацыянальная Галерэя]] Можна назваць музеем і дзеючую каралеўскую рэзідэнцыю — [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]], частка памяшканняў якога адкрыта для наведвальнікаў звычайна адзін месяц у годзе (жнівень-верасень). Таксама экскурсійныя туры праводзяцца па [[Будынкі Парламента, Лондан|Будынкам Парламента]], [[Таўэр]]у, лонданскім саборам. У Лондане знаходзіцца нацыянальная [[Брытанская бібліятэка]]. === Тэатры === {{main|Тэатры Лондана}} [[Файл:Royal Albert Hall, London.jpg|thumb|[[Альберт-Хол]] уначы]] Некалькі буйных камерцыйных тэатраў, якія спецыялізуюцца на пастаноўцы [[мюзікл]]аў, [[Камедыя|камедый]] і [[Драма (жанр)|драм]], знаходзяцца ў раёне [[Вест-Энд]]. Існуе нават адмысловы тэрмін ''вест-эндскі тэатр'' ({{lang-en|West End theatre}}), які выкарыстоўваецца ў Англіі для абазначэння забаўляльных камерцыйных тэатраў [[Брадвейскі тэатр|брадвейскага]] тыпу<ref name="cgt">Christopher Innes, 'West End' in ''The Cambridge Guide to Theatre'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp.1194-1195, ISBN 0-521-43437-8</ref>. З класічных тэатраў варта адзначыць [[Нацыянальны Тэатр, Лондан|Нацыянальны Тэатр]] у раёне [[Саўт Бэнк]], новы тэатр «[[тэатр Глобус|Глобус]]» і [[Тэатр пры каралеўскім двары]]. Шырока вядомыя ў свеце лонданскія тэатры класічнай музыкі: знакаміты [[Каралеўскі тэатр оперы]] ў [[раён Ковент-Гардэн|Ковент Гардэне]], [[Альберт-Хол|Каралеўскі Альберт-Хол]], [[Тэатр Елізаветы II]]. === Знакамітыя вуліцы і плошчы === * [[Пікадзілі]] (вуліца і [[Плошча Пікадзілі|плошча]]) — эканамічны цэнтр горада. Сцены дамоў на плошчы завешаны рэкламай. У сярэдзіне (але не ў геаметрычным цэнтры) плошчы [[Пікадзілі]] знаходзіцца фантан і знакамітая скульптура [[Антэрас]]а, званая ў народзе [[Эрас]]ам. * [[Трафальгарская плошча]] прысвечана [[Трафальгарская бітва|разгрому]] [[Іспанія|іспанска]]-[[Францыя|французскага]] флоту ў [[1805]] годзе. Пасярэдзіне плошчы знаходзіцца манумент у гонар [[Гарацыа Нэльсан]]а, [[адмірал]]а, які камандаваў англійскім флотам у [[Трафальгарская бітва|Трафальгарскай бітве]]. На [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]] знаходзіцца [[Лонданская Нацыянальная Галерэя]]. * [[Оксфард-стрыт]] — гэта вуліца магазінаў. Тут знаходзяцца буцікі і гандлёвыя цэнтры. * [[Харлі-стрыт]] — вуліца ў [[Вэстмінстэр]]ы, якая праславілася як вуліца ўрачоў — шматлікія дактары дагэтуль вядуць практыку менавіта на гэтай Харлі-стрыт. * [[вуліца Эбі-роўд|Эбі-роўд]] знакамітая аднайменнай [[Студыя Эбі Роўд|гуказапісной студыяй]], на якой рабілі свае запісы шматлікія легендарныя музыканты: [[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Manfred Mann]] і іншыя. [[The Beatles]] у [[1969]] годзе выпусцілі альбом пад назвай «[[Abbey Road|Эбі Роўд]]» ({{lang-en|Abbey Road}}). * [[Бэйкер-стрыт]] — вуліца, на якой размешчаны музей [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]. === Храмы === [[Файл:Westminster Abbey London 900px.jpg|thumb|200px|right|Заходні фасад [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]]] Дамінантная рэлігія ў Лондане — [[хрысціянства]], яго вызнае больш паловы насельніцтва горада. Таму большасць храмаў сталіцы — хрысціянскія, галоўным чынам, [[Англіканская царква|англіканскія]]. Сярэднявечных цэркваў амаль не захавалася — большасць была знішчана [[Вялікі лонданскі пажар|Вялікім пажарам]] [[1666]] года. Сімваламі Лондана даўно сталі [[сабор Святога Паўла]], пабудаваны напачатку [[XVIII]] стагоддзя і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. У гэтых храмах вядуцца службы па [[Англіканская царква|англіканскім]] абрадам. Не варта блытаць [[Вэстмінстэрскае абацтва]] з [[Вэстмінстэрскі сабор|Вэстмінстэрскім саборам]], які знаходзіцца недалёка і з’яўляецца найбуйнейшым у Англіі [[Каталіцызм|каталіцкім]] храмам. Варта таксама згадаць [[Саўтваркскі сабор]] — галоўную англіканскую царкву лонданскага раёна Саўтварк, размешчаную адразу за Лонданскім мостам. Статус сабора яна атрымала ў 1905 годзе. [[Царква Святы Этэльдрэды]], пабудаваная ў другой палове XIII стагоддзя ў гонар [[Святая Этэльдрэда|Святой Этэльдрэды]], з’яўляецца найстарэйшай па часе пабудовы дзеючай каталіцкай царквой Англіі. У [[Рыджэнтс-парк]]у знаходзіцца [[Цэнтральная Лонданская мячэць]]. Храм [[Неасдэн]] у [[Брэнт, Лондан|Брэнце]] з’яўляецца адным з найбуйнейшых культавых [[Індуізм|індуісцкіх]] збудаванняў у [[Еўропа|Еўропе]]. Дзейнічаюць дзве рускія [[Праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы. Цэнтральным з’яўляецца сабор Унебаўзяцця Божай Маці і ўсіх Святых, які знаходзіцца побач са станцыяй метро «Найтсбрыдж»<ref>http://drevo-info.ru/articles/4363.html Лонданскі ўспенскі сабор</ref>. Раней тут размяшчаўся англіканскі прыхадскі храм усіх святых. Ён быў пабудаваны ў XIX стагоддзі ў псеўдараманскім стылі. У комплекс уваходзяць яшчэ пяць будынкаў акрамя сабора<ref>http://drevo-info.ru/news/6260.html Апісанне храма</ref>. Таксама ёсць уніяцкая царква Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Узначальвае ўніяцкую дыяспару Лондана апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў замежжа айцец [[Аляксандр (Надсан)]]. === Забавы === [[Файл:Harrods, London - June 2009.jpg|thumb|180px|злева|Harrod’s]] Самым вядомым месцам для шопінгу ў Лондане з’яўляецца [[Оксфард-стрыт]], але гэта не адзіная гандлёвая вуліца горада: у лонданцаў і турыстаў карыстаюцца таксама папулярнасцю [[Бонд-стрыт]] у [[Мэйфейр]]ы і Найтсбрыдж, у якім размяшчаецца знакаміты гандлёвы цэнтр «[[Harrod’s]]». Магазіны моднай адзежы можна знайсці ў тым жа [[Мэйфейр]]ы, на [[Карнабі-стрыт]] у [[Соха]] і на вуліцы Кінгс-роўд у [[Чэлсі]]. У Лондане можна знайсці мноства рэстаранаў на любы густ. Самыя дарагія знаходзяцца ў [[Вэстмінстэр]]ы, больш дэмакратычныя — у [[Соха]]. Па ўсім горадзе раскіданы рэстараны, якія спецыялізуюцца на нацыянальнай кухні розных народаў, найбольш вядомыя з іх — кітайскія ў лонданскім [[Чайна-таўн, Лондан|Чайна-таўне]] і бангладэшскія на вуліцы Брыклейн. Адным з самых вядомых месцаў Лондана з’яўляецца [[Соха]] — маленькі раён, у якім знаходзяцца бары, рэстараны, пабы і магазіны. Акрамя ўсяго іншага, Соха вядома дзякуючы пажыўным установам, у тым ліку [[Бардэль|бардэлям]] і начным клубам. У Соха таксама знаходзіцца некалькі клубаў і пабаў для [[гомасексуал]]аў. === Мода ў Лондане === [[Файл:Dandys 1830.jpg|thumb|180 px|right|Дэндзі]] Лондан стаў адным з цэнтраў сусветнай моды ў [[XIX]] стагоддзі. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у адрозненне ад [[Парыж]]а або [[Мілан]]а набыла вядомасць дзякуючы мужчынскай модзе. Вуліцай модных майстэрняў стала [[Сэвіл-Роу]]. Да пачатку пазамінулага стагоддзя адносіцца з’яўленне стылю [[Дэндзі, франт|дэндзі]], які распаўсюдзіўся па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Другі віток папулярнасці англійскай моды прыйшоўся на пачатак 1960-х гадоў, калі ў заходнееўрапейскім грамадстве адбылася культурная рэвалюцыя. На першае месца выйшлі дысгармонія, асіметрыя, якія выказвалі пратэст супраць кансерватыўнага буржуазнага ўкладу жыцця. Атрымлівае развіццё стыль [[casual]], ён хутка становіцца папулярным у коле розных моладзевых рухаў: [[моды]], [[скінхэды]], [[футбольныя хуліганы]]. Наватарам стылю выступіў [[Бен Шэрман]], акрамя таго, вялікай папулярнасцю карыстаўся тэнісіст у адстаўцы [[Фрэд Пэры]], брытанскі аналаг француза [[Рэнэ Лакост]]а, які таксама калісьці з ракеткай наперавес заваёўваў разнастайныя тэнісныя ўзнагароды, а на пенсіі прысвяціў сябе модзе. Вядучымі дызайнерамі моладзевай моды сталі [[Мэры Куант]] і [[Барбара Хуланіцкі]]. [[1970-я]] сталі эпохай [[Панкі|панкаў]]. Лідарам сярод англійскіх дызайнераў стала [[Віўен Вэствуд]]. Сучасныя вядучыя дызайнеры [[Вялікабрытанія|брытанскай]] моды — [[Пол Сміт, дызайнер|Пол Сміт]], [[Аляксандр Мак-Куін]], [[Джуліян Макдональд]], [[Стэла Макартні]]. У Лондане штогод праходзіць Тыдзень высокай моды з пачатку [[1990-я|1990-х]] колькасць паказаў падчас тыдня павялічылася з 15 да 47<ref>http://www.fashiontime.ru/news/977.html Неделя Высокой Моды в Лондоне (London Fashion Week): цель — российский потребитель</ref>. == Субкультура Лондана == Насельніцтва Лондана настолькі вялікае, што ў ім непазбежна павінны былі з’явіцца ўнутраныя традыцыі, плыні і дыялекты, што разам складае з’ява [[Субкультура|субкультуры]]. Роля Лондана ў жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] такая, што ён заўсёды станавіўся цэнтрам нефармальных моладзевых рухаў краіны. === Свінгуючы Лондан === {{main|Свінгуючы Лондан}} [[Файл:Mini.bristol.750pix.jpg|thumb|180 px|right|Аўтамабіль «Міні-купер»]] [[Свінгуючы Лондан]] ({{lang-en|Swinging London}}) — гэта лонданская моладзевая [[субкультура]] ў [[1960-я]] гады. Тэрмін нарадзіўся ў [[1966]] годзе дзякуючы артыкулу ў часопісе «[[Time]]». Гэты перыяд характарызуецца адмовай моладзі ад традыцыйных каштоўнасцей, [[геданізм]]ам і [[аптымізм]]ам. Перыяд ''«свінгуючага Лондана»'' адбіўся на [[Музыка|музыцы]], [[Літаратура|літаратуры]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]], не гаворачы ўжо пра стыль жыцця. Сапраўднымі [[поп-ікона|культурнымі іконамі]] гэтага часу сталі [[рок-музыкант]]ы [[The Beatles]], літаратурны персанаж [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] [[Джэймс Бонд]], [[аўтамабіль]] [[MINI|Міні]]. Перыяд свінгуючага Лондана скончыўся прыкладна ў [[1967]] годзе, калі на змену яму з’явілася субкультура [[хіпі]], якая прыйшла з заходняга ўзбярэжжа [[ЗША]]. === Cool Britannia === [[Файл:Geri Halliwell in concert cropped.jpg|thumb|злева|Выступленне салісткі [[Spice Girls]] [[Джэры Холіўэл]], сукенка якой уяўляе сабой [[Юніян Джэк]] — сцяг Вялікабрытаніі.]] <!-- Гэта наогул тады трэба ў артыкул пра Брытанію, а не пра Лондан, а то пра Лондан тут сказана толькі ў адной прапанове--> Значнай з’явай у культурным жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[1990-я]] стаў перыяд [[Cool Britannia]] («Клёвая Брытанія»). Яго пачатак (магчыма, невыпадкова) супаў з прыходам да ўлады ў краіне [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] на чале з [[Тоні Блэр]]ам. Перыяд характарызуецца ўздымам [[патрыятызм]]у, а таксама агульнай цікавасці да брытанскай культуры, што адбілася, у прыватнасці, у музыцы, модзе, кіно, а таксама ў архітэктуры горада. Сусветную вядомасць набылі шматлікія новыя героі Лондана: мадэль [[Мос]], групы [[Blur]], [[Oasis]], [[Suede]], якія выконвалі музыку ў стылі [[брыт-поп]], які здабыў шырокую папулярнасць, новыя [[поп-музыка|поп-зоркі]] [[Робі Уільямс]], [[Spice Girls]], [[East 17]], кінарэжысёр [[Гай Рычы]]. === Лонданскія дыялекты === Найбольш вядомае лонданскае прастамоўе, распаўсюджанае сярод ніжэйшых сацыяльных пластоў насельніцтва горада — [[кокні]]. Для [[кокні]] характэрна спрошчанае вымаўленне слоў, няправільнае выкарыстанне ці пропуск некаторых гукаў. Дыялект [[кокні]] ў [[Англія|Англіі]] часта служыць тэмай для анекдотаў і жартаў. Іншы вядомы від мясцовага вымаўлення — ''Estuary English'', распаўсюджаны не толькі ў Лондане, але і ў басейне [[Тэмза|Тэмзы]] ў цэлым. Акрамя таго, з наплывам імігрантаў з [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] атрымаў распаўсюджванне [[Ямайка|ямайскі]] [[Крэолы|крэольскі дыялект]]. == Архітэктура Лондана == {{гл. таксама|Архітэктура Вялікабрытаніі}} [[Файл:St Pauls Cathedral from West adj.JPG|thumb|180 px|right|Сабор святога Паўла, архітэктар — Крыстафер Рэн]] [[Файл:Nelsons Column.JPG|thumb|180 px|Калона віцэ-адмірала Нэльсана на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]]] Архітэктура Лондана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад [[Нармандскі стыль|нармандскага]] да [[постмадэрнізм]]у. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару [[1666]] года, які знішчыў больш за 13 000 будынкаў, і авіябамбаванняў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Нармандская архітэктура|Нармандскую архітэктуру]] ў [[Англія|Англію]] прынёс [[Вільгельм Заваёўнік]]. Са збудаванняў нармандскага стылю ў Лондане вядомы [[Таўэр]], які пачаў будавацца пры [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельме]] і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваны ў 1097 годзе [[Вэстмінстэрская зала]] прыёмаў<ref>{{Cite journal|last1=Cescinsky|first1=Herbert|last2=Gribble|first2=Ernest R.|date=February 1922|title=Westminster Hall and Its Roof|journal=The Burlington Magazine for Connoisseurs|volume=40|issue=227|pages=76–84|url=http://www.jstor.org/pss/861585|access-date=2010-09-28}}</ref>. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Еўропе. [[XIII стагоддзе]] стала стагоддзем ранняй [[Англійская готыка|англійскай готыкі]]. Адным з найярчэйшых узораў гэтага стылю служыць [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. Іншыя ўзоры гэтага перыяду ў Лондане не захаваліся. Следам за ранняй наступіла эпоха дэкараванай англійскай готыкі, але яе прыкладаў у сучасным Лондане няма, як і прыкладаў вертыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага перыяду [[Англія|англійскай]] [[Архітэктура|архітэктуры]]. У [[XIV]] стагоддзі для захоўвання казны Эдуарда III была пабудавана вежа Каштоўнасцей, як частка тагачаснага Вэстмінстэрскага палаца. {{не перакладзена 3|Цюдорская архітэктура|Цюдорскі перыяд|en|Tudor_period_architecture}} лагічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі [[Цюдоры|Цюдораў]] падобная на [[Готыка|гатычную]], але са значнымі зменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Генрыха VII у [[Вэстмінстэр]]ы і палац [[Хэмптан-корт]] у [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]] — помнікі архітэктуры цюдорскага перыяду. Пры каралі Якаве I пачалося ўладкаванне [[Грынвіцкі парк|Грынвіцкага парку]]. [[Файл:Westminster.cathedral.frontview.london.arp.jpg|thumb|180 px|left|Вэстмінстэрскі каталіцкі сабор]] [[Файл:Lloyds rogers.jpg|thumb|180 px|left|Будынак страхавой кампаніі Lloyd у Лондане, архітэктар [[Рычард Джордж Роджэрс|Рычард Роджэрс]]. 1978—1986гг]] [[Файл:SwissReHQ.jpg|thumb|180 px|right|[[Сент-Мэры Экс 30]] («Агурок»), архітэктар — [[Норман Фостэр]].]] Напачатку [[XVII]] стагоддзя ў Лондане працаваў родапачынальнік англійскай архітэктурнай традыцыі [[Ініга Джонс]]. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідству ідэі [[Андрэа Паладзіа|паладыянства]] ([[класіцызм]]у), у аснове якіх — строгая геаметрычнасць, лаканічнасць, функцыянальнасць, элегантнасць, адсутнасць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празмернасцей. З твораў Джонса ў Лондане захаваліся толькі два — [[Банкетынг-хаус|Банкетная зала]] ва [[Уайтхол]]е і капэла [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэмскага палаца]]. У другой палове [[XVII]] стагоддзя на змену Джонсу прыйшоў [[Крыстафер Рэн]]. Менавіта ён склаў план аднаўлення Лондана пасля Вялікага пажару. Акрамя таго, [[Крыстафер Рэн|Рэн]] спраектаваў шпіталі ў [[Грынвіч]]ы і [[Чэлсі]], знакаміты [[сабор Святога Паўла]] і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў. [[Геаргіянская архітэктура]], эра якой наступіла ў сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзі, у цэлым адпавядала агульнаеўрапейскаму [[класіцызм]]у. У ёй галоўным былі выразныя формы і прапорцыі. Гэты перыяд не прадстаўлены ў Лондане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя і адміністрацыйныя будынкі горада. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя [[Нікалас Хоўксмур|Нікаласам Хоўксмурам]], палац [[Сомерсет-хаус]] ([[Уільям Чэмберс|сэр Уільям Чэмберс]]) з і забаўляльны цэнтр «Пантэон» на [[Оксфард-стрыт]] архітэктара [[Джэймс Уает|Джэймса Уаета]]. У першыя гады [[XVIII]] стагоддзя бацькам і сынам [[Крыстафер Рэн|Рэнамі]] для [[Сара Чэрчыль|Сары Чэрчыль]] — найбліжэйшай сяброўкі і канфіданткі [[Ганна Сцюарт|каралевы Ганны]] быў пабудаваны [[Мальбара-хаус]]— асабняк на [[Пэл-Мэл]]. У 1759 годзе былі заснаваны [[каралеўскія батанічныя сады К'ю]]— [[Садова-паркавы комплекс|комплекс]] [[батанічны сад|батанічных садоў]] і [[аранжарэя|аранжарэй]] плошчай 121 гектар<ref>[http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf Royal Botanic Gardens, Kew: History and Heritage: World Heritage Site<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |date=29 жніўня 2008 }}</ref>. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 1761-62 гадах была збудавана [[Вялікая пагада, Лондан|вялікая пагада]] — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Еўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба [[Саян-хаус]]— старадаўні асабняк герцагаў Нартумберлендаў, выкананы ў стылі чыстага класіцызму, выдатны майстэрскім чаргаваннем геаметрычных форм і тонкім каларыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хауса працягвалася да 1769 года, калі ў герцага скончыліся сродкі. [[XIX]] стагоддзе адрозніваецца ад папярэдніх разнастайнасцю стыляў. У [[Неаготыка|неагатычным]] ключы пабудаваны знакаміты будынак Парламента з вежамі [[Біг-Бэн]] і [[Вежа Вікторыі|Вікторыі]] на ім. Гэты будынак быў пабудаваны пасля пажару [[16 кастрычніка]] [[1834]] года на месцы старога [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] па праекце [[Чарльз Бэры|Ч. Бэры]] і [[Аўгустус Уэлбі П'юджын|А. У. П’юджына]]. Варта таксама адзначыць [[Каралеўскі судны двор]], пабудаваны 1873—1882 гг. па праекце былога адваката Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манументаў гэтага стылю вылучаецца [[Мемарыял прынца Альберта]] (англ. Albert Memorial) — манумент у [[Кенсінгтонскі парк|Кенсінгтонскім парку]]. Манумент быў спраектаваны Георгам Гілбертам Скотам і адкрыты ў [[1875]] годзе. У [[1839]] годзе, як частка плану па стварэнні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны [[Хайгейцкія могілкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|title=Кароткая гісторыя Хайгейцкіх могілак|access-date=2010-10-06|archive-url=https://www.webcitation.org/616JkId9X?url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывенам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасць: * Кенсальскія зялёныя могілкі — 1832 * Могілкі Заходняга Норвуда — 1837 * Могілкі парку Эбні — 1840 * Нанхэдскія могілкі — 1840 * Бромптанскія могілкі — 1840 * Могілкі Таўэр Хэмлетс — 1841 У стылі класіцызму працаваў вядомы [[Джон Нэш]], аўтар комплексу [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] і [[Мармуровая арка|Мармуровай аркі]]; [[Вэстмінстэрскі сабор]] з’яўляецца ўзорам [[Неавізантыйскі стыль|неавізантыйскага стылю]]. Цяпер неіснуючы [[Крыштальны палац]] адносіўся да {{не перакладзена 3|Індустрыяльны стыль|індустрыяльнага стылю|en|Industrial_style}}. У [[XX]] стагоддзі ў горадзе з’явіліся небаскробы: будынак [[Lloyd’s of London]] у [[Сіці (Лондан)|Сіці]], комплекс [[Канары Ворф]] у [[Доклендс]], [[One Canada Square]] і [[The Shard]] (самы высокі). У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя вядучым брытанскім архітэктарам стаў [[Норман Фостэр]], які пабудаваў у Лондане небаскроб «[[Сент-Мэры Экс 30]]» і [[Сіці-хол, Лондан|Нью-сіці-хол]], будынак мэрыі. Таксама да знамянальных пабудоў можна аднесці [[Буш-хаус]], які будаваўся з 1923 па 1935 год, спраектаваны і пабудаваны амерыканцамі і амерыканскімі кампаніямі. == Традыцыі і цырымоніі == [[Файл:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|Змена варты]] [[Вялікабрытанія]] вядомая як краіна традыцый. Шматлікія з іх захаваліся з даўніх часоў, і лонданцы нязменна паважаюць іх. * Змена варты ў каралеўскага [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных у турыстаў лонданскіх традыцый. Гэта цырымонія праходзіць штодня ў 11:30 з [[красавік]]а да [[жнівень|жніўня]], у іншыя поры года — у той жа час, але праз дзень. Практычнай карысці ад змены варты, вядома, няма, але гэта традыцыя — адна з самых прыгожых у Лондане. * Цырымонія ключоў — гэта 700-гадовы рытуал закрыцця [[Таўэр]]а, якую выконвае яго галоўным вартавы роўна ў 21:50 кожны дзень. [[Файл:Speakers Corner London.jpg|thumb|right|Куток аратараў]] * Каралеўскія гарматныя салюты ажыцяўляюцца па асаблівым выпадкам, да якіх адносяцца дзень узыходжання каралевы на трон ([[6 лютага]]), дзень нараджэння каралевы ([[21 красавіка]]), дзень каранацыі ([[2 чэрвеня]]), дзень нараджэння [[Герцаг Эдынбургскі|герцага Эдынбургскага]] ([[10 чэрвеня]]). Калі свята выпадае на [[нядзеля|нядзелю]], то салют здзяйсняецца на наступны дзень. * Фестываль Тэмзы праходзіць у сярэдзіне верасня і складаецца з параднага паходневага шэсця, кірмашу, феерверку і канцэрту. * Куток аратараў ({{lang-en|Speakers' corner}}) знаходзіцца ў [[Гайд-парк]]у. Кожны жадаючы там можа забрацца на якое-небудзь узвышэнне і папрактыкавацца ў прамоўніцкім мастацтве на любую тэму. Цяпер гэта традыцыя ў заняпадзе — яна стала звычайнай турыстычнай славутасцю, а нешматлікіх выступоўцаў-аратараў амаль не чуваць з-за шуму машын на суседняй вуліцы Парк-лейн (выкарыстанне мікрафонаў у кутку аратараў забаронена традыцыяй). * Акрамя [[Вялікдзень|Вялікадня]], [[Ражство|Ражства]] і [[Новы год|Новага года]], усе святы ў Англіі прыпадаюць строга на панядзелак. Новы год — [[1 студзеня]], святкуецца ў сямейным асяроддзі з традыцыйным яблычным пірагом. Вялікдзень заўсёды адзначаецца ў красавіку, у каталіцкіх храмах у гэты дзень праводзяцца канцэрты арганнай музыкі. Велікодны панядзелак — у гэты дзень прынята віншаваць адзін аднаго з Вялікаднем, дарыць падарункі, дзецям на вуліцах даваць цукеркі і цацкі. == Спорт == [[Файл:Trophy presentation Highbury 2004.JPG|thumb|right|Футбольны клуб «Арсенал» — чэмпіён Англіі]] Лондан тройчы прымаў летнія Алімпійскія гульні ([[Летнія Алімпійскія гульні 1908|1908]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|1948]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|2012]]). Сталіца Вялікабрытаніі стала першым горадам свету, які прыняў тры алімпіяды. У самым папулярным у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і свеце відзе [[спорт]]у — [[футбол]]е — лонданскія клубы дамагліся вялікіх поспехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі [[Англія|Англіі]] заўсёды былі «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», сталіца найбольш шырока — адразу шасцю клубамі — прадстаўлена ў [[Англійская Прэм'ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Вось гэтыя каманды: «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», «[[Вест Хэм Юнайтэд]]», «[[Куінз Парк Рэйнджэрс]]», «[[Тотэнхэм Хотспур]]», «[[ФК Фулхэм|Фулхэм]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». На гэты момант лонданскія клубы «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» уваходзяць у лік наймацнейшых клубаў [[Еўропа|Еўропы]] і свету. «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» за апошнія гады тройчы выйграваў [[Англійская Прэм'ер-ліга|Прэм’ер-лігу]], а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА ў 2012 годзе, а «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Англіі і ўдзельнічаў у фінале розыгрышу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] ў 2006 годзе. Чатырма клубамі Лондан прадстаўлены ў чэмпіянаце Англіі па [[рэгбі]]. [[Файл:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|Стадыён «Уэмблі»]] Найбуйнейшы стадыён горада — «[[стадыён Уэмблі|Уэмблі]]» — быў ізноў адкрыты ў маі 2007 года пасля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 мая паміж камандамі «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». На «Уэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў [[Кубак Англіі па футболу|Кубка Англіі па футболу]] і [[Кубак выкліку|Кубка выкліку]] (буйнога нацыянальнага турніру па [[рэгбі]]). Таксама «Уэмблі» з’яўляецца хатнім стадыёнам [[Зборная Англіі па футболу|англійскай футбольнай зборнай]]. Першы гол за нацыянальную [[Зборная Англіі па футболу|зборную Англіі]] на новым стадыёне забіў [[Джон Тэры]], быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «[[Оўвал]]» і «[[Lord’s Cricket Ground|Лордс]]» у раёне [[Сент-Джонс-Вуд]]. У Лондане, а дакладней, у яго прыгарадзе [[Уімблдан]]е, штогод праходзіць аднайменны [[тэніс]]ны [[Уімблданскі турнір|турнір]]. Таксама ў Лондане праводзіцца знакаміты Лонданскі марафон. == У нумізматыцы == * У 2010 годзе Каралеўскі манетны двор выпусціў манету вартасцю ў 1 фунт стэрлінгаў у гонар Лондана. Манета выпушчана як частка серыі з чатырох аднафунтовых манет, сярод якіх, таксама будуць манеты ў гонар гарадоў Ірландыі, Шатландыі і Уэльса<ref>{{cite web|url=http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|title=Музей грошай >> Тэматычныя навіны|access-date=2010-10-04|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109233335/http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|url-status=dead}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]<ref>[http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html Städtepartnerschaften] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100908235902/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html |date=8 верасня 2010 }} {{ref-de}}</ref> * {{Сцяг|Кітай}} [[Пекін]], [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітай]] ([[10 красавіка]] [[2006]])<ref>{{cite web |url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |title=Beijing, London establish sister city ties |publisher=Gov.cn |date=2006-04-10 |lang=en |access-date=2010-05-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/5yoKM2Hdx?url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |archive-date=20 мая 2011 |url-status=dead }}</ref> * {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-url=https://www.webcitation.org/5mxnSYQPt?url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-date=22 студзеня 2010|title=The New York City-London sister city partnership|last=Barfield|first=M|date=2001-03|format=PDF|publisher=Greater London Authority|lang=en|access-date=2009-10-26|url-status=live}}</ref> * {{сцяг|Егіпет}} [[Каір]], [[Егіпет]] == Выдатныя асобы == * [[Айла Арлеанс]] (1897—1962) — [[юрыст]] і [[паэт]]. * [[Джэфры Чосер]] * [[Гільберт К. Чэстэртан]] * [[Аляксандр Поп]] * [[Вірджынія Вульф]] * [[Мэры Шэлі]] * [[Рэйчэл Вайс]] * [[Хелена Бонэм Картэр]] * [[Джордж Арліс]] * [[Хелен Мірэн]] * [[Джэйн Біркін]] * [[Алан Паркер|А. Паркер]] (1944—) — брытанскі кінарэжысёр і сцэнарыст, старшыня Брытанскай рэжысёрскай гільдыі * [[Адэль (спявачка)|Адэль]] * [[Кара Дэлевінь]] * [[Джон Генры Ньюман]] == Гл. таксама == * [[Лонданскі заапарк]] * [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн]] * [[Spice Girls]] * [[Лонданская каралеўская біржа]] {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[Файл:London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|center|380px]] | width="10%"|[[Файл:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|center|190px]] | width="20%"|[[Файл:London 2010 Tower Bridge.jpg|center|190px]] |- | align="center"|Заход Сонца на Тэмзе | align="center"|Краявід [[Вэстмінстэрскі палац|будынка Парламента]] | align="center"|[[Таўэрскі мост]] |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Акройд, Питер — «Лондон. Биография»; Москва, 2005 * Мортон, Генри В. — «Лондон. Красота и величие столицы мира»; 2006 * Цзян И — «Молчаливый странник в Лондоне»; Москва, 2005 * {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | url=https://archive.org/details/londonbiography0000ackr | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=978-0-09-942258-7 | page=[https://archive.org/details/londonbiography0000ackr/page/n880 880] }} * {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491 }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.london.gov.uk Афіцыйны сайт горада] * [http://www.bbc.co.uk/london/ Хатняя старонка Лондана на сайце Бі-Бі-Сі] * [https://archive.today/20120801063630/www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395103,00.html Карта нацыянальнасцей Лондана] * [https://web.archive.org/web/20050123033531/http://www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395106,00.html Карта рэлігій Лондана] * [http://tfl.gov.uk Афіцыйны сайт муніцыпальнай арганізацыі «Транспарт для Лондана»] * [http://www.thetube.com Афіцыйны сайт лонданскага метро] * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-724-20|Лондан у часе (анімацыя)}} ([[Трохмерная графіка|3D]] мадэль — выява [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы летніх Алімпіяд}} {{Лондан}} {{бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Горад}} [[Катэгорыя:Лондан| ]] [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] d0do78zkwfr9cq3cfbjajwuif0lhdk0 0 3296 5201438 4880413 2026-09-17T13:25:21Z Autumndancer 168015 5201438 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Port Moresby}}) — [[сталіца]] і самы вялікі горад [[Папуа-Новая Гвінея|Папуа-Новай Гвінеі]]. Знаходзіцца на паўночна-ўсходнім узбярэжжы [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]], над [[Заліў Папуа|залівам Папуа]]. Горад вылучаныны ў асобную адміністрацыйную адзінку краіны (''National Capital District''), і адначасова з'яўляецца цэнтрам Цэнтральнай правінцыі. [[Прамысловасць]] - харчовая, дрэваапрацоўчая і машынабудаўнічая. [[Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|Міжнародны аэрапорт]] і вялікі марскі порт. Заліў Папуа адкрыў і даследаваў у [[1873]] годзе [[Джон Морсбі]], у гонар бацькі якога (''Фэірфакса Морсбі'') горад і атрымаў сваю назву. Горад быў заснаваны ў [[12 лютага]] [[1873]] г. Пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Порт-Морсбі быў важнай базай [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] войск пад час бойкі з [[Японія]]й. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Порт-Мо́рсбі||514}} * {{крыніцы/БСГН|Порт-Мо́рсби|514}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Порт-Мо́рсби|380}} {{Сталіцы Аўстраліі і Акіяніі}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 6plqljg9wzb3n2917967vijkgmmct3c 5201439 5201438 2026-09-17T13:25:37Z Autumndancer 168015 5201439 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Port Moresby}}) — [[сталіца]] і самы вялікі горад [[Папуа-Новая Гвінея|Папуа-Новай Гвінеі]]. Знаходзіцца на паўночна-ўсходнім узбярэжжы [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]], над [[Заліў Папуа|залівам Папуа]]. Горад вылучаныны ў асобную адміністрацыйную адзінку краіны (''National Capital District''), і адначасова з’яўляецца цэнтрам Цэнтральнай правінцыі. [[Прамысловасць]] — харчовая, дрэваапрацоўчая і машынабудаўнічая. [[Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|Міжнародны аэрапорт]] і вялікі марскі порт. Заліў Папуа адкрыў і даследаваў у [[1873]] годзе [[Джон Морсбі]], у гонар бацькі якога (''Фэірфакса Морсбі'') горад і атрымаў сваю назву. Горад быў заснаваны ў [[12 лютага]] [[1873]] г. Пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Порт-Морсбі быў важнай базай [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] войск пад час бойкі з [[Японія]]й. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Порт-Мо́рсбі||514}} * {{крыніцы/БСГН|Порт-Мо́рсби|514}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Порт-Мо́рсби|380}} {{Сталіцы Аўстраліі і Акіяніі}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 2z1fnuliz5jaz6wibfz5hit1r9z6r5q 5201440 5201439 2026-09-17T13:26:43Z Autumndancer 168015 5201440 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Port Moresby}}) — [[сталіца]] і самы вялікі горад [[Папуа-Новая Гвінея|Папуа-Новай Гвінеі]]. Знаходзіцца на паўночна-ўсходнім узбярэжжы [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]], над [[Заліў Папуа|залівам Папуа]]. Горад вылучаныны ў асобную адміністрацыйную адзінку краіны (''National Capital District''), і адначасова з’яўляецца цэнтрам Цэнтральнай правінцыі. [[Прамысловасць]] — харчовая, дрэваапрацоўчая і машынабудаўнічая. [[Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|Міжнародны аэрапорт]] і вялікі марскі порт. Заліў Папуа адкрыў і даследаваў у [[1873]] годзе [[Джон Морсбі]], у гонар бацькі якога (''Фэірфакса Морсбі'') горад і атрымаў сваю назву. Горад быў заснаваны ў [[12 лютага]] [[1873]] г. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] Порт-Морсбі быў важнай базай [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] войск для бітваў з [[Японія]]й. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Порт-Мо́рсбі||514}} * {{крыніцы/БСГН|Порт-Мо́рсби|514}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Порт-Мо́рсби|380}} {{Сталіцы Аўстраліі і Акіяніі}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] sqcl99nvsg0qj44g8mf0dpkzfarfz9e 0 8957 5201784 4380624 2026-09-18T08:31:39Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5201784 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * Заснаваны [[Гаванскі ўніверсітэт]] == Нарадзіліся == * [[16 красавіка]]: [[Джозеф Блэк]], [[Шатландыя|шатландскі]] [[хімік]] і [[фізік]] * [[3 ліпеня]]: [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[26 жніўня]]: [[Іаган Генрых Ламберт]], [[Германія|нямецкі]] [[фізік]] і [[філосаф]] * [[27 кастрычніка]]: [[Джэймс Кук]], брытанскі мараплаўца і адкрывальнік == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1728| ]] l655pzf6okgw3ay5yqmkifjgyustgd8 0 15187 5201463 5201222 2026-09-17T14:50:45Z M.L.Bot 261 5201463 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = князь полацкі | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = да 1184 | перыядканец = 1216 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216). == Праблемы атаяснення == Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], летапісы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная. Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.<!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--> З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]]. У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}. [[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]. Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы. Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна. Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый. Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча. Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}. Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі. == Да 1184 года == Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе. Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам. == Дзейнасць == === З 1184 года === Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]]. У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў. Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя. У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы. === Паход 1203 года === У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка [[Ікшкілэ|Ікскюль]], лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў уладу полацкага князя над сабой. === Паход 1206 года === У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў. Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу. Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне сваіх служэбнікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Служэбнікі Уладзіміра спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі кукенойскага [[дыякан]]а Стэфана, каб паклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў служэбнікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся. Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм. Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне самастойнасці, абурыла Уладзіміра, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля [[Ікшкілэ|Ікескуля]] шмат палачан немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не спрабаваў узяць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане закідвалі замак стрэламі з [[лук]]аў. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не дапамагла і [[баліста]], зробленая палачанамі на ўзор нямецкіх, бо зроблена была няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, Ікскюль і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выгнаць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Планы маглі здзейсніцца пакуль немцаў было мала, але падходзіў флот крыжакоў з Германіі, а на [[Саарэмаа|Эзелі]] высадзіўся дацкі кароль [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар]] -- суадносіны сіл змяніліся, Уладзімір адступіў. Такім чынам, у 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей (здабыча)|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў пра сыход крыжакоў з Лівоніі і прасіў аднавіць наступ. Аднак, сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка не чакаў падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам. === Падзеі 1209 года === Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі. === Мір з біскупам у 1210 годзе === Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам. Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў. Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон. === Падзеі 1216 года === У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}} == Пасля смерці Уладзіміра == Па смерці князя Уладзіміра паход на Рыгу не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Пазней Стрыйкоўскі не называў сярод ўдзельнікаў паходу на Галіч полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем па яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смалян, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак, гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, імаверна, гэта стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі і прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе. == У мастацтве == <gallery> Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]]) Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]]. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2. * ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&nbsp;1-14. — P. 12-13;<!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --> * ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81; * ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938. * {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}} * {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}} * {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}} * {{кніга |аўтар = Загарульскі Э. М. |частка = |загаловак = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = 260 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Загарульскі }} * История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см. * {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}} * {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}} * ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69. * ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005. * ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3. * {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}} * {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }} * {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }} * {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}} * ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138. * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}} {{продкі}} {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] 97hogyih9n0np2ae50hmc2on4woypzc 0 15564 5201450 5200519 2026-09-17T14:20:34Z M.L.Bot 261 5201450 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Свіслацкая гімназія''' — адна з 8 сярэдніх навучальных устаноў адкрытых на тэрыторыі Беларусі і Літвы паводле плану ўтварэння [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], распрацаванага кіраўніцтвам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] на чале з рэктарам [[Ян Снядэцкі|Янам Снядэцкім]]. Заснавана ў 1804 годзе як Гродзенская губернская акадэмічная гімназія на сродкі графа [[Вінцэнт Тышкевіч|Вінцэнта Тышкевіча]] (1757—1816), уласніка мястэчка Свіслач. Адкрыта ў 1805 годзе. У 1834 годзе пераўтворана ў павятовую гімназію. У 1835 годзе Свіслацкая павятовая гімназія рэаргагнізавана ў павятовае вучылішча, а потым ў пяцікласнае дваранскае вучылішча, закрытае ў 1851 годзе. == Гісторыя == Як Гродзенская губернская акадэмічная гімназія прызначалася для навучання моладзі з [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага]], Пружанскага, Кобрынскага, Ваўкавыскага, Слонімскага і Гродзенскага паветаў. === Граф Вінцэнт Тышкевіч і Свіслацкая гімназія === Уладальнік Свіслачы граф Вінцэнт Тышкевіч аказаў вялікую матэрыяльную дапамогу і падтрымку пры стварэнні гімназіі. Ён ахвяраваў гімназіі будынак і грошы на яго мураваную перабудову (архітэктар Шульц), а таксама завяшчаў 20 тысяч рублёў серабром. Паводле ўспамінаў Леана Патоцкага, «паліва для гімназіі дастаўлялася са свіслацкага двара, а для бяднейшых студэнтаў Тышкевіч наймаў пакоі з уласнай кішэні, а многіх з іх утрымліваў за свой кошт поўнасцю». Не толькі матэрыяльна падтрымліваў гімназію ўладальнік Свіслачы. <blockquote>«Ён дбаў пра маральнасць моладзі. З дапамогай заведзенай ім паліцыі яму былі вядомыя паводзіны кожнага студэнта, можа лепш, як школьнай уладзе. Ад інспектара гімназіі ён дамагаўся, каб вінаватага пакаралі за найменшую правіннасць. Часта нават прысутнічаў разам з настаўнікамі на студэнцкіх судах. Тых, што вучыліся добра і мелі прыкладныя паводзіны, умеў вылучаць сярод іншых, рабіў ім неспадзяванкі, малодшых абдорваў садавіною або цукеркамі, старэйшых добрай і карыснай кніжкаю. Кожны год увесну наладжваў для студэнтаў маёўку, завітваў на экзамены і падчас урачыстага акту сам раздаваў узнагароды. Калі праз некалькі гадоў сустракаўся з былым вучнем свіслацкіх школ, вітаўся з ім як са сваім і ніколі не адмовіў таму, хто меў патрэбу ў дапамозе і пратэкцыі»<ref>Патоцкі, Л. ''Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану'' / укл., прадмова, камент. А. М. Філатавай. Мінск, 1997. С. 40.</ref>.</blockquote>Навучанне разлічвалася на 7 гадоў. Вучэбны план гімназіі быў падобны да планаў павятовых вучылішчаў, але быў больш шырокі і разнастайны. Асноўнай мовай навучання была польская. Свіслацкая гімназія была дастаткова буйной навучальнай установай. Тут у розныя гады вучыліся ад 200 да 300 вучняў. Сюды прыязджалі не толькі дзеці мясцовай ваўкавыскай шляхты, але навучэнцы з розных куткоў Гродзенскай губерні. Для іх, дзякуючы дабрачыннасці Тышкевіча, быў зроблены інтэрнат. Выкладчыкі і навучэнцы Свіслацкай гімназіі складалі значную частку жыхароў мястэчка. Выкладчыкі і навучэнцы гімназіі складалі значную долю жыхароў Свіслачы, у 1816 годзе карэнная насельніцтва мястэчка складала 614 чалавек, а выкладчыкі і вучні гімназіі ў 1818 годзе — 328 чалавек, разам — 942 чалавекі, то-бок 35 % жыхароў былі звязаны з навукай і асветай<ref name=":0">Соркіна Іна. ''Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ стагоддзя''. — Вільня: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 256—258.</ref>. {| class="wikitable" !Год||Выкладчыкі||Вучні |- |1805||6||84 |- |1818||10||318 |- |1827||10 і 4 у павятовым вучылішчы||108 і 165 у павятовым вучылішчы |- |1830||16 і 6 у павятовым вучылішчы||110 і 196 у павятовым вучылішчы |- |1835||16||332 |} === Кіраўніцтва і выкладчыкі Свіслацкай гімназіі === Гімназія ў Свіслачы была базавай школай Віленскага ўніверсітэта, у параграфе 1 Устава Віленскай навучальнай акругі гаворыцца: «''Свислочская гимназия передается в непосредственное ведение и университета''». Універсітэт падбіраў кадры для гімназіі, даваў вучэбныя дапаможнікі, папаўняў бібліятэку. Таму гімназія ў Свіслачы адрознівалася высокім узроўнем навучання і мела вялікую вядомасць. Атрымала афіцыйную назву Гродзенская губернская гімназія ў Свіслачы. Кіраўніцтва Віленскага універсітэта паклапацілася аб высокім узроўні выкладання ў Свіслацкай гімназіі. Першым яе дырэктарам стаў Яцэк Крусінскі, доктар філасофіі, аўтар прац па методыцы выкладання матэматыкі і правядзення метэаралагічных назіранняў. Штат настаўнікаў падбіраўся з лепшых выпускнікоў Віленскага і часткова Варшаўскага універсітэтаў. Таму ўзровень выкладання ў гімназіі быў высокім, а праграма — шырокай і разнастайнай. Гімназія забяспечвалася ўсім неабходным для ўладкавання вучэбнага працэсу на грошы В. Тышкевіча. Тут былі добра абсталяваныя фізічны, матэматычны, нумізматычны і мінералагічны кабінеты, багатая бібліятэка<ref name=":0" />. У 1820-я гады гімназіяй кіраваў А. Сухадольскі, а ў час рэарганізацыі яе ва вучылішча — Грацэрт. Ва ўстанове вывучалі матэматычныя навукі, гісторыю, мовы (старажытнагрэчаскую, польскую, лацінскую, рускую, французскую), маляванне (з 1820-х — тапаграфічны малюнак, чарчэнне), геаграфію, прыродазнаўчыя навукі, літаратуру. У фондах ДАРФ у Маскве захоўваецца «Справа аб экзаменах у Свіслацкай гімназіі. 1840 г.»<ref name=":0" /> Сутнасць яе ў разглядзе накіраванага на імя імператара даносу на дырэктара гімназіі Грацэрта, які нібыта быў невукам, чым карысталіся студэнты падчас экзаменаў, атрымлівалі высокія адзнакі і медалі: «''Во время экзаменов в Свислоцкой гимназии ученики до такой степени пользовались невежеством Директора, что один из них, не найдя условно предназначенного для него билета вынул случайно билет о географии Австралии и не имея об оной понятия начал говорить о Сахаре и получил 5 баллов. Таковым невежеством пользовались и многие ученики с помощью профессоров, а ученик Горбачевский, также обманывавший Директора, получил серебряную медаль''». Звесткі, якія былі сабраныя з гэтай нагоды, сведчылі, што Грацэрт скончыў Віленскі універсітэт, меў ступень кандыдата, з 1838 года займаў пасаду дырэктара гімназіі ў Свіслачы, а Гарбачэўскі належаў да лепшых яе выхаванцаў. Для агляду гімназіі быў накіраваны дырэктар Віленскага дваранскага інстытута Галер, які ў сваёй справаздачы адзначыў: «''Обвинения Грацерта в невежестве и злоупотреблениях не имеют никакого основания, носят на себе в полной мере печать клеветы… и личной недоброжелательности сочинителя оной статьи к Директору… Касательно учебной части я при настоящем обозрении гимназии еще более прежнего убедился как в особенно похвальном усердии преподавателей, так и в прилежании учащихся…''». Гімназія мела моцны прафесарска-настаўніцкі склад. Тут працавалі [[Леан Бароўскі]] — настаўнік мовы і літаратуры; [[Іван Вольскі]] — настаўнік фізікі, аўтар шматлікіх навуковых артыкулаў; [[Максіміліан Якубовіч]] — настаўнік лацінскай і грэчаскай моў, аўтар граматыкі лацінскай мовы і навуковай працы «Философия христианства»; [[Ігнацы Шыдлоўскі]] — настаўнік рыторыкі, вядомы пісьменнік, працаваў прафесарам Віленскага ўніверсітэта; Ян Чачот (не філамат) — настаўнік геаграфіі<ref>''Юркевіч Зм.'' [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15863 Два Яны, два Чачоты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190401201035/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15863 |date=1 красавіка 2019 }} // Культура № 4 (1391), 26.01.2019.</ref>, малюнак у 1841—1847 гадах выкладаў выпускнік Віленскай мастацкай школы [[Палікарп Ётэйка]]. === Тайныя таварыствы навучэнцаў === Заняткі ў гімназіі праходзілі па распарадку дня. Навучэнцы уставалі ў 6 гадзін раніцы, клаліся спаць у 10 гадзін вечара. Выконваць урокі гімназісты павінны былі з паловы сёмага і да часу, калі трэба было ісці на заняткі. Пасля заняткаў давалася дзве гадзіны, каб вярнуцца дадому і пагуляць. Потым быў час на выконванне ўрокаў і асабліва такіх пісьмовых работ, якія не патрабавалі вялікага разумовага напружання. Пасля гэтага адводзіліся яшчэ 2 гадзіны на абед, прагулку, а затым зноў 2 гадзіны на выконванне ўрокаў. Забаранялася піць моцныя напіткі і курыць тытун, а таксама спрэчкі. Навучэнцы не павінны былі ілгаць і крывадушнічаць. Гімназісты павінны былі імкнуцца да самаўдасканалення. Высокі ўзровень навучання, багатая бібліятэка, добры настаўніцкі склад садзейнічалі не толькі атрыманню добрых ведаў, але і развіццю вальнадумства сярод студэнтаў. Формай арганізацыйнага і ідэйнага з’яднання дэмакратычных сіл былі розныя тайныя таварыствы. У 1819 г. тут узніклі таварыствы «Навуковае» і «Маральнае». З рапарту рэктара Віленскага універсітэта міністру духоўных спраў і народнай асветы ад 25 кастрычніка 1825 г. вынікае, што «''в 1819 г. ученики VI класса, коих числилось 11, в свободных от лекций часах собирались в лекционном зале и составляя товарищество читывали между собою стихи и речи, между таковыми были весьма неприличного и хулы достойного содержания''…». З 1822 годзе ў Свіслацкай гімназіі дзейнічала тайнае таварыства «[[Заране]]», выкрытае ў кастрычніку 1823 года. 46 чалавек арыштаваны або трапілі пад нагляд паліцыі, частка выкладчыкаў была пераведзена ў іншыя навучальныя ўстановы. Але гэтыя меры не зменшылі напружанасці ў Свіслачы. У студзені 1825 года рэктар Віленскага універсітэта загадаў дырэктару гімназіі забараніць сходы вучняў, а таксама і мясцовых жыхароў. Вайсковаму патрулю загадвалася бесперапынна сачыць за гімназіяй, што не перашкодзіла тайнаму гуртку «[[Ваенныя сябры]]» заснаваць у 1825 годзе тут свой філіял. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] рабілася спроба падрыхтаваць у Свіслачы паўстанне з удзелам гімназістаў, але план не быў здзейснены. === Ліквідацыя гімназіі === Свіслацкая гімназія некалькі разоў перажыла карэннае пераўладкаванне, выкліканае, найперш, палітычнымі прычынамі моцны ўдар па гімназіі быў нанесены рэпрэсіямі ў сувязі з выкрыццём тайных таварыстваў. Быў не толькі зменены выкладчыцкі калектыў, але і ўведзены экстраардынарныя сродкі і метады нагляду, быў зменены вучэбны план гімназіі. Ствараецца асаблівая вучылішчная паліцыя. Наступны ўдар па гімназіі быў пасля паўстання 1830—1831 гадоў. Парадзелі шэрагі таленавітых выкладчыкаў, зменшыўся прыток здольных вучняў. Сярод прычын гэтага было закрыццё Віленскага ўніверсітэта (1832) і адкрыццё ў красавіку 1834 гімназіі ў Гродна. Свіслацкая гімназія пераўтварылася ў ардынарную павятовую. У 1835 гімназія была рэарганізавана ў павятовае вучылішча, а потым у пяцікласнае дваранскае вучылішча. Канчаткова Свіслацкая гімназія закрыта ў 1851 годзе, калі дваранскае вучылішча перавялі ў [[Шаўляй|Шаўлі]]. Спробай аднавіць у Свіслачы гімназічную адукацыю было стварэнне ў 1860 годзе на базе павятовага вучылішча першай у Расійскай імперыі чатырохкласнай прагімназіі (разам з Маладзечанскай). Вучэбны курс яе адпавядаў першым чатыром класам поўнай гімназіі, куды потым выпускнікоў прагімназіі прымалі без экзаменаў у пяты клас. Прагімназія ў Свіслачы была зачынена пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Замест яе прадпісвалася адкрыць двухкласнае народнае вучылішча. НГАБ у Гродне захавала справу «Аб адкрыцці ў маёнтку Свіслач школы аграномаў», якая змяшчае праект стварэння на базе Свіслацкай гімназіі земляробчай школы на ўзор Горы-Горацкай. У пастанове Гродзенскай палаты дзяржаўных маёмасцей ад 13 верасня 1844 года адзначалася: «''К устройству агрономической школы в м. Свислочи благоприятствует в особенности, что в означенном местечке находится гимназия; самое же имение Свислочь <…> с удобностью может быть назначена на ферму для практических занятий и опытов усовершенствованного хозяйства''». Планавалася поўны курс навучання падзяліць на тры гады, на першы год колькасць навучэнцаў абмяжоўвалася 12 чалавекамi, аднак адзначалася, што «''по мере распространения института количество их может быть увеличено''». Такім чынам, Свіслач магла стаць і цэнтрам спецыяльнай прафесійнай адукацыі — агранамічнай. Аднак, праект не ажыццявілі<ref name=":0" />. З 1875 года ў комплексе былой гімназіі размяшчалася [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]], дзе рыхтавалі настаўнікаў для пачатковых школ — народных вучылішч. Установа была прасякнута манархічным духам. Аднак, з яе выйшлі дзясяткі актыўных беларускіх дзеячаў міжваеннага часу: [[Іосіф Баліцкі]], [[Аляксандр Грыкоўскі]], [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікола Дзямідаў]], [[Стафан Жабінскі]], [[Краўцоў Макар|Макар Касцевіч (Макар Краўцоў)]], [[Аляксандр Коўш]] і іншыя. У час Першай сусветнай вайны тут пачала дзейнасць [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]], змененая ў 1923 годзе на польскую, якую ў 1935 годзе назвалі імем [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]. === Вядомыя навучэнцы === {{columns-list|colwidth=30em| * [[Тамаш Аўгусціновіч]] * [[Адольф Белакоз]] * [[Канстанцін Будзінскі]], * [[Віктар Гельтман]] * [[Леан Зянковіч]] * [[Восіп Кавалеўскі]] * [[Канстанцін Каліноўскі]] * [[Люцыян Крашэўскі]] * [[Юзаф Крашэўскі]] * [[Уладзіслаў Юльянавіч Малахоўскі|Уладзіслаў Малахоўскі]] * [[Напалеон Орда]] * [[Леан Патоцкі]] * [[Восіп Пашкоўскі]] * [[Адам Сузін]] * [[Райнальд Сухадольскі]] * [[Януарый Сухадольскі]] * [[Рамуальд Траўгут]] * [[Валеры Урублеўскі]] }} === Пасляваенны час === З 1944 года — Свіслацкая сярэдняя школа. З 1987 — Свіслацкая сярэдняя школа № 1 імя Кастуся Каліноўскага. З 2005 — гімназія № 1 імя Кастуся Каліноўскага. З 2023 года — гімназія № 1 імя [[Праскоўя Трафімаўна Васіленка|Праскоўі Васіленка]]<ref>[https://www.svgimnazia1.grodno.by/index.php?do=static&page=kontakty# Сайт гімназіі]</ref>. == Будынак == {{main|Будынак Свіслацкай гімназіі}} Планіроўка будынкаў адпавядала класіцыстычным нормам (праект Я. Шантыра). Па-першае, гэта трохчасткавая кампазіцыя — на адной лініі з цэнтральным аднапавярховым галоўным корпусам знаходзіліся два сіметрычныя невялікія флігелі. У вырашэнні будынкаў прысутнічала нязменная каланада: у галоўнага корпуса — чатырнаццацікалонны порцік, у флігелях — шасцікалоннныя. Характэрнае для класіцызму размяшчэнне парадных пакояў на першым плане і адвядзенне ўвагі ад жылых памяшканняў таксама прысутнічаюць у будынках гімназіі<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 335 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] галоўны буднак гімназіі быў пашкоджаны і разабраны на цэглу. На яго месцы з’явілася раённая бальніца, якой належыць захаваны правы флігель некалі вядомай навучальнай установы<ref>Герасімчык Васіль. ''Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда''. — Гродна: Юрсапрынт, 2018. — С. 28-35.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Пракопік А.'' Свіслацкая гімназія і яе выпускнікі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2008. — № 2. — С. 68—73. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Свіслацкая гімназія|[[Андрэй Фёдаравіч Самусік|Самусік А.]]|262}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сві́слацкая гімназія|652}} == Спасылкі == * [https://novychas.online/poviaz/kobrynskija-zamaljouki-pa-sljadoh-ramualda-trauhu9 Кобрынскія замалёўкі: па слядох Рамуальда Траўгута. Частка IX.] // 11 лістапада 2021 * {{Архіварта|svislackaja-gimnazija}} [[Катэгорыя:Свіслацкая гімназія| ]] [[Катэгорыя:Тышкевічы]] 6thxyz530b5jnjzzncoto011s1wn127 5201553 5201450 2026-09-17T19:18:01Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя навучэнцы */ Урублеўскі не мог вучыцца, яна закрылася калі ён яшчэ быў малады для гімназіі 5201553 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Свіслацкая гімназія''' — адна з 8 сярэдніх навучальных устаноў адкрытых на тэрыторыі Беларусі і Літвы паводле плану ўтварэння [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], распрацаванага кіраўніцтвам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] на чале з рэктарам [[Ян Снядэцкі|Янам Снядэцкім]]. Заснавана ў 1804 годзе як Гродзенская губернская акадэмічная гімназія на сродкі графа [[Вінцэнт Тышкевіч|Вінцэнта Тышкевіча]] (1757—1816), уласніка мястэчка Свіслач. Адкрыта ў 1805 годзе. У 1834 годзе пераўтворана ў павятовую гімназію. У 1835 годзе Свіслацкая павятовая гімназія рэаргагнізавана ў павятовае вучылішча, а потым ў пяцікласнае дваранскае вучылішча, закрытае ў 1851 годзе. == Гісторыя == Як Гродзенская губернская акадэмічная гімназія прызначалася для навучання моладзі з [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага]], Пружанскага, Кобрынскага, Ваўкавыскага, Слонімскага і Гродзенскага паветаў. === Граф Вінцэнт Тышкевіч і Свіслацкая гімназія === Уладальнік Свіслачы граф Вінцэнт Тышкевіч аказаў вялікую матэрыяльную дапамогу і падтрымку пры стварэнні гімназіі. Ён ахвяраваў гімназіі будынак і грошы на яго мураваную перабудову (архітэктар Шульц), а таксама завяшчаў 20 тысяч рублёў серабром. Паводле ўспамінаў Леана Патоцкага, «паліва для гімназіі дастаўлялася са свіслацкага двара, а для бяднейшых студэнтаў Тышкевіч наймаў пакоі з уласнай кішэні, а многіх з іх утрымліваў за свой кошт поўнасцю». Не толькі матэрыяльна падтрымліваў гімназію ўладальнік Свіслачы. <blockquote>«Ён дбаў пра маральнасць моладзі. З дапамогай заведзенай ім паліцыі яму былі вядомыя паводзіны кожнага студэнта, можа лепш, як школьнай уладзе. Ад інспектара гімназіі ён дамагаўся, каб вінаватага пакаралі за найменшую правіннасць. Часта нават прысутнічаў разам з настаўнікамі на студэнцкіх судах. Тых, што вучыліся добра і мелі прыкладныя паводзіны, умеў вылучаць сярод іншых, рабіў ім неспадзяванкі, малодшых абдорваў садавіною або цукеркамі, старэйшых добрай і карыснай кніжкаю. Кожны год увесну наладжваў для студэнтаў маёўку, завітваў на экзамены і падчас урачыстага акту сам раздаваў узнагароды. Калі праз некалькі гадоў сустракаўся з былым вучнем свіслацкіх школ, вітаўся з ім як са сваім і ніколі не адмовіў таму, хто меў патрэбу ў дапамозе і пратэкцыі»<ref>Патоцкі, Л. ''Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану'' / укл., прадмова, камент. А. М. Філатавай. Мінск, 1997. С. 40.</ref>.</blockquote>Навучанне разлічвалася на 7 гадоў. Вучэбны план гімназіі быў падобны да планаў павятовых вучылішчаў, але быў больш шырокі і разнастайны. Асноўнай мовай навучання была польская. Свіслацкая гімназія была дастаткова буйной навучальнай установай. Тут у розныя гады вучыліся ад 200 да 300 вучняў. Сюды прыязджалі не толькі дзеці мясцовай ваўкавыскай шляхты, але навучэнцы з розных куткоў Гродзенскай губерні. Для іх, дзякуючы дабрачыннасці Тышкевіча, быў зроблены інтэрнат. Выкладчыкі і навучэнцы Свіслацкай гімназіі складалі значную частку жыхароў мястэчка. Выкладчыкі і навучэнцы гімназіі складалі значную долю жыхароў Свіслачы, у 1816 годзе карэнная насельніцтва мястэчка складала 614 чалавек, а выкладчыкі і вучні гімназіі ў 1818 годзе — 328 чалавек, разам — 942 чалавекі, то-бок 35 % жыхароў былі звязаны з навукай і асветай<ref name=":0">Соркіна Іна. ''Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ стагоддзя''. — Вільня: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 256—258.</ref>. {| class="wikitable" !Год||Выкладчыкі||Вучні |- |1805||6||84 |- |1818||10||318 |- |1827||10 і 4 у павятовым вучылішчы||108 і 165 у павятовым вучылішчы |- |1830||16 і 6 у павятовым вучылішчы||110 і 196 у павятовым вучылішчы |- |1835||16||332 |} === Кіраўніцтва і выкладчыкі Свіслацкай гімназіі === Гімназія ў Свіслачы была базавай школай Віленскага ўніверсітэта, у параграфе 1 Устава Віленскай навучальнай акругі гаворыцца: «''Свислочская гимназия передается в непосредственное ведение и университета''». Універсітэт падбіраў кадры для гімназіі, даваў вучэбныя дапаможнікі, папаўняў бібліятэку. Таму гімназія ў Свіслачы адрознівалася высокім узроўнем навучання і мела вялікую вядомасць. Атрымала афіцыйную назву Гродзенская губернская гімназія ў Свіслачы. Кіраўніцтва Віленскага універсітэта паклапацілася аб высокім узроўні выкладання ў Свіслацкай гімназіі. Першым яе дырэктарам стаў Яцэк Крусінскі, доктар філасофіі, аўтар прац па методыцы выкладання матэматыкі і правядзення метэаралагічных назіранняў. Штат настаўнікаў падбіраўся з лепшых выпускнікоў Віленскага і часткова Варшаўскага універсітэтаў. Таму ўзровень выкладання ў гімназіі быў высокім, а праграма — шырокай і разнастайнай. Гімназія забяспечвалася ўсім неабходным для ўладкавання вучэбнага працэсу на грошы В. Тышкевіча. Тут былі добра абсталяваныя фізічны, матэматычны, нумізматычны і мінералагічны кабінеты, багатая бібліятэка<ref name=":0" />. У 1820-я гады гімназіяй кіраваў А. Сухадольскі, а ў час рэарганізацыі яе ва вучылішча — Грацэрт. Ва ўстанове вывучалі матэматычныя навукі, гісторыю, мовы (старажытнагрэчаскую, польскую, лацінскую, рускую, французскую), маляванне (з 1820-х — тапаграфічны малюнак, чарчэнне), геаграфію, прыродазнаўчыя навукі, літаратуру. У фондах ДАРФ у Маскве захоўваецца «Справа аб экзаменах у Свіслацкай гімназіі. 1840 г.»<ref name=":0" /> Сутнасць яе ў разглядзе накіраванага на імя імператара даносу на дырэктара гімназіі Грацэрта, які нібыта быў невукам, чым карысталіся студэнты падчас экзаменаў, атрымлівалі высокія адзнакі і медалі: «''Во время экзаменов в Свислоцкой гимназии ученики до такой степени пользовались невежеством Директора, что один из них, не найдя условно предназначенного для него билета вынул случайно билет о географии Австралии и не имея об оной понятия начал говорить о Сахаре и получил 5 баллов. Таковым невежеством пользовались и многие ученики с помощью профессоров, а ученик Горбачевский, также обманывавший Директора, получил серебряную медаль''». Звесткі, якія былі сабраныя з гэтай нагоды, сведчылі, што Грацэрт скончыў Віленскі універсітэт, меў ступень кандыдата, з 1838 года займаў пасаду дырэктара гімназіі ў Свіслачы, а Гарбачэўскі належаў да лепшых яе выхаванцаў. Для агляду гімназіі быў накіраваны дырэктар Віленскага дваранскага інстытута Галер, які ў сваёй справаздачы адзначыў: «''Обвинения Грацерта в невежестве и злоупотреблениях не имеют никакого основания, носят на себе в полной мере печать клеветы… и личной недоброжелательности сочинителя оной статьи к Директору… Касательно учебной части я при настоящем обозрении гимназии еще более прежнего убедился как в особенно похвальном усердии преподавателей, так и в прилежании учащихся…''». Гімназія мела моцны прафесарска-настаўніцкі склад. Тут працавалі [[Леан Бароўскі]] — настаўнік мовы і літаратуры; [[Іван Вольскі]] — настаўнік фізікі, аўтар шматлікіх навуковых артыкулаў; [[Максіміліан Якубовіч]] — настаўнік лацінскай і грэчаскай моў, аўтар граматыкі лацінскай мовы і навуковай працы «Философия христианства»; [[Ігнацы Шыдлоўскі]] — настаўнік рыторыкі, вядомы пісьменнік, працаваў прафесарам Віленскага ўніверсітэта; Ян Чачот (не філамат) — настаўнік геаграфіі<ref>''Юркевіч Зм.'' [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15863 Два Яны, два Чачоты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190401201035/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=15863 |date=1 красавіка 2019 }} // Культура № 4 (1391), 26.01.2019.</ref>, малюнак у 1841—1847 гадах выкладаў выпускнік Віленскай мастацкай школы [[Палікарп Ётэйка]]. === Тайныя таварыствы навучэнцаў === Заняткі ў гімназіі праходзілі па распарадку дня. Навучэнцы уставалі ў 6 гадзін раніцы, клаліся спаць у 10 гадзін вечара. Выконваць урокі гімназісты павінны былі з паловы сёмага і да часу, калі трэба было ісці на заняткі. Пасля заняткаў давалася дзве гадзіны, каб вярнуцца дадому і пагуляць. Потым быў час на выконванне ўрокаў і асабліва такіх пісьмовых работ, якія не патрабавалі вялікага разумовага напружання. Пасля гэтага адводзіліся яшчэ 2 гадзіны на абед, прагулку, а затым зноў 2 гадзіны на выконванне ўрокаў. Забаранялася піць моцныя напіткі і курыць тытун, а таксама спрэчкі. Навучэнцы не павінны былі ілгаць і крывадушнічаць. Гімназісты павінны былі імкнуцца да самаўдасканалення. Высокі ўзровень навучання, багатая бібліятэка, добры настаўніцкі склад садзейнічалі не толькі атрыманню добрых ведаў, але і развіццю вальнадумства сярод студэнтаў. Формай арганізацыйнага і ідэйнага з’яднання дэмакратычных сіл былі розныя тайныя таварыствы. У 1819 г. тут узніклі таварыствы «Навуковае» і «Маральнае». З рапарту рэктара Віленскага універсітэта міністру духоўных спраў і народнай асветы ад 25 кастрычніка 1825 г. вынікае, што «''в 1819 г. ученики VI класса, коих числилось 11, в свободных от лекций часах собирались в лекционном зале и составляя товарищество читывали между собою стихи и речи, между таковыми были весьма неприличного и хулы достойного содержания''…». З 1822 годзе ў Свіслацкай гімназіі дзейнічала тайнае таварыства «[[Заране]]», выкрытае ў кастрычніку 1823 года. 46 чалавек арыштаваны або трапілі пад нагляд паліцыі, частка выкладчыкаў была пераведзена ў іншыя навучальныя ўстановы. Але гэтыя меры не зменшылі напружанасці ў Свіслачы. У студзені 1825 года рэктар Віленскага універсітэта загадаў дырэктару гімназіі забараніць сходы вучняў, а таксама і мясцовых жыхароў. Вайсковаму патрулю загадвалася бесперапынна сачыць за гімназіяй, што не перашкодзіла тайнаму гуртку «[[Ваенныя сябры]]» заснаваць у 1825 годзе тут свой філіял. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] рабілася спроба падрыхтаваць у Свіслачы паўстанне з удзелам гімназістаў, але план не быў здзейснены. === Ліквідацыя гімназіі === Свіслацкая гімназія некалькі разоў перажыла карэннае пераўладкаванне, выкліканае, найперш, палітычнымі прычынамі моцны ўдар па гімназіі быў нанесены рэпрэсіямі ў сувязі з выкрыццём тайных таварыстваў. Быў не толькі зменены выкладчыцкі калектыў, але і ўведзены экстраардынарныя сродкі і метады нагляду, быў зменены вучэбны план гімназіі. Ствараецца асаблівая вучылішчная паліцыя. Наступны ўдар па гімназіі быў пасля паўстання 1830—1831 гадоў. Парадзелі шэрагі таленавітых выкладчыкаў, зменшыўся прыток здольных вучняў. Сярод прычын гэтага было закрыццё Віленскага ўніверсітэта (1832) і адкрыццё ў красавіку 1834 гімназіі ў Гродна. Свіслацкая гімназія пераўтварылася ў ардынарную павятовую. У 1835 гімназія была рэарганізавана ў павятовае вучылішча, а потым у пяцікласнае дваранскае вучылішча. Канчаткова Свіслацкая гімназія закрыта ў 1851 годзе, калі дваранскае вучылішча перавялі ў [[Шаўляй|Шаўлі]]. Спробай аднавіць у Свіслачы гімназічную адукацыю было стварэнне ў 1860 годзе на базе павятовага вучылішча першай у Расійскай імперыі чатырохкласнай прагімназіі (разам з Маладзечанскай). Вучэбны курс яе адпавядаў першым чатыром класам поўнай гімназіі, куды потым выпускнікоў прагімназіі прымалі без экзаменаў у пяты клас. Прагімназія ў Свіслачы была зачынена пасля задушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Замест яе прадпісвалася адкрыць двухкласнае народнае вучылішча. НГАБ у Гродне захавала справу «Аб адкрыцці ў маёнтку Свіслач школы аграномаў», якая змяшчае праект стварэння на базе Свіслацкай гімназіі земляробчай школы на ўзор Горы-Горацкай. У пастанове Гродзенскай палаты дзяржаўных маёмасцей ад 13 верасня 1844 года адзначалася: «''К устройству агрономической школы в м. Свислочи благоприятствует в особенности, что в означенном местечке находится гимназия; самое же имение Свислочь <…> с удобностью может быть назначена на ферму для практических занятий и опытов усовершенствованного хозяйства''». Планавалася поўны курс навучання падзяліць на тры гады, на першы год колькасць навучэнцаў абмяжоўвалася 12 чалавекамi, аднак адзначалася, што «''по мере распространения института количество их может быть увеличено''». Такім чынам, Свіслач магла стаць і цэнтрам спецыяльнай прафесійнай адукацыі — агранамічнай. Аднак, праект не ажыццявілі<ref name=":0" />. З 1875 года ў комплексе былой гімназіі размяшчалася [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]], дзе рыхтавалі настаўнікаў для пачатковых школ — народных вучылішч. Установа была прасякнута манархічным духам. Аднак, з яе выйшлі дзясяткі актыўных беларускіх дзеячаў міжваеннага часу: [[Іосіф Баліцкі]], [[Аляксандр Грыкоўскі]], [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікола Дзямідаў]], [[Стафан Жабінскі]], [[Краўцоў Макар|Макар Касцевіч (Макар Краўцоў)]], [[Аляксандр Коўш]] і іншыя. У час Першай сусветнай вайны тут пачала дзейнасць [[Свіслацкая беларуская настаўніцкая семінарыя]], змененая ў 1923 годзе на польскую, якую ў 1935 годзе назвалі імем [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]. === Вядомыя навучэнцы === {{columns-list|colwidth=30em| * [[Тамаш Аўгусціновіч]] * [[Адольф Белакоз]] * [[Канстанцін Будзінскі]], * [[Віктар Гельтман]] * [[Леан Зянковіч]] * [[Восіп Кавалеўскі]] * [[Канстанцін Каліноўскі]] * [[Люцыян Крашэўскі]] * [[Юзаф Крашэўскі]] * [[Уладзіслаў Юльянавіч Малахоўскі|Уладзіслаў Малахоўскі]] * [[Напалеон Орда]] * [[Леан Патоцкі]] * [[Восіп Пашкоўскі]] * [[Адам Сузін]] * [[Райнальд Сухадольскі]] * [[Януарый Сухадольскі]] * [[Рамуальд Траўгут]] }} === Пасляваенны час === З 1944 года — Свіслацкая сярэдняя школа. З 1987 — Свіслацкая сярэдняя школа № 1 імя Кастуся Каліноўскага. З 2005 — гімназія № 1 імя Кастуся Каліноўскага. З 2023 года — гімназія № 1 імя [[Праскоўя Трафімаўна Васіленка|Праскоўі Васіленка]]<ref>[https://www.svgimnazia1.grodno.by/index.php?do=static&page=kontakty# Сайт гімназіі]</ref>. == Будынак == {{main|Будынак Свіслацкай гімназіі}} Планіроўка будынкаў адпавядала класіцыстычным нормам (праект Я. Шантыра). Па-першае, гэта трохчасткавая кампазіцыя — на адной лініі з цэнтральным аднапавярховым галоўным корпусам знаходзіліся два сіметрычныя невялікія флігелі. У вырашэнні будынкаў прысутнічала нязменная каланада: у галоўнага корпуса — чатырнаццацікалонны порцік, у флігелях — шасцікалоннныя. Характэрнае для класіцызму размяшчэнне парадных пакояў на першым плане і адвядзенне ўвагі ад жылых памяшканняў таксама прысутнічаюць у будынках гімназіі<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 335 |старонак = 431 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] галоўны буднак гімназіі быў пашкоджаны і разабраны на цэглу. На яго месцы з’явілася раённая бальніца, якой належыць захаваны правы флігель некалі вядомай навучальнай установы<ref>Герасімчык Васіль. ''Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда''. — Гродна: Юрсапрынт, 2018. — С. 28-35.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Пракопік А.'' Свіслацкая гімназія і яе выпускнікі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2008. — № 2. — С. 68—73. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Свіслацкая гімназія|[[Андрэй Фёдаравіч Самусік|Самусік А.]]|262}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сві́слацкая гімназія|652}} == Спасылкі == * [https://novychas.online/poviaz/kobrynskija-zamaljouki-pa-sljadoh-ramualda-trauhu9 Кобрынскія замалёўкі: па слядох Рамуальда Траўгута. Частка IX.] // 11 лістапада 2021 * {{Архіварта|svislackaja-gimnazija}} [[Катэгорыя:Свіслацкая гімназія| ]] [[Катэгорыя:Тышкевічы]] 7afyhtnn4kypx3zm7e0cd8jj4e489w5 0 16500 5201603 5166834 2026-09-17T20:47:02Z Summershell67 159583 /* */ 5201603 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Славенія | Арыгінальная назва = {{lang-sl|Republika Slovenija}} | Родны склон = Славеніі | Сцяг = Flag of Slovenia (Pantone).svg | Герб = Coat of arms of Slovenia (Pantone).svg | Замест герба = | Дэвіз = | Назва гімна = Zdravljica | Аўдыё = | Форма праўлення = [[парламенцкая рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[каталіцтва]] | lat_dir = N | lat_deg = 46 | lat_min = 10 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 15 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | region = SI | CoordScale = 1000000 | На карце = EU-Slovenia.svg | На карце2 = | Мова = [[Славенская мова|славенская]] | Заснавана = | Дата незалежнасці = Абвешчана [[25 чэрвеня]] [[1991]] <br /> Прызнана ў [[1992]] | Незалежнасць ад = распаду [[Югаславія|Югаславіі]] | Сталіца = [[Любляна]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Любляна]], [[Марыбар|Марыбор]], [[Цэле]], [[Крань]], [[Вяленье]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнты Славеніі|Прэзідэнт]] <br /> [[Прэм'ер-міністр Славеніі|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Наташа Пірц-Мусар]]<br />[[Роберт Голаб]] | Месца па плошчы = 150 | Плошча = 20 253 | Працэнт вады = 0,6 | Этнахаронім = | Месца па насельніцтву = 144 | Насельніцтва = 2 053 355 | Год ацэнкі = | Насельніцтва па перапісу = | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 99 | Месца па шчыльнасці = | ВУП (ППЗ) = 58,979 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=961&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=3 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 87 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 29 179<ref name="IMF" /> | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = | ВУП (намінал) = 52,430 млрд.<ref name="IMF" /> | Год разліку ВУП (намінал) = 2011 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 25 939<ref name="IMF"/> | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = | ІРЧП = | Год разліку ІРЧП = | Месца па ІРЧП = | Узровень ІРЧП = | Авіякампанія = | Валюта = [[Еўра]]&nbsp;<ref>Да [[2007]]&nbsp;— [[талар|славенскі талар]].</ref> | Дамен = [[.si]] | ISO = | Тэлефонны код = 386 | Часавы пояс = +1 | Заўвагі = <references/> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* -->}} '''Славе́нія''' ({{lang-sl|Slovenija}}), '''Рэспу́бліка Славе́нія''' ({{lang-sl|Republika Slovenija}}) — [[дзяржава]] на поўдні [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. На захадзе мяжуе з [[Італія]]й, на поўначы — з [[Аўстрыя]]й, на паўночным усходзе — з [[Венгрыя]]й, на ўсходзе і поўдні — з [[Харватыя]]й, а на паўднёвым захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Назва краіны паходзіць ад этноніма — [[славенцы]]. Член [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] і [[НАТА]], [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]]. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Славеніі}} === Ранняя гісторыя === [[Славяне|Славянскія]] продкі сучасных [[славенцы|славенцаў]] аселі на тэрыторыі краіны ў [[VI ст.]] н. э. У [[VII ст.]] яны ўтварылі [[Карантанія|Карантанію]], якая стала адной з першых [[Славяне|славянскіх]] дзяржаў. У [[745]] годзе Карантанія ў абмен на ваенную дапамогу прызнала пратэктарат з боку [[франкі|франкаў]], захаваўшы пры гэтым фармальную незалежнасць да свайго распаду ў [[1180]]. Уплыў франкаў спрыяў хрысціянізацыі славенцаў. Каля [[1000]] года былі напісаныя [[Фрэйзінгенскія ўрыўкі|''Brizinski spomeniki'']], першы пісьмовы дакумент на [[славенская мова|славенскай мове]]. === У складзе Аўстрыйскай імперыі === У [[XIV ст.]] тэрыторыя сучаснай Славеніі патрапіла пад уладу [[Габсбургі|Габсбургаў]] і ў наступным увайшла ў склад [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. Славенія была падзеленая на тры правінцыі: ''Краньскую'', ''Горышку'' і ''Штаерску''. Перасоўванне гандлёвых шляхоў і [[Трыццацігадовая вайна]] ў [[XVII ст.]] спрыялі эканамічнаму заняпаду Славеніі, але ў [[XVIII ст.]] гаспадарчае развіццё ізноў актывізавалася: вытворчасць розных тавараў павялічылася, сельскагаспадарчай прадукцыі стала больш адсоткаў на 60. Разгарнуўся нацыянальны асветніцкі рух. Гэты перыяд атрымаў назву Славенскае Адраджэнне У [[1809]]—[[1813]] гг. вялікая частка Славеніі ўваходзіла ў склад [[Ілірыйскія правінцыі|Ілірыйскіх правінцый]]. У [[XIX ст.]], асабліва падчас і пасля [[Вясна народаў|Рэвалюцый 1848—1849 гг.]] у Славеніі развіваецца нацыянальны рух (цэнтр — [[Крайна]]). === Міжваенны перыяд === У [[1918]] годзе распалася [[Аўстра-Венгрыя]], у выніку чаго [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]] захапіла вобласці ''Прыморска'' і ''Істра'', а таксама частку ''Далмаціі''. Астатняя частка славенскіх земляў увайшла ў ізноў утворанае [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў]], якое ў [[1929]] было пераназвана ў каралеўства [[Югаславія]]. У [[1941]] годзе пасля нападу [[Краіны Восі|дзяржаў восі]] на Югаславію, Італія анэксавала тэрыторыю да [[Любляна|Любляны]], а [[Трэці рэйх|Германія]] астатнюю тэрыторыю з горадам [[Марыбар]]. === У складзе СФРЮ === {{main|Сацыялістычная Рэспубліка Славенія}} Каралеўства Югаславія распалася падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а Славенія ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|сацыялістычнай Югаславіі]], што было абвешчана [[29 лістапада]] [[1945]]. У 1947 годзе [[Парыжскі мірны дагавор з Італіяй (1947)|ад Італіі да Славеніі былі далучаныя]] спрадвечныя славенскія землі ''Абална-Крашка'' і ''Горышка''. Па выніках праведзенага [[рэферэндум]]а Славенія абвясціла незалежнасць ад СФРЮ [[25 чэрвеня]] [[1991]]. Славенія — адзіная краіна, якая выйшла з СФРЮ практычна без кровапраліцця. === Вайна за незалежнасць === {{main|Дзесяцідзённая вайна}} Вайна за незалежнасць працягвалася дзесяць дзён, падчас 72 баявых кантактаў, страты [[Югаслаўская народная армія|ЮНА]] склалі 45 чалавек забітымі, 146 параненымі, 4693 вайскоўцаў і 252 супрацоўніка федэральных службаў былі ўзятыя ў палон; страты славенскіх сіл самаабароны склалі 19 забітых (9 камбатантаў, астатнія — цывільныя асобы) і 182 параненых. Таксама загінулі 12 грамадзян замежных дзяржаў, у асноўным кіроўцы на службе міжнародных транспартных кампаній. Быў выведзены з ладу 31 танк (сюды ўвайшлі і спаленыя, і пашкоджаныя), 22 транспартныя бронемашыны, 172 транспартных сродку і 6 лятальных апаратаў. == Палітыка == {{main|Палітыка Славеніі}} == Геаграфічныя даныя == {{main|Геаграфія Славеніі}} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Славеніі}} == Транспарт == {{main|Транспарт Славеніі}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Славеніі}} == Культура == {{main|Культура Славеніі}} == Адукацыя == {{main|Адукацыя Славеніі}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-славенскія адносіны]] * [[Адам Багорыч]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Славенія||494—498}} == Спасылкі == * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si]. Your gateway to information on Slovenia. * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] * [http://www.burger.si/ Славутасці Славеніі — 360° панарамы гарадоў, замкаў, пячор, паркаў і г. п.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200601101255/https://www.burger.si/ |date=1 чэрвеня 2020 }} * [http://toursandtravel.info/slovenia.php Славенія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080320011405/http://toursandtravel.info/slovenia.php |date=20 сакавіка 2008 }} * [http://www.slovenia.com.ua Славенія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506014121/http://slovenia.com.ua/ |date=6 мая 2021 }} * [http://tio.by/newspaper/2274 Славенія] {{краіна ў тэмах |краіна = Славенія |краіны = Славеніі |краіне = Славеніі |выява = {{сцяг Славеніі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Славянскія краіны}} {{КБЮ}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Славенія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] mfk3r4z8pj6dm1zhpjp269brhi116rr 0 17836 5201645 5191862 2026-09-18T01:17:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201645 wikitext text/x-wiki {{Картка хімічнага элемента | імя = Кю́рый / Curium (Cm) | сімвал = Cm | нумар = 96 | вонкавы від = Серабрысты падатлівы радыеактыўны метал | атамная маса = 247,0703 | радыус атама = 299 | энергія іанізацыі 1 = 581(6,02) | канфігурацыя = [Rn] 5f⁷ 6d¹ 7s² | кавалентны радыус = | радыус іона = | электраадмоўнасць = 1,3 | электродны патэнцыял =Cm←Cm³⁺ -2,06&nbsp;В <br />Cm←Cm²⁺ -1,2&nbsp;В | ступені акіслення = 4, 3 | шчыльнасць = 13,51 | цеплаёмістасць = 27<ref name="ХЭ">{{кніга |аўтар = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |частка = |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5 т |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Москва |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |старонкі = 560 |старонак = 671 |серыя = |isbn = |тыраж = 100 000 }} </ref> | цеплаправоднасць = | тэмпература плаўлення = 1613 | цеплыня плаўлення = | тэмпература кіпення = 3383 | цеплыня выпарэння = | малярны аб'ём = 18,28 | структура рашоткі = гексаганальная | параметры рашоткі = a=3,496 c=11,33<ref>{{Cite web |url=http://www.webelements.com/curium/crystal_structure.html |title=WebElements Periodic Table of the Elements {{!}} Curium {{!}} crystal structures |access-date=10 сакавіка 2015 |archive-date=17 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717162232/http://www.webelements.com/curium/crystal_structure.html |url-status=dead }}</ref> | стаўленне c/a = 3,24 | тэмпература Дэбая = 110 }} '''Кюрый''' ({{lang-la|Curium}}) '''Cm''' — штучны [[радыеактыўныя элементы|радыеактыўны хімічны элемент]] III групы [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]], атамны нумар 96, адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Стабільных ізатопаў не мае. Вядома 15 ізатопаў з масавымі лікамі 237—251; найбольш устойлівы — ​кюрый-247 ([[перыяд паўраспаду]] 15,6 млн гадоў) — α-выпраменьвальнік, знойдзены ў [[зямная кара|зямной кары]] ў некаторых радыеактыўных мінералах. Адкрыты летам 1944 года [[Глен Тэадор Сібарг|Гленам Т. Сібаргам]] і яго калегамі [[Ральф Артур Джэймс|Ральфам Артур Джэймсам]] і [[Альберт Гіёрса|Альбертам Гіёрса]]. У сваіх эксперыментах яны выкарыстоўвалі 60-цалевы [[цыклатрон]] у [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]]. Пасля [[нептуній|нептунію]] і [[плутоній|плутонію]] — трэці [[трансуранавыя элементы|трансуранавы элемент]], адкрыты з 1940 года., названы ў гонар [[П’ер Кюры|П’ера Кюры]] і [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыі Складоўскай-Кюры]]. Мяккі серабрыста-белы [[метал]], [[тэмпература плаўлення]] 1358 °C, [[шчыльнасць]] 13 510 кг/м³. Паводле хімічных уласцівасцей падобны да лантаноідаў. Выкарыстоўваюць ізатопы ​242Cm і ​244Cm у ізатопных крыніцах току, для атрымання чыстага плутонію-238. Высокатаксічны, ГДК у паветры рабочых памяшканняў для ​242Cm і ​244Cm — 2,210​−4 і 1,710 ​7 Бк/л адпаведна. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Кюрый|||}} {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] i2pi8qciy3iza8qyk4w470avbivwjs5 0 17837 5201663 5176636 2026-09-18T05:05:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201663 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Лантан''' ({{lang-la|Lanthanum}}) '''La''' — [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 57. Рэдказямельны метал. Адкрыты ў 1839 годзе [[Карл Густаў Масандэр|К. Масандэрам]] у выглядзе лантанавай «зямлі» (La₂O₃). [[File:Lanthan 1-cropflipped.jpg|thumb|]] [[Метал]] серабрыста-белага колеру. Пры пакаёвай тэмпературы ўступае ў рэакцыю з [[Вада|вадой]], [[Серная кіслата|сернай]], [[Азотная кіслата|азотнай]] і [[Саляная кіслата|салянай]] кіслотамі. Пры награванні рэагуе з [[Галагены|галагенамі]]. == Прымяненне == Аптычнае шкло ([[Аб’ектыў|аб'ектывы]] і г.д.). У металургіі — дабаўка да [[Сталь|сталі]], [[чыгун]]у, сплаваў [[Каляровыя металы|каляровых металаў]] (павышае механічныя ўласцівасці, каразійную ўстойлівасць і гарачатрываласць [[Сплаў|сплаваў]]). == Гл. таксама == * [[Лантаноіды]] == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Химический словарь школьника|адказны=Б. Н. Кочергин, Л. Я. Горностаева, В. М. Макаревский, О. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1990|старонкі=|старонак=255|isbn=5-341-00127-3|тыраж=75&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2271.html Лантан]{{Недаступная спасылка}} // ХиМиК.ру {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Lanthanum}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Лантаноіды]] [[Катэгорыя:Лантан| ]] frvjgqk0fzp3fgjchee3y5c80wlu36s 0 18042 5201525 5133999 2026-09-17T17:24:17Z Voūk12 159072 /* Войскі Рэчы Паспалітай */ 5201525 wikitext text/x-wiki {{узброены канфлікт |праціўнік1 = [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік2 = [[Швецыя]] }} [[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|450 px|right|thumb|Карціна Пітара Снаерса «Бітва пад Кірхгольмам» (1630).]] '''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]). Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў. Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]]. Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў. == Перад падзеямі == Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам. === Марш на Рыгу === Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах. === Шведскі марш === Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы. == Сілы бакоў == У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і РП удзельнічалі амаль поўным складам. === Шведскія войскі === Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Ян Хадкевіч у справаздачы каралю, пісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавелерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс. Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]]. === Войскі Рэчы Паспалітай === Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}</ref>. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}</ref>. == Бітва == Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак і вёску Кірхгольм. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі, лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя. Войска РП стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скрыта ад праціўніка забяспечыць значную колькасную перавагу, асабліва ў гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку табарнай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці чым выключылі магчымасць прыцэльнай стральбы. Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліла высахлае старое рэчышча Дзвіны з невялікім ручаём. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска. Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл РП. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве аддаленыя часткі, і войскі РП атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў за раз. Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак, і былі сустрэты стралковым і артылерыйскім агнём. Пяхота затрымалася, і была атакавана гусарскімі харугвамі [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Злева шведскую пяхоту абышла ўдарная групоўка ([[гуф]]) Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, Т. Дуброва павярнуў свой гуф на пяхоту. Амаль адначасова на правым крыле гуф Яна Пятра Сапегі (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Тым часам, гуфы Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту. Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, а палова пяхоты трапіла ў акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолела затрымацца, упарадкавацца і ўдарыла на гуф Я. П. Сапегі з фланга. Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, бачачы, што Карл IX ужо не мае рэзерваў, скіраваў свой рэзервовы гуф Тэадора Ляцкага (200 гусараў) шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі. Атака ўдалася, райтарыя была разбітая і хутка пачала ўцякаць. Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала левы фланг 1-й лініі шведскай пяхоты, якая ўсё яшчэ абаранялася, і разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}</ref>. == Страты бакоў == Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую і Гродзенскую эканомію. == Цікавыя факты == Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024 * Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977 * Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62 * Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994 * Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1 * Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875 * Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968. == Спасылкі == * {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]] [[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Саласпілс]] [[Катэгорыя:Верасень 1605 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]] 1mojq95fkgwkwotl7b1d26g7trxi7lq 5201527 5201525 2026-09-17T17:26:17Z Voūk12 159072 5201527 wikitext text/x-wiki {{узброены канфлікт |праціўнік1 = [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік2 = [[Швецыя]] }} [[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|450 px|right|thumb|Карціна Пітара Снаерса «Бітва пад Кірхгольмам» (1630).]] '''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]). Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў. Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]]. Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў. == Перад падзеямі == Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам. === Марш на Рыгу === Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах. === Шведскі марш === Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы. == Сілы бакоў == У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і РП удзельнічалі амаль поўным складам. === Шведскія войскі === Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Ян Хадкевіч у справаздачы каралю, пісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавелерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс. Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]]. === Войскі Рэчы Паспалітай === Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}</ref>. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013 - s. 27-62}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}</ref>. == Бітва == Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак і вёску Кірхгольм. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі, лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя. Войска РП стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скрыта ад праціўніка забяспечыць значную колькасную перавагу, асабліва ў гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку табарнай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці чым выключылі магчымасць прыцэльнай стральбы. Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліла высахлае старое рэчышча Дзвіны з невялікім ручаём. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска. Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл РП. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве аддаленыя часткі, і войскі РП атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў за раз. Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак, і былі сустрэты стралковым і артылерыйскім агнём. Пяхота затрымалася, і была атакавана гусарскімі харугвамі [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Злева шведскую пяхоту абышла ўдарная групоўка ([[гуф]]) Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, Т. Дуброва павярнуў свой гуф на пяхоту. Амаль адначасова на правым крыле гуф Яна Пятра Сапегі (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Тым часам, гуфы Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту. Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, а палова пяхоты трапіла ў акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолела затрымацца, упарадкавацца і ўдарыла на гуф Я. П. Сапегі з фланга. Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, бачачы, што Карл IX ужо не мае рэзерваў, скіраваў свой рэзервовы гуф Тэадора Ляцкага (200 гусараў) шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі. Атака ўдалася, райтарыя была разбітая і хутка пачала ўцякаць. Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала левы фланг 1-й лініі шведскай пяхоты, якая ўсё яшчэ абаранялася, і разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}</ref>. == Страты бакоў == Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую і Гродзенскую эканомію. == Цікавыя факты == Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024 * Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977 * Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62 * Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994 * Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1 * Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875 * Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968. == Спасылкі == * {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]] [[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Саласпілс]] [[Катэгорыя:Верасень 1605 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]] kkg0ck3nfs7p0hilnx9z5o4louo3nq6 5201535 5201527 2026-09-17T17:40:20Z Voūk12 159072 5201535 wikitext text/x-wiki {{узброены канфлікт |праціўнік1 = [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік2 = [[Швецыя]] }} [[Файл:Pieter Snayers - Battle of Kircholm, 1605.jpg|450 px|right|thumb|Карціна Пітара Снаерса «Бітва пад Кірхгольмам» (1630).]] '''Бітва пад Кірхгольмам''' 17 [[27 верасня|(27) верасня]] [[1605]] года — баявое сутыкненне шведскіх (кам. [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]]; ~11—14 тыс., 11 гармат) і [[Рэч Паспалітая|рэчыпаспалітаўскіх]] войск (кам. [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Хадкевіч]]; ~3,9 тыс., 7 гармат; {{таксама}}: [[#Сілы бакоў|сілы бакоў]]) падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]] каля Кірхгольма (цяпер [[Саласпілс]], [[Латвія]]). Поўную перамогу ў бітве ўзялі войскі Рэчы Паспалітай. У выніку знята [[Аблога Рыгі (1605)|аблога Рыгі]], а шведы адступілі з ужо занятых імі зямель [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Аднак, з прычыны памылак вышэйшага камандавання Рэчы Паспалітай перамога, пры ўсёй сваёй значнасці, не мела карысных стратэгічных наступстваў. Бітва ўваходзіць у лік вядомых поўных перамог меншымі сіламі, а таксама ў лік значных перамог войск Вялікага Княства Літоўскага (бач [[#сілы бакоў|сілы бакоў]]) і ў лік бітваў, дзе вырашальную ролю адыграла [[гусарыя]]. Гістарычная спадчына бітвы — прадмет дыскусій беларускіх, літоўскіх і польскіх гісторыкаў. == Перад падзеямі == Галоўнаю падставай бітвы была шведская аблога Рыгі (з 23.9.1605), узяцце якой дазволіла б шведам амаль без перашкод заняць Інфлянты цалкам. === Марш на Рыгу === Гетман Я. К. Хадкевіч сабраў войска РП у табары пад [[Дорпат]]ам, і раніцай 25 верасня вывеў войска фарсіраваным маршам на Рыгу. Двухдзённы 80-кіламетровы марш скончыўся вечарам 26 верасня недалёка ад Кірхгольма, і быў сам сабою беспрэцэдэнтным дасягненнем, асабліва для войска, у складзе якога былі пяхота і артылерыя, і якое рухалася, між іншым, па цяжкапраходных лясных дарогах. === Шведскі марш === Шведы прыбылі пад Рыгу двума шляхамі: на караблях і маршам з Парнавы па ўзбярэжжы пад прыкрыццём карабельнай артылерыі. Шведскі кароль даведаўся 26 верасня пра надыход войска РП і асабіста, і насуперак думцы многіх шведскіх камандзіраў, вывеў, у ноч на 27 верасня, амаль усё сваё войска насустрач Хадкевічу, пакідаючы пад Рыгай толькі невялікую сілу для падтрымання аблогі. Адзначаецца, што моцны лівень апоўначы моцна змучыў шведскае войска на маршы. == Сілы бакоў == У бітве, якая, паводле планаў абодвух камандуючых, мелася быць вырашальнай, інфлянцкія кантынгенты Швецыі і РП удзельнічалі амаль поўным складам. === Шведскія войскі === Распаўсюджаная ацэнка колькасці шведскіх войск пад Кірхгольмам — 11 тысяч чалавек. Таксама ёсць ацэнкі колькасці шведскіх войск, роўныя або амаль роўныя колькасці ўсіх шведскіх войск пад Рыгай (12—14 тыс.), напрыклад, такую лічбу дае сам Я.К. Хадкевіч у справаздачы каралю, напісанай 30 верасня з-пад Рыгі. У гістарыяграфіі замацаваны розныя меркаванні пра суадносіны шведскай пяхоты і кавелерыі — 7,8 і 2,2 тыс., 6 і 5 тыс., 11 і 3 тыс. Вядома, што на полі бою шведскія войскі арганізацыйна складалася з 13 батальёнаў (рэгіментаў) пяхоты і 11 эскадронаў кавалерыі, з 11 гарматамі. Пяхота была як наёмнай, арганізаванай на 2/3 з [[мушкецёр]]аў і на 1/3 з [[пікінёр]]аў, так і шведскай, у якой пікінёраў было значна меней. Кавалерыя складалася з [[райтарыя|райтарыі]]. === Войскі Рэчы Паспалітай === Войска наймалася і падначальвалася гетману і афіцэрам на службе ВКЛ і аплочвалася з яго скарбаў. Фармальна яно ваявала за крыўду агульнага манарха і таму, калі перамагло, атрымала яго падзяку з надворнага скарбу (які складалі прыбыткі сталовых эканомій) не толькі ВКЛ, але і Польскай Кароны. У войску ВКЛ пяхота і конніца складалі, паводле розных ацэнак, прыблізна 1000—1300 і 2900—2500, адпаведна. Большасць з іх складалі прадстаўнікі ўласна ВКЛ, былі таксама і атрады польскіх добраахвотнікаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. Гуманіт. навукі. 2009. – № 7. С. 13–21}}</ref>. Асноўнай ударнай сілай войск ВКЛ была [[гусарыя]], якой было да 1,7—2,1 тыс. Амаль перад бітвай падышлі курляндскія падмацаванні — 300 рэйтараў. Было 7 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. – T. 4. Toruń, 2013 - s. 27-62}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — с.227-228, 309-310 (план бітвы)}}</ref>. == Бітва == Раніцай 27 верасня абодва войскі занялі зручныя для абароны пазіцыі. Шведы стаялі фронтам шырынёй да 800 м на ўзгорку за ручаём, з апорай левага крыла на балоцістую мясцовасць, а правага — на ўзгорак і вёску Кірхгольм. Іх сілы былі пастаўленыя ў 4 лініі, лініі пяхоты і кавалерыі па чарзе. Перад першай лініяй была выстаўлена артылерыя. Войска РП стаяла на процілеглым узгорку, абапіраючыся левым крылом на ўмацаваны табар над Дзвіной. Я. К. Хадкевіч так паставіў свае войскі, каб скрыта ад праціўніка забяспечыць значную колькасную перавагу, асабліва ў гусарыі, на сваім левым крыле. Апроч таго, Хадкевіч загадаў сваім атрадам стаяць як мага цясней, каб здавалася, што іх яшчэ меней, чым было. 5 гармат былі пастаўлены з пяхотай у першай лініі, рэшта артылерыі была пакінутая ў табары. Пасля шыхтоўкі гетман вывеў на далёкі пагорак частку табарнай чэлядзі і распаўсюдзіў чутку пра падыход падмацавання з ВКЛ. Моцны вецер быў са спіны войска ВКЛ і гнаў у вочы шведскіх мушкецёраў пясок, для ўзмацнення эфекту чаляднікі спецыяльна палілі вогнішчы і ламалі борці чым выключылі магчымасць прыцэльнай стральбы. Праціўнікаў падзяляла каля да 1,5 км нізіны, якую дзяліла высахлае старое рэчышча Дзвіны з невялікім ручаём. Каб выцягнуць шведаў з іх абароннай пазіцыі, Хадкевіч з раніцы высылаў на поле [[гарцоўнікі|гарцоўнікаў]], але да полудня сітуацыя не мянялася. Тады Хадкевіч ужыў ваенную хітрасць, загадаўшы гарцоўнікам уцякаць з поля так, каб гэта выглядала як агульнае адступленне ўсяго войска. Карл IX няправільна ацаніў сітуацыю і загадаў наступаць першым дзвюм лініям (7 батальёнаў пяхоты ад Ленартсанам, 6 эскадронаў райтарыі пад Брантам (злева) і Мансфельдам (справа)) наступаць на пазіцыі сіл РП. Такім чынам, шведскае войска раздзялілася на дзве аддаленыя часткі, і войскі РП атрымалі магчымасць змагацца толькі з паловай шведаў за раз. Перайшоўшы ручай, шведы пачалі падымацца на ўзгорак, і былі сустрэты стралковым і артылерыйскім агнём. Пяхота затрымалася, і была атакавана гусарскімі харугвамі [[Вінцэнт Война|Вінцэнта Войны]] (300 гусараў) і курляндскімі рэйтарамі Кетлера (300 рэйтараў). Злева шведскую пяхоту абышла ўдарная групоўка ([[гуф]]) Тамаша Дубровы (900 гусараў) і ў сустрэчным баі разбіла райтарыю Мансфельда, якая прыкрывала тыл пяхоты. Скіраваўшы ў пагоню за разбітымі райтарамі лёгкія харугвы, Т. Дуброва павярнуў свой гуф на пяхоту. Амаль адначасова на правым крыле гуф Яна Пятра Сапегі (700 гусараў) здолеў разбіць і пагнаць колькасна мацнейшую райтарыю Бранта (1200 рэйтараў). Тым часам, гуфы Войны і Кетлера вязалі боем шведскую пяхоту. Такім чынам, шведы трапілі ў цяжкае становішча: палова іх конніцы была разбітая, а палова пяхоты трапіла ў акружэнне з трох бакоў. Тады Карл IX скіраваў супраць гуфа Я. П. Сапегі рэшту сваёй кавалерыі, з 4-й лініі, а адагнаная райтарыя Бранта здолела затрымацца, упарадкавацца і ўдарыла на гуф Я. П. Сапегі з фланга. Зараз у цяжкім становішчы апынуўся гуф Я. П. Сапегі. Тады Я. К. Хадкевіч, бачачы, што Карл IX ужо не мае рэзерваў, скіраваў свой рэзервовы гуф Тэадора Ляцкага (200 гусараў) шырокім абходным рухам, каб ударыць з флангу па райтарыі, якая білася з гуфам Я. П. Сапегі. Атака ўдалася, райтарыя была разбітая і хутка пачала ўцякаць. Пасля гэтага гусарыя Я. П. Сапегі і Т. Ляцкага і гетмана ВКЛ атакавала левы фланг 1-й лініі шведскай пяхоты, якая ўсё яшчэ абаранялася, і разбіла шведскія баявыя парадкі, прымусіўшы ўцякаць і пяхоту. На гэтым лёс бітвы быў вырашаны. Шведы кінуліся ў агульныя ўцёкі, за імі гналіся і секлі на працягу 9 км. Сам Карл IX з рэшткамі войска ледзьве здолеў уцячы на караблі і адплысці. Войска РП узяло 60 сцягоў і 11 гармат<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 229-230}}</ref>. == Страты бакоў == Страты шведаў былі нечувана вялікімі, і дасягалі 9 тыс. ч. (82 % асабістага складу) Страты войска РП былі, наадварот вельмі малымі, і складалі 100 чалавек забітымі і 200 чалавек параненымі. Рэшткі шведаў ці адплылі ў Швецыю, ці адышлі да Парнавы. Войскі ВКЛ, якія хранічна не атрымоўвалі аплаты за службу і галадалі, аб’явілі канфедэрацыю і зышлі з тэатру баявых дзеянняў у Брэсцкую і Гродзенскую эканомію. == Цікавыя факты == Згадваецца ў п’есе [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Pinskaja_slachta.html|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. Пінская шляхта|website=knihi.com|access-date=2025-04-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024 * Cichowski J, Szulczynski F. Husaria. — Warszawa, WMON, 1977 * Balcerek, M. Ordre de Bataille armii walczących pod Kircholmem dnia 27 września 1605 r. // Do szarży marsz, marsz…Studia z dziejów kawalerii. — T. 4. Toruń, 2013 — s. 27-62 * Podhorodecki L. Slawni hetmani Rzeczy Pospolitej. Warszawa, 1994 * Naruszewicz A. Historyja J.K. Chodkiewicza Wojewody wileńskiego hetmana WXL. Warszawa, 1805. Т. 1 * Korrespodencye Jana Karola Chodkiewicza / Opracował i opisał W.Chomętowski. Warszawa, 1875 * Roberts, M. The Early Vasas: A History of Sweden 1523—1611. — Cambridge : Uniwersity Press, 1968. == Спасылкі == * {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кірхгольм 1605}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)]] [[Катэгорыя:Бітвы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1605 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:1605 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Саласпілс]] [[Катэгорыя:Верасень 1605 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 верасня]] g69f6m0mu5jxrs277qwkfcu29tj7wat 0 20643 5201708 4382164 2026-09-18T06:47:42Z Autumndancer 168015 5201708 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года|-241}} == Падзеі == == Нарадзіліся == * [[Антыёх III Вялікі]] (пам. [[187 да н.э.]]) == Памерлі == * [[Агіс IV]], цар Спарты [[Катэгорыя:241 да н.э.| ]] [[Катэгорыя:240-я да н.э.]] kc8qjhwzwmxyze646hnz09uw4ua6kfz 0 23461 5201847 4765495 2026-09-18T09:45:27Z Autumndancer 168015 5201847 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Адам (значэнні)}} {{міфалагічны персанаж}} [[Выява:Michelangelo, Creation of Adam 01.jpg|430px|thumb|right|<center>''«Стварэнне Адама»,'' фрэска ў [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэле]] працы [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]].</center>]] '''Адам''' ({{lang-he|אָדָם}}, літаральна ''чалавек''; аднакарэннае са словамі {{lang-he|אדמה}}, ''зямля'' и אדום, ''чырвоны''; {{lang-el|Ἀδάμ}}, {{lang-ar|آدم}}) — у [[Пяцікніжжа|Пяцікніжжы]] і [[Каран]]е — першы чалавек, створаны [[Бог]]ам, і прабацька чалавечага роду. Муж [[Ева|Евы]], бацька [[Каін]]а, [[Авель|Авеля]] і [[Сіф]]а. Быў [[выгнанне з рая|выгнаны з раю пасля]] таго, як не паслухаўся Бога, спазнаўшы плод з [[Дрэва пазнання дабра і зла]]. Згодна з прадстаўленні [[іўдаізм]]у, Адам і Ева ў поўным аб'ёме ўяўляюць чалавечыя адносіны, адлюстроўваючы вобраз ўсяго чалавечага роду, іх гісторыя можа разглядацца ў якасці правобраза гісторыі ўсяго чалавецтва. У [[Хрысціянства|хрысціянскай]] тэалогіі Адам — сімвал чалавека ў яго адносінах з Богам: на Адаме, як на вянку тварэння, спачывала Божая мілата, ён валодаў абсалютнай праведнасцю і асабістай неўміручасцю, але ўсё гэта было згублена ім у [[грэхападзенне|грэхападзенні]]. [[Першародны грэх|Гэтую грэшнасць]] Адам перадаў сваім нашчадкам — усяму роду чалавечаму. Першародны грэх быў адкуплены толькі «[[Апошні Адам|другім Адамам]]» — [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]]. Біблейская гісторыя Адама стала асновай такіх важных палажэнняў хрысціянскай веры, як падначаленасць жанчыны мужчыне (Быц. 3:16) і [[дагмат аб першародным граху]]. Адам шануецца ў якасці прарока ў [[іслам]]е, у вучэнні [[мандэі|мандэяў]] і [[бахаі]]зме. Біблейскае апавяданне пра Адама ўвяло ў сусветнае мастацтва і культуру вялікую колькасць вобразаў, такіх як: [[Эдэм]], [[Дрэва пазнання Дабра і Зла]], [[Дрэва Жыцця]], [[забаронены плён]], [[змей-спакуснік]], [[выгнанне з рая]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|139}} {{Адам і Ева}} {{Род ад Адама}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету]] aid3b4pr1n44ia7whip37kkznerxu5v 0 23704 5201831 4582543 2026-09-18T09:15:44Z 5201831 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ}} [[Выява:Black triangle.svg|thumb|Чорны трыкутнік, знак лесбіянак. Выкарыстоўваўся ў нацысцкіх канцлагерах для пазначэння лесбіянак, прастытутак або жанчын, якія не жадалі мець дзяцей]] '''Лесбіянства''', таксама '''Сапфізм''' — жаночая [[гомасексуальнасць]]. Гомасексуальных жанчын завуць лесбіянкамі. Тэрмін паходзіць ад назвы грэчаскага вострава [[Лесбас]], дзе нарадзілася і жыла старажытнагрэчаская паэтэса [[Сапфо]], чые вершы пазней нярэдка ўспрымалі як апяванне аднаполага кахання паміж жанчынамі. Аднак некаторыя старажытныя крыніцы згадваюць і аб сувязях Сапфо з мужчынамі. Максім Тырскі пісаў, што ўзаемаадносіны паміж Сапфо і вучаніцамі яе школы былі платанічнымі. Існуюць звесткі аб лесбійскіх адносінах у старажытнай [[Спарта|Спарце]]. Плутарх у апісанні Лакедэмоніі паведамляў, што «яны надаюць такое вялікае значэнне кахання, што дзяўчыны становяцца эратычнымі партнёрамі жанчын з высакародных сем'яў». У паэзіі і літаратуры старажытнага [[Кітай|Кітая]] таксама ёсць згадванні аб лесбійскіх узаемаадносінах жанчын, хоць у апісаннях адсутнічаюць падрабязнасці, якія сустракаюцца ў тэкстах аб мужчынскай гомасексуальнасці. На падставе даследавання эратычных паэм, якімі абменьваліся японскія жанчыны Перыяду Хэйан антраполаг Ліза Далбі ([[англійская мова|англ]]. Liza Dalby) зрабіла выснову, што лесбійскія ўзаемаадносіны былі звычайныя і сацыяльна прымальныя ў гэтай культуры. Існуюць літаратурныя крыніцы, якія згадваюць аб секуальных узаемаадносінах паміж адаліскамі гарэмаў, хоць часам за гэта належала пакаранне. Тэрмін «лесбіянка» гэтак жа неадназначны, як і сам тэрмін «гомасексуальнасць»: у адным кантэксце ён можа пазначаць жанчыну з гомасексуальнай арыентацыяй, у іншым кантэксце — жанчыну з гомасексуальнай ідэнтычнасцю, а ў трэцім — жанчыну, якая практыкуе выключна гомасексуальныя паводзіны. == Культура == [[File:François Boucher - La Nymphe Callisto, séduite par Jupiter sous les traits de Diane (1759).jpg|thumb|left|[[Юпітэр, міфалогія|Юпітэр]] у вобразе [[Артэміда|Дыяны]] спакушае [[Каліста]], мал. [[1759]] г.]] Мноства добра вядомых дзяячак культуры і мастацтва былі лесбіянкамі. Да змены пад уплывам сексалогіі ў канцы дваццатага стагоддзя жаночая гомасексуальнасць заставалася практычна незаўважанай у параўнанні з мужчынскай гомасексуальнасцю, якая забаранялася законам і з-за гэтага была прадметам абмеркавання ў прэсе. Нягледзячы на гэта, пасля апублікавання прац сексолагамі [[Ульрыхc|Карлам Генрыхам Ульрыхcам]], [[Крафт-Эбінг|Рыхардам фон Крафт-Эбінгам]], [[Эліс|Хэўлакам Элісам]], [[Карпентэр|Эдуардам Карпентэрам]] і [[Хіршфель|Магнусам Хіршфельдам]], канцэпцыя жаночай гомасексуальнасці стала больш вядомай. Як толькі жаночая гомасексуальнасць стала прадметам абмеркавання, яна была апісана ў якасці захворвання. У «Трох артыкулах аб тэорыі сексуальнасці» [[Фрэйд|Зігмунд Фрэйд]] зваў жаночую гомасексуальнасць «інверсіяй», яе суб`ектаў «інвертамі» і характарызаваў жанчын-інвертаў як мелыя мужчынскія характарыстыкі. Фрэйд скарыстаўся ідэяй аб «трэцім полу», прапанаванай Магнусам Хіршфельдам і іншымі. Фрэйд прызнаў, што ў сваёй практыцы не сустракаўся з такімі «ненармальнымі» пацыенткамі, але тым не менш ён лічыў, што такія паводзіны выкліканы псіхалагічнымі, а не біялагічнымі прычынамі. Спалучэнне сексалогіі і псіхааналізу аказала вялікі ўплыў на агульны настрой лесбійскай культуры. Яркім прыкладам гэтага з'яўляецца апублікаваны ў [[1928]] годзе раман Рэдкліфф Хол «Студня адзіноты», у якім згаданыя гэтыя сексолагі і тэрмін «інверт». Пазней гэты тэрмін выйшаў з агульнага ўжывання. Фрэйдысцкая інтэрпрэтацыя лесбійскіх паводзін у цяперашні час адмаўляецца большасцю псіхіятраў і навукоўцаў. У дваццатым стагоддзі лесбіянкі, у прыватнасці, Гертруда Стайн і Барбара Хамер былі прыкметнымі дзеячамі ў авангардысцкім руху [[ЗША]], а Леанціна Саган у нямецкім прадваенным кіно. Кніга вершаў у прозе «Песні Білітыс» П'ера Луі ([[французская мова|фр]]. Pierre Louys) аказала ўплыў на адлюстраванне лесбіянства ў культуры з 1890х. Першая культурная і грамадская арганізацыя лесбіянак у Злучаных Штатах Амерыкі звалася «Дочкі Білітыс». У 1950-х і 1960-х лесбійская забаўляльная літаратура стала публікавацца ў Злучаных Штатах Амерыкі і Вялікабрытаніі, часта пад «зашыфраванымі» загалоўкамі накшталт «Злое сяброўства» Віны Паркера або «Хронікі Бібо Брынкер» Ганнаў Баннон. Падчас другой хвалі [[фемінізм]]у 1970-х лесбіянскія раманы сталі больш палітызаванымі. Гэтыя творы часта ўтрымоўвалі ідэалогію сепаратысцкага фемінізму і гэта можна было назіраць у іншых выглядах лесбійскага мастацтва. Адно з найболей яркіх твораў гэтага перыяду — аповесць «Джунглі лалавых пладоў» (Rubyfruit Jungle) Рыты Браун (Rita Mae Brown). == Літаратура == * Gilbert H. Herdt. Same Sex, Different Cultures: Gays and Lesbians Across Cultures. Westview Press Inc (1998). ISBN 978-0-8133-3164-5 * [[Жанет Вінтэрсан]]: «Oranges Are Not the Only Fruit» ([[1985]]); «Written on the Body» ([[1992]]) * [[Монік Віціг]]: [http://www.mitin.com/kolonna/body/ «Лесбійскае цела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080307174501/http://www.mitin.com/kolonna/body/ |date=7 сакавіка 2008 }} * [[П'ер Луі]]: «Жаночая выспа» (''L'ile aux dames'') і «Песні Білітыс» (''Chansons de Bilitis'', [[1894]]) * [[Сафія Парнок]]: «Вершы» ([[1916]]) * [[Марына Цвятаева]]: "Вершы" * [[Зінаіда Гіпіус]]: "Вершы" == Спасылкі == {{commons|Category:Lesbianism}} * [https://web.archive.org/web/20090106082240/http://homo-aphorism.narod.ru/collection/lesbi/index.html Лесбі-афарызмы] [[Катэгорыя:Лесбіянства| ]] [[Катэгорыя:Тэрміны ЛГБТ]] 3gzx5colm7iccce31dt97ipxgqkewvh 10 24823 5201559 5020522 2026-09-17T19:35:08Z Infovarius 2124 merge? 5201559 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Іншамоўны тэкст]] o3ceh9rxd97yj22jbrkr3ilam968i8g 5201741 5201559 2026-09-18T07:36:16Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Infovarius|Infovarius]]) і адноўлена версія 5020522, зробленая Plaga med: дзясяткі тысяч спасылак, можа, перад тым як бурыць, трэба задумацца? 5201741 wikitext text/x-wiki <span style="{{{стыль|}}}" lang="{{{1}}}" {{#switch:{{{1}}} |ar|fa|glk|hbo|he|pr|ug-Arab|ug|yi=dir="rtl" }}>{{{2<includeonly>|</includeonly>}}}</span><noinclude>{{doc}} {{DEFAULTSORT:Lang}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы|*]] </noinclude> qm16iiyn6rubcpcuhp5bwfhues6su6z 5201821 5201741 2026-09-18T09:00:42Z Plaga med 116903 Абараніў «[[Шаблон:Lang]]» ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца)) 5201741 wikitext text/x-wiki <span style="{{{стыль|}}}" lang="{{{1}}}" {{#switch:{{{1}}} |ar|fa|glk|hbo|he|pr|ug-Arab|ug|yi=dir="rtl" }}>{{{2<includeonly>|</includeonly>}}}</span><noinclude>{{doc}} {{DEFAULTSORT:Lang}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы|*]] </noinclude> qm16iiyn6rubcpcuhp5bwfhues6su6z 5201828 5201821 2026-09-18T09:11:35Z Plaga med 116903 Змяніў налады абароны для «[[Шаблон:Lang]]» ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі для адміністратараў] (бясконца)) 5201741 wikitext text/x-wiki <span style="{{{стыль|}}}" lang="{{{1}}}" {{#switch:{{{1}}} |ar|fa|glk|hbo|he|pr|ug-Arab|ug|yi=dir="rtl" }}>{{{2<includeonly>|</includeonly>}}}</span><noinclude>{{doc}} {{DEFAULTSORT:Lang}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы|*]] </noinclude> qm16iiyn6rubcpcuhp5bwfhues6su6z 0 26483 5201538 5112887 2026-09-17T17:55:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201538 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Быццё | Арыгінал назвы = בְּרֵאשִׁית (Бэ-рэшыт — «У Пачатку») | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Майсей]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Пяцікніжжа]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = | Наступная = [[Кніга Зыход|Зыход]] }} '''Кніга «Быццё»''' ({{lang-he|בְּרֵאשִׁית}}, '''Бэ-рэшы́т''' — «У Пачатку»; {{lang-la|Genesis}}; {{lang-grc|Γένεσις}} — «Паходжанне») — кніга, якой адкрываецца кананічны звод [[Стары запавет|Старога запавету]]. Створана ў 5 ст. да н.э. на [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай мове]], у 2 ст. да н.э. перакладзена на [[Грэчаская мова|грэчаскую мову]] і названа «Генезіс», г.зн. «Паходжанне». У гэтай кнізе выкладаецца гісторыя стварэння [[Бог]]ам свету і чалавека, распавядаецца пра [[Адам]]а і [[Ева|Еву]], іх грэхападзенне, пра першых патрыярхаў, Іосіфа Прыгожага і пра егіпецкі палон, у якім знаходзіўся яўрэйскі народ. Апісваецца гісторыя чалавецтва да Патопу і пасля яго, а таксама сам Патоп. Падзеі даведзены да часоў легендарных патрыярхаў [[Аўрам|Аўрама]], [[Ісак|Ісака]] і [[Якаў (патрыярх)|Якава]]. Смерцю апошняга і яго сына Іосіфа завяршаецца апавяданне ў кнізе «Быццё». Бог стварыў свет за шэсць дзён. У першы дзень было створана святло і аддзелена ад цемры, у другі дзень утворана неба і аддзелена вада нябесная ад вады зямной, у трэці дзень раздзелены суша і мора, а таксама створана расліннасць. У чацвёрты дзень Бог пачаў упрыгожваць, засяляць Зямлю, зрабіўшы яе зручнай для жыцця. Ён стварыў свяцілы (Сонца, Месяц і зоркі) для асвятлення Зямлі і для разліку часу. У пяты дзень Ён засяліў водную стыхію і паветра рыбамі і птушкамі, у шосты дзень стварыў жывёл і чалавека. Бог убачыў, што атрымалася добра, і прызначыў чалавека быць уладаром над усім зямным светам. Закончыўшы працу, Бог аддаў сёмы дзень адпачынку, блаславіў і асвяціў яго. Тут заключаны глыбокі сэнс: рэлігійны сюжэта паказвае паслядоўнасць эвалюцыі Космасу і жыцця, паэтапнасць утварэння розных касмічных, прыродных формаў. А «дзень» Бога неабходна разумець метафарычна: «дзень у Бога як тысяча гадоў», інакш кажучы, «дзень» — нейкі перыяд. Свет гарманічны і прыгожы, бо створаны Богам. [[Чалавек]]а ж Бог стварае падобным да сябе, чалавек падобны да Бога сваім творчым патэнцыялам, яму даравана свабода выбару, ён свабодны, як і Бог, і гэтым адрозніваецца нават ад анёлаў. Але прырода чалавека дваістая, бо цела яго — матэрыяльнае, ён створаны з зямлі (Адам па-яўрэйску «чырвоная зямля»). Першачалавека [[Адам]]а сімвалічна неабходна разглядаць як увасабленне ўсяго чалавецтва. Жонка яго [[Ева]] — сімвал матэрыяльнага аспекту жыцця, яна маці ўсяго Існага. 3 духоўнага пункту гледжання Ева — антыпод [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], духоўнай Маці ўсіх людзей. Бог пасяліў першую чалавечую пару ў садзе [[Эдэм]] (у старажытнаславянскай мове перакладзена як Рай), каб чалавек даглядаў яго і ахоўваў, дазволіўшы Адаму і Еве есці любую садавіну з дрэў саду, акрамя плода з Дрэва спазнання дабра і зла. Змей спакушае Еву парушыць забарону. Змей у хрысціянскай традыцыі лічыцца ўвасабленнем зла, спакушальнікам, д'яблам. Бог праклінае змея і выганяе першалюдзей з Эдэма. 3 таго часу наканаванне Адама — у поце здабываць хлеб свой, а Евы — у пакутах нараджаць дзяцей. Сюжэт пра грэхападзенне, нягледзячы на знешнюю займальнасць, надзвычай складаны ў філасофскім сэнсе, і яго неабходна разумець алегарычна. Грэх першалюдзей у тым, што яны зрабілі ўчынак паводле волі, супрацьлеглай волі Бога, таму выйшлі са сферы закону, пакладзенага Богам у аснову свету. У чалавека з'явілася функцыя спазнання, функцыя розуму, які, аднак, не ўсёмагутны. Першародны грэх сказіў сапраўднасць чалавека, створанага нявінным, бязгрэшным. Пасля выгнання з раю Адам і Ева сталі жыць на Зямлі і працаваць. У іх нараджаюцца дзеці. Адзін з сыноў, [[Каін]], робіцца земляробам, другі, [[Авель]], — пастухом. Раззлаваўшыся на брата за тое, што яго ахвяра больш падабаецца Богу, Каін забівае Авеля. Гэта другі грэх чалавецтва — братазабойства. Ад яго — усе канфлікты, злачынствы, войны. Пасля забойства Авеля Адам сто трыццаць гадоў не набліжаўся да Евы. Але аднойчы Анёл параіў яму пачаць зноў жыць з жонкай. Нарадзіўся трэці сын — [[Сіф]], які ўвасабляе шчодрае і любячае чалавечае сэрца. Нашчадкі Каіна былі пакараны [[Сусветны патоп|Сусветным Патопам]]. Гэта алегарычная карціна пагібелі цывілізацыі, разбурэння культуры. Але сапраўды каштоўнае выратоўваецца ў каўчэгу. У Сіфа быў бязгрэшны нашчадак — [[Ной]], такі ж любімы Богам, як і Сіф. Ной пабудаваў [[Ноеў каўчэг|каўчэг]] і выратаваўся ў ім са сваёй сям'ёю. Пасля выратавання Ной першы заняўся земляробствам. Адам памёр, калі яму было 950 гадоў. Ад яго сыноў паходзяць усе народы Зямлі: ад [[Сім]]а — семіты (аліўкавая раса), ад [[Хам]]а — афрыканцы (чорная раса), ад [[Яфет]]а — еўразійскія народы (белая раса). Шматлікія нашчадкі Ноя спачатку гаварылі на адной мове. I вырашылі яны пабудаваць вежу да неба ў мясцовасці пад назвай Вавілон (у перакладзе «Брама Бога»). Бог абурыўся такім нахабствам і аднойчы зрабіў так, што ўсе будаўнікі загаварылі на розных мовах. Пачалася неразбярыха, бязладдзе («вавілонскае перамяшэнне», «вавілонскі вэрхал»), і будаўніцтва засталося незакончаным. Пасля гісторыі пра Патоп і пра [[Вавілонская вежа|Вавілонскую вежу]] ў кнізе «Быццё» распавядаецца пра першапродкаў яўрэйскага народа: Аўраама, яго сына Ісака, унука Іакава. Аповед пра сына Іакава — Іосіфа Прыгожага — сюжэт пра няшчасці, пакуты, прыгоды чалавека, нарэшце ўзнагароджанага за праведнае жыццё. Лёс Іосіфа — парадыгма чалавечага лёсу ўвогуле. Бацька з усіх сыноў найбольш любіў сына ад любімай жонкі — прыгожага, добрага, разумнага Іосіфа. Зайздроснікі-браты прадаюць Іосіфа ў рабства. Ён трапляе ў Егіпет і служыць у доме, дзе жонка гаспадара заляцаецца да яго, а пасля сваёй няўдачы яго ж і абвінавачвае ў згвалтаванні. Іосіфа кідаюць у засценак. У турме ён разгадвае сны іншых вязняў, і яны спраўджваюцца. У гэты час фараон бачыць незвычайны сон пра сем тлустых і сем худых кароў. Ніхто не можа растлумачыць сон, акрамя Іосіфа. Ён прадказвае надыход сямі ўраджайных гадоў і сямі галодных, дае парады, як дзяржаве неабходна падрыхтавацца. Узрадаваны фараон робіць Іосіфа сваім першым міністрам. Калі сапраўды надышоў голад і суседнія народы пацягнуліся ў багаты Егіпет, Іосіф сустрэўся з братамі, дараваў ім і пакінуў іх каля сябе, бо не хацеў памятаць благое. На ім ляжала місія: у цяжкі момант выратаваць свой народ. Цесна звязаная сваім зместам з усім Пяцікніжжам Майсея, Кніга «Быццё» ўяўляе сабой своеасаблівыя ўводзіны да наступных [[Біблія|біблейскіх]] кніг ([[Кніга Зыход|«Выхад»]], «Левіт», «Лічбы» і «Другі закон»), змест якіх прысвечаны апісанню станаўлення і развіцця жыцця шматпляменнага старажытнаяўрэйскага народа і зараджэнню ў ім прыкмет арганізаванага грамадскага ладу з уласцівай яму сістэмай светапогляду, традыцый і заканадаўства, прасякнутых міфалагічнымі ўяўленнямі, характэрнымі не толькі яму, але і іншым старажытным народам тагачаснага Блізкага Усходу. Змест, вобразы, сюжэты кнігі «Быццё» шырока выкарыстоўваліся ў фальклоры, літаратуры і мастацтве<ref name="СкТв">Скарына Ф. Творы:... С. 157—158.</ref>. ==Пераклады== * [[Кніга Быццё (Скарына)]] ([https://biblia.by/skaryna-b/1/1/ Перъвыи книги Моисеовы рекомыи Бытья]) * [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=806.htm Першая кніга Масеява - Быцьцё] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter2 Быцьцё] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] * [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter1 Кніга Роду] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]] * [https://bible.by/bvc-2017/1/1/ Кніга Роду] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/1/1/ Быцьцё] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://biblia.by/newbible/1/1/ Новая беларуская Біблія. Кніга Роду 1-3] ([[Ірына Дубянецкая]] і іншыя) * [https://biblia.by/surynovic/1/1/ Кніга Роду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418110152/https://biblia.by/surynovic/1/1/ |date=18 красавіка 2024 }} ў перакладзе [[Яўген Бартніцкі|Сяргея Сурыновіча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|157—158}} * Шамякіна Т. Біблія // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ: для ст. шк. узросту / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 257—280. ISBN 978-985-02-0925-2. {{Commons|Category:Book of Genesis}} {{Кнігі Танаха}} {{Кнігі Старога Запавету}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]] [[Катэгорыя:Пяцікніжжа]] [[Катэгорыя:Кніга Быццё| ]] 0xb2nvuow6zcpluhj11koto4np8tfep 0 28945 5201604 4901121 2026-09-17T20:47:37Z Summershell67 159583 /* */ 5201604 wikitext text/x-wiki {{Картка герба|выява=Coat of arms of Slovenia (Pantone).svg}} '''Герб Славеніі''' — афіцыйны сімвал [[Славенія|Рэспублікі Славенія]]. Герб адлюстроўваецца на [[Сцяг Славеніі|сцягу Славеніі]]. Аўтар герба — Марка Пагачнік. == Апісанне == На сінім з чырвонымі бакамі [[Геральдычны шчыт|шчыце]] размешчаны сімвалічныя выявы гары [[Трыглаў]] і [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Уверсе знаходзяцца тры залатыя шасціканцовыя зоркі, перанятыя з герба графаў [[Графы Цэльскія|фон Цылі]] — найбольш значнага феадальнага роду сярэднявечнай Славеніі. == Гісторыя == [[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|thumb|left|150px|Герб Сацыялістычнай Рэспублікі Славенія]] Выява Трыглава і хвалістых ліній былі і на гербе [[Сацыялістычная Рэспубліка Славенія|Сацыялістычнай Рэспублікі Славенія]]. У адрозненне ад герба сучаснай незалежнай Славеніі ён быў апраўлены каласамі [[пшаніца|пшаніцы]] і лісцем [[ліпа|ліпы]], перавязанымі чырвонай стужкай. Зверху знаходзілася чырвоная зорка — сімвал [[камунізм]]у. == Спасылкі == [http://www.uvi.si/eng/slovenia/insignia/coat-of-arms/ Сайт прысвечаны гербу Славеніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222121557/http://www.uvi.si/eng/slovenia/insignia/coat-of-arms/ |date=22 лютага 2007 }} == Гл. таксама == [[Гербы былых югаслаўскіх рэспублік]] {{краіна ў тэмах |краіна = Славенія |краіны = Славеніі |краіне = Славеніі |выява = {{сцяг Славеніі|35px}} }} {{Еўропа па тэмах|тэма=герб}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Славенія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Славеніі]] qiktiabaz4iy8fbnglqf1ljdgugfnbi 5201826 5201604 2026-09-18T09:10:03Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 4901121, зробленая DenisBorum: змяніў на ЭВД 5201826 wikitext text/x-wiki {{Картка герба}} '''Герб Славеніі''' — афіцыйны сімвал [[Славенія|Рэспублікі Славенія]]. Герб адлюстроўваецца на [[Сцяг Славеніі|сцягу Славеніі]]. Аўтар герба — Марка Пагачнік. == Апісанне == На сінім з чырвонымі бакамі [[Геральдычны шчыт|шчыце]] размешчаны сімвалічныя выявы гары [[Трыглаў]] і [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Уверсе знаходзяцца тры залатыя шасціканцовыя зоркі, перанятыя з герба графаў [[Графы Цэльскія|фон Цылі]] — найбольш значнага феадальнага роду сярэднявечнай Славеніі. == Гісторыя == [[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|thumb|left|150px|Герб Сацыялістычнай Рэспублікі Славенія]] Выява Трыглава і хвалістых ліній былі і на гербе [[Сацыялістычная Рэспубліка Славенія|Сацыялістычнай Рэспублікі Славенія]]. У адрозненне ад герба сучаснай незалежнай Славеніі ён быў апраўлены каласамі [[пшаніца|пшаніцы]] і лісцем [[ліпа|ліпы]], перавязанымі чырвонай стужкай. Зверху знаходзілася чырвоная зорка — сімвал [[камунізм]]у. == Спасылкі == [http://www.uvi.si/eng/slovenia/insignia/coat-of-arms/ Сайт прысвечаны гербу Славеніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222121557/http://www.uvi.si/eng/slovenia/insignia/coat-of-arms/ |date=22 лютага 2007 }} == Гл. таксама == [[Гербы былых югаслаўскіх рэспублік]] {{краіна ў тэмах |краіна = Славенія |краіны = Славеніі |краіне = Славеніі |выява = {{сцяг Славеніі|35px}} }} {{Еўропа па тэмах|тэма=герб}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Славенія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Славеніі]] o09kbc33fsa15w5c9cb35ymqaros1h4 0 30252 5201444 5200976 2026-09-17T13:59:01Z M.L.Bot 261 5201444 wikitext text/x-wiki {{Пісьменніца}} '''Юга́ся Каляда́''' ({{lang-be-trans|Juhasia Kalada}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). == Біяграфія == Нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З 2021 года жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «Наша Ніва», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готланд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каляда Югася}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 3wx9unsuzatveslff9nj0c2cok4ng32 5201445 5201444 2026-09-17T14:09:57Z M.L.Bot 261 вярнуў кавалкі страчанага 5201445 wikitext text/x-wiki {{Пісьменніца}} '''Юга́ся Каляда́''', спраўднае імя '''Яўгенія Парашчанка''' ({{lang-be-trans|Juhasia Kalada}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). == Біяграфія == Нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Вучылася на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]], юрыдычным факультэце [[Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва|Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва]]. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. Пад сапраўдным імем Яўгенія Парашчанка вядома як праваабаронца, была прэс-сакратаркай Беларускага Дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава.<ref>{{cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/31105058.html|title=Больш за 40 ператрусаў у кіраўнікоў БАЖ, журналістаў і праваабаронцаў. СЬПІС|date=2021-02-16|publisher=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822205351/https://www.svaboda.org/a/31105058.html|archive-date=2025-08-22|access-date=2026-03-01}}</ref> У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З 2021 года жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Літаратурная дзейнасць == Дэбютавала ў 1998 годзе як паэтка і празаік, 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» апублікаваны верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык [[Віктар Андрэевіч Корбут|Віктар Корбут]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». === «Галоўная памылка Афанасія» === У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.», філосаф назваў кнігу «''самым скандальным і кантраверсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя''».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Паэзія === Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «Наша Ніва», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> === Проза паміж кнігамі === Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. === «Перамена месцаў» === У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> === Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы === Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * 2004 — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * 2025 — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на [[Готланд (востраў)|Готландзе]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * 2025 — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каляда Югася}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 6182thq6ubjx2m5ef5gj2wlgv5o8nyz 5201446 5201445 2026-09-17T14:10:33Z M.L.Bot 261 5201446 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Парашчанка}} {{Пісьменніца}} '''Юга́ся Каляда́''', спраўднае імя '''Яўгенія Парашчанка''' ({{lang-be-trans|Juhasia Kalada}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). == Біяграфія == Нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Вучылася на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]], юрыдычным факультэце [[Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва|Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва]]. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. Пад сапраўдным імем Яўгенія Парашчанка вядома як праваабаронца, была прэс-сакратаркай Беларускага Дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава.<ref>{{cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/31105058.html|title=Больш за 40 ператрусаў у кіраўнікоў БАЖ, журналістаў і праваабаронцаў. СЬПІС|date=2021-02-16|publisher=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822205351/https://www.svaboda.org/a/31105058.html|archive-date=2025-08-22|access-date=2026-03-01}}</ref> У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З 2021 года жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Літаратурная дзейнасць == Дэбютавала ў 1998 годзе як паэтка і празаік, 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» апублікаваны верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык [[Віктар Андрэевіч Корбут|Віктар Корбут]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». === «Галоўная памылка Афанасія» === У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.», філосаф назваў кнігу «''самым скандальным і кантраверсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя''».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Паэзія === Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «Наша Ніва», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> === Проза паміж кнігамі === Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. === «Перамена месцаў» === У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> === Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы === Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * 2004 — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * 2025 — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на [[Готланд (востраў)|Готландзе]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * 2025 — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каляда Югася}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] bzu1tu9lhn0d90xnfeca2fhzh8jvu6q 5201447 5201446 2026-09-17T14:14:37Z M.L.Bot 261 5201447 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Парашчанка}} {{Пісьменніца}} '''Юга́ся Каляда́''', спраўднае імя '''Яўгенія Парашчанка''' ({{lang-be-trans|Juhasia Kalada}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). == Біяграфія == Нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Вучылася на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]], юрыдычным факультэце [[Інстытут парламентарызму і прадпрымальніцтва|Інстытута парламентарызму і прадпрымальніцтва]]. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. Была прэс-сакратаркай Беларускага Дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава.<ref>{{cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/31105058.html|title=Больш за 40 ператрусаў у кіраўнікоў БАЖ, журналістаў і праваабаронцаў. СЬПІС|date=2021-02-16|publisher=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822205351/https://www.svaboda.org/a/31105058.html|archive-date=2025-08-22|access-date=2026-03-01}}</ref> У лютым 2021 года ў Гомелі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве яна пакінула Беларусь і выехала з сынам у Літву. З 2021 года жыве ў [[Вільня|Вільні]].<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Літаратурная дзейнасць == Дэбютавала ў 1998 годзе як паэтка і празаік, 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» апублікаваны верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык [[Віктар Андрэевіч Корбут|Віктар Корбут]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладых літаратараў]] [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». === «Галоўная памылка Афанасія» === У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалі ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Паэзія === Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «Наша Ніва», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> === Проза паміж кнігамі === Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. === «Перамена месцаў» === У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «Нашай Ніве» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> === Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы === Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * 2004 — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * 2025 — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадстве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на [[Готланд (востраў)|Готландзе]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * 2025 — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каляда Югася}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] r6j99bbggi6p0otvoiyqkh2z1s1c6qt 0 31546 5201476 5201024 2026-09-17T15:20:25Z M.L.Bot 261 стыль 5201476 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = | поўная назва = | выява = | шырыня = | тып = | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = | месца падпісання = | змацаваны пячаткай = | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = | бакі = | месца захоўвання = | мова = | мовы = | сайт = | вікікрыніцы = }} [[File:Treaty of Hadiach Polish.pdf|thumb|Копія XVIII ст. поўнага тэксу Гадзяцкага дагавора на мове арыгінала (польскай).]] '''Гадзяцкі дагавор, або Гадзяцкая унія''' — пагадненне паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Запарожская Сеч|Казацкім войскам]], якое вызначала ўзаемаадносіны тагачаснай [[Украіна|Украіны]], [[Карона Каралеўства Польскага|Польскай Кароны]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], у выніку чаго павінна была паўстаць [[Рэч Паспалітая Трох Народаў]]. Падпісана 6(16) верасня [[1658]] года ў горадзе [[Гадзяч]] на [[Пастаўшчына|Палтаўшчыне]]. Звязана з падзеямі вайны [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667]]. == Бакі == З боку Рэчы Паспалітай дамову падпісалі валынскі [[кашталян]] [[С. К. Бянецкі]] і смаленскі кашталян [[Л. К. Еўлашэўскі]]. З боку Украіны — [[гетман]] [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]] [[І. Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]. Тэкст пагаднення зацвердзіў [[Сойм Рэчы Паспалітай|Сойм]], а подпіса кароль [[Ян II Казімір Ваза]]. == Асноўныя палажэнні == Паводле дамовы з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага]], [[Брацлаўскае ваяводства|Брацлаўскага]] і [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігаўскага]] ваяводстваў утваралася асобная дзяржава. Яна павінна была аб’яднацца з тагачаснай Польшчай і [[ВКЛ]] на прынцыпах федэрацыі ў [[Рэч Паспалітая Трох Народаў|Рэч Паспалітую Трох Народаў]]. [[Файл:Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.png|alt=Рэч Паспалітая Трох Народаў, карта.|злева|міні|Рэч Паспалітая Трох Народаў паводле Гадзяцкай уніі.]] Украінская дзяржава мела права на ўласныя грошы. Колькасць [[Гетманшчына|Запарожскага войска]] скарачалася да 60 тысяч чалавек. Шляхце, што перайшла на бок [[Б. Хмяльніцкі|Хмяльніцкага]] і Выгоўскага, даравалася амністыя. Жыхарам праваслаўнага веравызнання гарантавалася роўнае з каталікамі права займаць кіроўныя дзяржаўныя пасады, а кіеўскі мітрапаліт уключаўся ў склад [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената]]. Пасля ратыфікацыі гэтага акта [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальным Соймам Рэчы Паспалітай]] шляхта мела права вяртацца ў свае маёнткі ва Украіну. Да выбараў караля дапускалася шляхта ўсіх трох дзяржаў новай федэрацыі. Пры гэтым [[Берасцейская унія]] не распаўсюджвалася на тэрыторыю [[Вялікае Княства Рускае (1658—1659)|Вялікага княства Рускага]]. Гадзяцкая унія скасоўвала палажэнні [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай]] [[Пераяслаўская рада|рады]], паводле якой тагачасная Украіна пераходзіла пад уладу маскоўскага самадзяржаўя. == Ацэнкі і наступствы == Гадзяцкі дагавор лічыцца дыпламатычным поспехам абодвух бакоў, а ягоныя ўмовы цалкам адпавядалі інтарэсам украінскай [[Казацкая старшына|казацкай старшы́ны]]. У выніку казацкае войска перайшло на бок Рэчы Паспалітай, што дазволіла разбіць маскоўскае войска ў [[Канатопская бітва|Канатопскай бітве]]. Аднак поўнасцю дагавор выкананы не быў, бо ў выніку унутрыказацкага паўстання [[1659]] гетман Выгоўскі быў скінуты і ўцёк. == Гл. таксама == * [[Рэч Паспалітая Трох Народаў]] == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2}} * Гадячская (Гадяцька) уния // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — <abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1926—1947. * ''М. С. Грушевский'' (''М. С. Грушевський''), «История Украйны-Руси» («Історія України-Руси»). Т. X. Р. III — Киев (Київ), 1936 год. == Спасылкі == * [http://www.archives.gov.ua/Sections/Nezalezhnist/D-files.php?6 Копія Гадзяцкага дагавора] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 верасня]] [[Катэгорыя:1658]] [[Катэгорыя:Запарожская Сеч]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Запарожскай Сечы]] gyi9jhehci2vpvymwjapurikf393dl1 0 32284 5201480 5201307 2026-09-17T15:26:38Z M.L.Bot 261 зноску трэба ў тэкст, а не ў апісанне праўкі 5201480 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Альма-матар = * [[Факультэт журналістыкі БДУ]] * Вышэйшыя літаратурныя курсы (семінар крытыкі) пры [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага]] }} '''Зміцер Вішнёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі пісьменнік, паэт, мастак, перформер і выдавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Дэбрэцэн]]е ([[Венгрыя]]). Скончыў [[Факультэт журналістыкі БДУ]]. Вучыўся ў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага]] на Вышэйшых літаратурных курсах (семінар крытыкі). Браў урокі жывапісу ў [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]]. Працаваў карэспандэнтам газеты «[[Культура (газета)|Культура]]», рэдактарам аддзела часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]», літаратурным кансультантам у Саюзе беларускіх пісьменнікаў, дырэктарам выдавецтва «[[Галіяфы]]», быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Тэксты (часопіс)|Тэксты]]». Адзін з заснавальнікаў літаратурнага руху «[[Бум-Бам-Літ]]». Быў удзельнікам літаратурнай суполкі «SCHMERZWERK». Узначальваў перформарную групу «Спецбрыгада афрыканскіх братоў». Сябра [[Беларускі ПЭН|беларускага ПЭН-цэнтра]]. Быў сябрам [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Стыпендыят Literarisches Colloquium Berlin ([[Германія]], 2006). == Бібліяграфія == * 1998 — Штабкавы тамтам * 2001 — Тамбурны маскіт * 2002 — <nowiki>Трап для сусьліка альбо Нэкрафілічнае дасьледаваньне аднаго віду грызуноў</nowiki> * 2005 — Верыфікацыя нараджэння * 2007 — Фараон у заапарку * 2010 — Замак пабудаваны з крапівы * 2011 — Шоргат жукоў * 2014 — Спітыя баркасы * 2018 — Калі прыгледзецца — Марс сіні * 2023 — «НЕТУТЭЙШЫЯ: REVERSION. Беларуская эксперыментальная драматургія („ТВЛ“, „Бум-Бам-Літ“)»<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.diaphanes.net/titel/reversion-7626|title=Alena Lepishava (Hg.), Zmicier Vishniou (Hg.), Viktar Zhybul (Hg.): НЕТУТЭЙШЫЯ: REVERSION. Беларуская эксперыментальная драматургія («ТВЛ», «БУМ-БАМ-ЛІТ»)|website=www.diaphanes.net|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2025 — Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601605/|title=Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер / Зміцер Вішнёў – Skaryna Press|access-date=2025-04-19}}</ref> * 2026 — Мая свабода п’яная і танчыць аголенай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601957/|title=Мая свабода п’яная і танчыць аголенай / Зміцер Вішнёў|first=|last=|website=Skaryna Press|access-date=2026-09-17|last2=Shop|first2=0 0 Your cart is empty Browse|last3=Кнігарня∙Store|last4=Скарыны|first4=Кнігі|last5=набыць|first5=Дзе}}</ref> Вершы, артыкулы, проза друкаваліся ў часопісах і газетах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «Kafka», «die horen», «Новая юность», «Дружба народов», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]», «[[Калосьсе (1993)|Калосьсе]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «nihil», «KRASNOGRUDA», «[[Культура (газета)|Культура]]», «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых, у альманах і калектыўных зборніках «Тазік беларускі», «Дзень паэзіі», «4 + 4 + 4» (шведска-беларускі літаратурны зборнік), «FRONTLINIE» (беларуска-нямецкая анталогія), «FRONTLINIE-2» (беларуска-нямецкая анталогія), «Тэксты», «10 festival dnevi poezije in vina — medana 2006», «Ludzie, miasta. Literatura Bialorusi, Niemiec, Polski i Ukrainy», «Минская школа», «Мінкульт», «Grand Tour. Reisen durch die junge Lyrik Europas», «Краса і сіла: анталогія беларускай паэзіі ХХ стагоддзя» «Анталогия на беларуската поезия» і іншых. == Пераклады на іншыя мовы == Асобныя творы Змітра Вішнёва перакладзены на балгарскую, латышскую, польскую, славенскую, славацкую, англійскую, італьянскую, рускую, украінскую, чэшскую, нямецкую, румынскую, славенскую, шведскую, венгерскую мовы. У 2014 годзе раман «Замак пабудаваны з крапівы» (Das Brennesselhaus) выйшаў па-нямецку ў выдавецтве LuxBooks. Пераклад [[Марціна Якабсан|Марціны Якабсан]]. У розны час творы Змітра Вішнёва перакладалі на нямецкую мову [[Андрэ Бём]], [[Томас Вайлер]], [[Эльке Эрб]], Марціна Якабсан, [[Вольга Гапеева]] і [[Маціяс Гёрыц]], [[Ніна Велер]]. * 2021 <nowiki>«БУМ-БАМ-ЛІТ»: анталёгія беларускае паэтычнае рэвалюцыі / «БУМ-БАМ-ЛІТ»: антологія білоруської поетичної революції</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_79&product_id=173|title=БУМ-БАМ-ЛІТ. Антологія|website=books.lutasprava.com|access-date=2025-05-05}}</ref> * 2023 Weiter Schreiben Magazin № 5 März. Эсэ «Meine Freiheit ist betrunken und tanzt nackt»<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://weiterschreiben.jetzt/texte/meine-freiheit-ist-betrunken-und-tanzt-nackt/|title=Meine Freiheit ist betrunken und tanzt nackt|website=Weiter Schreiben|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2024 Анталогія. 25 Jare Writers in Exile. Gefährdete Stimmen einer Welt in Gefahr * 2024 Kursbuch 219 * 2024 Refugees Worldwide 4. Reportagen * 2024 «Берлин. Берега» № 2<ref>{{Cite web|lang=de|url=http://berlin-berega.de/o-zhurnale/|title=номера журнала – "Берлин.Берега", литературный журнал|access-date=2025-04-24}}</ref>: у аўтарскім перакладзе на рускую мову выйшаў вялікі фрагмент з рамана «Берлинские разговоры с горбуном» («Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер»). * 2024 IL MONDO E FINITO E NOI INVECE NO. Antologia di poesia bielorussa del ХХІ * Manuskripte 246/2024<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.manuskripte.at/wordpress/shop/manuskripte-246/|title=manuskripte 246|website=manuskripte|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2025 Befragungen am Nullpunkt<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://33booksforanotherbelarus.ch/de/books/Nullpunkt|title=Nullpunkt|website=33booksforanotherbelarus|access-date=2025-04-24}}</ref>: асобныя вершы і гутарка са Змітром Вішнёвым ''Unabhängige Kultur in Belarus zwischen Aufbruch und Repression'' = «Распытванне на нулявым пункце. Незалежная культура Беларусі паміж уздымам і рэпрэсіямі». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вішнёў Зміцер // Выдавецтва «Галіяфы»: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вішнёў Зміцер}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] 820cv5bhm5k0xpsmwiso3m5mm1kx4xz 0 32932 5201551 4736804 2026-09-17T19:14:05Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5201551 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валерый Урублеўскі | арыгінальнае імя = | партрэт = Walery Antoni Wróblewski.png | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = Slepowron.svg | подпіс герба = Герб «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]» | тытул = | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = [[Пер-Лашэз]], [[Парыж]] | дынастыя = [[Род Урублеўскіх|Урублеўскія]] | бацька = [[Антон Урублеўскі]] | маці = Разалія з [[Род Юраўскіх|Юраўскіх]] | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = каталік | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} {{Цёзкі2|Урублеўскі}} '''Валерый Урублеўскі''' ({{ДН|27|12|1836}}, {{МН|Жалудок|ў Жалудку|}}, [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|5|8|1908}}, [[Уарвіль]], [[Эр і Луар]], [[Цэнтр — Даліна Луары]], [[Францыя]]) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 г.]] у Беларусі, дзеяч польскага і міжнароднага рэвалюцыйнага руху<ref name="БС">Белорусская ССР: Краткая энциклопедия: [в 5 т.]. Т. 5 Биографический справочник. — Мн.: «БелСЭ» им. П. Бровки, 1982. — 737, [1] с.: портр. — С. 128—129.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў мястэчку [[Жалудок]] непадалёк ад Шчучына на Лідчыне. Скончыў [[Віленскі дваранскі інстытут|Віленскі дваранскі]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны лесатэхнічны ўніверсітэт|Пецярбургскі лясны]] інстытуты<ref name="БС"/> (на будынку ўніверсітэта ўсталявана мемарыяльная дошка)<ref>Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / [Редкол.: Л. Н. Белова, Г. Н. Булдаков, А. Я. Дегтярев и др.]. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1992. — 687 с.: ил., карт.— ISBN 5-85270-037-1</ref>. Падчас вучобы ўдзельнічаў у студэнцкім руху, быў членам нелегальнага рэвалюцыйнага гуртка, якім кіравалі польскія рэвалюцыянеры-дэмакраты [[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зыгмунт Серакоўскі]] і [[Яраслаў Дамброўскі]]. Праз гэта завязаў знаёмства са многімі рэвалюцыянерамі, пасябраваў з [[Вінцэнт-Канстанцін Каліноўскі|К. Каліноўскім]]. З 1857 г. працаваў памочнікам загадчыка, а пасля загадчыкам лясной школы ў [[Сакулка|Саколцы]] на Гарадзеншчыне<ref name="БС"/>. Актыўна дапамагаў Каліноўскаму ў яго падпольнай працы, у тым ліку ў выданні і распаўсюджванні «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]»<ref name="БС"/>. Падчас [[Паўстанне 1863-1864|паўстання]] кіраваў ваеннымі дзеяннямі інсургентаў. Быў начальнікам штаба паўстанцаў, пазней — камандуючы сіламі Гародзенскага, Люблінскага і Падляшскага ваяводстваў. Ён быў прыхільнікам левага крыла «[[Чырвоныя|чырвоных]]»<ref name="БС"/> найбольш актыўных змагароў, якія прытрымліваліся рэвалюцыйных поглядаў, — апоры на сялянскія масы, ліквідацыі памешчыцкага землеўладання, роўных правоў усіх народаў краю. Падчас бою з [[казакі|казакамі]] 7 жніўня 1864 г. Урублеўскі быў пасечаны шаблямі. Трохі падлекаваўшыся, ён эмігрыраваў у [[Францыя|Францыю]]<ref name="БС"/>. У [[Парыж]]ы кіраваў дэмакратычнымі арганізацыямі беларуска-польскіх эмігрантаў. Калі 18 сакавіка 1871 года ў Францыі адбылася рэвалюцыя і быў створаны першы ў гісторыі чалавецтва працоўны ўрад [[Парыжская камуна|Парыжскай Камуны]], Урублеўскі, як і многія іншыя яго суайчыннікі, актыўна падтрымаў рэвалюцыйныя памкненні парыжан. У гэтым выступе ён бачыў «сацыяльную рэвалюцыю, якая пры поспеху можа перавярнуць увесь парадак, што існуе цяпер у Еўропе…». У званні палкоўніка (атрымаў напярэдадні паўстання) Урублеўскі прапанаваў камунарам свае паслугі і план ваенных дзеянняў. Неўзабаве яму было прысвоена званне генерала і ён узначаліў адну з трох рэвалюцыйных армій, якая абараняла паўднёвую частку Парыжа. У баях Урублеўскі паказаў сябе ўмелым, разважлівым і прадбачлівым палкаводцам і змагаўся на чале арміі да апошняга дня існавання Парыжскай камуны. [[Версальцы]] завочна прысудзілі яго да [[смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]. З фальшывым пашпартам Урублеўскі пераехаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], дзе блізка пазнаёміўся з [[Карл Маркс|Карлам Марксам]] і [[Фрыдрых Энгельс|Фрыдрыхам Энгельсам]]<ref name="БС"/>. У гэты ж час здароўе яго ў выніку шматлікіх раненняў моцна пахіснулася, яму з цяжкасцю ўдалося пазбегнуць [[ампутацыя|ампутацыі]] рукі. [[Файл:Père-Lachaise - Division 76 - Wroblewski 01.jpg|thumb|left|250px|Магіла Урублеўскага на могілках Пер-Лашэз]] Падлекаваўшыся ў бальніцы [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]], Урублеўскі ўступіў у [[Першы інтэрнацыянал|I Інтэрнацыянал]]<ref name="БС"/>. У кастрычніку 1871 г. яго абралі членам Генеральнага савета I Інтэрнацыяналу, сакратаром-карэспандэнтам для Польшчы. Ідэі Інтэрнацыяналу Урублеўскі прапаведаваў у эмігранцкай арганізацыі «Люд польскі», створанай у [[Лондан]]е па яго ініцыятыве. У 1871—1872 гадах Урублеўскі быў старшынёй судовай («трацейскай») камісіі, якая разбірала канфлікты паміж членамі I Інтэрнацыянала. Падтрымліваў Маркса і Энгельса супраць [[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Бакуніна]]<ref>Советская историческая энциклопедия : [в 16 т.] / АН СССР, Ин-т истории. [Т.] 3: Вашингтон — Вячко. — М.: Советская энциклопедия, 1963. — 976 стлб., 14 л. ил. и карт. — (Энциклопедия. Словари. Справочники).</ref> Пасля распаду I Інтэрнацыяналу і арганізацыі «Люд польскі» (1876) Урублеўскі перабраўся ў [[Жэнева|Жэневу]]. У 1878 годзе ён нелегальна прыязджаў у Расію ([[Адэса]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]]), сустракаўся з [[Народная воля|народнікамі]]-[[Зямля і воля|землявольцамі]]<ref name="БС"/>. Калі французскі ўрад аб’явіў амністыю ўдзельнікам Парыжскай камуны, у [[1885]] г. Урублеўскі пераехаў у Францыю і пасяліўся ў горадзе [[Ніца|Ніцы]]<ref name="БС"/>. У [[1901]] г. французскі ўрад прызначыў яму пенсію. Апошнія гады жыцця ён правёў ва {{нп3|Горад Уарвіль|Уарвілі|ru|Ouarville}} (каля Парыжа) у доме былога камунара і земляка {{нп3|Генрык Геншынскі|Г. Геншынскага|ru|Henryk Gierszyński}}. Пахаваны ў Парыжы на [[Пер-Лашэз|могілках Пер-Лашэз]], каля {{нп3|Сцяна камунараў|сцены Камунараў|ru|Стена коммунаров}}<ref name="БС"/>. На надмагіллі надпіс: «Гераічнаму сыну Польшчы — народ Парыжа»<ref>[http://nv-online.info/by/243/culture/40830/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8E-%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E.htm?tpl=127 Валерыю Урублеўскаму — ад нашчадкаў…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140110212858/http://nv-online.info/by/243/culture/40830/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8E-%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%83-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D1%9E.htm?tpl=127 |date=10 студзеня 2014 }}</ref> == Памяць == У [[Вуліца Урублеўскага (Гродна)|Гродне]] і [[Катавіцы|Катавіцах]] імем Урублеўскага названы вуліцы. Ацэнка дзейнасці Урублеўскага дадзена ў словах [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]]: «…Памяць [[Яраслаў Дамброўскі|Дамброўскага]] і Урублеўскага непарыўна звязана з найвялікшым рухам [[пралетарыят]]у ў XIX стагоддзі…»<ref>{{артыкул |аўтар = В. И. Ленин |загаловак = Собрание сочинений |том = 6 |старонкі = 416 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * '' Złotorzycka, M.'' Walery Wróblewski: 1836—1908 / Maria Złotorzycka. — Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1966. — 70, [2] s.: il., err. — (Biblioteczka Historyczna PZWS). * ''Абрамавичюс, В. Э., Дьяков, В. А.'' Валерий Врублевский. [1836-1908] [Текст] / В. Э. Абрамавичюс, В. А. Дьяков. — М.: Мысль, 1968. — 159 с.: ил. * '' Кісялёў, Г.'' Урублеўскі Валерый / Генадзь Кісялёў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 589—590. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Кісялёў, Г.'' Паплечнік Каліноўскага / Генадзь Кісялёў. — Мн.: Народная асвета, 1976. — 80 с.: іл. — (Школьнікам — аб гісторыі БССР). * ''Лурье, А. Я.'' Портреты деятелей Парижской Коммуны / А. Я. Лурье. — М.: Госполитиздат, 1956. — 419 с., 3 л. портр. и карт. — С. 363—380. * За нашу и вашу свободу: Герои 1863 года / [Сост.: В. А. Дьяков]. — М.: «Молодая гвардия», 1964. — 448 с., 24 л. ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий; Вып. 22 (396). * ''Чырвінскі В.'' Генерал Урублеўскі: каліновец, камунар, інтэрнацыяналіст // Наша гісторыя, № 2, 2018. — С. 16-17. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * {{артыкул |загаловак = Валерый Антоній Урублеўскі |спасылка = http://asoby.iatp.by/cont.phtml?x=vwl |выданне = Гісторыя Беларусі. Асобы. |archive-url = https://web.archive.org/web/20140110214226/http://asoby.iatp.by/cont.phtml?x=vwl |archive-date = 10 студзеня 2014 }} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/wrubliewski/Валер_Антоні_Урублеўскі.html Суднік Станіслаў. Валерый Антоній Урублеўскі;] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Урублеўскі, Валерый}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Урублеўскія|Валерый Антонавіч]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы]] [[Катэгорыя:Генералы Францыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты Францыі]] [[Катэгорыя:Члены ППС]] [[Катэгорыя:Парыжская камуна]] [[Катэгорыя:Прысуджаныя да смяротнага пакарання]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Пер-Лашэз]] gidkf9b2vjcentyue1vun48ekcs8taz 0 43788 5201836 4864767 2026-09-18T09:27:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201836 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда |Назва = I летнія Юнацкія Алімпійскія гульні |Эмблема = |Памер = |Апісанне = |Горад = [[Сінгапур]] |Краіны = 204 |Удзельнікаў = 3531 |Медаляў = 201 камплект медаляў у 26 відах спорту |Адкрыццё = [[14 жніўня]] |Закрыццё = [[26 жніўня]] |Адкрываў = [[Селапан Раманатан]] |Алімпійскі_агонь = Дарэн Чой |Алімпійская_клятва = Караліна Чыю |Стадыён = [[Плывучы стадыён у Сінгапуры]] }} '''Летнія [[юнацкія Алімпійскія гульні]] 2010''' — першыя летнія Алімпійскія гульні сярод спартсменаў-[[юніор]]аў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў, якія адбыліся ў [[Сінгапур]]ы з [[14 жніўня|14]] па [[26 жніўня]] [[2010]] года<ref name="Навіна пра аб'яву">[http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2491 Сінгапур прыме I летнія Юнацкія Алімпійскія гульні ў 2010 годзе]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.singapore2010.sg/ Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120510090129/http://www.singapore2010.sg/ |date=10 мая 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2491 Аб'яўленне Сінгапура сталіцай Гульняў] {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Алімпійскія гульні}} [[Катэгорыя:Юнацкія Алімпійскія гульні]] [[Катэгорыя:Жнівень 2010 года]] [[Катэгорыя:2010 год у Сінгапуры]] [[Катэгорыя:2010 год у спорце]] fmsjstwoguti2kdz4mixr3cnzi1im93 0 44520 5201419 5201416 2026-09-17T12:02:21Z Autumndancer 168015 5201419 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb|right|200px|Львіныя вароты]] [[Файл:Hattusa.king.jpg|thumb|right|200px|Рэльеф з выявай караля Супілулімы ІІ]] [[Файл:Hattusa.temple1.jpg|thumb|right|200px|Раскопкі вялікага храма]] '''Хатуса''' (''Хатус, Хатусас, Хатуш, Хатушаш,'' {{lang-tr|Hattuşaş}}) — [[сталіца]] старажытнага [[Хецкае царства|Хецкага царства]]. Гарадзішча размяшчаецца каля сучаснай [[Турцыя|турэцкай]] вёскі Багазкале ({{lang-tr|Bogazkale}}), правінцыя [[Чарум (правінцыя)|Чарум]] у цэнтральнай [[Анатолія|Анатоліі]] на беразе ракі Будакёзю (стараж. Халіс) за 145 км на ўсход ад [[Анкара|Анкары]]. Знойдзена ў [[1834]], раскопкі вядуцца з [[1906]]. Хатуса вядомы з [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тысячагоддзя да н.э.]] У 1986 уключаны ў [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Турцыі|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сусветная спадчына ў Турцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Хецкае царства]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] npbp78ir69t84yeilyrbnoi50vive3x 0 47398 5201868 4449110 2026-09-18T10:19:18Z Autumndancer 168015 5201868 wikitext text/x-wiki {{навуковец |Фота = Роберт Язэп Тамушанскі.jpg }} '''Роберт Язэп Тамушанскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, [[Філалогія|філолаг]], {{публіцыст|Беларусі|XX стагоддзя}}.<ref>[http://slounik.org/146929.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 ліпеня]] [[1940]] у г. [[Порт-Чэстэр]] у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. Унук [[беларус]]кага селяніна з [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскага павета]]. Паходзіў з беларуска-нямецка-французскай сям’і: бацькі — Язэп Юры і Ганна Маргарэт (з дому Рут) Тамушанскія. У 1945—1952 гг. вучыўся ў пачатковай школе. Пазней паступіў у сярэднюю школу, адкуль у [[1954]] г. перайшоў у каталіцкую, якую паспяхова скончыў у [[1958]] г. Пасля выпускных экзаменаў [[15 жніўня]] [[1958]] г. уступіў у кляштар айцоў [[Базыльяне|базыльянаў]], дзе адбыў двухгадовы навіцыят. У [[1960]] г. выехаў у г. Мундэр (Канада), дзе займаўся гісторыяй і стараславянскай мовай. З верасня [[1961]] г. вывучаў філасофію ва ўніверсітэце г. Атава. У студэнцкія гады знайшоў духоўную падтрымку і апірышча ў беларускага святара [[Францішак Чарняўскі|Францішка Чарняўскага]] і біскупа [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]]. У маі [[1964]] г. cкончыў [[Атаўскі ўніверсітэт]] у [[Канада|Канадзе]] і пераехаў у Еўропу. Вывучаў тэалогію ў каталоцкай духоўнай семінарыі г. Кёнігштайн ([[Германія]]), якую скончыў у [[1966]] г., а 3 снежня быў пасвячоны ў святара грэка-каталіцкага абраду. Працаваў у Беларускай каталіцкай місіі ў [[Лондан]]е. З сярэдзіны 1960-х гадоў прымаў удзел у рэлігійным і культурна-грамадскім жыцці беларускага замежжа. 3 [[1967]] намеснік дырэктара [[Беларуская школа імя Св. Кірылы Тураўскага|Беларускай школы імя Св. Кірылы Тураўскага]] ў [[Лондан]]е. У [[1971]] г. скончыў [[Лонданскі ўніверсітэт]], абараніўшы дысертацыю на тэму «Нямецкія запазычанні ў беларускай мове» і атрымаў ступень доктара філалогіі. У тым жа годзе стаў намеснікам кіраўніка [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Беларускай бібліятэкі і музея імя Францішка Скарыны]] ў Лондане, членам англа-беларускага навуковага таварыства, а далей выехаў у [[Рым]], каб стаць намеснікам галоўнага рэдактара [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё|Беларускай секцыі радыё Ватыкана]]. З [[1977]] г. — галоўны рэдактар. У тым жа годзе г. скончыў [[Папскі інстытут арабістыкі і ісламскіх навук]] у [[Рым]]е і адначасова і атрымаў дыплом у галіне сучаснай арабскай літаратурнай мовы. Быў вялікім аматарам арабскай культуры. Памёр [[10 снежня]] [[1996]] у [[Рым]]е. Пахаваны ў Рыме на Cimitero Flaminio ў супольнай магіле з чатырма іншымі духоўнымі асобамі. == Дзейнасць == Вывучаў славянскую і германскую філалогію, арабістыку, гісторыю філасофіі і рэлігіі, беларуска-яўрэйскія літаратурныя сувязі канца ХІХ — пач. ХХ ст. Супрацоўнічаў з часопісам «Божым шляхам», «Джэнл оф беларашн стадзіз», «Унія». Аўтар прац «Старонкі з гісторыі царквы ад пачатку да 1850 г.» (1977), «Сістэматычнае і гістарычнае выясненне Боскае літургіі паводле бізантыйскага абраду» (1991) і інш. Выступаў па Ватыканскім радыё з прамовамі па рэлігійнна-царкоўнай гісторыі Беларусі, з малітвамі і казаннямі. Чытаў сваю тэалагічную працу «Бог і чалавек. Дапаможнік тым, што шукаюць праўды»; перапрацаваў для радыёперадач «Кароткі катэхізм для беларусаў-католікаў» А. Я. Рэшаця ў выглядзе рэлігійных гутарак. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны. — Мн.; Мюнхен, 1999. {{DEFAULTSORT:Тамушанскі Роберт Язэп}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] ill39dhukk1ck7ou5pv21n1aeiweei4 0 47713 5201867 4768801 2026-09-18T10:18:45Z Autumndancer 168015 5201867 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Роберт Шэклі''' ({{lang-en|Robert Sheckley}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] пісьменнік-фантаст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Бруклін]]е, [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], гадаваўся ў суседнім штаце [[Нью-Джэрсі]]. Служыў у арміі з [[1946]] па [[1948]] год і ваяваў у [[Карэя|Карэі]]. Вучыўся ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёрскім універсітэце]]. У [[1951]] годзе пачаў пісьменніцкую кар'еру. Напісаў сотні апавяданняў. У [[1970-я|1970-х]] гадах жыў на [[Іспанія|іспанскім]] востраве [[Ібіца]], але потым вярнуўся ў [[Нью-Ёрк]]. Пасля пераехаў у [[Портленд (Арэгон)|Портленд]], [[Арэгон]]. Апрача сапраўднага імя ўжываў псеўданімы Філіпс Барбі (''Phillips Barbee'') і Фін О'Данэван (''Finn O'Donnevan''). У красавіку [[2005]] года падчас наведвання канферэнцыі фантастаў у [[Кіеў|Кіеве]] ([[Украіна]]) сур'ёзна захварэў. Пасля аплаты рахунку за медыцынскія паслугі з дапамогай мецэнатаў, вярнуўся ў ЗША. [[20 лістапада]] быў праапераваны ў сувязі з цэрэбральным анеўрызмам. Памёр [[9 снежня]]. == Творчасць == Упершыню пачаў публікавацца ў амерыканскіх [[сай-фай]] часопісах у [[1950-я|1950-х]] гадах. Пісаў аповесці і апавяданні ў стылі [[навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]], [[фэнтэзі]], часта ў гумарыстычным, камічным стылі, з элементамі [[абсурдызм]]у. Карыстаўся вялікай папулярнасцю ў краінах былога [[СССР]] і ва ўсім свеце. === Выбраныя творы === * ''Immortality Inc.'' ([[1959]]) * ''The Status Civilization,'' a.k.a. ''Omega'' ([[1960]]) * ''Journey beyond Tomorrow'' ([[1962]]) * ''The 10th Victim'' ([[1966]]) * ''Mindswap'' ([[1966]]) * ''Dimension of Miracles'' ([[1968]]) * ''Options'' ([[1975]]) * ''The Alchemical Marriage of Alistair Crompton'' ([[1978]]) * ''Dramocles'' ([[1983]]) * ''Victim Prime'' ([[1987]]) * ''Hunter / Victim'' ([[1988]]) * ''Minotaur Maze'' ([[1990]]) * ''The Alternative Detective'' ([[1993]]) * ''Star Trek: Deep Space Nine: The Laertian Gambit'' ([[1995]]) * ''Aliens: Alien Harvest'' ([[1995]]) * ''Draconian New York'' ([[1996]]) * ''Soma Blues'' ([[1997]]) * ''Godshome'' ([[1999]]) === Зборы апавяданняў === * ''Untouched by Human Hands'' ([[1954]]) * ''Citizen in Space'' ([[1955]]) * ''Pilgrimage to Earth'' ([[1957]]) * ''Notions: Unlimited'' ([[1960]]) * ''Shards of Space'' ([[1962]]) * ''Can You Feel Anything When I Do This?'' (vt ''The Same to You Doubled'') ([[1972]]) * ''The Robot Who Looked Like Me'' ([[1982]]) * ''The Collected Short Fiction of Robert Sheckley'' (5 vols.) ([[1991]]) * ''Uncanny Tales'' ([[2003]]) == Беларускія пераклады == * Бітва // Замежная фантастыка. — Мн., 1990. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sheckley.com Афіцыйная старонка] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэклі Роберт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брукліне]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты ЗША]] 0zymho4basnrt53p947jvt2quayd7op 0 49373 5201808 4727348 2026-09-18T08:47:07Z Autumndancer 168015 арфаграфія, вікіфікацыя 5201808 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сміт}} {{Вучоны | Імя = Адам Сміт | Арыгінал імя = ''Adam Smith'' | Выява = AdamSmith.jpg | Навуковая сфера = {{эканоміка|Вялікабрытаніі|XVIII стагоддзя|класічнай школы}} | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[лорд Кэймс]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = адзін з заснавальнікаў сучаснай [[эканамічная тэорыя|эканамічнай тэорыі]] | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = AdamSmithsignature.png | Шырыня роспісу = 150px }} '''Адам Сміт'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Adam Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) [[Шатландыя|шатландскі]] [[эканаміст]], [[Філосафы|філосаф]]-этык; славуты прадстаўнік {{нп3|Шатландскае Асветніцтва|Шатландскага асветніцтва|ru|Шотландское Просвещение}}; адзін з заснавальнікаў сучаснай [[Тэорыя эканомікі|эканамічнай тэорыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікім шатландскім горадзе [[Керкалдзі]]{{sfn|БелЭн|2002}} ў сям’і мытніка. Бацька Адама Сміта памёр за 2 месяцы да яго нараджэння. У 4 гады Адама Сміта выкралі цыганы, быў выратаваны дзядзькам і вернуты маці. З 1737 па 1746 год вучыўся ва ўніверсітэтах [[Глазга]] і [[Оксфард]]а. З 1748 чытае лекцыі ў [[Эдзінбург]]у. Падрыхтоўка лекцый для студэнтаў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|універсітэта гэтага горада]] стала штуршком да фармуліравання Адамам Смітам яго ўяўленняў аб праблемах эканомікі. Каля 1750 года знаёміцца з [[Дэвід Юм|Дэвідам Юмам]], разам з якім яны інтэлектуальна аформяць сацыяльны рух, вядомы як Шатландскае асветніцтва. У 1776 пераязджае ў [[Лондан]] і публікуе сваю самую вядомую працу «Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў». У гэтай працы ён выклаў лагічную сістэму тлумачэння свабоднага рынку на падставе ўнутраных эканамічных механізмаў, а не знешняга (палітычнага, адміністрацыйнага) кіравання. Гэты падыход па сённяшні дзень з’яўляецца асновай эканамічнай адукацыі. З 1778 года да самай смерці ў 1790 годзе працаваў кіраўніком мытнага ўпраўлення Эдынбурга. == Галоўныя ідэі == Эканамічныя погляды выклаў у сваёй галоўнай працы «Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў» (1776), якая складаецца з 5 кніг. У ёй разгледжаны тэорыя кошту і размеркавання даходаў, [[капітал]] і яго накапленне, эканамічная гісторыя [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], крытыка [[меркантылізм]]у і погляды на эканамічную палітыку, фінансы дзяржавы. Пры жыцці аўтара кніга вытрымала 5 англійскіх і некалькі замежных выданняў і перакладаў. Асновай яго эканамічных поглядаў было ўяўленне, што законы эканомікі дзейнічаюць падобна законам прыроды і вызначаюць жыццё грамадства. У гэтым кантэксце ён найбольш усебакова выразіў ідэі [[эканамічны лібералізм|эканамічнага лібералізму]] — прадастаўлення эканоміцы як мага большай свабоды. У сваёй працы А. Сміт выказвае ідэю пра тое, што [[рынак]] рэгулюецца самастойна ў працэсе [[Канкурэнцыя, эканоміка|канкурэнцыі]] прыватных таваравытворцаў, і праз яго ляжыць шлях да эканамічнага росту і дастатку<ref>Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов. — Мн: Изд. В. М. Скакун, 1998. С.365.</ref>. Адам Сміт усебакова раскрыў унутраную сувязь многіх з’яў эканамічнага жыцця. Ён адхіліў погляд [[Фізіякратыя|фізіякратаў]] аб выключным характары земляробчай працы як працы прадукцыйнай і развіў палажэнне, што кошт ствараецца працай незалежна ад галіны вытворчасці. Разам з тым ён лічыў, што змешчаная ў таварах праца з’яўляецца асновай іх менавога кошту толькі «ў раннім і прымітыўным стане грамадства». Але яго тэорыя ў тым выглядзе, як ён яе выкладаў, не магла растлумачыць двух найважнейшых фактаў рэальнасці: захаванне эквівалентнасці абмену пры куплі-продажы працы (рабочай сілы) і тэндэнцыю да ўсярэдненасці прыбытку, гэта значыць да прапарцыянальнасці прыбытку капіталу, які выкарыстоўваецца для вытворчасці дадзенага тавару. Адаму Сміту належыць канцэпцыя кошту, які вызначаецца пакупной працай, гэта значыць заработнай платай, а таксама ўяўленне, што кошт тавару, які ствараецца, складаецца з сумы атрыманай ад яго рэалізацыі трох асноўных даходаў — [[заработная плата|заработнай платы]], [[Прыбытак|прыбытку]] і [[зямельная рэнта|зямельнай рэнты]]. Гэта канцэпцыя стала зыходнай для тэорыі фактараў вытворчасці. Вучэнне Сміта мела вялікі ўплыў на развіццё эканамічнай думкі. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. яно было вельмі пашырана ў Вялікабрытаніі, [[Францыя|Францыі]] і іншых краінах. Бліжэйшым пераемнікам А. Сміта ў эканамічнай тэорыі быў [[Давід Рыкарда]], які завяршыў стварэнне [[класічная палітычная эканоміка|класічнай палітычнай эканомікі]]. Адам Сміт быў першым, хто ў кантэксце сучаснага яму грамадства асэнсаваў маральную дылему стаўлення індывідаў да сацыяльных дабротаў, якую намагаліся вырашыць [[філосафы]] і [[Асветніцтва|асветнікі]]. Ён лічыў, што сістэма, якая грунтуецца на натуральнай свабодзе індывіда, свабодзе рынка і канкурэнцыі, вядзе да дабрабыту народа. У свабоднай канкурэнцыі карысталюбных індывідаў ён бачыў крыніцу эканамічнага росту, сацыяльнага парадку і грамадскага шчасця. [[Індывідуалізм]] вядзе не да хаосу, але да парадку і росквіту. == Асноўныя творы == [[File:Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif|thumb|''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'', 1922]] * Лекцыі па рыторыцы і напісанні лістоў (1748) * Тэорыя маральных пачуццяў (1759) * Лекцыі па рыторыцы і напісанні лістоў (1762—1763, апублікаваныя ў 1958) * Лекцыі па юрыспрудэнцыі (1766) * Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў (1776) * Паведамленне пра жыццё і працах Дэвіда Юма (1777) * Думкі аб стане спаборніцтва з Амерыкай (1778) * Эсэ на філасофскія тэмы (1785) === Асноўныя працы ў арыгінале === ** [[wikisource:The Wealth of Nations|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations]] ** [[wikisource:The Theory of Moral Sentiments|The Theory of Moral Sentiments]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сміт Адам|[[Ігар Васільевіч Катляроў|Катляроў І. В.]]|58}} * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * {{Cite book|last=Bussing-Burks|first=Marie|title=Influential Economists|publisher=The Oliver Press|location=Minneapolis|year=2003|isbn=1-881508-72-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/influentialecono00buss}} * {{Cite book |author-link=John Rae (biographer)|first=John|last=Rae |title=Life of Adam Smith |publisher=Macmillan Publishers |year=1895 |location=New York City|url=http://books.google.com/?id=V80JAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Adam+Smith+-inauthor:%22Adam+Smith%22 |isbn=0722226586 }} * {{Cite book|title=New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought|url=https://archive.org/details/newideasfromdead0000buch_e2e8|first=Todd|last=Buchholz|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=0140283137}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Adam Smith (philosopher)}} * [http://cepa.newschool.edu/het/profiles/smith.htm Бібліяграфія А. Сміта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050913000322/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/smith.htm |date=13 верасня 2005 }} {{ref-en}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сміт Адам}} [[Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці]] [[Катэгорыя:Дзеячы лібералізму]] [[Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга]] [[Катэгорыя:Эканамічная тэорыя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] duzk9k6vfio20k2fwb7gax0v69nc1zl 5201809 5201808 2026-09-18T08:47:35Z Autumndancer 168015 5201809 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сміт}} {{Вучоны | Імя = Адам Сміт | Арыгінал імя = ''Adam Smith'' | Выява = AdamSmith.jpg | Навуковая сфера = {{эканоміка|Вялікабрытаніі|XVIII стагоддзя|класічнай школы}} | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[лорд Кэймс]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = адзін з заснавальнікаў сучаснай [[эканамічная тэорыя|эканамічнай тэорыі]] | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = AdamSmithsignature.png | Шырыня роспісу = 150px }} '''Адам Сміт'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Adam Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] [[эканаміст]], [[Філосафы|філосаф]]-этык; славуты прадстаўнік {{нп3|Шатландскае Асветніцтва|Шатландскага асветніцтва|ru|Шотландское Просвещение}}; адзін з заснавальнікаў сучаснай [[Тэорыя эканомікі|эканамічнай тэорыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікім шатландскім горадзе [[Керкалдзі]]{{sfn|БелЭн|2002}} ў сям’і мытніка. Бацька Адама Сміта памёр за 2 месяцы да яго нараджэння. У 4 гады Адама Сміта выкралі цыганы, быў выратаваны дзядзькам і вернуты маці. З 1737 па 1746 год вучыўся ва ўніверсітэтах [[Глазга]] і [[Оксфард]]а. З 1748 чытае лекцыі ў [[Эдзінбург]]у. Падрыхтоўка лекцый для студэнтаў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|універсітэта гэтага горада]] стала штуршком да фармуліравання Адамам Смітам яго ўяўленняў аб праблемах эканомікі. Каля 1750 года знаёміцца з [[Дэвід Юм|Дэвідам Юмам]], разам з якім яны інтэлектуальна аформяць сацыяльны рух, вядомы як Шатландскае асветніцтва. У 1776 пераязджае ў [[Лондан]] і публікуе сваю самую вядомую працу «Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў». У гэтай працы ён выклаў лагічную сістэму тлумачэння свабоднага рынку на падставе ўнутраных эканамічных механізмаў, а не знешняга (палітычнага, адміністрацыйнага) кіравання. Гэты падыход па сённяшні дзень з’яўляецца асновай эканамічнай адукацыі. З 1778 года да самай смерці ў 1790 годзе працаваў кіраўніком мытнага ўпраўлення Эдынбурга. == Галоўныя ідэі == Эканамічныя погляды выклаў у сваёй галоўнай працы «Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў» (1776), якая складаецца з 5 кніг. У ёй разгледжаны тэорыя кошту і размеркавання даходаў, [[капітал]] і яго накапленне, эканамічная гісторыя [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], крытыка [[меркантылізм]]у і погляды на эканамічную палітыку, фінансы дзяржавы. Пры жыцці аўтара кніга вытрымала 5 англійскіх і некалькі замежных выданняў і перакладаў. Асновай яго эканамічных поглядаў было ўяўленне, што законы эканомікі дзейнічаюць падобна законам прыроды і вызначаюць жыццё грамадства. У гэтым кантэксце ён найбольш усебакова выразіў ідэі [[эканамічны лібералізм|эканамічнага лібералізму]] — прадастаўлення эканоміцы як мага большай свабоды. У сваёй працы А. Сміт выказвае ідэю пра тое, што [[рынак]] рэгулюецца самастойна ў працэсе [[Канкурэнцыя, эканоміка|канкурэнцыі]] прыватных таваравытворцаў, і праз яго ляжыць шлях да эканамічнага росту і дастатку<ref>Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов. — Мн: Изд. В. М. Скакун, 1998. С.365.</ref>. Адам Сміт усебакова раскрыў унутраную сувязь многіх з’яў эканамічнага жыцця. Ён адхіліў погляд [[Фізіякратыя|фізіякратаў]] аб выключным характары земляробчай працы як працы прадукцыйнай і развіў палажэнне, што кошт ствараецца працай незалежна ад галіны вытворчасці. Разам з тым ён лічыў, што змешчаная ў таварах праца з’яўляецца асновай іх менавога кошту толькі «ў раннім і прымітыўным стане грамадства». Але яго тэорыя ў тым выглядзе, як ён яе выкладаў, не магла растлумачыць двух найважнейшых фактаў рэальнасці: захаванне эквівалентнасці абмену пры куплі-продажы працы (рабочай сілы) і тэндэнцыю да ўсярэдненасці прыбытку, гэта значыць да прапарцыянальнасці прыбытку капіталу, які выкарыстоўваецца для вытворчасці дадзенага тавару. Адаму Сміту належыць канцэпцыя кошту, які вызначаецца пакупной працай, гэта значыць заработнай платай, а таксама ўяўленне, што кошт тавару, які ствараецца, складаецца з сумы атрыманай ад яго рэалізацыі трох асноўных даходаў — [[заработная плата|заработнай платы]], [[Прыбытак|прыбытку]] і [[зямельная рэнта|зямельнай рэнты]]. Гэта канцэпцыя стала зыходнай для тэорыі фактараў вытворчасці. Вучэнне Сміта мела вялікі ўплыў на развіццё эканамічнай думкі. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. яно было вельмі пашырана ў Вялікабрытаніі, [[Францыя|Францыі]] і іншых краінах. Бліжэйшым пераемнікам А. Сміта ў эканамічнай тэорыі быў [[Давід Рыкарда]], які завяршыў стварэнне [[класічная палітычная эканоміка|класічнай палітычнай эканомікі]]. Адам Сміт быў першым, хто ў кантэксце сучаснага яму грамадства асэнсаваў маральную дылему стаўлення індывідаў да сацыяльных дабротаў, якую намагаліся вырашыць [[філосафы]] і [[Асветніцтва|асветнікі]]. Ён лічыў, што сістэма, якая грунтуецца на натуральнай свабодзе індывіда, свабодзе рынка і канкурэнцыі, вядзе да дабрабыту народа. У свабоднай канкурэнцыі карысталюбных індывідаў ён бачыў крыніцу эканамічнага росту, сацыяльнага парадку і грамадскага шчасця. [[Індывідуалізм]] вядзе не да хаосу, але да парадку і росквіту. == Асноўныя творы == [[File:Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif|thumb|''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'', 1922]] * Лекцыі па рыторыцы і напісанні лістоў (1748) * Тэорыя маральных пачуццяў (1759) * Лекцыі па рыторыцы і напісанні лістоў (1762—1763, апублікаваныя ў 1958) * Лекцыі па юрыспрудэнцыі (1766) * Даследаванне аб прыродзе і прычынах багацця народаў (1776) * Паведамленне пра жыццё і працах Дэвіда Юма (1777) * Думкі аб стане спаборніцтва з Амерыкай (1778) * Эсэ на філасофскія тэмы (1785) === Асноўныя працы ў арыгінале === ** [[wikisource:The Wealth of Nations|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations]] ** [[wikisource:The Theory of Moral Sentiments|The Theory of Moral Sentiments]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сміт Адам|[[Ігар Васільевіч Катляроў|Катляроў І. В.]]|58}} * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * {{Cite book|last=Bussing-Burks|first=Marie|title=Influential Economists|publisher=The Oliver Press|location=Minneapolis|year=2003|isbn=1-881508-72-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/influentialecono00buss}} * {{Cite book |author-link=John Rae (biographer)|first=John|last=Rae |title=Life of Adam Smith |publisher=Macmillan Publishers |year=1895 |location=New York City|url=http://books.google.com/?id=V80JAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Adam+Smith+-inauthor:%22Adam+Smith%22 |isbn=0722226586 }} * {{Cite book|title=New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought|url=https://archive.org/details/newideasfromdead0000buch_e2e8|first=Todd|last=Buchholz|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=0140283137}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Adam Smith (philosopher)}} * [http://cepa.newschool.edu/het/profiles/smith.htm Бібліяграфія А. Сміта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050913000322/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/smith.htm |date=13 верасня 2005 }} {{ref-en}} {{Эпоха Асветніцтва}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сміт Адам}} [[Катэгорыя:Пасмяротныя дзеці]] [[Катэгорыя:Дзеячы лібералізму]] [[Катэгорыя:Члены Каралеўскага таварыства Эдынбурга]] [[Катэгорыя:Эканамічная тэорыя]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] fw7wytxcensjzd73rqs2c8gsyhuj8dy 0 51300 5201832 5025449 2026-09-18T09:19:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201832 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Леся Украінка | Арыгінал імя = Ларыса Пятроўна Косач-Квітка | Фота = Lesya Ukrainka portrait.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Лариса Петрівна Косач | Псеўданімы = Леся Украінка | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Падданства = {{Расійская імперыя}} | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = [[1884]]—[[1913]] | Кірунак = | Жанр = [[драматычная паэма]], [[верш]] | Дэбют = | Мова твораў = [[Украінская мова|украінская]], [[Руская мова|руская]]<ref>рускай мовай напісаныя літаратурна-крытычныя артыкулы «Два кірункі ў найноўшай італьянскай літаратуры», «Маларускія пісьменнікі на Букавіне», «Новыя перспектывы і старыя цені», «Нататкі аб найноўшай польскай літаратуры», «„Міхаэль Крамер“. Апошняя драма Гергарта Гаўптмана»</ref>, [[французская мова|французская]]<ref>французскай мовай напісаны артыкул «Голас рускага зняволенага»</ref> | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} {{цёзкі2|Косач}} '''Ле́ся Украі́нка''' ({{lang-uk|Леся Українка}}), сапраўднае імя '''Лары́са Пятро́ўна Ко́сач-Кві́тка''' ({{lang-uk|Лариса Петрівна Косач-Квітка}}; {{ДН|25|2|1871}} — {{ДС|1|8|1913}}) — украінская паэтэса і пісьменніца, перакладчык, культурны дзеяч. Пісала ў розных жанрах — [[Паэзія|паэзіі]], [[Лірыка|лірыцы]], [[эпас]]е, [[Драма (жанр)|драме]], [[Проза|прозе]], [[Публіцыстыка|публіцыстыцы]]. Таксама займалася фалькларыстыкай, яе голасам запісана 220 народных мелодый, і актыўна ўдзельнічала ва ўкраінскім нацыянальным руху. Вядома сваімі зборнікамі вершаў «На крылах песень» (1893), «Думы і мары» (1899), «Водгукі» (1902), паэм «Старая казка» (1893), «Адно слова» (1903), драм «Баярыня» (1913), «Касандра» (1903—1907), «У катакомбах» (1905), «Лясная песня» (1911) і іншымі. == Паходжанне == Маці, Вольга Пятроўна Драгаманава-Косач — пісьменніца, тварыла пад псеўданімам [[Алена Пчолка]] (яе паэзію і апавяданні для дзяцей на ўкраінскай мове добра ведалі ва Украіне), была актыўнай удзельніцай жаночага руху, выдавала альманах «Першы вянок». Бацька — высокаадукаваны памешчык, які вельмі любіў [[Літаратура|літаратуру]] і [[жывапіс]]. Дзіцячыя гады прайшлі на [[Валынь|Валыні]]: у Наваград-Валынскам (1871 г. — вясна 1879 г.), [[Луцк]]у, у сяле Калодзежнае, што пад [[Ковель|Ковелем]]. У доме Косачаў часта збіраліся пісьменнікі, мастакі і музыкі, праводзіліся вечарыны і хатнія канцэрты. Дзядзька Лесі (так яе называлі ў сям’і, і гэта хатняе імя стала літаратурным псеўданімам) — [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|Міхаіл Драгаманаў]] — быў вядомым вучоным, грамадскім дзеячам, які перад эміграцыяй у [[Францыя|Францыю]] і [[Балгарыя|Балгарыю]] супрацоўнічаў з [[Іван Якаўлевіч Франко|І. Франко]]. Яму належыць адна з вядучых роляў у фарміраванні пляменніцы ў адпаведнасці са сваімі сацыялістычнымі перакананнямі, ідэаламі служэння радзіме, ён жа дапамагаў ёй як літаратурны крытык і фалькларыст. == Біяграфія == Ларыса Косач нарадзілася {{ДН|25|2|1871|13}} ў горадзе [[Наваград-Валынскі]]м. Леся Украінка і яе брат Міхаіл (у сям’і іх называлі агульным імем — «Мішалося») вучыліся ў прыватных настаўнікаў. Рана (у 4 гады) навучылася чытаць<ref>Спогади про Лесю Українку. — К. : «Дніпро», 1971 г., стар. 42</ref>. У студзені 1876 А. П. Косач з дзецьмі Міхаілам і Ларысай прыехалі ў [[Кіеў]], каб развітацца з М. П. Драгаманавым перад яго вымушанай эміграцыяй. {{цытата|Памятаю… я прывезла сваіх старэйшых дзяцей Міхася і Лесю ў Кіеў; жылі яны некаторы час у Міхаіла, каб колькімага бліжэй спазнацца з дзядзькам і яго сям'ёй<ref>Спогади про Лесю Українку. – К. : «Дніпро», 1971 г., стар. 81</ref>}} Улетку таго ж года А. П. Косач разам з Лесяй і Міхаілам адпачываюць у вёсцы Жабарыцэ. Тут Леся ўпершыню пачула апавяданні маці пра Маўку. {{цытата|…Відаць было, што знаходжанне ў Жабарыцэ пакінула на Лесі вельмі вялікае ўражанне і вельмі ёй спадабалася: яна, бывала, раз-пораз з уцехаю ўспамінае, што тое ці то чула, ці бачыла ў Жабарыцэ… Жабарыцкія песні, казкі, розныя павер'і, звычаі, купальскія, жніўныя і г. д. Леся памятала і часта ўспамінала…<ref>Спогади про Лесю Українку. – К. : «Дніпро», 1971 р., стар. 36</ref>}} У 6 гадоў Леся пачала вучыцца [[Вышыўка|вышываць]]. {{цытата|Леся сканцэнтраваная і вельмі ўражлівая. Шмат часу прысвячае вышыванню, магла нават вышыць бацьку кашулю<ref>Косач-Кривинюк О. Хронологія життя і творчості Лесі Українки. – Інстытут літаратуры імя Т. Шаўченкі АН УССР, аддзел рукапісаў, ф. 107 </ref>}} У 1878 годзе бацькі Лесі паехалі на сусветную выставу ў [[Парыж]], дзе сустрэліся з М. П. Драгаманавым. У гэты час даглядаць за дзецьмі прыехала Алена Антонаўна Косач, сястра Лесінага бацькі. Сяброўства з «цёткай Алею» пакінула прыкметны след у жыцці і творчасці паэткі<ref name="48h">Спогади, с. 48</ref>. 7 (19) лістапада таго ж года загадам Міністэрства ўнутраных спраў П. А. Косач пераведзены на працу ў Луцк. {{Цытата|…Айца нашага перавялі з абжытага месца, каб пакараць за яго «ўкраінафільства» і за спатканне падчас падарожжа ў Парыж на выставу 1878 г. з эмігрантам, яго сябрам, а матчыным братам Міхаілам Пятровічам Драгаманавым (<ref>Спогади, с. 44).</ref>}} У сакавіку 1879 года арыштавалі Алену Антонаўну Косач, цётку Лесі, за ўдзел у замаху на шэфа жандараў Дрэнтельна, пазней яе выслалі ў [[Аланецкая губерня|Аланецкую губерню]], а ў 1881 г. саслалі ў Сібір на 5 гадоў (у г. Ялутароўск Цюменскай вобл., а затым у г. [[Цюмень]])<ref>Деятели, Т. 2. Вып. 2. с. 659</ref> Даведаўшыся пра гэта, Леся ў канцы 1879 г. ці ў пачатку 1880 г. напісала сваю першую паэзію — «Надзея». Улетку 1880 года Аляксандра Антонаўна Косач-Шыманоўская, цётка Лесі, з двума сынамі пераехала ў [[Луцк]], жыла ў сям’і Косачаў. Прычынай пераезду сталі арышт і высылка ў Сібір яе мужа Барыса Шыманоўскага. «Цётка Саша» — першая Лесіна настаўніца музыкі. Да яе Леся захоўвала ўсё жыццё пачуццё вялікай падзякі. 6 (18) студзеня Леся вельмі прастудзілася, так пачалася цяжкая хвароба. У гэтым жа годзе А. П. Косач павезла Міхаіла, Лесю, Вольгу ў Кіеў для навучання пад кіраўніцтвам прыватных настаўнікаў. Міхаіл і Леся пачалі вучыцца па праграме мужчынскай гімназіі, там Леся бярэ ўрокі гульні на [[фартэпіяна]] ў жонкі Лысенкі — Вольгі Аляксандраўны О’Конар. У пачатку мая 1882 года Косачы пераязджаюць у сяло Калодзежнае, што з гэтага часу стала іх сталым месцам жыхарства. {{Цытата|Наша сям'я жыла ў вельмі блізкіх адносінах з сялянамі, усе мы, у тым ліку і Леся, можа, яшчэ больш, чым хто, мелі паміж жыхарамі не толькі знаёмых, але і сяброў, і сябровак, і таварышаў, таму ўвесь іх побыт вельмі хутка стаў нам вядомым, а далей і родным}} А тым часам Леся з братам Міхаілам жывуць у Кіеве, вучацца ў прыватных настаўнікаў, у прыватнасці вывучаюць [[Грэчаская мова|грэчаскую]] і [[Лацінская мова|лацінскую мовы]]. Улетку 1883 года Лесі дыягнаставалі туберкулёз костак, у кастрычніку гэтага ж года прафесар А. Рынек аперыраваў ёй левую руку, выдаліўшы падчас аперацыі косткі, пашкоджаныя туберкулёзам. У снежні Леся вяртаецца з Кіева ў Калодзежнае, стан здароўя паляпшаецца, з дапамогай маці Леся вывучае [[Французская мова|французскую]] і [[Нямецкая мова|нямецкую мовы]]. 29 мая (10 чэрвеня) 1882 года нарадзілася сястра Аксана, 22 жніўня (2 верасня) 1884 года — брат Мікалай. Пачынаючы з 1884 года, Леся актыўна піша вершы («Ландыш», «Сафо», «Лета чырваней прайшло» і інш.) і публікуе іх у часопісе «Зара». Менавіта ў гэтым годзе з’явіўся псеўданім «Леся Украінка». Сардэчная дружба аб’ядноўвае Ларысу з яе старэйшым братам Міхаілам. Па неразлучнасці ў сям’і іх называлі агульным імем «Мішалося», пазней Ларысу пераназвалі ў сям’і на Лесю. Некаторы час Ларыса вучылася ў школе Аляксандра Мурашкі ў Кіеве. З гэтага перыяду засталася адна карціна, намаляваная алейнымі фарбамі. Пазней ёй прыйшлося атрымліваць адукацыю самастойна, у чым дапамагала маці. Яна ведала многія еўрапейскія, у тым ліку і [[славянскія мовы]]: [[Руская мова|рускую]], [[Польская мова|польскую]], [[Балгарская мова|балгарскую]] і іншыя, а таксама [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую]], [[Лацінская мова|лацінскую]], што сведчыла аб яе высокім інтэлектуальным узроўні. Алена Пятроўна выхоўвала яе як моцнага чалавека, які не меў права да празмернага выказвання сваіх пачуццяў. След гэтай «paidei» можна знайсці ў кожным творы «самотнага мужчыны». Аб узроўні яе адукацыі можа сведчыць факт, што ў 19-гадовым узросце яна напісала для сваіх сясцёр падручнік «Старажытная гісторыя ўсходніх народаў» (надрукаваны ў Екацярынаславе ў 1918 годзе). Украінка шмат перакладала ([[Мікалай Гогаль|Гогаля]], [[А. Міцкевіч]]а, [[Г. Гейнэ]], [[В. Гюго]], [[Гамер]]а і інш.). [[Файл:Пухавіцкі раённы краязнаўчы музей. Экспазіцыя музея 1.jpg|міні|справа|[[Пухавіцкі раённы краязнаўчы музей]]. Экспазіцыя музея.]] Пабываўшы ў 1891 годзе ў [[Галічына|Галічыне]], а пазней і на [[Букавіна|Букавіне]], Украінка пазнаёмілася з многімі выдатнымі дзеячамі [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]]: [[І. Франко]]м, М. Паўлікам, В. Кабылянскай, В. Стэфанікам, О. Макавеем, Н. Кобрынскай. Падмурак сацыяльна-палітычны светапогляду Л. Косач сфарміраваўся і сфармаваўся пасля круглагоднага (1894—1895 гг.) яе знаходжання ў М. Драгаманава ў [[Сафія|Сафіі]] і трагічнай падзеяй, якой была для яе смерць дзядзькі. Гісторыю кахання Лесі Украінкі часта пачынаюць з [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Сяргея Мяржынскага]]. Таямніца Лесі Украінкі і Вольгі Кабылянскай (захаваліся лісты Л. Косач) дапамагае ў разуменні Лесінага твора «Блакітная ружа» (1896 г.). Вымушаныя неабходнасцю лячэння, падарожжы ў [[Германская імперыя|Германію]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]], Італію, Егіпет, неаднаразовыя знаходжанні на Каўказе, Адэшчыне, у [[Крым]]е ўзбагацілі яе ўражанні і спрыялі пашырэнню далягляду пісьменніцы. У пачатку сакавіка 1907 года Леся Украінка пераязджае з Калодзежнага ў Кіеў<ref>Косач-Кривинюк О. Хронологія життя і творчості Лесі Українки. — Інстытут літаратуры імя Т. Шаўченкі АН УССР, аддзел рукапісаў, ф. 107 </ref>. А ў канцы сакавіка разам з К. Квіткай здзейсніла паездку ў Крым, дзе, у прыватнасці, пабывала ў [[Севастопаль|Севастопалі]], [[Алупка|Алупцы]] і [[Ялта|Ялце]]<ref>Ліст Лесі Украінкі да А. П. Косач (сястры) ад 19 сакавіка 1907 г.</ref><ref>Ліст Лесі Українкі да сям’і Косачаў ад 15 сакавіка 1907 г.</ref>. 7 жніўня 1907 года Леся Украінка і Клімент Квітка афіцыйна аформілі шлюб у царкве і пасяліліся на вуліцы Вялікай Падвальнай (цяпер вул. Яраславаў вал), 32, кв. 11 у Кіеве<ref>Ліст Лесі Украінкі да А. П. Косач (маці) ад 25 ліпеня 1907 г.</ref>. 21 жніўня яны разам адпраўляюцца ў Крым, дзе Квітка атрымаў пасаду ў судзе<ref>Лісты Лесі Украінкі да бацькоў ад 10 і 17 жніўня 1907 г.</ref>. У гэты час Леся шмат працуе на літаратурнай ніве. 5 мая 1907 года яна завершыла драматычную паэму «Айша і Махамед», 18 мая канчаткова завяршыла паэму «Касандра», працу над якой пачала яшчэ ў 1903 г. 12 мая накіравала ў альманах «З няволі» ([[Волагда]]) драматычную паэму «На руінах». Выданне прызначалася для дапамогі палітычным сасланым<ref>Ліст Лесі Украінкі да сям’і Касачоў ад 29 красавіка 1907 г.</ref>. У верасні быў напісаны верш «За гарой зарніцы», працягнутая праца над творамі «У пушчы», «Мой Руфiн і Прысцыла»<ref>Ліст Лесі Украінкі да О. П. Косач (маці) ад 10 верасня 1907 г.</ref>. Апошнія гады жыцця Л. Косач-Квіткі прайшлі ў падарожжах на лячэнне ў Егіпет і на Каўказ. Разам з мужам, Кліментам Квіткай, яна працавала над сходным фальклорам, інтэнсіўна апрацоўвала ўласныя драмы. На вестку аб цяжкім стане Ларысы Пятроўны ў [[Грузія|Грузію]] прыехала яе маці. Так уласна ёй пісьменніца дыктавала праекты сваёй так і ненапісанай драмы «На берагах Александрыі». Сімвалічнае значэнне яе творчасці можна прачытаць у малітве дзяцей да Геліяса над манускрыптамі. Памерла 19 ліпеня (1 жніўня) 1913 года ў горадзе Сурамі ва ўзросце 42 гадоў. Пахавана ў Кіеве на Байкавых могілках (надмагільны помнік — бронза, граніт; скульптар Г. Л. Петрашэвіч; усталяваны ў 1939 годзе)<ref>Київ: Енциклопедичний довідник / За редакцією Кудрицкого А. В. — К.: Головна редакція Української Радянської Енциклопедії, 1981. — 736 с., іл.</ref>. == Творчасць == === Паэзія === Першы верш («Надзея») Леся напісала ў 9-гадовым узросце пад уплывам весткі пра лёс сваёй цёткі Лены Антонаўны Косач (у жаніцьбе Цясленка-Прыходзька), сасланай за ўдзел у рэвалюцыйным руху. Упершыню надрукаваныя вершы «Ландыш» і «Сафо» былі прысвечаныя сваёй цётцы Аляксандры Судаўчыковай, выйшлі ў львоўскім часопісе «Зара» ў 1884 годзе. У 1885 годзе ў [[Львоў|Львове]] выйшаў зборнік яе перакладаў з Мікалая Гогаля (выраблены ёю сумесна з братам Міхаілам). Літаратурная дзейнасць Лесі Украінкі ажывілася з сярэдзіны 1880-х гадоў, калі Косачы пераехалі ў Кіеў і ў асяроддзі сем’яў Лысенкі і Старыцкага яна ўвайшла ў літаратурны гурток «Плеяда». У 1892 годзе ў Львове выйшла «Кніга песень» [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]] ў перакладах Лесі Украінкі (сумесна з М. Славінскім). Першы зборнік яе арыгінальных вершаў «На крылах песень» з’явіўся ў Львове ў 1893 годзе, другое выданне — у Кіеве ў 1904 годзе), там жа выйшаў і другі зборнік «Думы і мары» (1899), трэці «Водгукі» (1902) — у Чарнаўцах. Пасля таго Леся Украінка працавала цэлае дзесяцігоддзе і напісала больш за сотню вершаў, з якіх палова за яе жыццё не была надрукаваная. У канон украінскай літаратуры Леся Украінка ўвайшла найперш як паэт мужнасці і барацьбы. Тэматычна багатую яе лірыку некалькі ўмоўна (з прычыны ўзаемасувязі матываў) можна падзяліць на асабістую, пейзажную і грамадзянскую. Галоўныя тэмы яе ранніх лірычных вершаў: прыгажосць прыроды, любоў да роднага краю, асабістыя перажыванні, прызначэнне паэта і роля паэтычнага слова, сацыяльныя і грамадскія матывы. У першых творах яе прыкметны ўплыў [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Панцеляймон Куліш|Панцеляймона Куліша]], Міхаіла Старыцкага, Генрыха Гейнэ, але і ў іх бачны выразны ўплыў Вольгі Пятроўны і Міхаіла Драгаманава (псеўданім — Украінец) на выбар яе матываў. А ўжо верш «Contra spem spero» (1890) характарызуе антычнае разуменне доблесці (arete), бліскучае валоданне міфалагічнымі ілюзіямі, аўтакрэацыя жанчыны-ваяра. Менавіта гэты аспект творчасці на доўгія гады вызначаў тонус навуковага «лесезнаўства». Такія асноўныя матывы паэтэчных твораў «Да таварышаў», «Таварышу на памяць», «Грэшніца», «Slavus-Sclavus», «Fiat nox», «Эпілог» і многіх іншых. Матыў свабоды паказваецца ў ёй у вельмі разнастайных фарбах: ад непакорнасці традыцыйнаму разуменню імперыі да індывідуальнага выбару modus vivendi, што азначае адкрыццё ісціны і служэнне ёй. Здрада на любой плоскасці тоесная з трагедыяй, з учынкам Медэі. Лірыка прагі і схаванага трыумфу, звязанага з немагчымасцю рэалізаваць сваю любоў, экспануе схему рыцарскай любові. Лірычная гераіня — рыцар, які спявае сваёй даме сэрца. Эратызм такіх вершаў як «Хацела б я цябе як плюшч абняць», «Твае лісты заўсёды пахнуць завялымі ружамі» — гэта містычныя дыфірамбы ў гонар чароўнай палюбоўніцы. Элемент [[эпас]]у, уласцівы шматлікім лірычным вершам Украінкі, знайшоў пазней ўвасабленне ў [[балада]]х, [[легенда]]х, [[паэма]]х, напісаных на сюжэты сусветнай культуры, праектаваных на актуальныя праблемы свабоднага чалавека ў свеце заняволення («Самсон», «Роберт Брус, кароль шатландскі», «Віла-пасястра», «Адно слова» і інш.) і ролю паэта ў гэтай барацьбе («Старая казка», «Саул», «Арфея цуд»). === Драматургія === У другой палове 1890-х гадоў Леся Украінка звяртаецца да драматургіі. Першая яе драма «Блакітная ружа» (1896) з жыцця ўкраінскай інтэлігенцыі распаўсюджвае тэматыку тагачаснай украінскай драмы ды паказвае пераважна жыццё сялянства. Філасофскі дыскурс драмы, накіроўваючы да творчасці Гаутпмана, прадстаўляе не толькі вар’яцтва як форму свабоды, але і пэўную тугу за целам. Далей Леся Украінка, шырока выкарыстоўваючы тэмы і вобразы сусветнай літаратуры, развіла новы жанр — драматычную паэму. Першая з іх — «Апантаная» (1901). Канва біблейскай гісторыі Мірыям і Месіі трансфармуецца ў матыў Эраса і Танатаса, якія, быўшы самім увасабленнем жыцця, складаюць антытэзу да паставы Мірыям. Асаблівае месца ў яе творчасці займаюць драматычныя паэмы на тэмы вавілонскага палону пры аналогіі палону Украіны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] («На руінах», «Вавілонскі палон», «У доме працы — у краіне няволі»). Сімвалічны сэнс гэтых паэм паэтка раскрыла у вершы «І ты калісьці змагалася, як Ізраіль, [[Украіна]] мая», дзе можна знайсці такія радкі: «Доўга яшчэ, Госпадзе, доўга мы будзем блукаць і шукаць роднага краю на сваёй зямлі?». Складаюць яны своеасаблівы ключ да разумення ладу няволі як абразу душы раба уласных стэрэатыпаў. Персанажы раб-егіпцянін і раб-яўрэй з паэмы «У доме працы — у краіне няволі» — гэта людзі, якія забыліся пра свае карані. Духоўная слепата становіцца вызначаным лейтматывам творчасці Лесі Украінкі. У драматычнай паэме «Касандра» (1907) пісьменніца развівае метафару чалавечай праўды і трагічнай ісціны, якую ўвасабляе галоўная гераіня. Дагаджальніцтва і пасіўнасць ўмеранай грамады дакарае паэтка у драматычнай паэме «У катакомбах» (1905 г.). Свабода стваральніка гэта не служба народу і яго утылітарным мэтам. Пакаранне за гэты ўчынак — немагчымасць тварыць далей. Матыў вышэйшага паклікання мастака, які ярка выяўляецца ўжо ў цыкле вершаў «Сем струн» у вершы «Fa» (фантазія, ты сіла чароўная) у дадзенай драме набываюць асаблівае абвастрэнне. У драме «Мой Руфiн і Прысцыла» светлы вобраз хрысціянкі супрацьпастаўлены грубай сіле імператарскага Рыма. Драматычная паэма «Баярыня» ў новым ракурсе выяўляе тэму свабоды. Выходзячы за схему матыву «ўкраінскага Рысарджымента», прадстаўленую ў інтэрпрэтацыі Д. Данцова, можна прачытаць фігуру Аксаны як вобраз чалавека, які не адкрыў, чым ёсць сапраўдная свабода ў яе антычнай хрысціянскай іпастасі. Паэма «Оргія» ў пэўным сэнсе працягвае тэму папярэдняй драмы. Антычны фон падзей экспліцыруе вядучыя пытанні філасофіі. Кантраст паміж дыанізыйскім і апалінскім пачаткамі падкрэслівае фігуру спевака Антэя. Разумеючы, чым з’яўляецца мастацтва і яго роля ў гісторыі, ён выбірае смерць, пераносіць яго ў несмяротнасць. Да выдатных твораў Лесі Украінскі належаць драмы «Каменны гаспадар» і «Лясная песня». Традыцыйная тэма сусветнай літаратуры знайшла ў драматычнай паэме «Каменны гаспадар» (1912) цалкам арыгінальную трактоўку вобраза Дон Жуана. Жаноцкасць героя і мужчынская пастава Доны Ганны працягвае класічную традыцыю змены роляў, якая прыводзіць да сімвалічнай смерці Дон-Жуана. «Лясная песня» (1911) — вяршыня творчасці Лесі Украінкі. У ёй паказаны канфлікт паміж высокім ідэалам і празаічнай дробязнай штодзённасцю. Галоўная гераіня драмы-феерыі Німфа не толькі паэтычны вобраз казачнай істоты, але і філасофскае абагульненне ўсяго прыгожага, вечна жывога. Цыклічнасць натуры супрацьпастаўляецца чалавечаму жыццю. І то ўласна натура перамагае, абыякавая да трагедый. === Проза === Асобнае месца ў літаратурнай спадчыне Лесі Украінкі мае мастацкая проза. Першыя апавяданні з сельскага жыцця («Такі яе лёс», «Святы вечар», «Веснавыя песні») зместам і мовай звязаны з народнымі песнямі. У жанры казкі напісаны «Тры жамчужыны», «Чатыры казкі зялёнага шуму», «Лелія», «Бяда навучыць», «Матылёк». Вострым драматызмам азначаюцца аповесці «Шкада» і «Таямніца». Засталася скончанай перадсмяротная аповесць Украінкі «Екбаль Ганем», у якой яна хацела адлюстраваць псіхалогію арабскай жанчыны. == Ацэнкі творчасці == Выключна вялікае значэнне творчасці Лесі Украінкі ў гісторыі ўкраінскай літаратуры заключаецца ў тым, што яна ўзбагаціла ўкраінскую паэзію новымі тэмамі і матывамі; дасканала валодаючы катрэнамі і актавамі, санетамі і арыгінальнымі страфічнымі будынкамі, выкарыстоўваючы гексаметр, верлібр, пятыстопавы ямб і г. д., яна ўзбагацілі строфіку, рытміку і метрыку ўкраінскай паэзіі. На пераломе 19—20 стст., выкарыстоўваючы вандроўныя сюжэты сусветнай літаратуры, Леся Украінка стала ў авангардзе творчых сіл, якія выводзілі ўкраінскую літаратуру на шырокую арэну сусветнай літаратуры. Яе творы выдаваліся шмат разоў. Навукова аб’ектыўным з’яўляецца выданне «Книгоспілка» (у 7 т. 1923—25 гг. і ў 12 т. 1927—30 гг.) з прафесійнымі прадмовамі М. Зерава, Б. Якубскага, М. Драй-Хмары, П. Руліна, Е. Ненадкевіча, О. Білецкага і іншых. Усе пазнейшыя выданні маюць наўмысныя цэнзурныя пропускі: у 5 т. (1951—56 гг.), у 10 т. (1963—65 гг.) і ў 12 т. (1975—79 гг.). Каштоўнае багатым біяграфічным і эпісталярным матэрыялам выданне А. Косач-Крывінюк «Леся Украінка. Храналогія жыцця і творчасці» (Нью-Ёрк, 1970 г.). == Экранізацыі, тэатральныя пастаноўкі == Ёй прысвечаны мастацкі фільм Н. Машчанкі «Іду да цябе» (1972) па сцэнарыі І. Драча, навукова-папулярныя карціны «Леся Украінка» (1957), «Леся Украінка» (1969), дакументальны фільм «Леся Украінка» (1971). Вядомыя экранізацыі яе твораў — «Лясная песня» (1961) В. Іўчанкі і «Лясная песня. Маўка» (1980) Ю. Ілленка, «Спакуса Дон Жуана» (1985) В. Левіна, тэлевізійнае прадстаўленне «Оргія» (1991). Кампазітар А. Скарульскі ў 1936 годзе напісаў балет «Лясная песня» па аднайменнай драме-феерыі Лесі Украінкі. Прэм’ера балета адбылася ў 1946 годзе ў Кіеўскім тэатры оперы і балета УССР імя Тараса Шаўчэнкі. З 1958 года балет «Лясная песня» ідзе ў пастаноўцы балетмайстра В. Вронскага<ref>Марія Загайкевич. Про балет «Лісова пісня» // «Лісова пісня». Праграмка да выставы. — Выданне Нацыянальнай оперы Украіны імя Тараса Шаўчэнкі. — Кіеў, 2009.</ref>. Харкаўскім тэатрам «P.S.» быў пастаўлены спектакль «Маналогі. Вечар Слова», паэтычны спектакль па вершах Лесі Украінкі (рэжысёр С. В. Пасічнык). Харкаўскім тэатрам імя Тараса Шаўчэнкі быў пастаўлены спектакль «Адвакат Марціян» (рэжысёр С. В. Пасічнык). == Пераклады == * Леся Украинка. Собрание сочинений в 3-х тт. М. 1950. (Рецензія П. О. в Літ.-Наук. Збірнику УВАН, кн. 1. Нью-Йорк 1952) {{ref-ru}} * Spirit of Flame. A Collection of the Works of Lesya Ukrainka. Translated by Percival Cundy. Foreword by Clarence A. Manning. Нью-Ёрк 1950. {{ref-en}} === Беларускія пераклады === На беларускую мову яе творы пераклалі [[Эдзі Агняцвет]], [[Анатоль Астрэйка]], [[Мікола Аўрамчык]], [[Артур Вольскі]], [[Анатоль Вялюгін]], [[Юрка Гаўрук]], [[Ніл Гілевіч]], [[Сяргей Грахоўскі]], [[Сяргей Дзяргай]], [[Хведар Жычка]], [[Ніна Загорская]], [[Іван Калеснік]], [[Уладзімір Корбан]], [[Еўдакія Лось]], [[Піліп Пестрак]], [[Паўлюк Прануза]], [[Язэп Семяжон]], [[Валерый Стралко]], [[Мікола Хведаровіч]], [[Георгій Ліхтаровіч]] і іншыя<ref>{{Літаратура/БелЭн|16}}</ref><ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>. * Вершы і паэмы / Леся Украінка. — Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя мастацкай літаратуры, 1957. — 254, [1] с., [1] л. партр. * Лясная песня: драма-феерыя ў 3 дзеях / Леся Украінка. — Мінск : Беларусь, 1971. — 126, [1] с. * Лясная песня: Драма-феерыя, вершы / Леся Украінка — Мн.: Юнацтва, 1996. * Мелодыі журбы і надзеі. Вершы і паэма. Мінск: Кавалер Паблішэрс, 2003. — 121 с., іл. * Адно слова. Якуцкая паэма: паэмы / Леся Украінка. — Самвыдат. — Койданава : Алесь Баркоўскі, 2014. — [1], 21 л. * Выбраная лірыка. Мінск: Р. М. Цымбераў, 2025. («Паэты планеты»). — 100 с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Франко І.'' «Леся Українка». ЛНВ, т. III, Л. 1898, кн. 7 * ''Забужко О.'' Notre Dame d’Ukraine: Українка в конфлікті міфологій. — К. 2007 * ''Зеров М.'' Леся Українка. X. — К. 1924 * ''Музичка А.'' Леся Українка, її життя, гром. діяльність і поетична творчість. О. 1925 * ''Драй-Хмара М.'' Леся Українка. Життя і творчість. К. 1926 * ''Леся Українка''. Публікації. Статті. Дослідження, т. І — III. 1954 — 60 * ''Одарченко П.'' Леся Українка і М. П. Драгоманов. Нью-Йорк 1954 * ''Бабишкін О.'' і Курашова В. Леся Українка. Життя і творчість. К. 1955 * ''Бабишкін О.'' Драматургія Лесі Українки. К. 1963 * ''Журавська І.'' Леся Українка та зарубіжні літератури. К. 1963 * Спогади про Лесю Українку. К. 1963. 2 вид. 1971 * ''Денисюк І., Міщенко Л.'' Дивоцвіт. Джерела і поетика «Лісової пісні» Лесі Українки. Л. 1963 * ''Аврахов Г.'' Художня майстерність Лесі Українки. К. 1964 * ''Кулінська Л.'' Поетика Лесі Українки. К. 1967 * ''Сверстюк Є.'' «На полі чести». В кн. Є. Сверстюк, «Собор у риштованні». Париж — Балтімор. 1970, стар. 106 — 12, а також у газ. [[Літературна Україна]], ч. 61, 1963 * Леся Українка. Документи і матеріали. 1871—1970. К. 1971 * ''Кулінська Л.'' У світі ідей та образів. (Особливості поетики драми Лесі Українки). К. 1971 * ''Костенко Л.'' Леся Українка. К. 1971 * ''Дзюба І.'' «Та, що пильнувала ватри». (До 50-ої річниці з дня смерті Лесі Українки). У книзе Л. Українка. «Бояриня». Торонто 1971, стар. 110 — 28 * Леся Українка. Публікації. Статті. Дослідження. К. 1973 * ''Вишневська Н.'' Лірика Лесі Українки. Текстологічне дослідження. К. 1976 * ''Кулінська Л.'' Проза Лесі Українки. К. 1976 * ''Агеєва В.'' Поетеса зламу тисячоліть. Творчість Лесі Українки в постмодерній інтерпретації. — К.,2001 * Олесь Ільченко про Леонардо да Вінчі, Карла Ліннея, Жюля Верна, Джона Рокфеллера, Лесю Українку, Вінстона Черчілля / О. Ільченко. — Київ : [[Грані-Т]], 2007. — 92 с. : іл. — (Життя видатних дітей). — ISBN 978-966-2923-79-7 == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.youtube.com/watch?v=mPH9DVewi1g Леся Украінка. Вершы в беларускім перакладзе (аудыё)] * [http://www.l-ukrainka.name/ Энцыклапедыя жыцця і творчасці Лесі Украінкі] {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-en}} * [http://chytanka.com.ua/ebooks/index.php?action=search_show_list&author_name=%D3%EA%F0%E0%BF%ED%EA%E0%20%CB%E5%F1%FF Дзіцячыя творы Лесі Украінкі] {{ref-uk}} * [http://ukrcenter.com/Література/19726/Леся Украінка на «Украінскім цэнтры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305234627/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/19726/%D0%9B%D0%B5%D1%81%D1%8F |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-uk}} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Ukrainka/ Збор твораў у 12 тамах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926031727/http://chtyvo.org.ua/authors/Ukrainka/ |date=26 верасня 2012 }} {{ref-uk}} * [http://www.archive.org/search.php?query=creator%3A%22Ukra%C3%AFnka%2C+Lesia%2C+1871-1913%22 Ukraïnka, Lesia, 1871—1913] — кнігі Л. Украінкі ў інтэрнет-архіве {{ref-uk}} * [http://tyzhden.ua/Columns/50/669 Гонар у «подлы» час // Украінскі тыдзень] {{ref-uk}} * [http://tyzhden.ua/Culture/17654 Українська Кассандра // Украінскі тыдзень] {{ref-uk}} * [http://gazeta.ua/articles/opinions-journal/373181/comm#comments «Кожная жанчына, якая паважае сябе, ня піша ніколі ліст у той дзень, калі абяцала». Леся Украінка, паэтэса // Краіна, № 7 (60), 25.02.2011]{{Недаступная спасылка}} {{ref-uk}} * [http://www.istpravda.com.ua/research/4cabd854992b1/ Выкрыццё савецкіх фальсіфікацый Лесі Украінкі] Гістарычная праўда 14.10.2010 {{ref-uk}} * [http://www.litplayer.com.ua/authors/ukrainka Творы Лесі Украінкі на аўдыёбібліятэцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323075125/http://www.litplayer.com.ua/authors/ukrainka |date=23 сакавіка 2012 }} {{ref-uk}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Украіны]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]] kuxjb81eplpeyaavcep4art2qmmoi5h 0 51603 5201637 5190756 2026-09-18T00:18:04Z BilboBeggins 88144 5201637 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Портман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Наталі Портман | Арыгінал імя = Natalie Portman | Фота = Natalie Portman 2011 AA2.jpg | Подпіс = Наталі Портман на 83-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар» 27 лютага 2011 года. | Шырыня = | Імя пры нараджэнні = Наталі Хершлаг | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{USA}}<br />{{ISR}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1994]] — цяпер. час | Узнагароды = «Оскар» (2011){{Оскар, кінапрэмія|2011}}<br />«[[Залаты глобус]]» (2005, 2011) <br />[[BAFTA]] (2011) | imdb_id = 0000204 | Сайт = }} '''Наталі Портман''' ({{lang-en|Natalie Portman}}, сапраўднае '''Наталі Хершлаг''' ({{lang-he|נטלי פורטמן}}, {{lang-en|Natalie Hershlag}}) {{ДН|9|6|1981}}, [[Іерусалім]], [[Ізраіль]]) — амерыканская {{актрыса|Ізраіля|ЗША}}, {{сцэнарыст|ЗША}}, {{кінарэжысёр|ЗША}}, {{кінапрадзюсар|ЗША}} яўрэйскага паходжання. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]]. Сусветная папулярнасць прыйшла пасля выхаду фільма кінарэжысёра Люка Бесона «[[Леон (фільм)|Леон]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1994|[[Леон (фільм)|Леон]]|Léon|Мацільда}} {{УФільме|1995|[[Heat (фільм)|Heat]]|Heat|Ларэн Густафсан}} {{УФільме|1999|[[Зорныя войны. Эпізод I: Уяўная пагроза]]|Star Wars Episode I: The Phantom Menace|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2002|[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]|Star Wars Episode II: Attack of the Clones|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2003|[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]|Cold Mountain|Сара}} {{УФільме|2005|[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]|Star Wars Episode III: Revenge of the Sith|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2011|[[Тор (фільм)|Тор]]|Thor|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2013|[[Тор 2: Царства цемры]]|Thor: The Dark World|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2015|[[Рыцар кубкаў (фільм)|Рыцар кубкаў]]|Knight of Cups|Элізабэт}} {{УФільме|2017|[[Песня за песняй]]|Song to Song|Ронда}} {{УФільме|2019|[[Мсціўцы: Фінал]]|Avengers: Endgame|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2022|[[Тор: Каханне і гром]]|Thor: Love and Thunder|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2023|[[Май снежань]]|May December|Элізабэт}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Natalie Portman|Наталі Портман}} * {{imdb name|0000204|name=Наталі Портман}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{DEFAULTSORT:Портман Наталі}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] 2bkywt3gmj5uuupvlhxdj1oynm3xgqw 5201638 5201637 2026-09-18T00:18:31Z BilboBeggins 88144 5201638 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Портман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Наталі Портман | Арыгінал імя = Natalie Portman | Фота = Natalie Portman 2011 AA2.jpg | Подпіс = Наталі Портман на 83-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар» 27 лютага 2011 года. | Шырыня = | Імя пры нараджэнні = Наталі Хершлаг | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{USA}}<br />{{ISR}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1994]] — цяпер. час | Узнагароды = «Оскар» (2011){{Оскар, кінапрэмія|2011}}<br />«[[Залаты глобус]]» (2005, 2011) <br />[[BAFTA]] (2011) | imdb_id = 0000204 | Сайт = }} '''Наталі Портман''' ({{lang-en|Natalie Portman}}, сапраўднае '''Наталі Хершлаг''' ({{lang-he|נטלי פורטמן}}, {{lang-en|Natalie Hershlag}}) {{ДН|9|6|1981}}, [[Іерусалім]], [[Ізраіль]]) — амерыканская {{актрыса|Ізраіля|ЗША}}, {{сцэнарыст|ЗША}}, {{кінарэжысёр|ЗША}}, {{кінапрадзюсар|ЗША}} яўрэйскага паходжання. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]]. Сусветная папулярнасць прыйшла пасля выхаду фільма кінарэжысёра Люка Бесона «[[Леон (фільм)|Леон]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1994|[[Леон (фільм)|Леон]]|Léon|Мацільда}} {{УФільме|1995|[[Heat (фільм)|Heat]]|Heat|Ларэн Густафсан}} {{УФільме|1999|[[Зорныя войны. Эпізод I: Уяўная пагроза]]|Star Wars Episode I: The Phantom Menace|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2002|[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]|Star Wars Episode II: Attack of the Clones|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2003|[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]|Cold Mountain|Сара}} {{УФільме|2005|[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]|Star Wars Episode III: Revenge of the Sith|Падмэ Амідала}} {{УФільме|2011|[[Тор (фільм)|Тор]]|Thor|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2013|[[Тор 2: Царства цемры]]|Thor: The Dark World|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2015|[[Рыцар кубкаў (фільм)|Рыцар кубкаў]]|Knight of Cups|Элізабэт}} {{УФільме|2017|[[Песня за песняй]]|Song to Song|Ронда}} {{УФільме|2019|[[Мсціўцы: Фінал]]|Avengers: Endgame|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2022|[[Тор: Каханне і гром]]|Thor: Love and Thunder|Джэйн Фостэр}} {{УФільме|2023|[[Май снежань]]|May December|Элізабэт}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Natalie Portman|Наталі Портман}} * {{imdb name|0000204|name=Наталі Портман}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{DEFAULTSORT:Портман Наталі}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] 9x0oxehfzp6b4hm9bas7n6i5xan0bhi 0 51738 5201460 5078110 2026-09-17T14:47:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201460 wikitext text/x-wiki {{Масавыя забойствы | Назва = Катынскі расстрэл | Выява = Katyn_Massacre_(04).jpg | Памер выявы = 300px | Подпіс = Мемарыял ахвярам Катынскага растрэлу | Спосаб забойства = [[расстрэл]] | Месца забойства = {{сцягафікацыя|СССР|1923}}: [[Катынь (сяло)|Катынь]] | Каардынаты = | Матыў забойства = | Дата = пачатак красавіка — канец мая 1940 года | Час = | Нападнікі = супрацоўнікі [[НКУС СССР]] | Забітыя = 21 857<ref name="Memo2015">{{cite book |url=http://www.memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf |title=Убиты в Катыни. Книга памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года |publisher=Мемориал |year=2015 |isbn=978-5-78700-123-5 |access-date=24 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503164213/http://memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf |archive-date=3 мая 2016 |url-status=dead }}</ref> | Параненыя = | Колькасць забойцаў = | Зброя = Пісталеты «[[Walther P38|Вальтэр]]» і «[[Браўнінг (пісталет)|Браўнінг]]» }} '''Катынскі расстрэл''' ({{lang-pl|zbrodnia katyńska}} — «''катынскае злачынства''») — савецкае вайсковае злачынства, масавыя забойствы польскіх грамадзян, галоўным чынам палонных афіцэраў польскага войска, здзейсненыя вясной 1940 года. Катынь — лясны масіў за 30 км на захад ад [[Смаленск]]а, дзе расстрэлы здзяйсняліся паводле рашэння [[Тройка НКУС|«тройкі» НКУС СССР]] адпаведна пастановы [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК УКП(б)]] ад 5 сакавіка 1940 года<ref name=politburo>[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=26 Решение Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411040938/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=26 |date=11 красавіка 2021 }}</ref><ref name="Sanford">{{ref-en}} Sanford, George. «[https://books.google.com/books?id=PZXvUuvfv-oC&pg=PT2&vq=massacred&dq=Katyn+massacre&source=gbs_search_s&sig=ACfU3U1Uf3WCNuHbcnboiTsLHCXWFcoY8Q#PPT18,M1 Katyn And The Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory]». Routledge, 2005.</ref><ref name="Fischer">{{ref-en}} Fischer, Benjamin B., «[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin’s Killing Field] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=24 сакавіка 2010 }}». «Studies in Intelligence», Winter 1999—2000.</ref>. Паводле абнародаваных архіўных дакументаў, агулам расстраляна 21 857 чалавек<ref name="Memo2015"/><ref name="memorial">[http://www.polit.ru/dossie/2008/03/19/katin.html «Катынь: хроника событий»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811082440/http://www.polit.ru/dossie/2008/03/19/katin.html |date=11 жніўня 2009 }}: Справка Международного общества «Мемориал» // Полит.ру, 19 марта 2008.</ref>. У верасні-кастрычніку 1939 года польскія афіцэры былі інтэрніраваны Чырвонай Арміяй у час [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]] і зняволены ў лагеры ваеннапалонных у [[Казельск]]у (Смаленская, цяпер [[Калужская вобласць]]). У красавіку-маі 1940 года былі расстраляны каля 4400<ref>ЭГБ</ref> польскіх афіцэраў. Тэрмін «Катынскі расстрэл» спачатку выкарыстоўваўся ў дачыненні пакарання смерцю польскіх афіцэраў у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]]. Пасля знаходжання іншых масавых пахаванняў польскіх грамадзян, а таксама савецкіх архіўных дакументаў, якія сведчылі пра расстрэлы, тэрміны «Катынскі расстрэл» і «Катынскае злачынства» сталі ўжываць таксама ў адносінах да праведзеных у красавіка-маі 1940 года расстрэлаў польскіх грамадзян, якія змяшчаліся ў розных лагерах і турмах НКУС СССР<ref name="memorial" />. Вядомыя чатыры групы масавых пахаванняў ахвяр расстрэлу: у Катынскім лесе, паблізу {{нп3|Меднага (Цверская вобласць)||ru|Медное (Тверская область)}}, на ўскраіне [[Харкаў|Харкава]] і каля пасёлка {{нп3|Быкаўня||pl|Bykownia}} пад [[Кіеў|Кіевам]]. Да эксгумацыйных работ 1990-х гадоў было дакладна вядома толькі аб Катынскім пахаванні, таму за серыяй злачынстваў на розных тэрыторыях замацавалася назва менавіта гэтай лакацыі. Упершыню пра Катынь даведаліся ад мясцовых жыхароў польскія чыгуначнікі, якія ў 1942 годзе працавалі пад Смаленскам у нямецкіх брыгадах. У сакавіку-красавіку [[1943]] года група нямецкіх экспертаў на чале з прафесарам Буцам выявіла ў Катынскім лесе 8 брацкіх магіл. 10 красавіка 1943 года немцы накіравалі ў Катынь групу польскіх грамадскіх дзеячаў з Варшавы і Кракава. 13 красавіка 1943 года нямецкае радыё паведаміла ўсяму свету пра пахаванні ў Катыні і назвала лічбу 10 тысяч чалавек. Пра знаходжанне масавых пахаванняў у Катынскім лесе ў [[1943]] годзе заявіў [[Рудольф-Крыстоф фон Герсдарф]]<ref>{{cite web| url=http://www.beck-shop.de/Quelle_Wikipedia-Massaker-Katyn/productview.aspx?product=9170144| title=Massaker von Katyn| publisher=// beck-shop.de| access-date=2013-1-23| archive-url=https://www.webcitation.org/6E2TZQrF8?url=http://www.beck-shop.de/Quelle_Wikipedia-Massaker-Katyn/productview.aspx?product=9170144| archive-date=2013-01-29}}{{ref-de}}</ref>, прадстаўнік Германіі, [[Акупацыя тэрыторыі СССР войскамі Трэцяга рэйха і яго саюзнікаў|якая акупавала гэтыя тэрыторыі]] падчас рэалізацыі [[Аперацыя «Барбароса»|аперацыі «Барбароса»]]. Скліканая Германіяй міжнародная камісія [[Нямецкае расследаванне Катынскай справы (1943)|правяла экспертызу]] і вырашыла, што расстрэлы здзейснены НКУС увесну 1940 года. У сваю чаргу [[Савецкі Саюз]] адмаўляў сваё дачыненне да таго, што адбылося. 15 красавіка 1943 года савецкі ўрад адхіліў сваё дачыненне да знішчэння польскіх афіцэраў і абвінаваціў у гэтым злачынстве немцаў. Паводле паведамлення ТАСС, польскія ваеннапалонныя ўдзельнічалі ў будаўнічых работах пад Смаленскам і ў час летняга нямецкага наступлення 1941 года былі ўзяты ў палон і потым знішчаны. Пасля вызвалення ў верасні 1943 года [[Смаленск]]а савецкімі войскамі была створана «Спецыяльная камісія па ўстанаўленні і расследаванні абставін расстрэлу нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Катынскім лесе ваеннапалонных польскіх афіцэраў» на чале з акадэмікам [[Мікалай Нілавіч Бурдэнка|Мікалаем Бурдэнкам]]. Яна эксгуміравала ў Катыні 925 трупаў, знайшла рэчавыя доказы, дакументы і зрабіла вывад, што польскіх афіцэраў восенню 1941 расстралялі немцы. [[Савецкае расследаванне Катынскай справы (1943—1944)]] вырашыла, што польскія грамадзяне былі расстраляны нямецкімі акупацыйнымі войскамі. Паведамленне камісіі было апублікавана ў газеце «Правда» (26 студзеня 1944 года), «Комсомольская правда» (27 студзеня 1944 года). Гэта заключэнне было афіцыйным пунктам погляду ў СССР і краінах [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] да 1990 года, калі кіраўніцтва СССР афіцыйна прызнала адказнасць НКУС СССР<ref name="Interfax">Интерфакс: [http://www.interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=16977 «Новый ход катынскому делу»]</ref>. 13 красавіка 1990 года Прэзідэнт СССР [[М. Гарбачоў]] перадаў Прэзідэнту Рэспублікі Польшча [[Войцех Ярузельскі|В. Ярузельскаму]] копіі знойдзеных быццам бы ў самы апошні час савецкімі архівістамі і гісторыкамі спісаў і іншых матэрыялаў былога Галоўнага ўпраўлення па справах ваеннапалонных і інтэрніраваных НКУС СССР. Пры гэтым Гарбачоў падкрэсліў, што тысячы польскіх грамадзян, якія загінулі ў смаленскіх лясах паўстагоддзя таму назад, сталі ахвярамі [[Лаўрэнцій Берыя|Л. Берыі]] і яго падручных. Расследаванне Галоўнай ваеннай пракуратуры Расіі, якое завяршылася ў 2004 годзе, пацвердзіла вынясенне «тройкай НКУС» смяротных прысудаў 14 542 польскім ваеннапалонным па вінавачанні ў здзяйсненні дзяржаўных злачынстваў і дакладна выявіла смерць 1803 чалавек і асобу 22 з іх<ref name=gvpreply>[http://old.memo.ru/daytoday/5katyn2.htm Ответ ГВП на письмо общества «Мемориал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322150525/http://old.memo.ru/daytoday/5katyn2.htm |date=22 сакавіка 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Следует ли продолжать борьбу за реабилитацию жертв Катынской трагедии после сегодняшнего поражения потерпевших в Верховном суде России?//Радио «Свобода». |url=http://www.svobodanews.ru/content/Transcript/482549.html |access-date=24 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512070320/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/482549.html |archive-date=12 мая 2010 |url-status=dead }}</ref>. Тэма Катынскага расстрэлу працяглы час ускладняла [[польска-расійскія адносіны]]. У 2010 годзе прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Д. А. Мядзведзеў]] адзначыў: «Катынская трагедыя — гэты вынік злачынства І. Сталіна і шэрага яго паслугачоў. Пазіцыя расійскай дзяржавы па гэтым пытанні даўно сфармулявана і застаецца нязменнай»<ref>[http://top.rbc.ru/society/20/10/2010/485205.shtml КПРФ назвала фальсификацией официальную версию Катынского расстрела:: Общество:: Top.rbc.ru]</ref>. 10 красавіка 2010 года пад Смаленскам [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|пацярпеў крушэнне]] самалёт [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнта Польшчы]] [[Лех Качыньскі|Леха Качыньскага]] [[Ту-154]]<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20130410/931563836.html|title=Катастрофа польского самолета Ту‑154 под Смоленском 10 апреля 2010 г|date=2013-04-10|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2016-03-20}}</ref>. На борце самалёта знаходзілася 96 чалавек — 88 пасажыраў і 8 членаў экіпажа, якія ляцелі на жалобныя мерапрыемствы ў Катыні з нагоды 70-годдзя Катынскага злачынства<ref>{{cite web|url=http://www.radiopolsha.pl/6/136/Artykul/203063|title=Пятая годовщина катастрофы ТУ-154М под Смоленском|date=2015-04-10|publisher=Польское радио|access-date=2016-03-20}}</ref>. 26 лістапада 2010 года Дзярждума Расіі прыняла заяву «Аб Катынскай трагедыі і яе ахвярах», у якой прызнае, што масавы расстрэл польскіх грамадзян у Катыні быў зроблены згодна прамому ўказанню Сталіна і іншых савецкіх кіраўнікоў<ref>[http://top.rbc.ru/politics/21/10/2011/621556.shtml Москва готова обсуждать реабилитацию жертв Катыни:: Политика:: Top.rbc.ru]</ref> і з'яўляецца злачынствам сталінскага рэжыма<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/11/101126_duma_katyn_statement.shtml Би-Би-Си: «Дума признала расстрел в Катыни преступлением Сталина»]</ref>. У красавіку 2012 года [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]] класіфікаваў Катынскі расстрэл як [[ваеннае злачынства]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/81064-espch-priznal-rasstrel-polskih-ofitserov-v-katyni-voennym-prestupleniem ЕСПЧ признал расстрел польских офицеров в Катыни военным преступлением]</ref>. == Паланенне польскіх афіцэраў == === Падзел Польшчы === {{main|Польская кампанія вермахта (1939)|Дзіўная вайна|Польскі паход РСЧА}} 1 верасня 1939 года Германія напала на [[Польская Рэспубліка (1918-1939)|Польшчу]]. 3 верасня 1939 года [[Вялікабрытанія|Англія]] і [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]], выконваючы прынятыя перад Польшчай абавязанні, абвясцілі Германіі вайну, што атрымала назву «[[Дзіўная вайна]]», бо 110 французскіх і англійскіх дывізій «абсалютна не дзейнічалі» супраць 23 нямецкіх дывізій<ref>доктар гістарычных навук В. Шаўчэнка, [http://www.day.kiev.ua/123249 «Начало Второй мировой»]</ref>. 17 верасня на тэрыторыю Польшчы ўступілі сілы [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|РСЧА]]. У афіцыйнай ноце Масква тлумачыла гэтыя дзеянні развалам польскай дзяржавы і патрэбай абараніць пераважалае ў гэтых абласцях украінскае і беларускае насельніцтва<ref>[http://www.vilavi.ru/prot/071205/071205.shtml Вступление Советского Союза во вторую мировую войну. Документы и фотографии 1939 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080403225031/http://vilavi.ru/prot/071205/071205.shtml |date=3 красавіка 2008 }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2005/04/11/pakt.html Наш ответ Керзону запоздал?]</ref>. Англія і Францыя не абвясцілі вайну СССР. Увод савецкіх войскаў у Польшчу быў ажыццёўлены ў адпаведнасці з размежаваннем [[Сфера ўплыву|сфер зацікаўленняў]] па [[s:ru:Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Сакрэтнаму дадатковаму пратаколу]] да [[Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам|Дагаворам аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам]]<ref name="Семиряга">М. И. Семиряга. [http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/index.html Тайны сталинской дипломатии. 1939—1941.] — М.: Высшая школа, 1992. — 303 с.</ref><ref name="Leb">Н. С. Лебедева. [http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517104742/http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm |date=2011-05-17 }} — М.: РГГУ, 1996. — «Другая война. 1939—1945» с. 237—295</ref><ref name="Shirer-Poland">У. Ширер. [http://wunderwaffe.narod.ru/HistoryBook/Rise_Fall/Poland.htm Взлёт и падение Третьего рейха.] Часть 14. На очереди Польша.</ref>. Чырвоная Армія заняла тэрыторыі [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія ўваходзілі па [[Рыжскі дагавор (1921)|Рыжскаму мірнаму дагавору 1921 года]] ў склад Польшчы, а до 1917 года — у склад [[Расійская імперыя|Расійскай]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперый]] ([[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Валынская губерня|Валынская]] і інш. губерні, [[Галічына]]). Намеснік [[Савет народных камісараў СССР|наркама]] замежных спраў СССР [[Уладзімір Пятровіч Пацёмкін|У. П. Пацёмкін]] у 1938 годзе выказваўся пра магчымасць у хуткай будучыні «[[Падзелы Рэчы Паспалітай|чацвёртага падзелу Польшчы]]»<ref>Рид А., Фишер Д. [http://militera.lib.ru/research/coalitions/05.html Смертельное объятие: Гитлер, Сталин и нацистско-советский пакт, 1939—1941] // Сборник [http://militera.lib.ru/research/coalitions Международные коалиции и договоры накануне и во время Второй мировой войны.] — М., ИНИОН РАН, 1990.</ref><ref name="syndrom1">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова. [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_01.html Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях.] Глава 1. — М., РОССПЭН, 2001. ISBN 5-8243-0197-2</ref>. Такая назва для падзей верасня-кастрычніка 1939 года часам ужываецца і ў сучаснай гістарыяграфіі<ref name="Leb" /><ref>Н. С. Лебедева. [http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517104742/http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm |date=2011-05-17 }} «Другая война. 1939—1945», Российский государственный гуманитарныый университет, 1996, с. 237—295</ref>. === Палонныя і інтэрнаваныя === [[Файл:Jeńcy1.jpg|thumb|250px|Польскія палонныя, узятыя Чырвонай Арміяй.]] [[19 верасня]] 1939 года загадам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Народнага камісара ўнутраных спраў СССР]] № 0308 было створана Кіраванне па справах ваеннапалонных і інтэрнаваных (УПВИ) пры НКУС СССР і арганізаваны 8 лагераў для зместу польскіх ваеннапалонных (Асташкаўскі, Юхноўскі, Казельскі, Пуціўльскі, Казельшчанскі, [[Старабельскі лагер ваеннапалонных|Старабельскі]], Южскі і Аранскі). Начальнікам кіравання быў прызначаны маёр [[Пётр Карпавіч Сапруненка|Пётр Сапруненка]], які працаваў у сакратарыяце Берыі<ref>{{кніга|загаловак=Катынь. Пленники необъявленной войны. Документы|спасылка=http://katynbooks.narod.ru/prisoners/index.htm|месца=М.|выдавецтва=МФ «Демократия»|год=1999|isbn=5-89511-002-9}}, Документ № 11, Приказ Народного комиссара внутренних дел Союза ССР 19 сентября 1939 года № 0308</ref>. Усяго падчас пасоўвання Чырвонай Арміі было ўзята ў палон до паўмільёна<ref name="Отчёт">Мельтюхов М. И, ''Отчёт Украинского и Белорусского фронтов Красной Армии'', с. 367.</ref> польскіх грамадзян. Большасць з іх былі неўзабаве вызвалены, і ў лагеры НКУС трапілі 130 242 чалавекі<ref>''В. Парсаданова.'' [http://katynbooks.narod.ru/drama/drama.html#003 К истории катынского дела.] // № 3 журнала «Новая и новейшая история» 1990 год</ref>, сярод якіх былі як вайскоўцы польскай арміі, гэтак і іншыя асобы, якіх кіраўніцтва Савецкага Саюза злічыла «падазронымі» з-за іх імкнення да аднаўлення незалежнасці Польшчы. Паводле рашэння [[Палітбюро]] [[ЦК УКП(б)]] ад 3 кастрычніка 1939 года<ref name="POW37">«Катынь. Пленники необъявленной войны. Документы». М.: МФ «Демократия», 1999. [http://katynbooks.narod.ru/prisoners/Docs/037.html Документ № 37]</ref>, шарагоўцаў і унтэр-афіцэраў, выхадцаў з тэрыторый Польшчы, што адышлі да СССР, распусцілі па дамах, а больш за 40 тысяч жыхароў Заходняй і Цэнтральнай Польшчы перадалі Германіі. Астатнія ваеннапалонныя былі размеркаваны наступным чынам<ref name="POW76">«Катынь. Пленники необъявленной войны. Документы». М.: МФ «Демократия», 1999. [http://katynbooks.narod.ru/prisoners/Docs/076.html Документ № 76]</ref>: {| style="margin:auto;" class="standard" |+ ! |Катэгорыя ! |Размяшчэнне ! |Колькасць |- | Афіцэрскі склад | [[Старабельскі лагер ваеннапалонных|Старабельскі]] ([[Луганская вобласць]]) | 4 000 чал. |- | Афіцэрскі склад | [[Казельск]]і ([[Опціна пустынь]]) | 5 000 чал. |- | Жандары, паліцыянты і ім адпаведныя | [[Асташкаўскі лагер]] ([[Ніла-Сталобенская пустынь]]) | 4 700 чал. |- | Шарагоўцы і мал. камсастаў | будаванне дарогі [[Наваград-Валынскі]] — [[Львоў]] | 18 000 чал. |- | Шарагоўцы і мал. камсастаў | Наркамчармет на працу ў [[Крыварожскі жалезарудны басейн|Крыварожскім басейне]] | прыкладна 10 000 чал. |- | '''РАЗАМ''' | | '''прыкладна 41 700 чал.''' |+ |} З красавіка-мая 1940 года ад афіцэраў, якія змяшчаліся ў трох лагерах — Асташкаўскім, Казельскам і Старабельскім, — перасталі прыходзіць лісты, якія даходзілі да сем'яў праз [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнародны Чырвоны Крыж]], і сем'і гэтых афіцэраў ужо больш не атрымалі ніводнага паштовага адпраўлення<ref name="snegirev">В. В. Снегирев [http://samlib.ru/s/snegirew_w_w/snegirev001.shtml «Это было в Старобельске. Эхо Катынской трагедии: Свидетели и документы рассказывают»] Луганск 2004 год. ISBN 5-7707-1244-9</ref><ref name="churchill">[[Уінстан Чэрчыль|Уинстон Черчилль]] ''Вторая мировая война'' [http://www.ruslib.com/MEMUARY/1939-1945/CHURCHILL/world_war_ii-2.txt_Piece40.42 Том 3. Часть 42] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928102342/http://www.ruslib.com/MEMUARY/1939-1945/CHURCHILL/world_war_ii-2.txt_Piece40.42 |date=28 верасня 2007 }} В шести томах. Книга вторая. Том 3—4. «Военное издательство», 1991 ISBN 5-203-00706-3</ref>. == Расстрэл == {{арфаграфія}} [[Файл:Katyn - decision of massacre p1.jpg|right|thumb|250px|Запіска Берыі Сталіну.]] [[Файл:Katyn - command of massacre.jpg|right|thumb|250px|Першы асобнік рашэння [[Палітбюро]] ЦК [[УКП(б)]] ад [[5 сакавіка]] [[1940]] года<ref name="politburo"/><ref>[http://rusarchives.ru/publication/katyn/02.shtml Документы из «пакета N 1». Архивы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100501225942/http://rusarchives.ru/publication/katyn/02.shtml |date=1 мая 2010 }}</ref>.]] Як сведчаць абнародаваныя ў [[1992]] годзе дакументы, [[3 сакавіка]] [[1940]] года<ref name=lebedeva>«По номерам других писем Берии и документам, в которых цифры точно совпадают с 3 марта, нам удалось точно установить — 3 марта.» Цитата по: [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&file=print&id=28 «Катынь — боль не только Польши, но и России» (Выступление Лебедевой Н. С.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927173226/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&file=print&id=28 |date=27 верасня 2007 }}</ref> народны камісар унутраных спраў [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Л. П. Берыя]] прапанаваў [[Палітбюро ЦК УКП(б)]]: {{Пачатак цытаты}}<poem> ''«У лагерах для ваеннапалонных НКУС СССР і ў турмах заходніх абласцей Украіны і Беларусі ў наш час утрымліваецца вялікая колькасць былых афіцэраў польскай арміі, былых працаўнікоў польскай паліцыі і разведвальных органаў, членаў польскіх нацыяналістычных контррэвалюцыйных партый, удзельнікаў выкрытых контррэвалюцыйных паўстанцкіх арганізацый, перабежчыкаў і інш. Усе яны з'яўляюцца клятымі ворагамі савецкай улады, перапоўненымі нянавісці да савецкага ладу.'' <…> ''У лагерах для ваеннапалонных утрымліваецца ўсяго (не лічачы салдат і унтэр-афіцэрскага складу) 14 736 былых афіцэраў, службоўцаў, абшарнікаў, паліцэйскіх, жандараў, турэмнікаў, асаднікаў і раведчыкаў, па нацыянальнасці звыш 97 % — палякі.'' <…> ''Выходзячы з таго, што ўсё яны з'яўляюцца закаранелымі, непапраўнымі ворагамі савецкай уладзе, НКУС СССР лічыць патрэбным:'' <…> ''Справы пра змешчаных у лагерах ваеннапалонных — 14 700 чалавек былых польскіх афіцэраў, службоўцаў, абшарнікаў, паліцэйскіх, разведчыкаў, жандараў, асаднікаў і турэмнікаў, а таксама справы пра арыштаваных і змешчаных у турмах заходніх абласцей Украіны і Беларусі ў колькасці 11 000 чалавек членаў розных контррэвалюцыйных шпіёнскіх і дыверсійных арганізацый, былых [[абшарнік]]аў, фабрыкантаў, былых польскіх [[афіцэр]]аў, службоўцаў і [[перабежчык]]аў — разгледзець у асобым парадку, з прымяненнем да іх вышэйшай меры кары — [[расстрэл]]а»<ref name=berianote1940>[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=6 Записка НКВД СССР написанная не позднее 5 марта 1940 года о польских военнопленных, подписанная Л. П. Берия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927173339/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=6 |date=27 верасня 2007 }}</ref><ref name="history1993">Вопросы истории", 1993, № 1, стр. 7—22</ref>.''</poem>{{Канец цытаты}} [[5 сакавіка]] быў прынята адпаведны развязак Палітбюро: {{Пачатак цытаты}} ''«Справы <…> разгледзець у асобым парадку, з прымяненнем да іх вышэйшай меры кары — расстрэлу. Разгляд справы правесці без выкліку арыштаваных і без падання вінавачання, пастановы пра сканчэнне следства і абвінаваўчага выніку. <…> Разгляд спраў і вынясенне рашэння ўскласці на тройку, у складзе т. т. [[Усевалад Мікалаевіч Мяркулаў|У. М. Мяркулава]], [[Багдан Захаравіч Кобулаў|Б. Кобулава]] і [[Леанід Факеевіч Баштакоў|Баштакова]] (начальнік 1-га спецаддзела НКУС СССР)»<ref name="history1993"/><ref name=protokol13>[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=26 Выписка из протокола № 13 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) «Особая папка» от 5 марта 1940 года «Вопрос НКВД СССР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411040938/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=26 |date=11 красавіка 2021 }}</ref>.'' {{Канец цытаты}} Да канца сакавіка ў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] была завершана распрацоўка плана па вывазе польскіх ваеннапалонных з лагераў і турмаў да месцаў расстрэлу. Зняволеных з усіх украінскіх турмаў везлі на расстрэл у [[Кіеў]], [[Харкаў]] і [[Херсон]], з беларускіх — у [[Мінск]]<ref name="syndrom2" /><ref name=autogenerated3>[http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm Н. С. Лебедева, «Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517104742/http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm |date=2011-05-17 }}, «Другая война. 1939—1945», РГГУ, 1996</ref>. Для знішчэння зняволеных [[Асташкаўскі лагер|Асташкаўскага лагера]] была згатавана [[Цвер|Калінінская]] турма, загадзя вызваленая ад іншых зняволеных. Адначасна непадалёк ад Калініна, у мястэчку {{нп3|Меднае (Цверская вобласць)||ru|Медное (Тверская область)}}, экскаватары вырылі некалькі велізарных ям<ref name="Leb" />. Кіраваў масавым расстрэлам польскіх афіцэраў у Асташкаўскім лагеры [[Васіль Міхайлавіч Блахін (чэкіст)|В. М. Блахін]]<ref>Rayfield, '''стр. 378'''</ref><ref>В Катыни Блохин лично расстрелял около 700 поляков. См. [http://svpressa.ru/society/article/24593/ Медведев разрешил рассекретить расстрел в Катыни]</ref>. З пачатку красавіка ваеннапалонных пачалі вывозіць на расстрэл эшалонамі па 350—400 чалавек. Этапіраваныя зняволеныя меркавалі, што іх збіраюцца адпусціць на волю, таму настрой у іх шэрагах было прыўзняты<ref name="Leb" /><ref name="syndrom_apx">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова ''Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях'' [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/appendix.html ПРИЛОЖЕНИЕ: Заключение комиссии экспертов Главной военной прокуратуры по уголовному делу № 159 о расстреле польских военнопленных из Козельского, Осташковского и Старобельского спецлагерей НКВД в апреле—мае 1940 г], ISBN 5-8243-0197-2</ref>. У працы «Катынскі лабірынт» В. Абарынаў прыводзіць апошнія радкі з дзённіка польскага ваеннапалоннага — маёра Адама Сольскага, адпраўленага па этапе з [[Казельскі лагер|Казельскага лагеры]] [[7 красавіка]] 1940 года. У дзённіку, пазней знойдзеным нямецкай камісіяй [[Герхард Бутц|Г. Бутца]], значыцца<ref name=solskij>Цит. по: ''Абаринов В.'' [http://www.unilib.neva.ru/dl/327/Theme_11/Sources/Katin/Solsky.htm Катынский лабиринт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080618013615/http://www.unilib.neva.ru/dl/327/Theme_11/Sources/Katin/Solsky.htm |date=18 чэрвеня 2008 }} — М.: Новости, 1991 год.</ref>: {{Пачатак цытаты}} ''«20 красавіка. З 12 гадзін стаім у Смаленску на запасным шляху.'' ''21 красавіка. Падыманне ў турэмных вагонах і падрыхтоўка на выхад. Нас кудысьці перавозяць у машынах. Што далей? Са світанку дзень пачынаецца неяк дзіўна. Перавозка ў боксах „крумкача“ (страшна). Нас прывезлі кудысьці ў лес, падобна на дачнае месца. Старанны ператрус. Цікавіліся маім заручальным кольцам, забралі рублі, дзягу, сцізорык, гадзіннік, які паказваў 6.30…»'' {{Канец цытаты}} Непасрэдна ў Катыні расстрэл ажыццяўляўся наступным чынам: тых, каго расстрэльвалі, злучалі (часам таксама накідалі на галаву [[шынель]]) і падводзілі да рова, пасля чаго стралялі з пісталета ў патыліцу. У [[Харкаў|Харкаве]] і [[Цвер|Калініне]] расстрэлы здзяйсняліся ў турмах. Выкарыстоўваліся галоўным чынам пісталеты «Вальтэр» і «Браўнінг» пад [[Патрон (зброевы)|патрон]] «Браўнінг» [[калібр]]а [[7,65×17 мм|7,65 мм]] (у меншай ступені [[6,35×15,5 мм «Браўнінг»|6,35 мм]]). Той факт, што пры эксгумацыі ў Катыні ў [[1943]] годзе былі выяўлены вылучна патроны нямецкай вытворчасці, працяглы час прыводзілася ў якасці аднаго з асноўных довадаў таго, што расстрэлы былі здзейснены нямецкімі акупацыйнымі войскамі. У наш час сабрана дастаткова сведчанняў і ўскосных довадаў таго, што гэтыя патроны выкарыстоўваліся ў [[пісталет]]ах фірмы «[[Walther|Вальтэр]]» ці «[[Mauser|Маўзер]]», якія выкарыстоўваліся супрацоўнікамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] пры расстрэлах<ref name="Лебедева">Лебедева Н. С. [http://www.polska.ru/polska/historia/katyn.html Четвёртый раздел Польши и Катынская трагедия]//«Другая война. 1939—1945», М. изд-во РГГУ, 1996, с. 237—295. ISBN 5-7281-0053-8 Автор — д. и. н., ведущий научный сотрудник Института Всеобщей Истории РАН [http://www.epochtimes.ru/content/view/2637/34/]</ref>. Апроч таго, у пачатку [[1990-я|1990-х гадоў]] пры раскопах на палігоне НКУС «Меднае» пад [[Цвер]]ам, дзе, у прыватнасці, былі пахаваны расстраляныя ў Калінінскай турме палякі — вязні [[Асташкаўскі лагер|Асташкаўскага лагера]], следчымі Галоўнай ваеннай пракуратуры і польскімі даследчыкамі былі выяўлены гільзы, аналагічныя катынскім<ref>[http://www.vremya.ru/2007/181/13/188466.html д. и. н. Юлия Кантор. Ни оперативного интереса, ни исторической ценности"] //«Время новостей», 04.10.2007</ref>. Пакаранню смерцю доўжыліся з пачатку красавіка до сярэдзіны мая 1940 года ў рамках «Аперацыі па разгрузцы лагераў»<ref name="Leb" /><ref name="syndrom_apx" />. Паводле дадзеных, паказаных у запісцы старшыні [[КДБ СССР]] [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. М. Шалепіна]] ([[1959]]), усяго былі расстраляны 21 857 чалавек, з іх у Катыні 4 421 чалавек, у Харкаве 3 820 чалавек, у Калініне 6 311 чалавек і 7 305 чалавек у лагерах і турмах Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі<ref name=autogenerated1>«Вопросы истории», 1993, № 1, стр. 7-22</ref><ref name=hideit>[http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=42 Записка председателя КГБ при СМ СССР А. Н. Шелепина от 3 марта 1959 года № 632-Ш с предложением ликвидировать все дела по операции, проведенной органами НКВД в соответствии с постановлением ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120801073606/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=42 |date=1 жніўня 2012 }}</ref>. {| style="margin:auto;" class="standard" |- ! Месца расстрэлу, паводле дадзеных «Запіскі…» Шалепіна ! Колькасць, чалавек |- | у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]] (Смаленская вобласць) | {{0}}4 421 |- | у [[Старабельскі лагер ваеннапалонных|Старабельскім лагеры]] (Луганская вобласць) | {{0}}3 820 |- | у [[Асташкаўскі лагер|Асташкаўскім лагеры]] (Калінінская вобласць) | {{0}}6 311 |- | у іншых лагерах і турмах Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі | {{0}}7 305 |- | '''Разам''' | '''21 857''' |} Сярод пакараных смерцю былі як кадравыя афіцэры (у тым ліку Якуб Вайда, бацька вядомага [[кінарэжысёр]]а [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]]), гэтак і афіцэры ваеннага часу — мабілізаваныя адвакаты, журналісты, інжынеры, настаўнікі, лекары і г. д.<ref name="churchill"/><ref name=semiryaga>Семиряга М. И. [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&file=print&id=277 Глава «Преступление в Катыни»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927173410/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&file=print&id=277 |date=27 верасня 2007 }} из книги ''Тайны сталинской дипломатии 1939—1941'' М.: Высшая школа, 1992 год.</ref>, улучаючы ўніверсітэцкіх прафесараў, якіх толькі ў Казельскім лагеры знаходзілася 20 чалавек<ref name=ejevsky>Леопольд Ежевский [http://www.unilib.neva.ru/dl/327/Theme_11/Literature/ejevsky.htm КАТЫНЬ 1940] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071220134631/http://www.unilib.neva.ru/dl/327/Theme_11/Literature/ejevsky.htm |date=20 снежня 2007 }}</ref>. == Пытанне аб «зніклых» афіцэрах == Восенню 1940 года афіцэраў польскага Генеральнага штаба перавялі з [[Гразавец]]кага лагера ў Маскву. Група афіцэраў, што не малі антысавецкіх поглядаў, была пераведзена ў Бутырскую турму і на Лубянку, а потым прывезена на падмаскоўнае лецішча. Там Берыя і Мяркулаў, па ўспамінах Юзафа Чапскага, сабралі палякаў для абмеркавання з імі пытання пра арганізацыю ядра Польскай Чырвонай Арміі. Падчас дыскусій было паднята пытанне і пра зніклых з Казельска, Старабельска і Асташкава польскіх афіцэраў. Юзаф Чапскі так апісвае далейшае ў сваёй кнізе ўспамінаў «На нялюдскай зямлі»: {{пачатак цытаты}}<poem> «У кастрычніку 1940 года — за восем месяцаў до пачатку савецка-германскай вайны — бальшавікі перавезлі ў адмысловы лагер недалёка ад Масквы некалькі афіцэраў нашага штаба, сярод якіх быў падпалкоўнік Берлінг, і прапанавалі ім арганізаваць польскае войска, каб ваяваць супраць немцаў. Берлінг з ухвалай паставіўся да гэтай прапановы, зрабіўшы пры гэтым адну істотную абмоўку, каб у гэта войска маглі ўступіць усе афіцэры і іншыя польскія вайскоўцы незалежна ад іх палітычных поглядаў. У сустрэчы бралі ўдзел Берыя і Мяркулаў. — Ну вядома ж, — заявілі яны, — палякі ўсіх палітычных поглядаў будуць мець права ўступіць у гэтую армію. — Вельмі добра, — адказаў Берлінг, — у лагерах у Казельску і Старабельску знаходзяцца выдатныя кадры для гэтай арміі. На што Мяркулаў заўважыў: — Не, не гэтыя. Мы здзейснілі з імі велізарную памылкі»<ref name="syndrom2">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова. [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_02.html Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях.] Глава 2. — М., РОССПЭН, 2001. ISBN 5-8243-0197-2</ref><ref>Цит. по: Ромуальд Святек (Свентек, Щвёнтек) [http://katynbooks.narod.ru/vizh/1991-09.html Катынский лес.] Публикация и перевод редактора «Военно-исторического журнала» капитана 2 ранга В. Ф. ПАТРУШЕВА, ВИЖ № 9, 1991</ref>.</poem> {{oq|ru|<poem> «В октябре 1940 года — за восемь месяцев до начала советско-германской войны — большевики перевезли в специальный лагерь недалеко от Москвы несколько офицеров нашего штаба, среди которых был подполковник Берлинг, и предложили им организовать польскую армию, чтобы воевать против немцев. Берлинг с одобрением отнёсся к этому предложению, сделав при этом одну существенную оговорку, чтобы в эту армию могли вступить все офицеры и другие польские военнослужащие независимо от их политических взглядов. Во встрече участвовали Берия и Меркулов. — Ну конечно же, — заявили они, — поляки всех политических взглядов будут иметь право вступить в эту армию. — Очень хорошо, — ответил Берлинг, — в лагерях в Козельске и Старобельске находятся прекрасные кадры для этой армии. На что Меркулов заметил: — Нет, не эти. Мы совершили с ними огромную ошибку».</poem>}} {{канец цытаты}} Польскі пісьменнік [[Рамуальд Свёнтэк]], аднак, цытуе рапарт польскага палкоўніка Е. Гарчынскага, напісаны ў [[1943]] годзе (ужо ў дні [[эксгумацыя|эксгумацыі]] ў Катыні), дзе фраза прыведзена ў трохі іншай рэдакцыі<ref name="Sviatek">Ромуальд Святек (Свентек, Щвёнтек) [http://katynbooks.narod.ru/vizh/1991-09.html Катынский лес.] Публикация и перевод редактора «Военно-исторического журнала» капитана 2 ранга В. Ф. Патрушева, ВИЖ № 9, 1991.</ref>: {{пачатак цытаты}} «Калі мы сказалі камісару Берыя, што вялікі лік першакласных афіцэраў для актыўнай службы знаходзіцца ў лагерах у Старабельску і Казельску, ён заявіў: „Складзіце іх спіс, аднак няшмат з іх засталося, бо мы здзейснілі вялікую памылку, перадаўшы большую іх частку немцам“». {{oq|ru|«Когда мы сказали комиссару Берия, что большое число первоклассных офицеров для активной службы находится в лагерях в Старобельске и Козельске, он заявил: „Составьте их список, однако немного из них осталось, поскольку мы совершили большую ошибку, передав большую их часть немцам“».}} {{канец цытаты}} Пасля нападу Германіі на СССР сітуацыя змянілася. Сталін усталяваў дыпламатычныя адносіны з саюзным польскім урадам у выгнанні. Па ўказе пра амністыю ад [[8 жніўня]] [[1941]] года захопленым у палон і інтэрнаваным польскім грамадзянам была пададзена амністыя і права свабоднага перамяшчэння па тэрыторыі Савецкага Саюза<ref name="otchk">''«От ЧК до ФСБ. Документы и материалы по истории органов безопасности Тверского края. 1918—1998»'' Тверь, 1998, стр. 215, документ № 146 «Архив управления ФСБ по Тверской области». Ф. 1. Оп. 1. Д. 14.</ref>. Пачалося фармаванне [[Армія Андэрса|польскай арміі ў СССР]]. [[3 снежня]] 1941 года Сталін і Молатаў сустрэліся з кіраўніком польскага ўрада генералам [[Уладзіслаў Сікорскі|Сікорскім]] і генералам [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрсам]]. Пры гэтым адбыўся такі дыялог (цытуецца па польскім афіцыйным запісе): {{Пачатак цытаты}}<poem> СІКОРСКІ: Я заяўляю вам, спадар прэзідэнт, што ваша дырэктыва пра амністыю не выконваецца. Вялікая колькасць нашых людзей, прытым найболей каштоўных для арміі, знаходзіцца яшчэ ў лагерах і турмах. СТАЛІН (запісвае): Гэта немагчыма, бо амністыя тычылася ўсіх, і ўсе палякі вызвалены. (Апошнія словы адрасаваны Молатаву. Молатаў падтаквае.)(…). СІКОРСКІ: У мяне з сабой спіс, дзе значыцца каля 4 000 афіцэраў, вывезеных сілком і змешчаных у дадзены момант у турмах і лагерах, і нават гэты спіс няпоўны, таму што ўтрымлівае толькі тыя прозвішчы, якія названы па памяці. Я даручыў праверыць, ці няма іх у Польшчы, з якой у нас пастаянная сувязь. Апынулася, што там няма ніводнага з іх; гэтак жа, як і ў лагерах ваеннапалонных у Германіі. Гэтыя людзі знаходзяцца тут. Ніводны з іх не вярнуўся. СТАЛІН: Гэта немагчыма. Яны ўцяклі. АНДЭРС: Куды яны маглі ўцячы? СТАЛІН: Ну, у [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]<ref name=andersbook>Андерс В. ''Без последней главы'' «Иностранная литература», 1990, № 11 °C. 231—255 ; № 12 °C. 219—250. [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pagesdedf.html?Key=19173&page=20#33 Переговоры: Сикорский — Сталин]</ref>.</poem> {{oq|ru|<poem> СИКОРСКИЙ: Я заявляю вам, господин президент, что ваше распоряжение об амнистии не выполняется. Большое количество наших людей, причём наиболее ценных для армии, находится ещё в лагерях и тюрьмах. СТАЛИН (записывает): Это невозможно, поскольку амнистия касалась всех, и все поляки освобождены. (Последние слова адресованы Молотову. Молотов поддакивает.)(…). СИКОРСКИЙ: У меня с собой список, где значится около 4 000 офицеров, вывезенных насильно и находящихся в данный момент в тюрьмах и лагерях, и даже этот список неполон, потому что содержит лишь те фамилии, которые названы по памяти. Я поручил проверить, нет ли их в Польше, с которой у нас постоянная связь. Оказалось, что там нет ни одного из них; так же, как и в лагерях военнопленных в Германии. Эти люди находятся здесь. Ни один из них не вернулся. СТАЛИН: Это невозможно. Они убежали. АНДЕРС: Куда они могли убежать? СТАЛИН: Ну, в [[Маньчжурыя|Маньчжурию]].</poem>}} {{Канец цытаты}} Тым часам Андэрс, які стаў кіраўніком польскай арміі на тэрыторыі СССР, распачынаў усё магчымае, каб адшукаць «зніклых» афіцэраў, і нават камандзіраваў з гэтай мэтай аднаго са сваіх падначаленых, Юзафа Чапскага (які сядзеў раней у Старабельскім лагеры). Пазней ён успамінаў у сваіх мемуарах: {{Пачатак цытаты}} «Мяне ўсё больш грызла трывога. З боку савецкіх улад — маўчанне ці ўніклівыя фармальныя адказы. А тым часам з'явіліся страшныя чуткі аб лёсе зніклых. Што іх вывезлі на паўночныя астравы за Палярным колам, што іх патапілі ў [[Белае мора|Белым моры]] і т. п. Фактам было тое, што ні пра аднаго з 15 000 зніклых палонных не было з вясны 1940 года ніякіх вестак і нікога з іх, даслоўна — ніводнага, не ўдалося адшукаць. Толькі ўвесну 1943 года адкрылася свету страшная таямніца, свет пачуў слова, ад якога дагэтуль вее жахам: Катынь»<ref name="ander">Андерс В. ''Без последней главы'' «Иностранная литература», 1990, № 11. C. 231—255 ; № 12 219—250. [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pagesae44.html?Key=19173&page=40#55 Мы оставляем в России тайну]</ref>. {{oq|ru|«Меня всё более грызла тревога. Со стороны советских властей — молчание или уклончивые формальные ответы. А тем временем появились страшные слухи о судьбе пропавших. Что их вывезли на северные острова за Полярным кругом, что их утопили в [[Белае мора|Белом море]] и т. п. Фактом было то, что ни об одном из 15 000 пропавших пленных не было с весны 1940 года никаких известий и никого из них, буквально — ни одного, не удалось отыскать. Только весной 1943 года открылась миру страшная тайна, мир услышал слово, от которого до сих пор веет ужасом: Катынь»}} {{Канец цытаты}} == Расследаванні катынскага расстрэлу == === Нямецкае расследаванне === {{main|Нямецкае расследаванне Катынскай справы (1943)}} [[Файл:Katyń, ekshumacja ofiar.jpg|thumb|250px|Эксгумацыя катынскай магілы.]] [[Файл:Katyn massacre 1.jpg|thumb|250px|Раскапаная магіла.]] [[Файл:Katyn massacre 7.jpg|thumb|250px|Раскапаная магіла.]] У лютым 1943 года нямецкая палявая паліцыя па ўказаннях мясцовых жыхароў выявіла пахаванні ў Катыні і пачала расследаванне; 29 сакавіка пачалася эксгумацыя, а 13 красавіка было афіцыйна абвешчана пра знаходку пахаванняў расстраляных польскіх афіцэраў. Эксгумацыя, якой кіраваў прафесар [[Герхарт Бутц]], працягвалася да 7 чэрвеня з прыцягненнем міжнароднай камісіі, што складалася з еўрапейскіх лекараў з саюзных Германіі краін, а таксама з [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У эксгумацыях у катынскім лесе прымалі таксама ўдзел палякі з Тэхнічнай камісіі Польскага Чырвонага Крыжа, што складалася з 9 чалавек, большасць якіх была цесна злучана з [[Рух Супраціву падчас Другой сусветнай вайны|Супрацівам]]<ref name=ejevsky />, польскія прадстаўнікі грамадскасці прыляцелі на самалёце, пададзеным [[люфтвафэ]]<ref>Кніга «[[Штодзённае жыццё насельніцтва Расіі ў перыяд нацысцкай акупацыі (кніга)|Штодзённае жыццё насельніцтва Расіі ў перыяд нацысцкай акупацыі]]», гісторык [[Барыс Мікалаевіч Кавалёў|Барыс Кавалёў]]: ''«На месца трагедыі былі запрошаны і прадстаўнікі польскай грамадскасці, якія прыляцелі ў Смаленск на адмысловым самалёце, пададзеным люфтвафэ»''</ref>. Германія таксама настойліва запрашала ўзяць удзел у расследаванні таксама [[Міжнародны Чырвоны Крыж]]. Аднак МЧК адмовіўся з-за забароны Савецкага ўрада, бо ў адпаведнасці са Статутам МЧК не можа дзейнічаць на тэрыторыі дзяржавы, хоць бы і акупаванай, без згоды яго афіцыйных улад. Высновы нямецкай справаздачы фармулююцца наступным чынам: * З 8 брацкіх магіл вынята і наноў пахаваны 4143 трупы. У 70 % выпадкаў іх атрымалася ідэнтыфікаваць. На ўсіх трупах з магіл 1—7 было зімовае адзенне, у прыватнасці шынялі, футравыя і скураныя курткі, швэдры і шалі. Трупы з магілы № 8 былі ў летнім адзенні. З гэтым узгадняецца факт, што ў магілах 1-7 былі знойдзены фрагменты газет за сакавік-красавік 1940 года, а ў магіле № 8 — газеты за пачатак мая. На трупах не было слядоў казурак (мусібыць, [[Шэрыя мясныя мухі|трупных мух]] і т. п.), што пацвярджае, што пахаванні здзяйсняліся ў халодную пару года. * Апроч газет, былі знойдзены таксама шмат іншых дакументаў (лістоў і г. д.), а таксама асабістых рэчаў. На ахвярах часта знаходзілі табакеркі ручной працы, часам яшчэ напоўненыя, драўляныя і срэбныя партсігары, а таксама муштукі з выразанымі манаграмамі і годам 1939 ці 1940 і надпісам «Казельск». У гэтым лагеры знаходзілася большасць забітых афіцэраў; гэта пацвярджаецца тым, што знойдзеныя на ахвярах ліста ад сваякоў і сяброў былі галоўным чынам адрасаваны на Казельск. * Стан трупаў не дае магчымасці дакладна ўсталяваць час іх смерці; але знойдзеныя дакументы за пачатак 1940 года і раней «не пакідаюць сумневы, што пакаранне смерцю афіцэраў адбывалася ў Катынскім лесе ўвесну 1940 года». Зрэзы дрэваў, пасаджаных на магіле, паказваюць, што яны былі перасаджаны 3 гады таму. Тое ж датаванне дае па чэрапе доктар [[Ферэнц Оршаш|Ф. Оршаш]]. * Усе пакараныя смерцю былі забіты ў патыліцу нямецкімі кулямі 7,65 мм калібру, маркі «Geco 7,65 D» ({{lang-de|Gustav Genschow & Co.}}, горад [[Карлсруэ]], [[Германія]]), вырабленымі ў 1922—1931 гадах; гэтыя патроны, за адсутнасцю рынку ў раззброенай Германіі [[1920-я|1920-х гадоў]], у вялікай колькасці экспартаваліся фірмай «у Польшчу, у прыбалтыйскія дзяржавы і ў Савецкі Саюз (у даволі значнай колькасці да 1928 года, а потам у больш абмежаванай колькасці)». Расстрэлы адбываліся па-за магіламі, магчыма, на краі іх; расстрэльвалі ў пастаўленым становішчы, прытым двое падтрымлівалі таго, каго расстрэльвалі, пад пахі. * Рукі ахвяр былі злучаны плеценым шнуром (фабрычнай вытворчасці, які прымяняецца для фіранак ці штор) таўшчынёй 3—4 мм. Пятля была задумана так, што пры спробе раз'яднаць рукі вузел аўтаматычна зацягваўся яшчэ тужэй. Ля большасці целаў з магілы № 5 і ў адзінкавых выпадках у іншых магілах, апроч звычайнага злучэння рук, дадаткова былі заматаны галовы (уласнымі шынялямі ці мундзірамі). Шнур, якім пры гэтым ахаплялі абкрутку на шыі, свабодным канцом злучалі з вузлом на руках так, што любы рух пры спробе вызваліць галаву ці рукі аўтаматычна зацягваў пятлю. Звязанымі галоўным чынам аказаліся маладыя афіцэры, супраціву якіх, відаць, баяліся. Аналагічным чынам былі звязаны і расстраляныя раней савецкія грамадзяне. На некаторых ахвярах былі знойдзены сляды ўдараў савецкім чатырохкантовым багнетам, якім, як мяркуецца, падганялі ахвяры на дарозе да месца пакарання смерцю (згадванне аб чатырохкантовых штыкавых адтулінах сустракаецца і ў адным савецкім акце<ref name=abarinov>Владимир Абаринов ''Катынский лабиринт'' [http://katyn.codis.ru/abarinov.htm#loc40 Глава 4. Лжеэксперты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927003005/http://katyn.codis.ru/abarinov.htm#loc40 |date=27 верасня 2007 }}</ref>; нямецкі ж багнет быў плоскім). У многіх выпадках ахвяры насілі сляды збіцця кулаком ці прыкладам вінтоўкі (пералом ніжняй сківіцы)<ref name="Butz">[http://katyn.codis.ru/butz.htm Отчёт профессора медицины доктора Бутца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927001608/http://katyn.codis.ru/butz.htm |date=27 верасня 2007 }}</ref>. І палякі, і міжнародная камісія падтрымалі высновы Бутца. Асноўныя становішчы справаздачы міжнароднай камісіі зводзіліся да наступнага: * Апытаныя камісіяй мясцовыя сведкі «сярод іншага пацвердзілі, што цягам сакавіка і красавіка 1940 года чыгуначныя эшалоны з польскімі афіцэрамі амаль штодня прыбывалі на станцыю Гнёздава і там разгружаліся. Ваеннапалонных везлі на грузавіках у бок Катынскага лесу. Пасля гэтага ніхто ніколі іх больш не бачыў». Камісія адзначыла, што спосаб злучэння палякаў «ідэнтычны таму, які быў усталяваны на трупах рускага грамадзянскага насельніцтва, таксама эксгумаваных у Катынскім лесе, але пахаваных у даўнейшы час. Стрэлы ў патыліцу, якімі былі забіты гэтыя рускія, былі зроблены таксама дасведчанай рукой». Усё забіты стрэлам у патыліцу. Забітыя ў зімовай абмундзіроўцы. Дрэвы, што раслі на магіле, перасаджаны 3 гады таму. На той жа тэрмін паказваюць змены ў чарапах забітых, паводле доследаў доктара Ф. Оршоша (венгерскі член камісіі). У цэлым, «са сведчанняў сведкаў і мяркуючы па лістах, дзённікам, газетам і г. д., знойдзеным на трупах, варта, што расстрэлы адбываліся ў сакавіку і красавіку 1940 года»<ref name="experts">[http://katyn.codis.ru/riec.htm Акт экспертизы 30 апреля 1943 года в Смоленске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927003140/http://katyn.codis.ru/riec.htm |date=27 верасня 2007 }}</ref>. (Варта адзначыць, што метад датавання па стане чэрапа, што прымяняўся прафесарам Ф. Оршашам, надалей «не знайшоў дастатковага наступнага пацверджання медычнай практыкай»<ref name="syndrom5">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B. C. Парсаданова ''Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях'' [http://www.katyn-books.ru/syndrome/Docs/Chapter_05.html Глава 5] ISBN 5-8243-0197-2</ref>). Польская камісія таксама падтрымала высновы немцаў, пра што і паведаміла ў справаздачы, скіраванай у Лондан ураду ў выгнанні. Паводле службовай справаздачы, «члены камісіі ПЧК атрымалі магчымасць разам агледзець як равы, гэтак і дакументы». Хоць немцы не давалі палякам самастойна праглядаць на месцы знойдзеныя дакументы, у палякаў не паўстала падазрэнняў у падробцы дакументаў. У прыватнасці, палякі адзначылі, што немцы не хавалі [[яўрэі|яўрэйскіх]] імёнаў шэрага забітых, хоць гэты факт і супярэчыў іх прапагандысцкім усталёўкам, па якіх яўрэі маглі фігураваць вылучна ў ролі катаў. Усяго ў Катыні былі знойдзены 3184 дакументы (лісты, паштоўкі, дзённікі, урыўкі газет); усе яны мелі даты не пазней 6 мая 1940 года<ref name=katynfaq>[http://katyn.codis.ru/katynfaq.htm Часто задаваемые вопросы и ответы относительно убийства в Катыни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060829004427/http://katyn.codis.ru/katynfaq.htm |date=29 жніўня 2006 }}</ref>. Урыўкі газет немцы ў большасці выкідвалі ў лес, і палякі іх свабодна падбіралі; галоўным чынам гэта аказаўся «Głos Radziecki», савецкая газета на польскай мове за вясну 1940 года<ref name="juzef14">Юзеф Мацкевич ''Катынь'' [http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n114 Глава 14. Мои катынские открытия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080410065701/http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n114|date=10 красавіка 2008}} Перевод с польского Сергея Крыжицкого, «Заря», 1988 ISBN 0-920100-22-8.</ref>. З мясцовымі жыхарамі палякі мелі зносіны свабодна, прытым, па іх словах, жыхары «цалкам пацвярджалі нямецкую версію як пра тое, што Казіныя Горы — даўно вядомае месца пакарання смерцю, гэтак і пра тое, што польскія афіцэры былі расстраляныя бальшавікамі». Дэталёвыя запісы такога роду гутарак і аповедаў ёсць у кнізе польскага пісьменніка [[Юзаф Мацкевіч|Юзафа Мацкевіча]] (удзельніка [[Эксгумацыя|эксгумацыі]])<ref>[http://katyn.codis.ru/getl.htm Отчёт Фердинанда Гетля о посещении Катыни 11 апреля 1943 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927002839/http://katyn.codis.ru/getl.htm |date=27 верасня 2007 }}</ref><ref name="juzef17">Юзеф Мацкевич ''Катынь'' [http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n117 Глава 17. Исповедь Ивана Кривозерцева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080410065701/http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n117|date=10 красавіка 2008}} Перевод с польского Сергея Крыжицкого, «Заря», 1988 ISBN 0-920100-22-8</ref><ref name="autogenerated7">Юзеф Мацкевич ''Катынь'' [http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n114 Глава 14. Мои Катынские открытия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080410065701/http://katyn.codis.ru/mackiew.htm#n114|date=10 красавіка 2008}} Перевод с польского Сергея Крыжицкого, «Заря», 1988 ISBN 0-920100-22-8</ref>. Паводле высноў камісіі, палякі былі забіты ў красавіку-маі 1940 года. Нягледзячы на факт нямецкага паходжання куль, які немцы, як адзначаецца ў справаздачы, спрабавалі ўсяляк схаваць, у ПЧК не было сумневаў у вінаватасці НКУС: «ды й давераныя супрацоўнікі НКУС — выканаўцы катынскага злачынства — маглі мець зброю любога паходжання» — адзначалі палякі<ref name="PKK">[http://www.katyn-books.ru/relacje/Docs/2_04.html Отчёт Польского Красного Креста] «Катынь. Свидетельства, воспоминания, публицистика» Москва, 2001 год.</ref>. === Савецкае расследаванне === {{main|Савецкае расследаванне Катынскай справы (1943—1944)}} З кастрычніка 1943 года ў Смаленскай вобласці пачала дзейнічаць адмысловая камісія з прадстаўнікоў НКУС і НКДБ, створаная дырэктывай [[НДК па злачынствах фашыстаў|Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі]]. Галоўнымі мэтамі гэтай камісіі былі: пошук не абследаванага немцамі пахавання, падрыхтоўка падробленых дакументаў і асабліва лжэсведак<ref name="autogenerated8">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова ''Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях'' [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_05.html Глава 5] ISBN 5-8243-0197-2</ref>. Афіцыйная справаздача пра чыннасць камісіі абвяшчала, што ёю былі дапытаны 95 сведкаў, правераны 17 заяў, пададзеных у НДК, разгледжаны і вывучаны розныя дакументы, што адносяцца да справы, праведзена экспертыза, агледжана месца размяшчэння катынскіх магіл. Далей у справаздачы, з прывядзеннем шматлікіх сведкавых сведчанняў, сцвярджалася, што да захаду ад Смаленска знаходзіліся тры лагеры асаблівага прызначэння для польскіх ваеннапалонных: ОН-1, ОН-2 і ОН-3. Палонныя, якія знаходзіліся там, былі заняты на дарожных працах. Улетку 1941 года гэтыя лагеры не паспелі эвакуяваць, і палонныя былі захоплены немцамі. Некаторы час яны па-ранейшаму працавалі на дарожных працах, але ў жніўні-верасні 1941 года былі расстраляныя. Расстрэлы здзяйсняліся «нямецкай ваеннай установай, што хаваецца пад умоўнай назвай „штаб 537-га будаўнічага батальёна“ на чале з обер-лейтэнантам Арнесам». Штаб яго знаходзіўся на былым лецішчы НКУС у Казіных Гарах (у Катынскім лесе). Увесну 1943 года немцы раскапалі магілы і вынялі адтуль усе дакументы, датаваныя пазней вясны 1940 года, а праводзілых гэтыя раскопы савецкіх палонных расстралялі. Мясцовых жыхароў сілай і пагрозамі прымусілі даваць ілжэсведчанні<ref>[http://www.hrono.ru/libris/lib_m/podlost09.html Справка о результатах предварительного расследования так называемого «Катынского дела»]</ref>. Такім чынам, у гэтай «зусім сакрэтнай» справаздачы была выкладзена версія падзей і пашыраная сістэма довадаў (сведкавыя сведчанні і г. д.), на якую потым абапіралася афіцыйная «Камісія Бурдэнкі». У 1990-я гады на допыце ў Галоўнай ваеннай пракуратуры РФ шмат хто са сведак, дапытаных камісіяй «органаў» у 1943 годзе і якія засталіся жывымі, адмовіўся ад сваіх сведчанняў як дадзеных пад ціскам<ref name=syndrom5/>. [[12 студзеня]] [[1944]] года НЛК абвясціла пра стварэнне «Адмысловай камісіі па ўсталяванні і расследаванні акалічнасцей расстрэлу нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Катынскім лесе (блізу Смаленска) ваеннапалонных польскіх афіцэраў», старшынём якой быў прызначаны галоўны хірург Чырвонай Арміі, акадэмік [[Мікалай Нілавіч Бурдэнка|Н. Н. Бурдэнка]]. [[14 студзеня]] пачаліся раскопы; сама ж камісія вяла эксгумацыйныя працы і апытанні сведак 5 дзён — з 17 па 23 студзеня. Былі эксгумаваны і даследаваны 925 трупаў. Паводле сцвярджэння камісіі на целах забітых былі знойдзены некалькі дакументаў з датамі пазней вясны 1940. Пазней расследаванне [[Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|Галоўнай Ваеннай Пракуратуры РФ]] давяло, што дакументы з'яўляліся плёнам прамой фальсіфікацыі<ref name="syndrom5"/><ref name=autogenerated6>Владимир Абаринов ''КАТЫНСКИЙ ЛАБИРИНТ'' [http://katyn.codis.ru/abarinov.htm#loc40 Глава 4. ЛЖЕЭКСПЕРТЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927003005/http://katyn.codis.ru/abarinov.htm#loc40 |date=27 верасня 2007 }}</ref><ref name="juzef203">Юзеф Мацкевич ''Катынь'' [http://katyn.chat.ru/mackiew.htm#n203 Установление фальсификации]. Перевод с польского Сергея Крыжицкого, «Заря», 1988 ISBN 0-920100-22-8</ref>. Падчас працы камісій Мяркулава-Круглова і Бурдэнкі частка польскіх магіл (у тым ліку асобныя магілы генералаў і перш за ўсё не до канца раскапаная немцамі магіла № 8) была знішчана; частка чэрапаў была вынята Бурдэнкам «для калекцыі», а абезгалоўленыя рэшткі звалены ў бязладзіцы<ref name="syndrom6">И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова ''Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях'' [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_06.html Глава 6] ISBN 5-8243-0197-2</ref><ref name=autogenerated5>[http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/04.html М. И. Семиряга. Тайны сталинской дипломатии. М., 1992]</ref>. [[26 студзеня]] камісія Бурдэнкі апублікавала выніковае паведамленне, што шмат у чым паўтарала (аж да памылак у напісанні прозвішчаў) тэкст справаздачы камісіі «органаў»<ref name=syndrom5 />. === Катынская справа ў Нюрнбергу === {{main|Разгляд Катынскай справы ў Нюрнбергу (1946)}} З [[20 лістапада]] [[1945]] года па [[1 кастрычніка]] [[1946]] года ў Нюрнбергу праходзіў [[Нюрнбергскі працэс|судовы працэс]] над 23 галоўнымі вайсковымі злачынцамі ў Міжнародным вайсковым трыбунале (МВт). Па патрабаванні савецкага боку катынскі эпізод быў занесены ў выточны абвінаваўчы вынік трыбунала<ref>{{кніга|загаловак=Нюрнбергский процесс. Сборник материалов |спасылка=http://nurnbergprozes.narod.ru/011/1.htm |месца=М.|выдавецтва=Государственное издательство юридической литературы|год=1954|том=I}}</ref>. 14 лютага 1946 года зам галоўнага савецкага вінаваўцы палкоўнік [[Юрый Уладзіміравіч Пакроўскі|Ю. У. Пакроўскі]] падаў дэталёвае вінавачанне па Катынскай справе, што было заснавана на матэрыялах камісіі Бурдэнкі і ўскладвала віну за арганізацыю расстрэлаў на нямецкі бок. 1-3 ліпеня 1946 года суд выслухаў сведкаў. Сведкамі вінавачання выступілі былы зам обер-бургамістра Смаленска прафесар-астраном [[Барыс Васільевіч Базілеўскі|Б. В. Базілеўскі]], прафесар [[Віктар Ільіч Празароўскі|В. І. Празароўскі]] (як эксперт-медык) і балгарскі эксперт М. А. Маркаў, былы член міжнароднай камісіі па Катыні, які падпісаў яе вынік. Рыхтавалі для такой ролі і бургамістра Смаленска [[Барыс Георгіевіч Меньшагін|Б. Г. Меньшагіна]], аднак яго сведчанні былі «нязручнымі». Маркаў быў арыштаваны з усталяваннем у Балгарыі камуністычнага ўрада, потым вызвалены, пасля чаго кардынальна змяніў свае погляды на Катынь; яго роля на працэсе складалася ў кампраметацыі высноў міжнароднай камісіі. Базілеўскі на судзе паўтарыў сведчанні, дадзеныя ў камісіі НКУС-НКДБ і потым перад замежнымі журналістамі ў камісіі Бурдэнкі; у прыватнасці, заявіўшы, што пра расстрэл палякаў немцамі яму нібы паведаміў бургамістр Меньшагін; сам Меньшагін ва ўспамінах заве гэта хлуснёй<ref name="Menshagin">Меньшагин Б. Г. [http://katynfiles.com/content/menshagin-memoir.html Воспоминания. Смоленск… Катынь… Владимирская тюрьма…]</ref>. Галоўным сведкам абароны з'явіўся былы камандзір 537 палка сувязі палкоўнік Фрыдрых Арэнс, які быў абвешчаны камісіямі «органаў» і Бурдэнкі галоўным арганізатарам расстрэлаў як оберст-лейтэнант (падпалкоўнік) Арнес, камандзір «537 будаўнічага батальёна» (які вінавачанне абвясціла адмысловай карнай часткай). Адвакаты давялі суду, што Арэнс, які сапраўды кватараваў на былым лецішчы НКУС у Катынскім лесе, з'явіўся ў Катыні толькі ў лістападзе 1941 года і па родзе чыннасці (сувязь) не мог мець нічога агульнага з масавымі расстрэламі. Сведчанні Арэнса пацвердзілі яго непасрэдны падначалены лейтэнант Рэйнхард фон Эйхборн, які адказваў у палку за тэлефонную сувязь, і непасрэдны начальнік генерал-лейтэнант Юген Аберхаўзен, які камандаваў сувяззю ў групе войскаў «Цэнтр». 1—2 ліпеня 1946 года суд выслухаў сведкаў. Трыбунал не падтрымаў савецкае вінавачанне, у выраку трыбунала катынскі эпізод адсутнічае. Што ўспрымаецца як фактычнае прызнанне трыбуналам савецкай віны за Катынь<ref name="IMTvol17">[http://avalon.law.yale.edu/imt/07-02-46.asp Nuremberg Trial Proceedings Volume 17]</ref><ref name=annette>{{ref-fr}}Annette Wieviorka, ''Le procès de Nuremberg'', Editions Ouest-France, [[1995 год]], стр. 92.</ref><ref>[http://www.katyn-books.ru/1940_2000/19402000.html Расстрел. Судьбы живых. Эхо Катыни], стр. 438</ref><ref>{{ref-en}} Tusa, Ann & John. [http://www.nizkor.org/ftp.cgi/places/germany/nuremberg/ftp.py?places/germany/nuremberg/tusa/katyn-hearing The Nuremberg Trial.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090309074012/http://www.nizkor.org/ftp.cgi/places/germany/nuremberg/ftp.py?places%2Fgermany%2Fnuremberg%2Ftusa%2Fkatyn-hearing |date=9 сакавіка 2009 }} Birmingham, Alabama: The Notable Trials Library, Division of Gryphon Editions, Inc., 1990</ref><ref>[http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_03.html Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях. Глава 3.]</ref>. === Камісія Кангрэса ЗША 1951—1952 === {{main|Камісія Кангрэса ЗША па Катыні (1951)}} У [[1951]] годзе была створана адмысловая камісія [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]] [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па пытанням Катынні пад старшынствам Р. Дж. Мэдана. Вынік Камісіі аб'яўляў СССР вінаватым у катынскім забойстве на падставе наступных прыкмет: # Супраціў расследаванню МЧК у 1943 годзе. # Нежаданне запрашаць нейтральных назіральнікаў падчас працы «Камісіі Бурдэнкі», апроч карэспандэнтаў, якія ацанілі акцыю як «цалкам арганізаванае шоу». # Няздольнасць падаць у Нюрнбергу дастаткова сведчанняў нямецкай віны. # Адмова ад супрацы з расследаваннем Кангрэса, нягледзячы на публічны і фармальны зварот Камітэта. # Неаспрэчныя сведчанні асоб, раней зняволеных у трох лагерах, медычных экспертаў і назіральнікаў. # Той факт, што Сталін, Молатаў і Берыя да вясны 1943 года не адказвалі палякам, дзе знаходзяцца асобы, выяўленыя ў Катыні. # Масіраваная прапагандысцкая кампанія, уладкаваная ў СССР супраць расследавання Кангрэса, што быў расцэнены як выраз страху выкрыцця<ref name=autogenerated4>«The Katyn Forest Massacre», House Report No. 2505, 82nd Congress, 2nd Session (December 22. 1952)[http://www.conservativeclassics.com/books/Katynbk/BK07.PDF PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209194847/http://www.conservativeclassics.com/books/Katynbk/BK07.PDF |date=2006-02-09 }}{{ref-en}}</ref>. Камісія прыняла рашэнне вынесці вынікі расследавання на публічнае абмеркаванне ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] дзеля склікання Міжнароднага трыбунала, аднак [[Белы дом]] не падтрымаў гэту ініцыятыву. Як сведчаць рассакрэчаныя ў 2012 годзе дакументы, Белы дом быў упэўнены ў савецкай віне ў Катынскай трагедыі адпачатку, але нічога не распачынаў па палітычных меркаваннях. Яшчэ ў 1943 годзе Рузвельт атрымаў ад Чэрчыля матэрыялы брытанскага расследавання, праведзенага паслом Вялікабрытаніі пры ўрадзе Польшчы ў выгнанні Оўэнам О’Мэлі, які адназначна сцвярджаў віну СССР. У 1944 годзе Рузвельт сам даручыў правесці расследаванне свайму адмысловаму эмісару на Балканах Джорджу Эрлу. Аднак даклад Эрла, што таксама адназначна абвяшчаў пра вінаватасць СССР, быў пакладзены пад сукно з пісьмовай забаронай Эрлу публікаваць яго. Пад сукно ж былі пакладзены ў 1945 годзе і справаздачы амерыканскіх вайскоўцаў, якіх у 1943 годзе немцы вазілі ў Катынь<ref>[http://lenta.ru/articles/2012/09/12/katyn/ В США раскрыли засекреченные документы о Катынском расстреле]</ref>. === Савецка-польская камісія навукоўцаў па вывучэнні гісторыі дзвюх краін === {{main|Савецка-польская камісія па вывучэнні гісторыі дзвюх краін}} У гады [[Перабудова|перабудовы]] ў СССР пачала працаваць польска-савецкая камісія гісторыкаў па цяжкіх пытаннях. Адпачатку працы польская частка камісіі ўчыніла над рэзкай крытыкай версіяй камісіі Бурдэнкі і, спасылаючыся на абвешчаную ў СССР палітыку [[Галоснасць|галоснасці]], патрабавала падаць дадатковыя матэрыялы. Савецкая частка камісіі, не мясцуючы ніякімі новымі дакументамі, адмаўлялася змяняць ранейшую афіцыйную пазіцыю. Тым не менш, праца камісіі (май 1987 — студзень 1990) дазволіла разгарнуць у друку ПНР адкрытае абмеркаванне ўсіх гэтых пытанняў, і версія пра вінаватасць НКУС атрымала там паўсюднае шыранне<ref name="Synd4">Яжборовская и др. Катынский синдром… [http://katynbooks.narod.ru/syndrome/Docs/Chapter_04.html Глава 4]</ref>. Прамых довадаў віны СССР камісія не знайшла, аднак у снежні 1987 года ў польскім сектары ЦК, на аснове працы камісіі, была падрыхтавана «запіска чатырох» пра патрэбу прызнаць віну сталінскага рэжыму. Яе падпісалі сакратары ЦК чэлесы Палітбюро А. Н. Якаўлеў, В. А. Мядзведзеў, міністр замежных спраў Э. А. Шэварднадзэ і міністр абароны маршал С. Л. Сакалоў. Аднак тады запіска ў позву ўлучана не была і на Палітбюро не разглядалася<ref name="Synd4" />. Вясной-летам [[1989]] года былі выяўлены дакументы, якія сведчаць, што справы палякаў падлягалі разгляду на Асобай нарадзе НКУС СССР. Асобы, якія змяшчаліся ўва ўсіх 3 лагерах, былі этапаваны ў падпарадкаванне абласных кіраванняў НКУС і ў статыстычных справаздачах надалей не фігуравалі. 21 ліпеня 1989 года гісторык Юрый Зара (сын пракурора [[Мікалай Дзмітрыевіч Зара|М. Д. Зары]], які меркавана быў забіты ці скончыў з сабой у Нюрнбергу з-за сумневаў у катынскай справе) — параўноўваючы спісы НКУС Смаленскай вобласці на асоб, якія выбывалі з лагера ў Казельску «у распараджэнне кіравання справамі НКУС Смаленскай вобласці» (вясна 1940 года) з эксгумацыйнымі спісамі з нямецкай «Белай кнігі» па Катыні, выявіў, што гэта — адны і тыя ж асобы, прытым чарговасць ляжачых у магіле (па Белай кнізе) супадала з чарговасцю спісаў на адпраўленне. Зара склаў даклад начальніку КДБ [[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|У. А. Кручкову]], але той адмовіўся працягваць расследаванне<ref>[http://old.russ.ru/ist_sovr/other_lang/20001124.html Доклад Зори] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121110101234/http://old.russ.ru/ist_sovr/other_lang/20001124.html |date=10 лістапада 2012 }}</ref>. Перспектыва публікацыі гэтых дакументаў, аднак, прымусіла кіраўніцтва СССР у красавіку [[1990]] года афіцыйна прызнаць савецкую адказнасць за Катынскі расстрэл. === Расследаванне Інстытута нацыянальнай памяці === {{main|Інстытут нацыянальнай памяці — Камісія па расследаванні злачынстваў супраць польскага народа}} З [[1991]] года зборам і вывучэннем матэрыялаў, злучаных з Катынскім расстрэлам, у Польшчы займалася Галоўная камісія па даследаванню злачынстваў супраць польскага народа — Інстытут нацыянальнай памяці (з 1998 года Інстытут нацыянальнай памяці — Камісія па расследаванню злачынстваў супраць польскага народа). === Расследаванне Галоўнай ваеннай пракуратуры СССР і РФ === {{main|Расследаванне Катынскай справы ў гады перабудовы і пасля распаду СССР}} 27 верасня 1990 года Галоўная ваенная пракуратура прыступіла да расследавання крымінальнай справы па факце забойстваў у Катыні, якая атрымала парадкавы нумар 159. Падчас вядзення справы дзеяння шэрага высокапастаўленых службовых асоб СССР былі кваліфікаваны па пункце «б» артыкула 193-17 [[Крымінальны кодэкс РСФСР 1926 года|КК РСФСР 1926 года]], як «перавышэнне ўлады, што мела цяжкія наступствы пры наяўнасці асабліва абцяжарвальных акалічнасцей»<ref name="letkon" />. Следства дакладна выявіла гібель у выніку выканання рашэнняў «тройкі» 1803 польскіх ваеннапалонных і вызначыў асобу 22 з іх<ref name="letkon" />. 21 верасня [[2004]] года [[Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|ГВП РФ]] прыняла рашэнне пра спыненне крымінальнай справы па «катынскім расстрэле» ў сувязі са смерцю вінаватых<ref name="letkon">[[:ru:File:GVP.jpeg|Ліст начальніка кіравання нагляду за выкананнем законаў пра федэральную бяспеку В. К. Кандратава ад 24 сакавіка 2005 года]]</ref><ref>''«1. Крымінальная справа не можа быць узбуджана, а ўзбуджаная крымінальная справа падлягае спыненню па наступных падставах: … 4) смерць падазраванага ці абвінавачанага, за выняткам выпадкаў, калі вытворчасць па крымінальнай справе патрэбна для рэабілітацыі памерлага;»''</ref>. Па ініцыятыве польскага боку падчас расследавання па справе разглядалася версія пра генацыд польскага народа падчас падзей вясны 1940 года<ref name="letkon" />. ГВП злічыла гэту версію такой, што не пацвердзілася, і крымінальную справу па прыкметах генацыду была спынена за адсутнасцю падзеі злачынства<ref name="letkon" />. 8 мая 2010 польскаму боку былі перададзены 67 тамоў адкрытых матэрыялаў расійскага расследвання, астатнія 116 тамоў, паводле паведамлення ГВП, утрымліваюць дзяржаўную таямніцу<ref name="Interfax" /><ref name=gvpreply />. 26 студзеня [[2011]] года Вярхоўны суд Расіі прызнаў законным засакрэчванне матэрыялаў справы, адхіліўшы скаргу асветніцкага цэнтра [[Мемарыял (арганізацыя)|«Мемарыял»]] на рашэнне [[Масгарсуд]]а пра адмову рассакрэціць матэрыялы справы<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/01/110127_rn_russia_poland_katin.shtml Би-би-си: «Россия передаст Польше „катынское дело“ после рассекречивания»]</ref>. У працэсе паступовага рассакрэчвання матэрыялаў, усяго ў 2010 — 2011 гг. польскаму боку былі перададзены копіі 148 тамоў<ref>[http://echo.msk.ru/news/763909-echo.html Эхо Москвы: "Генеральная прокуратура России сегодня передаст Польше ещё 11 томов материалов «Катынского дела»]</ref>. 35 тамоў з «сакрэтнымі» і «цалкам сакрэтнымі» артыкуламі і копіямі зусім сакрэтнага рашэння аб спыненні расследавання дагэтуль не перададзены. == Афіцыйнае прызнанне савецкай адказнасці за Катынь == === Заява ТАСС === [[22 лютага]] [[1990]] года загадчык Міжнародным аддзелам ЦК КПСС [[Валянцін Міхайлавіч Фалін|В. Фалін]] скіраваў на імя М. С. Гарбачова запіску, у якой паведаміў аб новых архіўных знаходках (у першую чаргу дакументах, выяўленых Ю. Зарой). Ён паказваў, што апублікаванне такіх матэрыялаў цалкам падарве афіцыйную пазіцыю савецкага ўрада (пра «недаказанасць» і «адсутнасць дакументаў») і рэкамендаваў тэрмінова вызначыцца з новай пазіцыяй. У сувязі з гэтым прапанавалася паведаміць Ярузельскаму, што прамых сведчанняў (загадаў, дырэктыў і г. д.), якія дазваляюць назваць дакладны час і канкрэтных вінаватых катынскай трагедыі, не знойдзена, але «на падставе азначаных індыцый можна зрабіць выснову пра тое, што гібель польскіх афіцэраў у раёне Катыні — справа рук НКУС і персанальна Берыі і Мяркулава»<ref>[[s:ru:Докладная записка В.М. Фалина М.С. Горбачёву «Дополнительные сведения о трагедии в Катыни»|Тэкст запіскі Фаліна]] ў [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]].</ref>. [[13 красавіка]] 1990 года, падчас візіту ў Маскву Ярузельскага, было апублікавана [[:s:ru:Заявление ТАСС от 14 апреля 1990 года|заява ТАСС]] аб катынскай трагедыі, якая абвяшчала: {{пачатак цытаты}} «Выяўленыя архіўныя матэрыялы ў сваёй сукупнасці дазваляюць зрабіць выснову пра непасрэдную адказнасць за злачынствы ў катынскім лесе Берыі, Мяркулава і іх памагатых. Савецкі бок, выяўляючы глыбокае шкадаванне ў сувязі з катынскай трагедыяй, заяўляе, што яна ўяўляе сабой адно з цяжкіх злачынстваў сталінізму». {{oq|ru|«Выявленные архивные материалы в своей совокупности позволяют сделать вывод о непосредственной ответственности за злодеяния в катынском лесу Берии, Меркулова и их подручных. Советская сторона, выражая глубокое сожаление в связи с катынской трагедией, заявляет, что она представляет одно из тяжких преступлений сталинизма».}} {{канец цытаты}} Гарбачоў перадаў Ярузельскаму выяўленыя этапныя спісы НКУС з Казельска, Асташкава і Старабельска. Услед за тым Галоўная ваенная пракуратура СССР пачала расследаванне па факце катынскага забойства. === Абнародаванне Пакета № 1 === Увесь той час, калі савецкія і польскія гісторыкі вялі пошук дакументаў па Катыні, ключавыя дакументы Палітбюро, злучаныя з Катынню, працягвалі захоўвацца ў сакрэтнай Асобай тэчцы Архіва ЦК КПСС (надалей Прэзідэнцкага архіва); М. С. Гарбачоў ведаў пра іх існаванне. [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. М. Ельцын]] атрымаў дакументы Асобай тэчкі асабіста ад Гарбачова пры перадачы апошнім улады<ref name=syndrom6 />. Праз 8 месяцаў, [[24 верасня]] [[1992]] года, быў выкрыты пакет № 1, што ўтрымліваў дакументы, злучаныя з Катынню. [[14 кастрычніка]] копіі гэтых дакументаў былі ўручаны кіраўніком Дзяржаўнай архіўнай службы [[Рудольф Германавіч Піхоя|Рудольфам Піхоя]] прэзідэнту Польшчы [[Лех Валенса|Леху Валенсе]] і такім чынам абнародаваны<ref name=maidachik>Ч. Мадайчик [http://katyn.codis.ru/madajch.htm Катынь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060826190034/http://katyn.codis.ru/madajch.htm |date=26 жніўня 2006 }} Опубликовано в книге ''Другая война. 1939—1945'', «Российский государственный гуманитарный университет», 1996, с. 225—236</ref>; адначасна яны былі перададзены ў расійскі часопіс «Вопросы истории», дзе праз 3 месяцы адбылася іх публікацыя<ref name="history1993"/><ref name=syndrom6 />. У наш час у навуковай літаратуры гэтыя дакументы адназначна прызнаюцца сапраўднымі<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9044867/Katyn-Massacre Encyclopaedia Britannica, «Katyn Massacre»]</ref><ref>[http://katyn.codis.ru/ebkatr.htm Статья «Массовое убийство в Катыни» из «Энциклопедии Британника», русский перевод] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060828231831/http://katyn.codis.ru/ebkatr.htm |date=28 жніўня 2006 }}</ref><ref>[http://www.bartleby.com/65/ka/Katyn.html Encyclopaedia Columbia Katyn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311014138/http://www.bartleby.com/65/ka/Katyn.html |date=11 сакавіка 2007 }}</ref>. == Катынь у кантэксце грамадска-палітычнага жыцця і польска-расійскіх адносін == Тэма Катынскага расстрэлу рэгулярна з'яўляецца ў польскім і расійскім друку. На думку памерлага цяпер польскага прэзідэнта [[Лех Качыньскі|Леха Качыньскага]] яна працягвае займаць важнае месца ў нацыянальнай гістарычнай памяці палякаў<ref>Rzeczpospolita: [http://www.rp.pl/artykul/2,460070_Najtragiczniejsza_stacja_polskiej_Golgoty.html «Najtragiczniejsza stacja polskiej Golgoty»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121229121101/http://www.rp.pl/artykul/2,460070_Najtragiczniejsza_stacja_polskiej_Golgoty.html |date=29 снежня 2012 }}, [http://www.inosmi.ru/europe/20100412/159226876.html «Самая трагическая остановка польской Голгофы» (перевод ИноСМИ)], 12 апреля 2010</ref>, тым часам як пераважная большасць расіян, паводле апытання фонда «Общественное мнение», лічаць яе неактуальнай<ref name=opros>[http://bd.fom.ru/report/cat/hist_ro/sssr/of050408 Опрос ФОМ: Катынский расстрел]</ref>. === Судовыя разборы === [[24 кастрычніка]] [[2008]] года Хамоўніцкі суд Масквы адхіліў скаргу сваякоў расстраляных афіцэраў на адмову [[Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|ГВП]] у палітычнай рэабілітацыі загінулых<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=2464cad8-20ca-44af-b29b-31bf031b4a46&docsid=1047710 Польских офицеров расстреляли без репрессий // Суд отказал в реабилитации жертвам Катыни. Коммерсантъ. 2008. № 195. 25 октября.]</ref>. Пасля гэтага 15 сваякоў 12 забітых афіцэраў падалі скаргу на РФ у [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]], звінаваціўшы Расію ў неэфектыўным расследаванні і грэблівым дачыненні да сваякоў ахвяр<ref>[http://rian.ru/international_justice/20091204/197027531.html «Страсбург в приоритетном порядке заслушает жалобу по „Катынскому делу“».]</ref><ref>{{Cite web |url=http://zasudili.ru/news/?ID=1274 |title=Страсбургский суд рассмотрит «Катынское дело» |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-date=17 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217105853/http://zasudili.ru/news/?ID=1274 |url-status=dead }}</ref>. 16 красавіка 2012 года Палата [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|ЕСПЧ]] вынесла рашэнне, у якім кваліфікавала расстрэл палонных афіцэраў «савецкай таемнай паліцыяй» як ваеннае злачынства. Пры гэтым Палата адмовілася разглядаць пытанне пра Катынскі расстрэл па сутнасці, бо асноўныя следчыя дзеянні па гэтым пытанні былі зроблены да ўступу ў сілу ў Расіі [[Еўрапейская канвенцыя пра абарону праў чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскай Канвенцыі пра абарону праў чалавека і асноўных свабод]], канвенцыя ж зваротнай сілы не мае. Таксама Палата вырашыла, што ў адносінах да заяўнікаў, якія нарадзіліся да 1940 года і мелі эмацыйную сувязь са сваімі сваякамі — ахвярамі Катынскага расстрэлу, расійскія ўлады выявілі нялюдскі зварот у парушэнне артыкула 3 Канвенцыі, тады як у дачыненні іншых заяўнікаў артыкул 3 Канвенцыі парушана не была. У выніку Палата абавязала Расію выплаціць 10 пазоўнікам з 15 па 5000 еўра кожнаму ў выглядзе кампенсацыі судовых выдаткаў<ref>[http://europeancourt.ru/2012/04/16/10011/ «ЕСПЧ рассмотрел жалобы родственников жертв Катынского расстрела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714004152/http://europeancourt.ru/2012/04/16/10011/ |date=14 ліпеня 2014 }}, 16.04.2012</ref><ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx#{%22display%22:&#91;%221%22&#93;,%22dmdocnumber%22:&#91;%22906167%22&#93;} Постановление ЕСПЧ]</ref>. Пасля абскарджання заяўнікамі гэтай пастановы, у кастрычніку [[2013]] года Вялікая палата суда большасцю галасоў вынесла пастанову пра тое, што суд не мае паўнамоцтваў разглядаць скаргу на парушэнне артыкула 2 Канвенцыі і што артыкул 3 не быў парушаны, а аднагалосна — пра тое, што артыкул 38 быў парушаў Расійскай Федэрацыяй<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng-press/pages/search.aspx?i=003-4541109-5482203 Суд огласил решение Большой палаты по жалобе «Яновец и другие против России»] Пресс-релиз Секретаря Суда (неофициальный сокращенный перевод пресс-релиза). ECHR 306 (2013); 21.10.2013</ref>. === Афіцыйная пазіцыя ўлады РФ === [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|У. У. Пуцін]] у статусе прэзідэнта і прэм'ер-міністра Расіі некалькі разоў рабіў заявы, што асуджаюць Катынскі расстрэл як злачынства [[Сталінскі рэжым|сталінскага рэжыму]], разам з тым выказаўшы «асабістую думку», што расстрэл быў помстай Сталіна за паразу ў [[Савецка-польская вайна|савецка-польскай вайне]] 1920 года, у якой ён асабіста браў удзел як член Рэўваенсавета Паўднёва-заходняга фронту<ref name="PutInt">[https://web.archive.org/web/20100413031136/http://premier.gov.ru/events/news/10128 Председатель Правительства Российской Федерации В. В. Путин и Премьер-министр Польши [[Дональд Туск|Д. Туск]] провели совместную пресс-конференцию] Сайт правительства РФ, 7 апреля 2010.</ref>. Аналагічныя заявы рабіў і прэзідэнт [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Д. А. Мядзведзеў]], заклікаючы да далейшага расследавання і падкрэсліўшы нязменнасць расійскай пазіцыі<ref>NEWSru: [http://newsru.com/world/18apr2010/prt.html «Прощание с Лехом Качиньским — Россия и Польша получили шанс на сближение»]</ref>, 18—19 красавіка 2010 года. 28 красавіка 2010 года, па просьбе Д. А. Мядзведзева, дакументы «пакета № 1» былі афіцыйна апублікаваны на сайце Расархіва<ref>[[Би-Би-Си]]: [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/04/100428_katyn_documents.shtml «Россия опубликовала документы по Катыни в интернете»], 28 апреля 2010</ref><ref>[http://portal.rusarchives.ru/publication/katyn/spisok.shtml По решению Президента Российской Федерации Д. А. Медведева размещены электронные образы подлинников архивных документов по «проблеме Катыни» из «пакета N 1»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180328012035/http://portal.rusarchives.ru/publication/katyn/spisok.shtml |date=28 сакавіка 2018 }}, Росархив, 2010</ref>. Вядзецца паступовая праца па рассакрэчванні і перадачы польскаму боку матэрыялаў крымінальнай справы; па стане на 2011 год 35 з 183 тамоў крымінальнай справы, а таксама тэкст пастановы Галоўнай ваеннай пракуратуры пра закрыццё крымінальнай справы ў 2004 годзе, заставаліся засакрэчанымі<ref>[http://ria.ru/society/20110519/376748675.html Чайка: передача Польше материалов катынского дела почти завершена], [[РИА Новости]]</ref>. У заяве польскім СМІ Мядзведзеў таксама засудзіў спробы паставіць пад сумнеў дакументы «асобай тэчкі»<ref>http://news.kremlin.ru/news/9707 Интервью польским средствам массовой информации</ref>: {{пачатак цытаты}} «Спробы паставіць гэтыя дакументы пад сумнеў, казаць пра тое, што іх нехта сфальсіфікаваў, гэта проста несур'ёзна. Гэта робіцца тымі, хто спрабуе абяліць прыроду рэжыму, які стварыў Сталін у пэўны перыяд у нашай краіне». {{oq|ru|«Попытки поставить эти документы под сомнение, говорить о том, что их кто-то сфальсифицировал, это просто несерьёзно. Это делается теми, кто пытается обелить природу режима, который создал Сталин в определённый период в нашей стране».}} {{канец цытаты}} 26 лістапада 2010 года Дзярждума Расіі, пры супраціве з боку фракцыі [[КПРФ]]<ref name="BBC"/>, прыняла заяву «Аб Катынскай трагедыі і яе ахвярах», у якой прызнае Катынскі расстрэл злачынствам, здзейсненым па прамым указанні Сталіна і іншых савецкіх кіраўнікоў і выяўляе спагаду польскаму народу<ref>{{Cite web |url=http://www.polit.ru/dossie/2010/11/26/katyn.html |title=«О Катынской трагедии и её жертвах» Заявление Государственной Думы о расстреле в Катынском лесу |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107100451/http://www.polit.ru/dossie/2010/11/26/katyn.html |archive-date=7 студзеня 2011 |url-status=dead }}</ref>: У 2011 годзе расійскія афіцыйныя асобы заявілі пра гатоўнасць разгледзець пытанне аб рэабілітацыі ахвяр расстрэлу<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/253549.html Россия готова рассмотреть вопрос о реабилитации жертв Катыни — Лавров], [[ИТАР-ТАСС]], 21 октября 2011 год.</ref>. Аднак ахвяры дагэтуль не рэабілітаваныя, у абвінаваўчае заключэнне не ўвайшлі Сталін, Молатаў і іншыя кіраўнікі СССР, якія прынялі палітычнае рашэнне аб знішчэнні польскіх грамадзян. Крымінальная справа па «Катынскаму злачынству» была закрытая, пасля чаго справу засакрэцілі<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2020/06/21/85949-korennoy-perelom-v-pamyati Коренной перелом в памяти: Как Кремль вдохновляется советскими учебниками истории] // novayagazeta.ru 21 чэрвеня 2020</ref>. == Падтрымка першай савецкай версіі падзей == Пасля афіцыйнага прызнання адказнасці НКУС СССР за расстрэлы польскіх афіцэраў некаторыя савецкія і расійскія гісторыкі, палітыкі, юрысты і публіцысты працягвалі настойваць на сапраўднасці высноў камісіі Бурдэнкі пра тое, што расстрэлы праводзіліся нямецкімі акупантамі ў 1941 годзе. Да канца 1991 года такія сцвярджэнні друкаваліся ў савецкіх ваенных часопісах<ref>Zaur T. Gasimov: ''Militär schreibt Geschichte. Instrumentalisierung der Geschichte durch das Militär in der Volksrepublik Polen und in der Sowjetunion 1981—1991.'' LIT Verlag, 2009, ISBN 978-3-643-10001-6, [https://books.google.com/books?id=wTWE4P9N3aIC&pg=PA103 S. 103]{{ref-de}}</ref>. Аргументы пра недатычнасць да гэтага злачынства савецкага боку выказвалі, у прыватнасці, замяшчальнік Старшыні Камітэта Дзярждумы па канстытуцыйным заканадаўстве і дзяржаўным будаванні, член фракцыі [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі|КПРФ]] [[Віктар Іванавіч Ілюхін|Віктар Ілюхін]]<ref name="IlukhinLetter">[http://www.katyn.ru/index.php?go=News&in=view&id=193 «Виктор Илюхин попросил Президента РФ Медведева возобновить расследование Катынского дела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180821093756/http://www.katyn.ru/index.php?go=News&in=view&id=193 |date=21 жніўня 2018 }}</ref>, лідар партыі «[[Вялікая Расія (партыя)|Вялікая Расія]]» [[Андрэй Мікалаевіч Савельеў|Андрэй Савельеў]]<ref>А. Н. Савельев. [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=25 «Мемориал невежества и измены»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120801072606/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&in=view&id=25 |date=1 жніўня 2012 }}</ref>, публіцысты [[Аляксандр Барысавіч Шыракарад|Аляксандр Шыракарад]], [[Юрый Ігнацьевіч Мухін|Юрый Мухін]] і [[Уладзіслаў Мікалаевіч Швед|Уладзіслаў Швед]], гісторык [[Андрэй Ільіч Фурсаў|Андрэй Фурсаў]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DjPHzZiwIHA А. И. Фурсов: «Катынская ложь» и информационная война]</ref>, журналіст і паліткансультант [[Анатоль Аляксандравіч Васерман|Анатоль Васерман]]<ref name="iarex">[http://www.iarex.ru/interviews/10914.html Болезненный катынский вопрос: за что Вассерман ругает Медведева. Интервью ИА REX.], 28 апреля 2010</ref><ref>[http://awas1952.livejournal.com/ Блог А. А. Вассермана, содержащий высказывания по поводу Катыни]</ref>, [[Сяргей Эміліевіч Стрыгін|Сяргей Стрыгін]], журналістка [[Алена Анатольеўна Пруднікава|Алена Пруднікава]]<ref>{{кніга|аўтар=Прудникова Е., Чигирин И.|загаловак=Катынь. Ложь, ставшая историей|год=2011}}</ref>, амерыканскі прафесар, спецыяліст па сярэднявечнай англійскай літаратуры [[Гровер Фер]]<ref>{{кніга|аўтар=Гровер Ферр|загаловак=КАТЫНСКИЙ РАССТРЕЛ Опровержение «официальной» версии|год=2015|ISBN=978-5-600-01629-3}}</ref><ref>[http://gazeta.tver.ru/news/11/4/2014/katyn-mednoe-–-fakty-razoblachayut-mistifikatsiyu-gebbelsa Интервью с Г.Ферром, опубликованной в «Тверской Газете»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170211080805/http://gazeta.tver.ru/news/11/4/2014/katyn-mednoe-%E2%80%93-fakty-razoblachayut-mistifikatsiyu-gebbelsa |date=11 лютага 2017 }}</ref><ref>[https://msuweb.montclair.edu/~furrg/research/furr_katyn_preprint_0813.pdf|«Официальная «версия» Катынской Резни Опровергнута?" («Socialism и Democracy» Vol. 27 № 2 (2003), страницы 95-129)]{{Недаступная спасылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. У прэсе ў падтрымку дадзенай версіі (у тым ці іншым яе выглядзе) выказваліся шэсць дактароў гістарычных навук: [[Юрый Мікалаевіч Жукаў|Жукаў Ю. М.]], [[Аляксандр Мікалаевіч Калеснік|Калеснік А. М.]], [[Валянцін Аляксандравіч Сахараў|Сахараў В. А.]]<ref>«ГоворитМосква». «Программа Леонида Володарского». Валентин Сахаров. 26.03.2017 г.</ref>, [[Плотников, Алексей Юрьевич|Плотников А. Ю.]]<ref>[http://www.lgz.ru/article/-34-6522-2-09-2015/katynskiy-tupik/ Катынский тупик]</ref>, [[Іван Паўлавіч Асадчы|Асадчы І. П.]] і [[Вячаслаў Пятровіч Зімонін|Зімонін В. П.]]<ref name="Infox">Infox.ru: [http://www.infox.ru/authority/foreign/2010/04/28/Kommunistyy_tryebuyu.phtml «Коммунисты настаивают: Катынь устроили фашисты»], 28 апреля 2010</ref><ref>{{cite news|url=http://www.kp.ru/daily/25659/821651/|title=Известный историк Юрий Жуков: Расстрелы в Катыни - сомнения остаются|author=Виктор Баранец|date=29.03.2011|work=[[Комсомольская правда]]|access-date=2014-05-18}}</ref><ref name="krugstol">{{кніга|загаловак=Материалы «круглого стола» по теме «Катынская трагедия: правовые и политические аспекты», проведённого 19 апреля 2010 года в Государственной Думе федерального Собрания Российской федерации|адказны=В. И. Илюхин|месца=М. |год=2010 |allpages=200|тыраж=2010}}</ref>. 19 красавіка 2010 года ў Дзяржаўнай думе КПРФ арганізавала круглы стол на тэму «Катынь — прававыя і палітычныя аспекты». У яго працы ўзялі ўдзел прыхільнікі першай савецкай версіі катынскага расстрэлу. Вынікам праведзенай працы стаў ліст В. І. Ілюхіна прэзідэнту Расіі Д. А. Мядзведзеву<ref name="IlukhinLetter"/><ref name="Infox"/>. На думку прыхільнікаў савецкай версіі ключавыя дакументы катынскай справы («Пакет № 1») сфальсіфікаваны з мэтай перакруціць ролю Іосіфа Сталіна і СССР у гісторыі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref>[http://www.aktuell.ru/russland/news/kommunisten_schieben_katyn_erneut_nazis_in_die_schuhe_28080.html Russland aktuell, 20. Oktober 2010: ''Kommunisten schieben Katyn erneut Nazis in die Schuhe''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925183527/http://www.aktuell.ru/russland/news/kommunisten_schieben_katyn_erneut_nazis_in_die_schuhe_28080.html |date=25 верасня 2013 }}{{ref-de}}</ref>. === Аргументы прыхільнікаў савецкай версіі === Камісія еўрапейскіх медыкаў (прадстаўнікі Даніі, Фінляндыі, Бельгіі, Румыніі, Славакіі, Венгрыі, Югаславіі), якая працавала ў Смаленску з 29 красавіка па 1 мая 1943 гады) выявіла наступнае<ref>[http://www.katyn-books.ru/library/nemtsi-v-katiny23.html Нюрнбергский процесс. Сборник материалов. T. I. М, 1954. С.483—502.]</ref>: * усе трупы, пададзеныя камісіі, ляжалі па-за магіламі; выкопванняў трупаў пры камісіі не было; * члены камісіі анатамавалі ўсяго 8 трупаў, пры гэтым даўнасць наступу смерці ля большасці з іх, паводле ацэнкі членаў камісіі, складала ад аднаго до двух гадоў (але не тры гады); * толькі ў дачыненні аднаго трупа была думка пра даўнасць наступу смерці каля трох гадоў, выказанае венгерскім медыкам Орзусам на аснове яго асабістай методыкі, злучанай з утварэннем на ўнутраным баку чэрапа салявога нанёску — так званай з'явы «псеўдакалус»; аднак гэта методыка не была афіцыйна прызнанай ні ў 1943 годзе, ні пазней; * пры членах камісіі дакументы не выцягваліся з кішэняў адзення трупаў; гэтыя дакументы (нібы раней вынятыя) дэманстраваліся камісіі гітлераўцамі на шкляных вітрынах у адмысловай хатцы. == Этнічныя беларусы ў ліку расстраляных == Як адзначыў міністр культуры Беларусі [[Павел Латушка]], у Катыні ляжаць і [[беларусы]] — праваслаўныя і каталікі, якія на 1939 год жылі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=40228 nashaniva.by]</ref>. Да верасня 1939 года Заходняя Беларусь уваходзіла ў склад польскай дзяржавы. Таму падчас верасеньскай мабілізацыі 1939 года ў склад войска польскага трапіла вялікая колькасць этнічных беларусаў. Даследчык гісторыі сталінскіх рэпрэсій [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігар Кузняцоў]] выказаў думку, што гэта былі альбо этнічныя беларусы, альбо беларусы, якія запісваліся палякамі, бо беларусы-каталікі — гэта людзі, якія свядома вызначалі сябе як палякаў. Таму можна сцвярджаць, што сярод польскіх вайскоўцаў, расстраляных ў 1940 годзе ў Катыні, Харкаве і Медным, дакладна ёсць вялікая колькасць этнічных беларусаў<ref>[http://archiwum.radyjo.net/4/92/Artykul/320557 У «польскай апэрацыі» загінула шмат этнічных беларусаў] // radyjo.net 11 жніўня 2017</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Абаринов В.К. Катынский лабиринт. М., 1991; * Кузняцоў I. Палітыка і лёс людзей // Полымя. 1995, №9; * Хацкевіч А. Катынь // ЭГБ, у 6 т. Т. 4. Мн.: БелЭн, 1997; * Швед В. Тайна Катыни. М., 2007; * Katyń: Dokumenty ludobójstwa. Warszawa, 1992. * [http://www.katyn-books.ru/ Библиотека по Катынскому делу] * [http://www.ipn.gov.pl/ Институт национальной памяти — Комиссия по расследованию преступлений против польского народа]{{ref-pl}}{{ref-en}} === Дакументы і ўспаміны === * [http://portal.rusarchives.ru/publication/katyn/spisok.shtml Подлинники архивных документов по «проблеме Катыни» из «пакета № 1»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180328012035/http://portal.rusarchives.ru/publication/katyn/spisok.shtml |date=28 сакавіка 2018 }}. * [http://www.katyn-books.ru/amtliches/amtliches_material.html Amtliches Material zum Massenmord von KATYN (Официальные материалы по массовому убийству в Катыни)]. Центральное издательство [[НСДАП]], Franz Eher Nachf GmbH. Напечатано в Немецком Издательстве, Берлин, 1943.{{ref-de}} * {{кніга|аўтар=Косолапов Р. И., Першин В. Е., Рыченков С. Ю., Сахаров В. А.|загаловак=Немцы в Катыни. Документы о расстреле польских военнопленных осенью 1941 года|спасылка=http://www.katyn-books.ru/library/nemtsi-v-katiny.html|адказны=Ответственный за выпуск С. А. Ложкин|месца=М.|выдавецтва=Издательство ИТРК|год=2010 |старонак=280|isbn=978-5-88010-266-2|тыраж=3&nbsp;000}} * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&num=655 Меньшагин. Б. Г. ''Воспоминания : Смоленск… Катынь… Владимирская тюрьма…'' — Paris : YMCA-Press, 1988. — 247 с. : портр.] === Манаграфіі і артыкулы спецыялістаў === * {{кніга|аўтар=Н. С. Лебедева, Н. А. Петросова, Б. Вощинский, В. Матерский.|загаловак=Пленники необъявленной войны. Документы и материалы|спасылка=http://militera.lib.ru/docs/da/katyn_idf/index.html|адказны=Под ред. Р. Г. Пихои, А. Гейштора, Отв. ред. Г. И. Резниченко | месца = М. | выдавецтва = Международный фонд «Демократия» | год = 1999 | allpages = 608 | isbn = 5-89511-002-9 |тыраж = 2000 }} * {{кніга|загаловак=Катынь. Март 1940 - сентябрь 2000 года. Расстрел. Судьбы живых. Эхо Катыни|спасылка=https://inslav.ru/publication/katyn-mart-1940-g-sentyabr-2000-g-rasstrel-sudby-zhivyh-eho-katyni-dokumenty-m-2001/1940_2000/19402000.html|адказны=Отв. Составитель Н. С. Лебедева|месца=М .|выдавецтва=Весь Мир|год=2001|старонак=688|isbn=5-7777-0160-4|тыраж=2000}}{{Недаступная спасылка}} * {{артыкул|аўтар=Галицкий В.|загаловак=Судьба военнопленных и интернированных поляков в СССР (1939-1951 годы)|спасылка=http://www.observer.materik.ru/observer/N1_2011/101_115.pdf|выданне=Обозреватель - Observer|год=2011|выпуск=252|нумар=1|старонкі=101—115|issn=2074-2975|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429092952/http://www.observer.materik.ru/observer/N1_2011/101_115.pdf|archive-date=29 красавіка 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180429092952/http://www.observer.materik.ru/observer/N1_2011/101_115.pdf|archivedate=29 красавіка 2018}} * {{кніга|аўтар=Заворотнов С. М.|загаловак=Харьковская Катынь|спасылка=http://www.katyn-books.ru/kharkov/kharkovkatyn.htm |месца=Харьков |выдавецтва= Консум |год=2004|старонак=140|isbn=966-7920-44-5|тыраж=1000}} * {{кніга|аўтар=Лебедева Н. С.|загаловак=Катынь: преступление против человечества |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1994|старонак=348|isbn=5-01-003510-3}} * {{кніга|аўтар=Лебедева Н. С.|частка=Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия|загаловак=Другая война, 1939-1945|спасылка=http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm|адказны=Бушуев В. Г.|месца=М.|выдавецтва=Российский государственный гуманитарныый университет|год=1996|старонкі=237—295|старонак=487|isbn=5-7281-0053-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517104742/http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm|archive-date=17 мая 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517104742/http://katyn.codis.ru/lebedeva.htm|archivedate=17 мая 2011}} * {{кніга|аўтар=Семиряга М. И.|загаловак=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941|спасылка=http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/index.html|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1992|старонак=302 |isbn=5-06-002525-X|тыраж=50 000}} * {{кніга|аўтар=Яжборовская И. С., Яблоков А. Ю., Парсаданова В. С.|загаловак= Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях |спасылка =http://www.katyn-books.ru/syndrome/Docs/intro.html|адказны =В. Т. Веденеева |выданне= 2 |месца= М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия|год=2009|старонак=517 |isbn=978-5-8243-1087-0}} * {{артыкул|аўтар=Яжборовская И. C. |загаловак=Катынское дело: на пути к правде|выданне=Вопросы истории|год=2011|нумар=5|старонкі=22—36|issn=0042-8779}} * {{кніга|загаловак=Катынская драма: Козельск, Старобельск, Осташков: судьба интернированных польских военнослужащих |спасылка =http://www.katyn-books.ru/drama/drama.html#010 |адказны = под ред. Яснова О. В. |месца=М. |выдавецтва=Политиздат |год=1991|старонак=240|isbn=5 - 250 - 01410 - 0 |тыраж=50 000}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.svoboda.org/a/30612099.html Государственный вандализм. Сталинисты переписывают историю] // svaboda.org 16 мая 2020. * [https://www.svaboda.org/a/30468959.html Катынь: Як забівалі, хлусілі і раскрылі праўду. Але ня ўсю] // svaboda.org 5 сакавіка 2020. * {{артыкул|аўтар=Александр Гурьянов|загаловак=История катынской лжи|спасылка=https://urokiistorii.ru/article/56795|выданне=Уроки истории|год=13 апреля 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517190805/https://urokiistorii.ru/article/56795|archive-date=17 мая 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517190805/https://urokiistorii.ru/article/56795|archivedate=17 мая 2020}} === Відэаматэрыялы === * [http://community.livejournal.com/ru_katyn/15429.html Видеофрагменты допроса бывшего начальника Главного управления НКВД СССР по делам о военнопленных и интернированных] майора (впоследствии генерал-майор) П. К. Сопруненко * [http://krasnoe.tv/node/5568 Трагедия в Катынском лесу. Центральная студия кинохроники, 1944 год]. * [http://community.livejournal.com/ru_katyn/tag/link-witness-mkrivozertsev Интервью крестьянина дер. Новые Батеки Михаила Кривозерцева и его дочери польским кинематографистам, из документального фильма Марцеля Лозинского «Катынский лес» (1990)]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Катынскі расстрэл| ]] [[Катэгорыя:1940 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Масавыя пакаранні смерцю]] [[Катэгорыя:1940 год у СССР]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы СССР у Другой сусветнай вайне]] tqitzaol4rt3hlxtxyywxq9oi62mjo6 0 55542 5201636 5159993 2026-09-18T00:17:19Z BilboBeggins 88144 5201636 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Шырлі Мак-Лейн''' ({{lang-en|Shirley MacLaine}}, нар. {{ДН|24|4|1934}}, [[Рычманд (Віргінія)|Рычманд]], [[Вірджынія]]) − [[ЗША|амерыканская]] [[актрыса]] і [[пісьменнік|пісьменніца]], аўтар шматлікіх кніг на аўтабіяграфічныя і эзатэрычныя тэмы. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]] == Фільмаграфія == * [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]] (1956) * [[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]] (1960) * «[[Жоўты ролс-ройс]]» (1964) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ShirleyMacLaine.com Афіцыйны сайт] * {{ibdb|50809|Шырлі Маклейн}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{DEFAULTSORT:Мак-Лейн Шарлі}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards]] 7nwuv7ef02qolbkuki2bn14yd0m54ls 5201639 5201636 2026-09-18T00:18:56Z BilboBeggins 88144 5201639 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Шырлі Мак-Лейн''' ({{lang-en|Shirley MacLaine}}, нар. {{ДН|24|4|1934}}, [[Рычманд (Віргінія)|Рычманд]], [[Вірджынія]]) − [[ЗША|амерыканская]] [[актрыса]] і [[пісьменнік|пісьменніца]], аўтар шматлікіх кніг на аўтабіяграфічныя і эзатэрычныя тэмы. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]]. == Фільмаграфія == * [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]] (1956) * [[Кватэра (фільм, 1960)|Кватэра]] (1960) * «[[Жоўты ролс-ройс]]» (1964) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ShirleyMacLaine.com Афіцыйны сайт] * {{ibdb|50809|Шырлі Маклейн}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{DEFAULTSORT:Мак-Лейн Шарлі}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards]] em6t53ktbrs5m15kjoaumo341de73dc 0 57978 5201864 4441961 2026-09-18T10:12:55Z Autumndancer 168015 5201864 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд (востраў)|Лонг-Айленд]]. * Гара [[Адырондак]] == Вядомыя гарады == * [[Нью-Ёрк]] * [[Буфала]] * [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]] * [[Ёнкерс]] * [[Монтак|Горад Монтак]] == Вядомыя асобы == * [[Айзек Зінгер]] * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] q8zlrzfpp4hpevoq33s855hrmeknp0w 5201865 5201864 2026-09-18T10:17:27Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5201865 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд (востраў)|Лонг-Айленд]]. * Гара [[Адырондак]] == Вядомыя гарады == * [[Нью-Ёрк]] * [[Буфала]] * [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]] * [[Ёнкерс]] * [[Монтак|Горад Монтак]] == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час вайны за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Вядомыя асобы == * [[Айзек Зінгер]] * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] sszvlnrr9hg72jqd0vkuzttgzh50epm 5201878 5201865 2026-09-18T10:27:38Z Autumndancer 168015 5201878 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд (востраў)|Лонг-Айленд]]. * Гара [[Адырондак]] == Гарады == * [[Нью-Ёрк]] * [[Буфала]] * [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]] * [[Ёнкерс]] * [[Монтак|Горад Монтак]] * [[Пітстаўн (Нью-Ёрк)|Пітстаўн]] == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час вайны за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Вядомыя асобы == * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] 3kh7cq9f31o8uupl2fscfl1qh83tmop 5201880 5201878 2026-09-18T10:34:36Z Autumndancer 168015 5201880 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд (востраў)|Лонг-Айленд]]. == Геаграфія == Цэнтр — г. Олбані. Найбуйнейшыя гарады і прамысловыя цэнтры — [[Нью-Ёрк]], [[Буфала]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Ёнкерс]], [[Монтак]], [[Пітстаўн (Нью-Ёрк)|Пітстаўн]]. Большая частка тэрыторы занята адгор’ямі Апалачаў, горы [[Адырондак]]. На востраве Лонг-Айленд, каля возера Антарыа і ўздоўж [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] — нізіны. Клімат умераны, марскі. Сярэднямесячныя тэспературы паветра на нізінах ад 0 °C (студзень) да 23 °C (ліпень). [[Ападкі|Ападкаў]] 800—1000 мм за год. Галоўная р. [[Гудзон]], у ніжнім цячэнні даступная марскім суднам. Пад [[хваёвыя лясы|хваёвымі]] і мяшанымі лясамі каля 25 % тэрыторыі. == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час вайны за незалежнасць у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Вядомыя асобы == * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] iuz7qnr9yjjfxt3sqw79htgtihvgbai 5201884 5201880 2026-09-18T10:40:54Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5201884 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд (востраў)|Лонг-Айленд]]. == Геаграфія == Цэнтр — г. Олбані. Найбуйнейшыя гарады і прамысловыя цэнтры — [[Нью-Ёрк]], [[Буфала]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Ёнкерс]], [[Монтак]], [[Пітстаўн (Нью-Ёрк)|Пітстаўн]]. Большая частка тэрыторы занята адгор’ямі Апалачаў, горы [[Адырондак]]. На востраве Лонг-Айленд, каля возера Антарыа і ўздоўж [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] — нізіны. Клімат умераны, марскі. Сярэднямесячныя тэспературы паветра на нізінах ад 0 °C (студзень) да 23 °C (ліпень). [[Ападкі|Ападкаў]] 800—1000 мм за год. Галоўная р. [[Гудзон]], у ніжнім цячэнні даступная марскім суднам. Пад [[хваёвыя лясы|хваёвымі]] і мяшанымі лясамі каля 25 % тэрыторыі. == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час [[вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]] у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Вядомыя асобы == * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] d2xbwhguqtv7q8ovpe8tbckvijpt6sx 5201923 5201884 2026-09-18T10:49:28Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5201923 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд]]. == Геаграфія == Цэнтр — г. Олбані. Найбуйнейшыя гарады і прамысловыя цэнтры — [[Нью-Ёрк]], [[Буфала]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Ёнкерс]], [[Монтак]], [[Пітстаўн (Нью-Ёрк)|Пітстаўн]]. Большая частка тэрыторы занята адгор’ямі Апалачаў, горы [[Адырондак]]. На востраве Лонг-Айленд, каля возера Антарыа і ўздоўж [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] — нізіны. Клімат умераны, марскі. Сярэднямесячныя тэспературы паветра на нізінах ад 0 °C (студзень) да 23 °C (ліпень). [[Ападкі|Ападкаў]] 800—1000 мм за год. Галоўная р. [[Гудзон]], у ніжнім цячэнні даступная марскім суднам. Пад [[хваёвыя лясы|хваёвымі]] і мяшанымі лясамі каля 25 % тэрыторыі. == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час [[вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]] у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Эканоміка == Штат займае адно з першых месцаў у ЗША па аб’ёмах прадукцыі апрацоўчай прамысловасці, банкаўскіх укладаў, гандлёвых абаротаў. Галоўныя галіны апрацоўчай прамысловасці: машынабудавальная, у т. л. электратэхнічная, электронная, оптыка-механічная, інструментальная, выраб навуковай апаратуры, авіяракетная, судна- і прыладабудаванне; швейная, паліграфічная, [[чорная металургія|чорная]] і каляровая металургія, [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтаперапрацоўчая, фармацэўтычная, [[харчовая прамысловасць|харчовая]], гарбарна-абутковая, ювелірная. Выраб спарт. абсталявання і цацак. Здабыча цынкавай і жалезнай руды, [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]]. Лесанарыхтоўкі. Марское рыбалоўства. [[Сельская гаспадарка]] прыгараднага тыпу; малочная жывёлагадоўля, [[птушкагадоўля]]. На востраве Лонг-Айленд вырошчваюць [[бульба|бульбу]] і [[агародніна|агародніну]], на ўзбярэжжах азёр Эры і Антарыа — вінаград і фрукты (яблыкі, ігрушы, вішні). Транспарт аўтамабільны, чыгуначны, марскі. == Вядомыя асобы == * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] l648w8w71fpyt2ijv93gnjp0deydzzw 5201926 5201923 2026-09-18T10:52:10Z Autumndancer 168015 5201926 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нью-Ёрк}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Нью-Ёрк''' ({{lang-en|New York}}) — штат на паўночным усходзе [[ЗША]], на Атлантычным узбярэжжы, каля мяжы з [[Канада]]й, найбуйнейшы ў групе Сярэдне-Атлантычных штатаў. У межах штата знаходзіцца найбуйнейшы горад, эканамічны і палітычны цэнтр краіны — [[Нью-Ёрк]]. У склад штата ўваходзіць таксама буйны востраў [[Лонг-Айленд]]. == Геаграфія == Цэнтр — г. Олбані. Найбуйнейшыя гарады і прамысловыя цэнтры — [[Нью-Ёрк]], [[Буфала]], [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], [[Ёнкерс]], [[Монтак]], [[Пітстаўн (Нью-Ёрк)|Пітстаўн]]. Большая частка тэрыторы занята адгор’ямі Апалачаў, горы [[Адырондак]]. На востраве Лонг-Айленд, каля возера Антарыа і ўздоўж [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] — нізіны. Клімат умераны, марскі. Сярэднямесячныя тэспературы паветра на нізінах ад 0 °C (студзень) да 23 °C (ліпень). [[Ападкі|Ападкаў]] 800—1000 мм за год. Галоўная р. [[Гудзон]], у ніжнім цячэнні даступная марскім суднам. Пад [[хваёвыя лясы|хваёвымі]] і мяшанымі лясамі каля 25 % тэрыторыі. == Гісторыя == На тэрыторыі штата, якую здаўна насялялі індзейскія плямёны [[іракезы|іракезаў]], першыя еўрапейцы з’явіліся ў [[1524]] годзе. У 1614 годзе [[галандцы]] заснавалі тут гандлёвую факторыю. У 1621 годзе кіраванне гэтай тэрыторыяй атрымала галандская Заходнеіндская кампанія, якая заснавала калонію Новыя Нідэрланды са сталіцай Новы Амстэрдам. У 1664 годзе калонію захапілі англічане і перайменавалі яе і сталіцу ў Нью-Ёрк. У 17 і 18 стагоддзях за валоданне гэтай тэрыторыяй ваявалі англічане і французы, паступова выцясняючы індзейцаў на захад. У час [[вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць]] у Паўночнай Амерыцы 1775—83 гадоў тэрыторыя Нью-Ёрка была ахоплена ваеннымі дзеяннямі, у іх ліку бітва 1777 пад Саратогай, аблога г. Нью-Ёрк. У 1788 годзе Нью-Ёрк ратыфікаваў [[канстытуцыя ЗША|канстытуцыю ЗША]] і ўвайшоў у склад федэрацыі як штат-заснавальнік. З 1-й палове 19 стагоддзя пачалося інтэнсіўнае эканамічнае развіццё штата, значны наплыў імігрантаў з Еўропы. == Эканоміка == Штат займае адно з першых месцаў у ЗША па аб’ёмах прадукцыі апрацоўчай прамысловасці, банкаўскіх укладаў, гандлёвых абаротаў. Галоўныя галіны апрацоўчай прамысловасці: машынабудавальная, у т. л. электратэхнічная, электронная, оптыка-механічная, інструментальная, выраб навуковай апаратуры, авіяракетная, судна- і прыладабудаванне; швейная, паліграфічная, [[чорная металургія|чорная]] і каляровая металургія, [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтаперапрацоўчая, фармацэўтычная, [[харчовая прамысловасць|харчовая]], гарбарна-абутковая, ювелірная. Выраб спарт. абсталявання і цацак. Здабыча цынкавай і жалезнай руды, [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]]. Лесанарыхтоўкі. Марское рыбалоўства. [[Сельская гаспадарка]] прыгараднага тыпу; малочная жывёлагадоўля, [[птушкагадоўля]]. На востраве Лонг-Айленд вырошчваюць [[бульба|бульбу]] і [[агародніна|агародніну]], на ўзбярэжжах азёр Эры і Антарыа — вінаград і фрукты (яблыкі, ігрушы, вішні). Транспарт аўтамабільны, чыгуначны, марскі. == Вядомыя асобы == * [[Роберт Шэклі]] * [[Роберт Язэп Тамушанскі]] * [[Лора Брэніган]] * [[Фелісіці Хафман]] * [[Крыстафер Ламберт]] * [[Руні Мара|Р. Мара]] (1985-) — актрыса * [[Гор Відал]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Нью-Ёрк (штат)| ]] tu4d9phh8uokosp4txzoc31u8fdhejh 0 59385 5201516 4626119 2026-09-17T16:48:33Z Ciepiersia 162280 афармленне, дапаўненне 5201516 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:Слуцкая брама ўлетку.jpg|thumb|250px|[[Слуцкая брама]]]] [[Выява:GatesState museum of folk architecture and life, Belarus.JPG|thumb|250px|Брама ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]]]] '''Брама''' ({{lang-la|porta}}, {{lang-en|gate}}, {{lang-de|Tor}}) — шчыльныя, на дзве палавіны, крытыя зверху [[вароты]], якія закрываюць галоўны ўваход на тэрыторыю двара, горада, завода або ў асобны будынак. == Абарончае дойлідства == У абарончай архітэктуры брама разумеецца як найчасцей ярусная кампазіцыя ў выглядзе [[вежа|вежы]] з каменю ці цэглы, якая служыла галоўным уваходам у абарончы комплекс ([[замак]], [[фартэцыя]], [[крэпасць]] і інш.). Звычайна брама ўключалася ў ланцуг абарончых сцен і мела выразна абрончы характар. З [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] брамы набываюць складаныя дэкаратыўныя формы і багатае вонкавае афармленне ў архітэктуры [[рэнесанс]]у і барока, пераўтварыліся ў парадныя ўезды з пышнай дэкаратыўнай апрацоўкай. Брама магла дасягаць вялікіх памераў і быць самастойным развітым абарончым збудаваннем. Сярод дадатковых абарончых умацаваньняў якімі абсталёўваліся брамы былі рознага кшталту [[Байніца|байніцы]], [[машыкулі]], каваныя [[герсы]], падымальныя масты або ўзводы, дадатковыя фланкіруючыя вежы й інш. Для больш якаснай абароны брамы перад ёй маглі ўзводзіць [[перадбрам’е]], [[барбакан]] або на пэўнай адлегласці ставіць вынесеную фланкіруючую [[Вежа|вежу]]. == Грамадзянскае дойлідства == Своеасаблівым тыпам брамы з'яўляецца [[трыумфальная арка]]. У якасці асобнага віду выдзяляюцца таксама брамы-[[званіца|званіцы]], якія будаваліся ў [[манастыр]]ах і пры [[Царква (збудаванне)|цэрквах]]. == Беларусь == На Беларусі ўзнікла ў [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]]. Пазней, асабліва з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]], характар мяняўся – напрыклад, былі брамы гарадскія, праезныя брамы-[[вежа|вежы]], сядзібныя, палацавыя, манастырскія, [[гасціны двор|гасціных двароў]] і г.д. Арыгінальныя брамы былі ў [[Мінск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Слуцк]]у, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]]ы, [[Кобрын]]е, [[Радашковічы|Радашковічах]] і інш. У [[XVII]] – [[XVIII]] стст. усё больш станавіліся пышна дэкаратыўнымі. У шмат’ярусных брамах былі самыя розныя збудаванні – гаспадарчыя памяшканні, [[Капліца|капліцы]], [[галерэя|галерэі]], часамі сталоўкі, розныя залы і інш. У народнай архітэктуры сваё спецыфічнае значэнне ў выглядзе брам мелі [[вароты]]. == Гл. таксама == * [[Вароты]] * [[Трыумфальная арка]] * [[Перадбрам’е]] * [[Барбакан]] == Літаратура == * ''Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік.'' Мінск, 1993. ISBN 5-85700-078-5 == Спасылкі == {{Commons|Category:Gates|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Брамы]] et7iq6yd9brypo4jvqciotqp36owvry 0 59804 5201866 4201083 2026-09-18T10:18:21Z Autumndancer 168015 5201866 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Зінгер}} {{Асоба |імя = Айзек Зінгер |арыгінал_імя = {{lang-en|Isaac Merritt Singer}} |партрэт = Isaac Zinger.jpg |Commons = |Rodovid = }} [[Выява:Singer sewing machine detail1.jpg|thumb|[[Швейная машына]] фабрыкі Зінгера]] '''Айзек''' або '''Ісаак Мерыт Зінгер''' ({{lang-en|Isaac Merritt Singer}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] вынаходнік і прамысловец. Унёс істотны ўклад у ўдасканаленне канструкцыі [[Швейная машына|швейнай машыны]] і заснаваў кампанію «[[Singer Corporation|Зінгер]]». Бацька Зінгера, магчыма, прыехаў у ЗША з [[Саксонія|Саксоніі]]. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Зінгер Айзек Мерыт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] s3ctmuelvar96njuwb7jtm1oief4cy3 0 63497 5201735 4419384 2026-09-18T07:31:16Z Autumndancer 168015 5201735 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцебск}} {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Віцязь» | лагатып = [[Выява:Vityaz-Logo.png]] | тып = адкрытае акцыянернае таварыства | дэвіз = Упэўнена і проста | размяшчэнне = [[Рэспубліка Беларусь]], [[Віцебск]], вул. П. Броўкі, 13-А | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br />Генадзь Пятровіч Азараў | галіна = Вытворчасць бытавой тэхнікі | прадукцыя = тэлевізары, бытавая электроніка | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | сайт = [http://www.vityas.com www.vityas.com] }} [[Файл:Viciebsk TV plant - panoramio.jpg|thumb|Завод па [[Праспект Будаўнікоў (Віцебск)|праспекце Будаўнікоў]] у Віцебску]] '''ААТ «Віцязь»''' (Адкрытае акцыянернае таварыства «Віцязь»), раней '''РУВП «Віцязь»''' (Рэспубліканскае унітарнае вытворчае прадпрыемства «Віцязь») — найбуйнейшае прамысловае прадпрыемства [[Віцебск]]а, буйны вытворца тэлевізійнай тэхнікі і бытавой электронікі, адно з буйных прадпрыемстваў у Рэспубліцы Беларусь. == Гісторыя == «Віцязь» заснаваны [[3 сакавіка]] [[1976]] года. У гэты дзень быў падпісаны загад аб стварэнні ў горадзе Віцебску філіяла ленінградскага навукова-вытворчага аб’яднання «Ленінец» з вытворчай магутнасцю 300 тысяч тэлевізараў у год. Заводу была выдзелена плошчу былога гарпрамкамбіната і частка свабодных плошчаў міжгароднай АТС. Адначасова з гэтым пачалося праектаванне завода ў маскоўскім галаўным праектным інстытуце, пры гэтым быў улічаны досвед будаўніцтва аналагічных прадпрыемстваў у Францыі і ФРГ. У першы ж год функцыянавання завода было створана асаблівае [[Дысплей (канструктарскае бюро)|канструктарскае бюро «Дысплей»]], якое занялося распрацоўкай першай і наступных мадэляў тэлевізараў. Распрацоўка узораў знешняга выгляду тэлевізараў вялася па дагаворах на мінскім ВА «Гарызонт». == Прадпрыемства сёння == Сёння ААТ «Віцязь» — адзін з найбуйнейшых беларускіх вытворцаў тэлевізараў. Прадпрыемства размясцілася на тэрыторыі 185 гектараў і з’яўляецца адзіным на тэрыторыі СНД працуюць у сістэме поўнага цыкла вырабу тэлевізараў. У склад РУВП «Віцязь» акрамя асноўнага вытворчасці ўваходзяць: * інжынерна-вытворчы комплекс «Віцязь-З» * мантажна-вытворчы комплекс «Віцязь-К» * рамонтна-будаўнічае ўпраўленне * кацельня «Паўднёвая» * транспартнае кіраванне * тэхна-гандлёвы цэнтр «Віцязь» * гандлёвы дом «Віцязь» * гандлёва-вытворчы комплекс * кавярня «Востраў скарбаў» * медсанчастка * комплекс інтэрнатаў * аздараўленчы лагер * дапаможная гаспадарка «Вясна» == Прадукцыя == Прадпрыемства выпускае: * [[тэлевізар]]ы ЭПТ і ЖКІ * [[ЖКІ-манітор]]ы * [[DVD-прайгравальнік]]і * устаноўкі спадарожнікавага прыёму * [[ТВ-цюнар]]ы стандартаў DVB-T і DVB-C * тэлевізійныя антэны * пульты дыстанцыйнага кіравання для ТБ * падлогавыя і насценныя падстаўкі для тэлевізараў * [[прас]]ы * [[цеплавентылятар]]ы * [[пыласос]]ы * медтэхніку Тэлевізары «Віцязь» сертыфікаваныя і адпавядаюць патрабаванням міжнароднай сістэме якасці СТБ ІСО 9001-2001 (праектаванне і вытворчасць), СТБ ІСО 14001-2000 (Экалагічны). Вытворчасць сертыфікавана па Еўрапейскім стандартам якасці VDE і CE, а таксама СТБ — Беларусь, РСТ — Расія, укр «Сепро» — Украіна, КСТ — Казахстан. Агульная колькасць выпушчаных да сакавіка 2006 года тэлевізійных прыёмнікаў пераўзыходзілі 6 000 000. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vityas.com Афіцыйны сайт прадпрыемства] {{перакласці|be-tarask|Віцязь (прадпрыемства)}} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебска]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці бытавой тэхнікі]] [[Катэгорыя:1976 год у Віцебску]] dbg6gg1m96ftspzd6qsqu63ymooa2ij 5201736 5201735 2026-09-18T07:31:40Z Autumndancer 168015 5201736 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь}} {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Віцязь» | лагатып = [[Выява:Vityaz-Logo.png]] | тып = адкрытае акцыянернае таварыства | дэвіз = Упэўнена і проста | размяшчэнне = [[Рэспубліка Беларусь]], [[Віцебск]], вул. П. Броўкі, 13-А | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br />Генадзь Пятровіч Азараў | галіна = Вытворчасць бытавой тэхнікі | прадукцыя = тэлевізары, бытавая электроніка | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | сайт = [http://www.vityas.com www.vityas.com] }} [[Файл:Viciebsk TV plant - panoramio.jpg|thumb|Завод па [[Праспект Будаўнікоў (Віцебск)|праспекце Будаўнікоў]] у Віцебску]] '''ААТ «Віцязь»''' (Адкрытае акцыянернае таварыства «Віцязь»), раней '''РУВП «Віцязь»''' (Рэспубліканскае унітарнае вытворчае прадпрыемства «Віцязь») — найбуйнейшае прамысловае прадпрыемства [[Віцебск]]а, буйны вытворца тэлевізійнай тэхнікі і бытавой электронікі, адно з буйных прадпрыемстваў у Рэспубліцы Беларусь. == Гісторыя == «Віцязь» заснаваны [[3 сакавіка]] [[1976]] года. У гэты дзень быў падпісаны загад аб стварэнні ў горадзе Віцебску філіяла ленінградскага навукова-вытворчага аб’яднання «Ленінец» з вытворчай магутнасцю 300 тысяч тэлевізараў у год. Заводу была выдзелена плошчу былога гарпрамкамбіната і частка свабодных плошчаў міжгароднай АТС. Адначасова з гэтым пачалося праектаванне завода ў маскоўскім галаўным праектным інстытуце, пры гэтым быў улічаны досвед будаўніцтва аналагічных прадпрыемстваў у Францыі і ФРГ. У першы ж год функцыянавання завода было створана асаблівае [[Дысплей (канструктарскае бюро)|канструктарскае бюро «Дысплей»]], якое занялося распрацоўкай першай і наступных мадэляў тэлевізараў. Распрацоўка узораў знешняга выгляду тэлевізараў вялася па дагаворах на мінскім ВА «Гарызонт». == Прадпрыемства сёння == Сёння ААТ «Віцязь» — адзін з найбуйнейшых беларускіх вытворцаў тэлевізараў. Прадпрыемства размясцілася на тэрыторыі 185 гектараў і з’яўляецца адзіным на тэрыторыі СНД працуюць у сістэме поўнага цыкла вырабу тэлевізараў. У склад РУВП «Віцязь» акрамя асноўнага вытворчасці ўваходзяць: * інжынерна-вытворчы комплекс «Віцязь-З» * мантажна-вытворчы комплекс «Віцязь-К» * рамонтна-будаўнічае ўпраўленне * кацельня «Паўднёвая» * транспартнае кіраванне * тэхна-гандлёвы цэнтр «Віцязь» * гандлёвы дом «Віцязь» * гандлёва-вытворчы комплекс * кавярня «Востраў скарбаў» * медсанчастка * комплекс інтэрнатаў * аздараўленчы лагер * дапаможная гаспадарка «Вясна» == Прадукцыя == Прадпрыемства выпускае: * [[тэлевізар]]ы ЭПТ і ЖКІ * [[ЖКІ-манітор]]ы * [[DVD-прайгравальнік]]і * устаноўкі спадарожнікавага прыёму * [[ТВ-цюнар]]ы стандартаў DVB-T і DVB-C * тэлевізійныя антэны * пульты дыстанцыйнага кіравання для ТБ * падлогавыя і насценныя падстаўкі для тэлевізараў * [[прас]]ы * [[цеплавентылятар]]ы * [[пыласос]]ы * медтэхніку Тэлевізары «Віцязь» сертыфікаваныя і адпавядаюць патрабаванням міжнароднай сістэме якасці СТБ ІСО 9001-2001 (праектаванне і вытворчасць), СТБ ІСО 14001-2000 (Экалагічны). Вытворчасць сертыфікавана па Еўрапейскім стандартам якасці VDE і CE, а таксама СТБ — Беларусь, РСТ — Расія, укр «Сепро» — Украіна, КСТ — Казахстан. Агульная колькасць выпушчаных да сакавіка 2006 года тэлевізійных прыёмнікаў пераўзыходзілі 6 000 000. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vityas.com Афіцыйны сайт прадпрыемства] {{перакласці|be-tarask|Віцязь (прадпрыемства)}} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебска]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці бытавой тэхнікі]] [[Катэгорыя:1976 год у Віцебску]] o5zjrh3y3yr0bsaj34mxqt42dg9y7oa 5201796 5201736 2026-09-18T08:38:07Z M.L.Bot 261 5201796 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь (значэнні){{!}}Віцязь}} {{Картка кампаніі | назва = ААТ «Віцязь» | лагатып = [[Выява:Vityaz-Logo.png]] | тып = адкрытае акцыянернае таварыства | дэвіз = Упэўнена і проста | размяшчэнне = [[Рэспубліка Беларусь]], [[Віцебск]], вул. П. Броўкі, 13-А | ключавыя фігуры = [[генеральны дырэктар]] <br />Генадзь Пятровіч Азараў | галіна = Вытворчасць бытавой тэхнікі | прадукцыя = тэлевізары, бытавая электроніка | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | сайт = [http://www.vityas.com www.vityas.com] }} [[Файл:Viciebsk TV plant - panoramio.jpg|thumb|Завод па [[Праспект Будаўнікоў (Віцебск)|праспекце Будаўнікоў]] у Віцебску]] '''ААТ «Віцязь»''' (Адкрытае акцыянернае таварыства «Віцязь»), раней '''РУВП «Віцязь»''' (Рэспубліканскае унітарнае вытворчае прадпрыемства «Віцязь») — найбуйнейшае прамысловае прадпрыемства [[Віцебск]]а, буйны вытворца тэлевізійнай тэхнікі і бытавой электронікі, адно з буйных прадпрыемстваў у Рэспубліцы Беларусь. == Гісторыя == «Віцязь» заснаваны [[3 сакавіка]] [[1976]] года. У гэты дзень быў падпісаны загад аб стварэнні ў горадзе Віцебску філіяла ленінградскага навукова-вытворчага аб’яднання «Ленінец» з вытворчай магутнасцю 300 тысяч тэлевізараў у год. Заводу была выдзелена плошчу былога гарпрамкамбіната і частка свабодных плошчаў міжгароднай АТС. Адначасова з гэтым пачалося праектаванне завода ў маскоўскім галаўным праектным інстытуце, пры гэтым быў улічаны досвед будаўніцтва аналагічных прадпрыемстваў у Францыі і ФРГ. У першы ж год функцыянавання завода было створана асаблівае [[Дысплей (канструктарскае бюро)|канструктарскае бюро «Дысплей»]], якое занялося распрацоўкай першай і наступных мадэляў тэлевізараў. Распрацоўка узораў знешняга выгляду тэлевізараў вялася па дагаворах на мінскім ВА «Гарызонт». == Прадпрыемства сёння == Сёння ААТ «Віцязь» — адзін з найбуйнейшых беларускіх вытворцаў тэлевізараў. Прадпрыемства размясцілася на тэрыторыі 185 гектараў і з’яўляецца адзіным на тэрыторыі СНД працуюць у сістэме поўнага цыкла вырабу тэлевізараў. У склад РУВП «Віцязь» акрамя асноўнага вытворчасці ўваходзяць: * інжынерна-вытворчы комплекс «Віцязь-З» * мантажна-вытворчы комплекс «Віцязь-К» * рамонтна-будаўнічае ўпраўленне * кацельня «Паўднёвая» * транспартнае кіраванне * тэхна-гандлёвы цэнтр «Віцязь» * гандлёвы дом «Віцязь» * гандлёва-вытворчы комплекс * кавярня «Востраў скарбаў» * медсанчастка * комплекс інтэрнатаў * аздараўленчы лагер * дапаможная гаспадарка «Вясна» == Прадукцыя == Прадпрыемства выпускае: * [[тэлевізар]]ы ЭПТ і ЖКІ * [[ЖКІ-манітор]]ы * [[DVD-прайгравальнік]]і * устаноўкі спадарожнікавага прыёму * [[ТВ-цюнар]]ы стандартаў DVB-T і DVB-C * тэлевізійныя антэны * пульты дыстанцыйнага кіравання для ТБ * падлогавыя і насценныя падстаўкі для тэлевізараў * [[прас]]ы * [[цеплавентылятар]]ы * [[пыласос]]ы * медтэхніку Тэлевізары «Віцязь» сертыфікаваныя і адпавядаюць патрабаванням міжнароднай сістэме якасці СТБ ІСО 9001-2001 (праектаванне і вытворчасць), СТБ ІСО 14001-2000 (Экалагічны). Вытворчасць сертыфікавана па Еўрапейскім стандартам якасці VDE і CE, а таксама СТБ — Беларусь, РСТ — Расія, укр «Сепро» — Украіна, КСТ — Казахстан. Агульная колькасць выпушчаных да сакавіка 2006 года тэлевізійных прыёмнікаў пераўзыходзілі 6 000 000. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vityas.com Афіцыйны сайт прадпрыемства] {{перакласці|be-tarask|Віцязь (прадпрыемства)}} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебска]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці бытавой тэхнікі]] [[Катэгорыя:1976 год у Віцебску]] r7pzrwsao6nj01ov0vqaxtc0tjq5942 0 63740 5201420 4885380 2026-09-17T12:03:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201420 wikitext text/x-wiki {{таксон | name = Касач сібірскі | image file = Iris sibirica, Tanel Teemusk.jpg | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Iris | latin = Iris sibirica | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children = | wikispecies = | grin = 20398 | rang = Від |tpl = kew-322377 }} '''Касач сібірскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|69}}</ref> (''Iris sibirica'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] [[карэнішча]]вых [[род]]у {{Bt-bellat|Касач|Iris}} сямейства {{Bt-bellat|Касачовыя|Iridaceae}}. == Назва == Касач сібірскі, касіца<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, дзікія агуркі, зязюльчын гашт, касач<ref>''Васількоў І. Г.'' Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref>, калацец<ref>''{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}}'' [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Iris sibirica/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Iris spp Sturm61.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|2}} <br />1 — ''Iris sibirica''|color=lightgreen}} Касач сібірскі — [[Трава|травяністая]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] расліна, дасягае вышыні 50-120 см. [[Лісце]] шыза-зялёнае, вузкае, лінейнае і даволі жорсткае, не цвёрдае, у форме ляза, звычайна значна карацей сцябла, да 40-80 см даўжынёй і 2—4 см шырынёй<ref>{{ФлораСССР|автор=Федченко Б. А.|часть=Род 307. Касатик — Iris L.|том=4|стр=511—577}}</ref>. [[Кветка|Кветкі]] характэрныя для касачоў, кожная кветка 4—7 см у дыяметры, фіялетава-сінія, часта з бледна-малочным або жаўтаватым цэнтрам, з вонкавымі долямі характэрнай падоўжанай формы без рэзкага пераходу пласцінкі ў кіпцік. == Распаўсюджанне == Еўрасібірскі барэальны від з высокімі дэкаратыўнымі якасцямі. Пашырэнне: [[Еўропа]], [[Каўказ]], [[Заходняя Сібір|Заходняя]] і [[Усходняя Сібір|Усходняя]] (паўднёва-заходняя частка) Сібір. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны спарадычна па ўсёй тэрыторыі. Месцы росту: ускрайкі шыракалістых, драбналістых і мяшаных лясоў, лясныя і поймавыя лугі, ускрайкі балот, парослыя хмызняком, берагі вадаёмаў і канаў. == Сарты == {{main|Сарты сібірскіх касачоў}} Сучасныя сібірскія касачы — гэта вынік унутрывідавага [[Штучны адбор|адбору]] або, значна часцей, [[гібрыд]]ы прыкладна адзінаццаці відаў (дакладны лік пад пытаннем), якія складаюць серыю [[Сібірскія касачы]] ({{lang-la|Sibiricae}})<ref>[http://www.irisgarden.net/books/siber.htm Сибирский ирис вчера, сегодня и завтра] {{ref-ru}}</ref>. Звычайна вышыня сартавых сібірскіх касачоў ад 60 см да 120 см. Існуюць і карлікавыя сарты. Кветкі могуць быць блакітнымі, пурпурнымі, чырвона-фіялетавымі і жоўтымі, у афарбоўцы могуць прысутнічаць карычневыя і аранжавыя адценні. Акрамя прывабных кветак сібірскія касачы папулярныя з-за высокай дэкаратыўнасці лісця на працягу ўсяго тэрміну [[Вегетацыйны перыяд|вегетацыі]]<ref>[http://wiki.irises.org/bin/view/Sib/WebHome (SIB) Siberians] на сайте [http://wiki.irises.org American Iris Society] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130708222008/http://wiki.irises.org/ |date=8 ліпеня 2013 }}</ref>. Арганізацыяй, якая рэгіструе новыя [[сорт|сарты]], з’яўляецца {{нп3|Амерыканскае таварыства касачаводаў||ru|Американское общество ирисоводов}}. == Агратэхніка == Сібірскія касачы патрабуюць мінімальнага сыходу і з’яўляюцца аднымі з самых вынослівых шматгадовых раслін. [[Зоны марозаўстойлівасці]]: 3-9. Тэрміны цвіцення прыкладна супадаюць з тэрмінамі цвіцення [[Барадатыя касачы|барадатых касачоў]] . Выбар месцазнаходжання вызначаецца тым, што сібірскім касачам патрабуецца паўдня і больш прамога сонечнага святла і умерана вільготная глеба. Аптымальная [[кіслотнасць глебы]] [[Вадародны паказчык|pH]] = 5,5—6,5. Пасадку ажыццяўляюць такім чынам, каб ад верхняй часткі карэнішча да паверхні глебы было каля 2 см. У раёнах з халодным кліматам рэкамендуецца восеньскае [[мульчаванне]] глебы. Старыя расліны могуць быць падзеленыя і перасаджаны, калі пагаршаецца іх красаванне, як правіла, ва ўзросце 4—10 гадоў. У зонах 3—5 перасадку лепш праводзіць вясной, у зонах 6—9 — у пачатку восені. Увосень, пасля адмірання лісця, яго рэкамендуецца зрэзаць і выдаліць з саду<ref>[http://wiki.irises.org/bin/view/Main/InfoCultivationOfSiberianIrises Cultivation Of Siberian Irises] на сайте [http://wiki.irises.org American Iris Society] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130708222008/http://wiki.irises.org/ |date=8 ліпеня 2013 }}</ref>. == Выкарыстанне == Касач сібірскі шырока вырошчваецца ў садах у зонах умеранага клімату па ўсім свеце. З-за прывабнага лісця і здольнасці развівацца ў шырокім дыяпазоне кліматычных умоў, на базе гэтага віду створана мноства гібрыдаў, якія адрозніваюцца афарбоўкай колераў. == Ахова == Касач сібірскі уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]] 1-га, 2-га і яшчэ аднаго 2-га выданняў (1981, 1993, 2006). Ахоўваецца ў [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]]<ref name="ЧЧ">[http://redbook.minpriroda.by/plantsinfo.html?id=128 Касач сібірскі ў Чырвонай кнізе Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Красная книга Республики Беларусь. Растения|адказны=Л. И. Хоружик|выданне=2-е изд|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|год=2006|старонкі=222|старонак=456|isbn=985-11-0372-1}}</ref>, [[Эстонія|Эстоніі]], [[Расія|Расіі]] і на [[Украіна|Украіне]]<ref>[http://www.plantarium.ru/page/view/item/20818.html Iris sibirica: інфармацыя аб таксоне ў праекце «Плантарыум» (вызначальнік раслін і ілюстраваны атлас відаў).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031112013/http://www.plantarium.ru/page/view/item/20818.html |date=31 кастрычніка 2013 }}</ref>. == Галерэя == <gallery> Выява:Iris sibirica 060603.jpg Выява:IrisSiberica-plant-hr.jpg Выява:Kosaciec syberyjski Iris sibirica kwiaty.jpg Выява:Iris sibirica0.jpg Выява:Iris sibirica 180605.jpg File:Iris sibirica MHNT.BOT.2009.7.17.jpg|Iris sibirica - Museum specimen 2003. Stamp of Belarus 0508.jpg|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2003 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Касач|Бурава Э. А.|510—511}} * {{ІВРСР|частка=376. ''Iris sibirica'' L. — Ирис сибирский|том=1|стар=486}} * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. — ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == * [http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=128 Касач сібірскі ў Чырвонай кнізе Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141312/http://redbook.minpriroda.gov.by/plantsinfo.html?id=128 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * {{Плантарыум|20818|Ирис сибирский}} * [http://www.oopt.aari.ru/bio/20016 ''Iris sibirica'' L. (Касатик сибирский) // ИАС «ООПТ России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230505144610/http://www.oopt.aari.ru/bio/20016 |date=5 мая 2023 }} {{ref-ru}} {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|128|IV}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касач]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] klkeikev5e44zf718ygj18o542dl2mv 0 65314 5201887 4661818 2026-09-18T10:42:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201887 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Шэр}} {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Луар і Шэр| Дэпартамент-Фр=Loir-et-Cher| нумар= 41| рэгіён=[[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]]| прэфектура=[[Блуа]]| насельніцтва= 315 тыс.| год=1999| месца= 69 | шчыльнасць= 79 | плошча=6343 | акругі=3 | кантоны= 30| камуны= 391| img_coa=Blason département fr Loir-et-Cher.svg| сайт=http://www.loir-et-cher.pref.gouv.fr/ }} '''Луар і Шэр''' ({{lang-fr|Loir-et-Cher}}) — дэпартамент на захадзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]]. Парадкавы нумар 41. Адміністрацыйны цэнтр — [[Блуа]]. Насельніцтва 315 тыс. чалавек (69-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 6343 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[Луара]] і [[Шэр (рака)|Шэр]]. Дэпартамент уключае 3 акругі, 30 кантонаў і 391 камуну. Луар і Шэр — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былых правінцый [[Арлеанэ]] і [[Турэнь]]. Назва дэпартамета паходзіць ад мясцовых рэк. == Гл. таксама == * [[Замак Шамбор]] == Вядомыя асобы == * [[Стэфан (кароль Англіі)|Стэфан, кароль Англіі]] == Спасылкі == * [http://www.loir-et-cher.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070124230439/http://www.loir-et-cher.pref.gouv.fr/ |date=24 студзеня 2007 }} (in French) * [http://www.cg41.fr/ Conseil General website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120928034401/http://www.cg41.fr/ |date=28 верасня 2012 }} (in French) * http://www.ville-blois.fr/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120329151735/http://www.ville-blois.fr/ |date=29 сакавіка 2012 }} {{Дэпартаменты Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Луар і Шэр| ]] 98mssjoy724wx0p2yty2olz9uglwohf 0 65530 5201473 5200988 2026-09-17T15:15:55Z M.L.Bot 261 настолькі агульная спасылка роўна яе адсутнасці, афармленне 5201473 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Мінска |суб'ект = [[Мінск]] |раён = |рэгіён = |краіна = [[Беларусь]] |выява =Flag_of_Minsk,_Belarus.svg |заснаваны = {{fd|27|03|2001}} |прапорцыя = 2:3 |ідэя = |мастак = |дызайн = }} '''Сцяг Мі́нска''' — адзін з афіцыйных сімвалаў [[Мінск]]а. Сцяг Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад [[27 сакавіка]] [[2001]] года № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэнні аб сцягу горада Мінска». == Гл. таксама == * [[Герб Мінска]] {{Вобласці Рэспублікі Беларусь паводле тэм|Сцяг}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі 2001 года]] [[Катэгорыя:2001 год у Мінску]] hgcxucpbb73ncpyk33fpvxqlloptal0 5201474 5201473 2026-09-17T15:17:07Z M.L.Bot 261 5201474 wikitext text/x-wiki {{Дапісаць}}{{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Мінска |суб'ект = [[Мінск]] |раён = |рэгіён = |краіна = [[Беларусь]] |выява =Flag_of_Minsk,_Belarus.svg |заснаваны = {{fd|27|03|2001}} |прапорцыя = 2:3 |ідэя = |мастак = |дызайн = }} '''Сцяг Мі́нска''' — адзін з афіцыйных сімвалаў [[Мінск]]а. [[Сцяг]] зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка 2001 года № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэнні аб сцягу горада Мінска». == Гл. таксама == * [[Герб Мінска]] {{Вобласці Рэспублікі Беларусь паводле тэм|Сцяг}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі 2001 года]] [[Катэгорыя:2001 год у Мінску]] p6vp11didycujmm8bhrz1tsak7xkwzh 0 69178 5201931 4639885 2026-09-18T11:01:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201931 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Луйтла-Дуймун <br /> Lítla Dímun |Нацыянальная назва= |Карта = Position of Litla_Dimun on Faroe map.png |Краіна = Фарэрскія астравы |Рэгіён = |Акваторыя = |lat_dir = N |lat_deg = 61 |lat_min = 38 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 6 |lon_min = 42 |lon_sec = 34 |CoordScale = |Плошча = 0,8 |Найвышэйшы пункт = 414 |Год перапісу = |Выява = Litla-dimun-photo.jpg |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Litla Dimun }} '''Луйтла-Дуймун''' ({{lang-fo|Lítla Dímun}} «Малы Дуймун») — самы маленькі і адзіны незаселены з 18 [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]], размешчаных паміж [[Шатландыя]]й і [[Ісландыя]]й. Плошча 0,8 км². Найвышэйшы пункт — гара Раван вышынёй 414 метраў. Востраў незаселены. Назва «Дуймун» меркавана паходзіць з [[Кельцкія мовы|кельцкай мовы]] і азначае «два ўзгоркі». Маюцца на ўвазе дзве гары на суседніх астравах Вялікі і Малы Дуймун. Малы Дуймун ніколі не быў населены. Яго адзіныя насельнікі — [[Авечка|авечкі]] і [[тупікі]]. Авечак тут пасвяць са старажытных часоў. На востраве — самая бедная [[флора]] Фарэрскіх астравоў, якая налічвае ўсяго восем відаў раслін. У 1850 годзе [[востраў]] быў прададзены з таргоў за 5000 дацкіх [[талер]]аў. У часе гандлю каралеўскія прадстаўнікі штучна завышалі цану, каб узбагаціць каралеўскую казну. == Спасылкі == * [http://www.litladimun.com Litladimun.com — Афіцыйны сайт уладальнікаў вострава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081211133244/http://www.litladimun.com/ |date=11 снежня 2008 }} {{ref-fo}} * [http://www.mirkrasiv.ru/articles/ostrov-luitla-duimun-mesto-gde-otdyhayut-oblaka-farerskie-ostrova.html Остров Луйтла-Дуймун, место, где отдыхают облака, Фарерские острова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122205332/http://www.mirkrasiv.ru/articles/ostrov-luitla-duimun-mesto-gde-otdyhayut-oblaka-farerskie-ostrova.html |date=22 студзеня 2015 }} {{ref-ru}} {{Фарэрскія астравы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Фарэрскага архіпелага]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] awz5rd9rmpcjnie0cfokk6tfekagpsp 0 71838 5201602 4714121 2026-09-17T20:46:08Z Summershell67 159583 /* */ 5201602 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Slovenia (Pantone).svg|thumb|Сцяг Славеніі]] Нацыянальны '''сцяг [[Славенія|Славеніі]]''' ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох роўных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру з [[Герб Славеніі|гербам Славеніі]], змешчаным у верхняй частцы сцяга бліжэй да тронка. На гербе намаляваны сілуэт найвышэйшай гары Славеніі — [[Гара Трыглаў|Трыглава]], а таксама сімвалічна намалявана [[Адрыятычнае мора]] і рэкі Славеніі. Колеры сцяга [[Панславянскія колеры|панславянскія]], яны выкарыстоўваліся на больш старажытных гербах і лічыліся нацыянальнымі яшчэ да прыняцця сцяга славенскімі патрыётамі ў [[1848]] годзе. Да такога выбару колераў іх падштурхнулі колеры [[Сцяг Расіі|сцягу Расіі]]. Сцяг асацыяваўся са Славеніяй і падчас яе знаходжання ў складзе [[Югаславія|Югаславіі]]. У [[1945]] на сцяг была змешчаная чырвоная зорка. Пасля здабыцця незалежнасці зорка са сцяга была прыбраная. Новы сцяг быў афіцыйна прыняты [[27 чэрвеня]] [[1991]] года. {{rq|sources|translate}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Flags of Slovenia|выгляд=міні}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Славенія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Славеніі]] mhf2h838xapgt22bkgeiby4p41tgop9 0 79553 5201661 4747129 2026-09-18T05:00:17Z StarDeg 16311 5201661 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Філіп IV Прыгожы | арыгінальнае імя = Philippe IV le Bel | тытул = [[кароль Францыі]] | сцяг = Blason France moderne.svg | перыядпачатак = [[5 кастрычніка]] [[1285]] | перыядканец = [[29 лістапада]] [[1314]] | каранацыя = [[6 студзеня]] [[1286]], [[Рэймскі сабор]], [[Рэймс]], [[Францыя]] | парадак = 11 | папярэднік = [[Філіп III Смелы|Філіп III Адважны]] | пераемнік = [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X Сварлівы]] | тытул_2 = [[Спіс кіраўнікоў Навары|кароль]] [[Каралеўства Навара|Навары]] | сцяг_2 = Armoiries France-Navarre.png | перыядпачатак_2 = [[16 жніўня]] [[1284]] | перыядканец_2 = [[4 красавіка]] [[1305]] | папярэднік_2 = [[Генрых I Тоўсты]] | пераемнік_2 = [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X Сварлівы]] | суправіцель1_2 = [[Іаана I Наварская|Хуана I]] | суправіцель1перыядпачатак_2 = [[1284]] | суправіцель1перыядканец_2 = [[1305]] | пад імем_2 = Філіп I | тытул_3 = [[граф Шампані]] | сцягг_3 = Blason région fr Champagne-Ardenne.svg | перыядпачатак_3 = [[16 жніўня]] [[1284]] | перыядканец_3 = [[4 красавіка]] [[1305]] | пад імем_3 = Філіп I | папярэднік_3 = [[Генрых I Тоўсты]] | пераемнік_3 = [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X Сварлівы]] | суправіцель1_3 = [[Іаана I Наварская|Жанна I]] | суправіцель1перыядпачатак_3 = [[1284]] | суправіцель1перыядканец_3 = [[1305]] | Commons = Philip IV of France }} '''Філіп IV Прыгожы''' ({{lang-fr|Philippe IV le Bel}}, [[1268]], [[Фантэнбло]] — [[29 лістапада]] [[1314]], Фантэнбло) — [[Францыя|французскі]] кароль (1285—1314), сын [[Філіп III Смелы|Філіпа III Смелага]], з дынастыі [[Капетынгі|Капетынгаў]]. == Сям’я == Жонка (з [[16 жніўня]] [[1284]] г.) [[Іаана I Наварская|Іаана I]], каралева [[Каралеўства Навара|Навары]]. '''сыны:''' [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік X Сварлівы]], [[Філіп V Высокі]], [[Карл IV Прыгожы]],'''дочкі:''' [[Ізабела, каралева Англіі|Ізабела Французская]] == Характарыстыка == Яго валадаранне адыграла немалаважную ролю падчас заняпаду палітычнай магутнасці [[феадалы|феадалаў]] і ўмацавання [[манархізм]]у ў Францыі. Ён працягваў справу бацькі і дзеда, але ўмовы яго эпохі, асаблівасці характару і інтрыгі прыдворных саветнікаў часамі прыводзілі да праяваў агрэсіі і жорсткасці ў палітыцы караля. Нягледзячы на гэта, кіраванне Філіпа ўмацаваў уплыў Францыі ў Еўропе. Шматлікія яго дзеянні, ад вайны з Фландрыяй да пакарання смерцю тампліераў, былі накіраваны на папаўненне бюджэту краіны і ўмацаванне арміі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Philip IV of France}} * [http://www.newadvent.org/cathen/12004a.htm Philip IV (The Fair) — Catholic Encyclopedia] {{ref-en}} * [http://www.lebrelblanco.com/12.htm Philippe IV le Bel in Medieval History of Navarre] {{ref-es}} * [http://www.templarhistory.com/philip.html Philip IV — 1268—1314 — templarhistory.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110623093520/http://www.templarhistory.com/philip.html |date=23 чэрвеня 2011 }} {{ref-en}} * [http://mises.org/daily/3861 The Great Depression of the 14th Century — Murray N. Rothbard] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926224847/http://mises.org/daily/3861 |date=26 верасня 2011 }} {{ref-en}} {{Каралі і імператары Францыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі французскія]] [[Катэгорыя:Капетынгі]] ignzcii9u82hijree0z6irs76kpro9d 0 82343 5201662 4434462 2026-09-18T05:02:25Z StarDeg 16311 5201662 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Людовік}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Людовік X Сварлівы | арыгінал імя = Louis X le Hutin | выява = Delpech - Louis X of France.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Людовік X Сварлівы (партрэт з Нацыянальнай бібліятэкі Францыі) | пасада = [[кароль Францыі]] | сцяг = Blason France moderne.svg | перыядпачатак = [[29 лістапада]] [[1314]] | перыядканец = [[5 чэрвеня]] [[1316]] | каранацыя = [[24 жніўня]] [[1315]], [[Рэймскі сабор]], [[Рэймс]], [[Францыя]] | парадак = 12 | папярэднік = [[Філіп IV Прыгожы]] | пераемнік = [[Іаан I Пасмяротны]] | пасада_2 = [[Спіс кіраўнікоў Навары|кароль]] [[Каралеўства Навара|Навары]] | сцяг_2 = Armoiries France-Navarre.png | перыядпачатак_2 = [[4 красавіка]] [[1305]] | перыядканец_2 = [[5 чэрвеня]] [[1316]] | парадак_2 = | папярэднік_2 = [[Філіп IV Прыгожы|Філіп I Прыгожы]] (сумесна з [[Іаана I Наварская|Іаанай I]]) | пераемнік_2 = [[Іаан I Пасмяротны|Іаан I]] | пасада_3 = [[Графы Шампані|граф]] [[Шампань|Шампані]] | сцяг_3 = Blason région fr Champagne-Ardenne.svg | перыядпачатак_3 = [[4 красавіка]] [[1305]] | перыядканец_3 = [[5 чэрвеня]] [[1316]] | парадак_3 = | папярэднік_3 = [[Іаана I Наварская|Іаана I]] | пераемнік_3 = ''Шампань увайшла ў склад каралеўскага [[Дамен (зямля)|дамена]]'' | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Людовік X Сварлівы''' ({{lang-fr|Louis X le Hutin (le Querelleur)}}; [[4 кастрычніка]] [[1289]] — [[5 чэрвеня]] [[1316]]) — [[манархі Францыі|кароль Францыі]] ў 1314—1316 гадах. Сын [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV Прыгожага]], Людовік атрымаў у спадчыну ад сваёй маці, Іааны Наварскай, Шампань і Навару (1305). Жонкі — [[Маргарыта Бургундская (каралева Францыі)|Маргарыта Бургундская, каралева Францыі]], [[Клеменцыя Венгерская]]. == Людовік X у мастацтве == Людовік X з'яўляецца адным з герояў цыклу гістарычных раманаў «[[Праклятыя каралі]]» французскага пісьменніка [[Марыс Друон|Марыса Друона]]. {{продкі}} {{зноскі}} {{Каралі і імператары Францыі}} [[Катэгорыя:Каралі французскія]] {{Бібліяінфармацыя}} 4vam5w1r7ia4p7e08mmvz27c6w41ra4 0 83066 5201543 4734451 2026-09-17T18:29:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201543 wikitext text/x-wiki [[Выява:Neptunian rings scheme ru.png|300px|thumb|Схема спадарожнікаў і кольцаў Нептуна]] '''[[Кольцы планет|Кальцавая сістэма]] [[планета Нептун|Нептуна]]''' значна меней істотная, чым, напрыклад, у [[Кольцы Сатурна|Сатурна]]. У сістэму кольцаў Нептуна ўваходзіць 5 кампанентаў. == Састаў == Кольцы могуць складацца з ледзяных часціц, пакрытых [[Сілікаты|сілікатамі]], ці заснаваным на [[вуглярод]]зе матэрыялам, — найбольш верагодна, гэта ён надае ім чырванаватае адценне<ref>Cruikshank (1996): 703—804</ref>. == Характарыстыкі кольцаў == Адносна вузкае, самае вонкавае, размешчанае ў 63&nbsp;000 км ад цэнтра планеты — кольца Адамса; кольца Левер'е на аддаленні ў 53&nbsp;000 км ад цэнтра і шырэйшае; больш слабое кольца Гале на адлегласці ў 42&nbsp;000 км. Кольца Араго размешчана на адлегласці ў 57&nbsp;000 км. Ад вонкавых межаў кольца Левер'е да ўнутраных межаў кольца Араго размяшчаецца шырокае кольца Ласел<ref>{{cite web | last=Blue | first=Jennifer | date=December 8, 2004 | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append8.html | title=Nomenclature Ring and Ring Gap Nomenclature | work=Gazetteer of Planetary | publisher=USGS | access-date=2008-02-28 }}</ref>. == Адкрыццё і даследаванне == [[Выява:Neptune rings PIA02224.jpg|upright|thumb|right|Кольцы Нептуна, знятыя «Вояджэрам-2»]] Першае кольца Нептуна было выяўлена ў [[1968]] годзе камандай астраномаў на чале з [[Эдвард Гайнен|Эдвардам Гайненам]]<ref name="ring1">{{cite news | last=Wilford | first=John N. | date=June 10, 1982 | title=Data Shows 2 Rings Circling Neptune | publisher=The New York Times | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top/News/Science/Topics/Space | access-date=2008-02-29 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Guinan | first=E. F. |author2=Harris, C. C.|author3=Maloney, F. P. | title=Evidence for a Ring System of Neptune | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | year=1982 | volume=14 | pages=658 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982BAAS...14..658G | access-date=2008-02-28 }}</ref>. Але пазней лічылася, што гэта кольца магло быць няпоўным, дэфектным<ref>{{cite journal |last = Goldreich |first = P. |author2 = Tremaine, S. |author3 = Borderies, N. E. F. |title = Towards a theory for Neptune’s arc rings |journal = Astronomical Journal |year = 1986 |volume = 92 |pages = 490—494 |url = http://articles.adsabs.harvard.edu/abs/1986AJ.....92..490G |access-date = 2008-02-28 |doi = 10.1086/114178 |archive-date = 3 чэрвеня 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160603185515/http://articles.adsabs.harvard.edu/abs/1986AJ.....92..490G |url-status = dead }}</ref>. Такое меркаванне ўзяло верх пасля назірання за пакрыццём кольцамі зоркі ў [[1984]] годзе, калі кольцы зацямнілі зорку падчас яе ўваходу ў цень, а не па выхадзе з яе<ref name="Nicholson90">{{cite journal | author=Nicholson, P. D. | title=Five Stellar Occultations by Neptune: Further Observations of Ring Arcs | journal= Icarus | year= 1990 | volume= 87 | pages=1 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1990Icar...87....1N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=444b66a47d28395 | access-date= 2007-12-16 | doi=10.1016/0019-1035(90)90020-A|display-authors=etal}}</ref>. Выявы «[[Вояджэр-2|Вояджэра-2]]» ад [[1989]] гады вырашылі гэту праблему, паколькі было выяўлена яшчэ некалькі слабых кольцаў, але з досыць масіўнай структурай<ref name="Planetary Society">{{cite web | url=http://www.planetary.org/explore/topics/our_solar_system/neptune/missions.html | title=Missions to Neptune | year=2007 | publisher=The Planetary Society | access-date=2007-10-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060208140155/http://www.planetary.org/explore/topics/our_solar_system/neptune/missions.html | archive-date=8 лютага 2006 | url-status=dead }}</ref>. Прычына гэтага так і не высветлена дагэтуль, але гэта магло адбыцца з-за гравітацыйнага ўзаемадзеяння з маленькімі спадарожнікамі на арбіце паблізу ад кольцаў<ref>{{cite news | last=Wilford | first=John Noble | date=December 15, 1989 | title=Scientists Puzzled by Unusual Neptune Rings | publisher=Hubble News Desk | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE7DA1030F936A25751C1A96F948260 | access-date=2008-02-29 }}</ref>. Найбольш аддаленае кольца Адамс, як зараз вядома, утрымлівае 5 «дужак» пад назвай: «Адвага», «Liberté», «Egalité&nbsp;1», «Egalité&nbsp;2», і «Fraternité» ([[Свабода, роўнасць, братэрства|Свабода, роўнасць 1, роўнасць 2 і братэрства]])<ref>{{cite book | first=Arthur N. | last=Cox | year=2001 | title=Allen’s Astrophysical Quantities | publisher=Springer | id=ISBN 0-387-98746-0 }}</ref>. Існаванне гэтых дуг было цяжка растлумачыць, таму што законы механікі прадказваюць, што яны павінны былі б за досыць кароткі момант часу злучыцца ў аднароднае кольца. Лічылася, што ў такім становішчы дугі ўтрымлівае гравітацыйны ўплыў спадарожніка Нептуна — [[Галатэя (спадарожнік)|Галатэі]], якая абарачаецца вакол Нептуна блізка ад унутранай мяжы кольца Адамса<ref>{{cite web | last=Munsell | first=Kirk | date=November 13, 2007 |author2=Smith, Harman|author3=Harvey, Samantha. | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=Rings | title=Planets: Neptune: Rings | work=Solar System Exploration | publisher=NASA | access-date=2008-02-29 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Salo | first=Heikki |author2=Hänninen, Jyrki | title=Neptune’s Partial Rings: Action of Galatea on Self-Gravitating Arc Particles | journal=Science | year=1998 | volume=282 | issue=5391 | pages=1102—1104 | url=http://www.scienceonline.org/cgi/content/full/282/5391/1102 | access-date=2008-02-29 | doi=10.1126/science.282.5391.1102 | pmid=9804544 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090321051955/http://www.scienceonline.org/cgi/content/full/282/5391/1102 | archive-date=21 сакавіка 2009 | url-status=dead }}</ref>. Аднак новыя даследаванні паказваюць, што ўплыў гравітацыі [[Галатэя (спадарожнік)|Галатэі]] недастатковы для таго, каб утрымліваць матэрыял кольцаў у тым становішчы, у якім ён знаходзіцца цяпер. Назіраемыя вынікі можна растлумачыць прысутнасцю яшчэ аднаго спадарожніка Нептуна, які можа мець досыць малы памер (да 6 км), і з прычыны гэтага можа быць яшчэ не адкрыты<ref>{{кніга|аўтар = Elkins-Tanton L. T.|загаловак = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|месца = New York|выдавецтва = Chelsea House|год = 2006|серыя=The Solar System|isbn=0-8160-5197-6|pages = 88}}</ref>. Назіранні з паверхні Зямлі, апублікаваныя ў [[2005]] годзе, паказалі, што кольцы Нептуна нашмат больш нясталыя, чым лічылася раней. Выявы, атрыманыя абсерваторыяй Кек (Гавайскія астравы) у [[2002]] і [[2003]] годзе, паказваюць значныя змены ў параўнанні з выявамі «[[Вояджэр-2|Вояджэра-2]]». У прыватнасці, здаецца, што дуга «Liberte» можа знікнуць усяго праз стагоддзе<ref>{{cite web | url=http://www.newscientist.com/channel/space/mg18524925.900 | title=Neptune’s rings are fading away | date=March 26, 2005 | author=Staff. | publisher=New Scientist | access-date=2007-08-06}}</ref>. {{зноскі}} {{Сонечная сістэма}} [[Катэгорыя:Нептун (планета)]] [[Катэгорыя:Кальцавыя сістэмы планет|Нептун]] [[nl:Neptunus (planeet)#Manen en ringen rondom Neptunus]] pd8z084s4g9xc2nti3lumbo427kpetc 0 86624 5201566 5183771 2026-09-17T19:37:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201566 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Крайск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 31|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 30|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет = Крайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012824 }} '''Крайск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krajsk}}, {{lang-ru|Крайск}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014324&q_id=6577173|title=Решение Логойского районного Совета депутатов от 4 марта 2008 года № 69 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крайскі сельсавет|Крайскага сельсавета]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў 1523 г. як уласнасць дзяцей [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Зяновіча]]. У 1523 г. яго сыны Мікалай, Міхал і Георгій (Юрый) вялі спрэчку за бацькоўскія Крайск і Гаравец (Гараўцы), а ў 1526 г. яны запісалі дзесяціну з Крайска на карысць заснаванага імі касцёла ў родавым маёнтку Смаргонь. У 1567 г. мястэчка згадваецца ў попісе войска ВКЛ. У 1590 мястэчка і маёнтак Крайск, 22 дымы, 55 мяшчан, праваслаўная царква, [[млын]], належаў віцебскаму ваяводзе [[Юрый Насілоўскі|Юрыю Насілоўскаму]] і яго жонцы Ядвізе Насілоўскай. У 1590 Ядвіга Насілоўская завяшчала Крайск свайму сыну Яну Осціку ''«двор з будованьем дворным, с пашней дворной, с [[гумно|гумн]]ом, з фольварком и быдлом, з [[стаў|ставы]], [[млын]]ы, с бояры и мещане в местечку Крайску, с поддаными людьми тяглыми и с их службами, и з огородниками и челядью дворною»''. Пайменна пералічаны ўсе падданыя, у тыс ліку 22 дыма (двара) мяшчан у мястэчку Крайск. У 1745 існавала праваслаўная драўляная Свята-Мікалаеўская царква. Да 1793 у Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства. З 1866 цэнтр воласці і праваслаўнага прыхода Свята-Мікалаеўскай царквы ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Віленскай губерні, уласнасць памешчыкаў. У 1864 адкрыта народнае вучылішча. У 1867 — 159 жыхароў, у 1872 на месцы спаленай пабудавана новая праваслаўная Свята-Мікалаеўская царква. У 1885 у народным вучылішчы, вучыліся 66 дзяцей (54 хлопчыкі і 12 дзяўчынак). У 1886 — мястэчка, 6 двароў, 74 жыхары, [[валасное праўленне]], 3 крамы, праваслаўная царква. У 1894 дзейнічала царкоўнапрыходская школа, працаваў вадзяны [[млын]]. У пачатку 20 ст. пабудаваны драўляны касцёл. У 1905 г. размяшчаліся валасное праўленне, урачэбны ўчастак, кватэра станавога прыстава, народнае вучылішча, казённая вінная крама, мяшчанскае праўленне. У 1912 г. працавала паштовае аддзяленне. З 20.8.1924 г. цэнтр Крайскага сельсавета Плешчаніцкага раёна Барысаўскай, з 9.6.1927 г. Мінскай акругі, з 20.2.1938 г. Мінскай вобласці. У 1926 г. 131 двор, 629 жыхароў. У 1929 г. ў мястэчку арганізаваны калгасы «Чырвоная Беларусь» і «Чырвоны Кастрычнік», працавалі ваўначоска, шавецкая майстэрня, смалакурны завод, вадзяны [[млын]]. У 1941 — 85 двароў, 368 жыхароў. У Вялікую Айчынную вайну акупанты спалілі 63 двары, загінула 112 жыхароў, 48 вяскоўцаў вывезлі ў Германію, 15 вяскоўцаў загінулі на фронце, 11 у партызанскай барацьбе. З 25.12.1962 у Лагойскім раёне. У 1969 — 77 двароў, 250 жыхароў. На 1.1.2003 — 123 двары, 378 жыхароў. У вёсцы размешчаны цэнтральная сядзіба калгаса імя Будзённага, Дом культуры, бібліятэка, сярэдняя школа, дзіцячы сад, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, лясніцтва, магазін, Свята-Мікалаеўская царква. == Славутасці == [[Файл:Крайск. Свята-Мікалаеўская царква.jpg|міні|злева|Свята-Мікалаеўская царква]] [[Файл:Крайск. Свята-Аляксееўская царква.jpg|thumb|Свята-Аляксееўская царква]] [[Файл:Крайск. Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Крайск)|Свята-Мікалаеўская царква]] (2-я палова [[19 ст.]]) * [[Свята-Аляксееўская царква (Крайск)|Свята-Аляксееўская царква]] ([[1897]]) * Яўрэйскія могілкі == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч]] ([[1846]]—[[1915]]) — царкоўны гісторык, публіцыст, пісьменнік. {{зноскі}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 4. — Мн., 1997. * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лагойскага раёна: У 2 кн. Кн. 2. / Рэд. кал. Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск.: БелЭН, 2004. 488 с. — С. 438—439 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крайскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крайск| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] rcrnu5z6xb4mrp0e2cwpxh8hgx9g8vh 0 87910 5201870 4156060 2026-09-18T10:19:56Z Autumndancer 168015 5201870 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Лора Брэніган |Арыгінал імя = Laura Branigan |Выява = |Апісанне выявы = |Поўнае імя = {{s|Laura Ann Branigan}} |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Гады актыўнасці = 1973—2004 |Краіна = {{USA}} |Прафесіі = {{спявачка|ЗША}} |Жанры = [[еўрадыска]], [[поп-музыка]] |Лэйблы = [[Atlantic Records]] |Сайт = [http://www.laurabraniganonline.com/ Афіцыйны сайт] |Вікісховішча = }} '''Лора Брэніган''' ({{lang-en|Laura Branigan}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская спявачка, танцавальныя хіты якой панавалі ў радыёэфіры Германіі і іншых краін кантынентальнай Еўропы на працягу 1980-х гадоў. Будучая «каралева еўрадыска» пачынала кар'еру, выступаючы ў мюзіклах. У 1970-я гады працавала бэк-вакалісткай у Леанарда Коэна. Пачатак сольнай кар'еры быў спалучана для яе з судовымі разглядамі, аднак да 1982 гэтыя непрыемнасці былі ў мінулым, і Брэніган выпусціла дэбютны альбом танцавальнай музыкі. Песня «Gloria» дасягнула другога месца ў ''Billboard Hot100'' і была намінаваная на «Грэмі», а ў Германіі наогул стала самым буйным хітом года, паклаўшы пачатак эпосе еўрадыска. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.laurabraniganonline.com/ Афіцыйны сайт] * {{imdb name|id=0105104|name=Лора Брэніган}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэніган}} [[Катэгорыя:Музыканты ў жанры дыска]] [[Катэгорыя:Памерлі ад анеўрызмы сасудаў галаўнога мозга]] [[Катэгорыя:Памерлі ад унутрымазгавога кровазліцця]] 6nc6hhs8jwgcjfmjz8ylh9z8rc6typv 0 88105 5201644 5123003 2026-09-18T01:04:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201644 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Кхмеры <br /> (''ជនជាតិខ្មែរ'') | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 16305200 (2022 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Камбоджа}} — 14423000 <br /> {{Сцягафікацыя|В’етнам}} — 1342000 <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 258000 <br /> {{Сцягафікацыя|Тайланд}} — 65000 <br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 36000 <br /> | langs = [[кхмерская мова]] | rels = [[культ продкаў]], [[анімізм]], [[будызм]] | related = [[моны]], [[горныя кхмеры]], [[тхо]], [[нікабарцы]], [[Мунда (народ)|мунда]] }} '''Кхмеры''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) — народ, асноўнае насельніцтва [[Камбоджа|Камбоджы]]. Жывуць таксама на поўдні [[В’етнам]]а і паўночным усходзе [[Тайланд]]а. У В’етнаме фарміруюць найбуйнейшую ў гэтай краіне этнічную меншасць. Агульная колькасць — 16 305 200 чалавек ([[2022]] г.)<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12662 Khmer]</ref> [[Гісторыя]] кхмераў прасочваецца з эпохі дзяржавы [[Фунань]], заснаванай згодна з паданнем [[Індастан|індыйскім]] брахманам. З Індыі былі запазычаны асноўныя [[рэлігія|рэлігіі]] — [[індуізм]] (да [[14 стагоддзе|XIV]] ст.) і [[будызм]]. Але [[генетыка|генетыкі]] не знайшлі актыўнага ўнёску індыйцаў у генетычнай спадчыне сучасных кхмераў. Мяркуецца, што іх прамымі продкамі былі першыя людзі сучаснага тыпу, якія дасягнулі [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] ў глыбокай старажытнасці. Калыскай кхмерскага народа сталі ніжняе і сярэдняе рэчышчы [[Меконг]]а. Карані многіх традыцый кхмерскай [[архітэктура|архітэктуры]], выяўленчага [[мастацтва]], [[Літаратура|літаратуры]] і [[Музыка|музыкі]] паходзяць з перыяду [[Кхмерская імперыя|Кхмерскай імперыі]], магутнай дзяржавы [[сярэднявечча]] з цэнтрам у [[Ангкор]]ы. Тым не меней, вялізарны ўплыў на лёс кхмерскага народа аказалі трагічныя падзеі другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. — [[Грамадзянская вайна ў Камбоджы|грамадзянская вайна]], дыктатура [[чырвоныя кхмеры|чырвоных кхмераў]], [[сацыялізм|сацыялістычныя]] пераўтварэнні, якія разбурылі традыцыйнае [[грамадства]], прывялі да гібелі і збяднення значных пластоў насельніцтва, складання кхмерскай [[эміграцыя|эміграцыі]] далёка ад межаў традыцыйнага рассялення. У нашы дні адбываецца паступовае адраджэнне кхмерскай [[культура|культуры]]. Ангкор, сталіца Кхмерскай імперыі, уваходзіць у спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] і з’яўляецца адным з найбольш наведваемых помнікаў культуры ў свеце. == Паходжанне == Кхмеры — народ [[Аўстраазіяцкія мовы|аўстраазіяцкай]] моўнай групы, распаўсюджанай у [[трапічны клімат|трапічных]] рэгіёнах ад [[Індастан]]а да [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мора]]. У мінулым лічылася, што аўстраазіяты першасна фарміраваліся звонку ад [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Усходняй Азіі]] і прыйшлі на тэрыторыю [[Камбоджа|Камбоджы]] і паўднёвага [[В’етнам]]а пазней за [[аўстранезійцы|аўстранезійцаў]]<ref>[https://www2.umbc.edu/eol/cambodia/histcamb.htm Cambodian history]</ref>. Высоўваліся 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] міграцыі — з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. У нашы дні паўднёваазіяцкая гіпотэза састарэла. Усходнеазіяцкая гіпотэза паступова пераглядаецца, але з’яўляецца актуальнай<ref>[https://www.jolr.ru/files/(68)jlr2011-6(101-114).pdf Ilia Peiros Some thoughts on the problem of the Austro-Asiatic homeland]</ref>. Разам з ёю высоўваецца гіпотэза аб паходжанні аўстраазіятаў непасрэдна з Паўднёва-Усходняй Азіі. Радзімай продкаў кхмераў і [[моны|монаў]] можа быць рэчышча ракі [[Меконг]]<ref>[https://www.jolr.ru/files/%2851%29jlr2010-4%28117-134%29.pdf Paul Sidwell The Austroasiatic central riverine hypothesis]</ref>. Гэта гіпотэза часткова падтрымліваецца [[генетыка|генетычнымі]] даследаваннямі, якія дэманструюць значную генетычную разнастайнасць кхмераў, іх адрозненні ад суседніх народаў, чые продкі прыйшлі з поўначы. Генетыкі мяркуюць, што кхмеры — прамыя нашчадкі найстаражытнейшай хвалі міграцыі людзей сучаснага тыпу ў Паўднёва-Усходнюю Азію<ref name="doi.org">[https://doi.org/10.1038/ncomms3599 Zhang, X., Qi, X., Yang, Z. et al. Analysis of mitochondrial genome diversity identifies new and ancient maternal lineages in Cambodian aborigines. Nat Commun 4, 2599 (2013)]</ref>. З пачатку [[наша эра|нашай эры]] на тэрыторыі сучаснай Камбоджы фарміраваліся [[дзяржава|дзяржаўныя]] ўтварэнні, якія гуртавалі насельніцтва. Адной з першых дзяржаў была [[Фунань]], дзе сучаасныя даследчыкі выяўляюць кхмерскі элемент. Кхмерскі характар мелі дзяржава [[Чэнла]] і асабліва [[Ангкорская імперыя]]. Аднак з перыяду Фунані ў Паўднёва-Усходняй Азіі быў заўважны культурны ўплыў з [[Індыя|Індыі]], распаўсюджванне [[індуізм]]у і [[будызм]]у. Згодна з паданнем, заснавальнікам дзяржаўнасці быў індыйскі [[Брахманы|брахман]] Каўндын’я, які ажаніўся з дачкой мясцовага валадара-[[цмок]]а<ref>[https://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2a/entry-2838.html EARLY HISTORY OF CAMBODIA AND THE KHMERS]</ref>. Тым не меней, генетыкі не прасочваюць актыўны ўнёсак выхадцаў з Індыі ў генетычнай спадчыне кхмераў<ref name="doi.org"/>. == Культура == === Заняткі === [[Выява:Cambodia buffaloes in paddy fields.jpg|міні|Апрацоўка палеткаў з дапамогай буйвалаў]] Галоўным традыцыйным заняткам кхмераў з’яўляецца [[сельская гаспадарка]]. Прычым, галоўная сельскагаспадарчая культура — [[рыс]]. Яго культываванне пачалося болей за 2000 гадоў таму. Першапачаткова вырошчваліся сухадольныя сарты, прыдатныя для ляднай сістэмы [[земляробства]]. Каля 1500 гадоў таму рыс пачалі вырошчваць і на [[Арашэнне|абрашаемых]] палетках<ref>[http://books.irri.org/9712201007_content.pdf Rice production in Cambodia. Edited by H. J. Nesbitt]</ref>. У перыяд [[Ангкорская імперыя|Ангкорскай імперыі]] складаныя ірыгацыйныя збудаванні на поўнач ад возера [[Танлесап]] дазвалялі карміць насельніцтва [[Ангкор|вялікага горада]], якое дасягала 700—900 тысяч чалавек<ref>[https://news.artnet.com/art-world/angkor-wat-ancient-population-1966958 The Ancient City of Angkor Wat Had a Population Larger Than Modern-Day Boston, According to New Archaeological Researc]</ref>. У нашы дні існуе шмат акультураных відаў рысу, у тым ліку шматгадовых, сярэднетэрміновых і кароткатэрміновых<ref>[https://www.phnompenhpost.com/post-plus/cambodias-rich-rice-history Cambodia’s rich rice history]</ref>. Метады вырошчвання рысу залежаць ад умоў канкрэтнай мясцовасці. У сухіх раёнах большасць палеткаў узворваюць з дапамогай адвальнага [[плуг]]а, запрэжанага 2 [[вол]]амі, калі [[глеба]] вільготная ці затопленая. Звычайна гэта адбываецца ў маі ці чэрвені. Глеба ўзворваецца на глыбіню 70 — 100 мм. Часам такая апрацоўка патрабуе паўтарэння праз некалькі тыдняў. Потым палеткі [[барана|барануюць]]. У абрашаемых раёнах палеткі ўзворваюць ад лютага да мая. З-за высокай вільготнасці працэс сяўбы на іх болей хуткі, да таго ж у плуг запрагаюць моцных [[Буйвал азіяцкі|буйвалаў]]<ref>[https://www.microworld.org/en/news-from-the-field/article/rice-farming-cambodia-beginners-guide Rice farming in Cambodia: A beginner’s guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220505211602/https://www.microworld.org/en/news-from-the-field/article/rice-farming-cambodia-beginners-guide |date=5 мая 2022 }}</ref>. Сяўба і збор ураджаю — ручная праца. У якасці [[угнаенне|ўгнаення]] выкарыстоўваюць [[гной (угнаенне)|гной]] буйной рагатай жывёлы. Для асабістых і камерцыйных патрэб таксама вырошваюць [[кукуруза|кукурузу]], [[банан]]ы, [[Шаўкоўніца|шаўкоўніцу]], [[тытунь]], [[какосавая пальма|какосавую пальму]], [[цукровы трыснёг]], [[Гевея|гевею]] і г. д. [[Жывёлагадоўля]] мае дадатковае значэнне ў параўнанні з земляробствам. Трымаюць хатнюю [[птушкі|птушку]], буйную рагатую жывёлу, [[Свіння свойская|свінняў]], [[Авечка свойская|авечак]] і інш. Дзякуючы вялікай плошчы [[лес|лясоў]], значную ролю адыгрывае [[лясная гаспадарка]]<ref>[https://www.fao.org/3/x6900e/x6900e09.htm Cambodia — Fao.org]</ref>. Традыцыйна лясныя масівы каля [[вёска|вёсак]] кіруюцца абшчынамі. Яны забяспечваюць мясцовых насельнікаў [[драўніна]]й, ядомымі і лекавымі [[расліны|раслінамі]], у іх палююць дзікіх жывёл. Так, на паўднёвым усходзе [[Камбоджа|Камбоджы]] здабываюць лясных [[Павукі|павукоў]]<ref>[https://thediplomat.com/2015/02/the-cambodian-tarantula-hunters/ The Cambodian Tarantula Hunters]</ref>. У далёкім мінулым кхмеры славіліся ловам [[Азіяцкі слон|сланоў]], якіх потым выкарыстоўвалі ў ваеннай справе, для транспартыроўкі цяжкіх грузаў, на будаўніцтве. У нашы дні ў Камбоджы засталося каля 70 свойскіх сланоў<ref>[https://www.asianelephantsupport.org/projects-in-cambodia/2021/8/23/support-for-cambodias-last-captive-elephants-amp-their-mahouts SUPPORT FOR CAMBODIA’S LAST CAPTIVE ELEPHANTS & THEIR MAHOUTS]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Традыцыйна кхмеры не вылучалі [[рыбалоўства]] як асобны занятак. Доўгі час час ён з’яўляўся спецыялізацыяй [[кітайцы|кітайцаў]], [[в’еты|в’етаў]] і [[чамы|чамаў]], што сяліліся сярод іх<ref>[https://books.google.by/books?id=zxXxAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false André Leroi-Gourhan, Jean Poirier Ethnology of Indochina]</ref>. Тым не меней, лоў [[рыбы]] — важная дапамога ў забеспячэнні харчам для [[сяляне|сялянскіх]] сем’яў асабліва ўздоўж ракі [[Меконг]] і возера [[Танлесап]]. Часцей кхмеры ловяць рыбу ў вільготны сезон падчас [[паводка|паводак]]. Гэтым займаюцца людзі ўсіх узростаў і полаў. Для лову выкарыстоўваюць плеценыя [[бамбук]]авыя пасткі ў форме [[кошык|кашоў]], радзей — сеткі. У абрашальных раёнах папулярны лоў на затопленых рысавых палетках<ref>[https://www.fao.org/fishery/static/AqBiodCD/Cambodia/Cambodia%20Report.pdf Traditional use and availability of aquatic biodiversity in rice-based ecosystems]</ref>. Некаторыя [[рамяство|рамесныя]] заняткі вылучыліся ў прафесіі ўжо ў перыяд Ангкорскай імперыі, дзе існавалі асобныя [[металургія|металургічныя]]<ref>[https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/c645215c-3f53-487b-8049-71e03fd17a89/content Mitch Hendrickson, Stéphanie Leroy, Quan Hua, Phon Kaseka, Voeun Vuthy Smelting in the Shadow of the Iron Mountain: Preliminary Field Investigation of the Industrial Landscape around Phnom Dek, Cambodia (Ninth to Twentieth Centuries a.d.)]</ref> і [[кераміка|керамічныя]]<ref>[https://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/17643 WONG WAI YEE A Preliminary Study on some Economic Activities of Khmer Empire: Examining the Relationship between the Khmer and Guangdong ceramic Industries during the 9th-14th Centuries]</ref> прадпрыемствы. З [[13 стагоддзе|XIII]] ст. развіваліся шаўкаводства і вытворчасць [[шоўк]]у<ref>{{Cite web |url=http://en.worldsilk.com.cn/index.php/content/8122 |title=Cambodia Silk Industry Overview |access-date=18 чэрвеня 2022 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003112712/http://en.worldsilk.com.cn/index.php/content/8122 |url-status=dead }}</ref>. Кхмеры славуты вытворчасцю залатога шоўку з [[кокан]]аў мясцовага віда [[Тутавы шаўкапрад|шаўкапрада]]<ref>[https://www.kbenhol.com/blogs/blog/cambodian-craftsmanship-the-art-of-silk-production-and-weaving CAMBODIAN CRAFTSMANSHIP — THE ART OF TRADITIONAL WEAVING] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220626211244/https://www.kbenhol.com/blogs/blog/cambodian-craftsmanship-the-art-of-silk-production-and-weaving |date=26 чэрвеня 2022 }}</ref>. Шаўковым [[ткацтва]]м займаліся пераважна жанчыны, майстэрства перадавалася ад маці да дачкі. Вытворчасць нагадвала раскіданую [[мануфактура|мануфактуру]], калі пэўныя працэсы выконваліся асобнымі сельскімі рамеснікамі. У старажытнасці ткацтва было цалкам ручным, але бліжэй да нашага часу сталі выкарыстоўвацца ткацкія станкі. Кхмерскія ткачыхі распрацавалі прыёмы ''хол'' (афарбоўвання шаўковай ніткі па зададзеным малюнку) і ''ікат'' (стварэнне ўзору шляхам абкручвання адрэзкаў пражы перад яе афарбоўваннем і ўпляценнем у тканіну). === Кухня === [[Выява:Phnom Penh Central Market - January 2020 - 5.jpg|міні|Смажаныя павукі]] Харчовая [[культура]] кхмераў фарміравалася на працягу стагоддзяў, зведала заўважны ўплыў [[Індыйская кухня|індыйскай]], [[Кітайская кухня|кітайскай]], [[Французская кухня|французскай]] кухняў. Тым не меней, цэласная традыцыя пачала складвацца адносна позна. Яшчэ ў першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. у [[Камбоджа|Камбоджы]] было прынята вылучаць каралеўскую, элітную і сялянскую кухні, якія існавалі і развіваліся паасобку. Так, сяляне амаль не ўжывалі [[ялавічына|ялавічыну]] і [[пшаніца|пшаніцу]], звычайныя сярод вышэйшых колаў. Асновамі кхмерскай народнай кулінарыі з’яўляюцца [[рыс]] і [[Закісанне|ферментаваныя]] [[соус|падлівы]]. Асабліва вядома салёная [[рыбы|рыбная]] падліва ''прахок'' — важны прадукт у любым кхмерскім доме<ref>[https://doi.org/10.1186/s42779-019-0027-1 LeGrand, K., Borarin, B. & Young, G.M. Tradition and Fermentation Science of prohok, an ethnic fermented fish product of Cambodia. J. Ethn. Food 7, 12 (2020)]</ref>. Нават [[Камбаджыйскі рыель|рыель]], нацыянальная валюта [[Камбоджа|Камбоджы]], атрымала сваю назву паводле маленькай рыбіны<ref>[https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/key-khmer-cuisine Kayla Starr The Key to Khmer Cuisine]</ref>, якая выкарыстоўваецца для прыгатавання ''прахок''у. Кхмеры ядуць шмат [[садавіна|садавіны]]. З [[гародніна|гародніны]] аддаюць перавагу зеляніне, асабліва [[Салата (род раслін)|салаце]] і [[Капуставыя|капусце]], [[батат]]у, [[маніёк]]у, [[бульба|бульбе]], [[Цыбуля рэпчатая|цыбуле]]. Жывёльная ежа надзвычай разнастайная, аднак 76 % жывёльных [[Бялкі|пратэінаў]] спажываюць у выглядзе рыбных прадуктаў<ref>{{Cite web |url=https://pubs.iclarm.net/resource_centre/3494-11879-1-PB.pdf |title=Clarisse Vilain, Eric Baran, Gloria Gallego and Saray Samadee Fish and the Nutrition of Rural Cambodians |access-date=19 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221007182936/https://pubs.iclarm.net/resource_centre/3494-11879-1-PB.pdf |archivedate=7 кастрычніка 2022 |url-status=dead }}</ref>. Кхмерская кухня ўключае шматлікія стравы з [[мяса]] [[змеі|змей]] і [[жабы|жаб]], [[павукі|павукоў]], [[казуркі|казурак]], [[яйка|яйкі]] з зародкамі птушанят і г. д. Традыцыйна ядуць двойчы або тройчы на дзень. Прычым, сняданак лічыцца не абавязковым. У сельскай мясцовасці часцяком дзень пачынаюць нашча, перакусваюць ў полі свежай садавіной, а ўвечары гатуюць рысавую [[каша|кашу]] з падлівамі і прыправамі<ref>[https://www.bbc.com/travel/article/20170217-a-national-cuisine-defined-by-breakfast How breakfast has shaped Cambodia’s cultural identity]</ref>. У [[горад|гарадах]] шырока ўжываюць [[локшына|локшыну]], [[кары (страва)|кары]], [[хлеб]], [[піва]], аладкі з цыбулі і іншыя стравы, што прыйшлі ў мясцовую кухню з іншых краін. === Вопратка === Асновай мужчынскай і жаночай народнай [[вопратка|вопраткі]] з’яўляецца ''сампот''. Ён уяўляе сабою [[саронг (вопратка)|саронг]] з халяўкамі да лодыжак, які завязваецца наперадзе. Верхнюю частку цела затуляюць кавалкам [[тканіны]] ''чангпонг''. Важны элемент вопраткі — традыцыйны [[шалік]] ''крама''<ref>[https://cambodiatravel.com/cambodian-traditional-costumes/ Cambodian Traditional Dress — Costumes in Cambodia]</ref>. === Народная архітэктура === Для кхмерскіх традыцыйных паселішчаў характэрна раскіданая планіроўка. Кожная гаспадарка ўяўляе сабою своеасаблівы востраў з жытла і некалькіх гаспадарчых пабудоў у атачэнні палеткаў. Пры гэтым мяжа паміж [[горад]]ам і [[вёска]]й вельмі ўяўная, вызначаецца толькі колькасцю насельніцтва. Але вядомы выключэнні накшталт [[Ангкор-Тхом]]а — выдатнага прыклада планавання гарадской прасторы<ref>[https://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2a/entry-2843.html ANGKOR THOM — Facts and Details]</ref>. Галоўны будаўнічы матэрыял — [[драўніна]]. Мураванае дойлідства вядома з эпохі дзяржавы [[Чэнла]] і [[Кхмерская імперыя|Ангкорскай імперыі]]. Аднак усе вядомыя старажытныя будынкі з [[цэгла|цэглы]], [[латэрыт]]у і [[пясчанік]]у — гэта [[храм]]ы. Нават валадарскія [[палац]]ы былі драўлянымі. Кхмерскія сельскія хаціны будаваліся на па́лях з 3 радоў. Другі рад быў заўсёды вышэйшым за астатнія, дасягаў галоўнай бэлькі [[дах]]у. Першы паверх заставаўся адкрытым, мог выкарыстоўвацца для адпачынку, гаспадарчых патрэб, трымання свойскай жывёлы. Другі паверх уяўляў сабою [[каркас]]ную пабудову. Ён мог уключаць некалькі ўнутраных пакояў і прыбудаваную [[веранда|веранду]]. [[Сцяна|Сцены]] рабілі з дошак або плялі з галля. Паміж сцяною і дахам захоўваўся зазор для вентыляцыі<ref>{{Cite web |url=https://issuu.com/will.c.field/docs/william_field_a_long-lasting_refuge_essay |title=A long-lasting refuge |access-date=20 чэрвеня 2022 |archive-date=20 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620205222/https://issuu.com/will.c.field/docs/william_field_a_long-lasting_refuge_essay |url-status=dead }}</ref>. Дахі мелі розную форму, іх крылі [[салома]]й. [[Дахоўка]] была вядома, але рэдка выкарыстоўвалася для жытла. Гаспадарчыя пабудовы часцей з’яўляліся навесамі без сцен. Жытлы заможных кхмераў былі болей складанымі, мелі [[падлога|падлогу]] розных узроўняў, прыбудовы і [[мост|масткі]], якія злучалі асноўнае жытло з іншымі будынкамі — кухнямі, [[свіран]]амі, хацінамі для адпачынку. Апошнія не мелі сцен і хутчэй нагадвалі [[Альтанка|альтанкі]]. Для аховы шырокіх двароў ад паводак рылі [[сажалка|сажалку]], якая таксама адыгрывала дэкаратыўную ролю і забяспечвала гаспадарку вадой. Лічыцца, што традыцыі заможных і [[рэлігія|рэлігійных]] будынкаў бяруць пачатак у [[Ангкорская імперыя|Ангкорскай імперыі]], але пасля прыняцця [[будызм]]у напрамку [[Тхеравада]] адбылося іх спрашчэнне<ref>[https://www.techno-science.net/definition/4349.html Architecture khmère — Définition et Explications]</ref>. Так, рэлігійныя пабудовы ўзводзіліся з драўніны, хаця памяшчаліся на каменныя [[тэраса|тэрасы]]. Кхмерскі заможны дом характарызуецца асаблівай структурай даху, якая складаецца з 2 узроўняў, цалкам аддзеленых адзін ад аднаго. Верхні ўзровень мае форму перавернутай літары V. Ніжні ўзровень — нахілы і [[франтон]]ы з абодвух бакоў<ref>[https://maison-monde.com/maisons-traditionnelles-cambodge Les maisons traditionnelles au Cambodge — Douce Cahute]</ref>. Перад уваходам часта будавалі навес. <gallery> Angkor - Bayon - 052 At Home (8581882636).jpg|Выява драўлянага будынка на барэльефе храма [[Баён]] (канец [[12 стагоддзе|XII]] ст.) Khmer traditional resthouse in 1930.jpg|Хаціна для адпачынку, 1930-я гг. Cambo 511.jpg|Каркас хаціны на палях Traditional House Lolei Cambodia 0624.jpg|Сельская хаціна </gallery> === Грамадства === Ужо ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] сярод кхмераў склалася сацыяльна распластаванае [[грамадства]]. Так, у [[пісьмо]]вых помніках [[Ангкорская імперыя|Ангкорскай імперыі]] ўзгадваліся розныя катэгорыі насельніцтва. Хаця апрацоўваемыя землі знаходзіліся ў прыватнай маёмасці, назіралася цэнтралізацыя кіравання імі<ref>[https://www.sapiens.org/archaeology/how-kings-created-angkor-wat-then-lost-it/ SARAH KLASSEN How Kings Created Angkor Wat—Then Lost It]</ref>. Пазней зямля фармальна належала [[манарх]]у, але да пераўтварэнняў другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. кожны селянін меў магчымасць самастойна пашыраць памеры сваіх надзелаў<ref>[https://doi.org/10.4000/moussons.2060 Anne Y. Guillou The Question of Land in Cambodia: Perceptions, Access, and Use since De-collectivization]</ref>. У перыяд [[Францыя|французскага]] [[пратэктарат]]у (1863—1953 гг.) каланіяльныя чыноўнікі вылучалі пласты замкнёных шляхетных сем’яў, сярэдні клас і ніжэйшы клас. Да апошняга далучалі большую частку насельніцтва. У тагачаснай [[кхмерская мова|кхмерскай мове]] вылучаліся звароты да высакародных, святароў і астатніх людзей. Важнымі сацыяльнымі маркёрамі з’яўляліся ўзрост і [[пол]]<ref>{{Cite web |title=Women in Cambodian Society |url=http://www.seasite.niu.edu/khmer/ledgerwood/women.htm |accessdate=24 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150107225356/http://www.seasite.niu.edu/khmer/ledgerwood/women.htm |archivedate=7 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. У перыяд [[Кхмерская Рэспубліка|Кхмерскай Рэспублікі]] былі адменены афіцыйныя [[тытул]]ы, усе [[Грамадзянін|грамадзяне]] прызнаваліся роўнымі. Але найбольш разбуральнымі для традыцыйнага грамадства стаў перыяд дыктатуры [[Чырвоныя кхмеры|чырвоных кхмераў]], калі значная частка насельніцтва была вынішчана або вымушана пакінуць свае землі. Ранейшыя сацыяльныя адрозненні зніклі<ref>[https://culturalatlas.sbs.com.au/cambodian-culture/cambodian-culture-core-concepts Cambodian Culture — Core Concepts]</ref>. Новыя сацыяльныя адрозненні пачалі ўсталёўвацца пасля рэформы 1989 г. выключна на аснове матэрыяльнага дабрабыту. Асноўнай грамадскай адзінкай застаецца [[сям’я]], якая можа быць як малой нуклеарнай, так і вялікай пашыранай. На чале сям’і звычайна стаіць мужчына-бацька, але адносна распаўсюджаныя няпоўныя сем’і на чале з ўдавой. Члены дворагаспадаркі звычайна дзеляць паміж сабой працу, ежу і рэсурсы. Сем’і не аб’ядноўваюцца ў роды, аднак вызначаецца кола блізкіх кроўных сваякоў ''бонг-пон''. У сельскіх абшчынах суседзі часцяком з’яўляюцца сваякамі, таму яны кааперуюцца і аказваюць узаемадапамогу. Існуюць інстытуты [[прымацтва]]. Найбольш распаўсюджана форма выхавання прынятых дзяцей-несваякоў ''тхоа''<ref>[https://culturalatlas.sbs.com.au/cambodian-culture/cambodian-culture-family Family — Cambodian Culture — Cultural Atlas]</ref>. У мінулым былі распаўсюджаны някроўнае братэрства, якое аб’ядноўвала 2 мужчын з дапамогай рытуальнага заключэння сваяцтва, і някроўнае сястрынства паміж жанчынамі<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/42.htm Cambodia — The Khmer — Country Studies]</ref>. Назвы сваяцтва абазначаюць адносны ўзрост і адрозніваюць братоў і сясцёр бацькоў у адпаведнасці з іх узростам адносна бацькоў. Роднасныя назвы могуць выкарыстоўвацца для звароту да несваякоў таго ж ці ніжэйшага сацыяльнага статусу<ref>[https://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2c/entry-2885.html FAMILIES, MEN AND WOMEN IN CAMBODIA]</ref>. Сямейная маёмасць складаецца з прыватнай маёмасці мужа і жонкі, а таксама іх агульных набыткаў. Умоўна спадчына падзяляецца паміж дзецьмі пароўну, але ў рэчаіснасці сын або дачка, якія застаюцца з бацькамі да іх старасці, атрымоўваюць болей, чым іншыя. У мінулым назіранне за старымі бацькамі было абавязкам старэйшага сына. === Творчасць === [[Выява:Temple d' Angkor Wat Khmer classical dances.jpg|thumb|Акцёры кхмерскага класічнага танцу ў [[Ангкор-Ват|Ангкор-Ваце]]]] Кхмерскі [[фальклор]] надзвычай багаты, уключае шырокае кола жанраў. Адным з найбольш папулярных нават у нашы дні з’яўляюцца кароткія бытавыя гісторыі, якія дэманструюць поспехі іх герояў<ref>[http://sealang.net/sala/archives/pdf8/jacob1993short.pdf The short stories of cambodian — popular tradition]</ref>. Вусная народная творчасць здаўна была пераплецена з [[літаратура|літаратурнай]]. Кхмерская літаратура сфарміравалася ў перыяд [[сярэднявечча]] і прадстаўлена пераважна запісамі ўжо пасля заняпаду [[Ангкорская імперыя|Ангкорскай імперыі]]. Спавяданне [[індуізм]]у, а потым [[будызм]]у спрыяла ўплыву [[Індастан|індыйскай]] культуры, у прыватнасці складанню «''Рэамкерты''»<ref>[https://asiasociety.org/education/reamker Reamker — Asia Society]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=454&Itemid=812 |title=The Khmer Reamker overview — Cambodian Community Day |access-date=25 чэрвеня 2022 |archive-date=26 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326085331/http://www.cambodiancommunityday.org/index.php?option=com_content&view=article&id=454&Itemid=812 |url-status=dead }}</ref>, кхмерскай версіі «[[Рамаяна|Рамаяны]]», а таксама [[рэлігія|рэлігійных]] і [[Дыдактыка|дыдактычных]] вершаваных сачыненняў будысцкіх манахаў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. У сярэднявеччы быў распрацаваны жанр ''састра лбаэнг'' — [[фантастыка|фантастычных]] прыгодніцкіх твораў, што запісваліся на мове [[палі]] і [[кхмерская мова|кхмерскай мове]]<ref>[http://www.manusya.journals.chula.ac.th/wp-content/uploads/2021/06/26-84-92.pdf Santi Pakdeekam LITERARY ELEMENTS OF THE SĀSTRĀ LBAENG]</ref>. Іх героі і сюжэтныя лініі траплялі ў вусны фальклор. У канцы [[16 стагоддзе|XVI]] — пачатку XVII ст. была складзена эпічная «Паэма пра [[Ангкор-Ват]]»<ref>[https://www.academia.edu/50811955/A_commentary_on_Lboek_Angkor_Vat Nhim Sotheavin A commentary on Lboek Angkor Vat]</ref>. Сучасная [[проза|празаічная]] літаратура ўзнікла пад уплывам [[Еўропа|еўрапейскай]] у перыяд [[Францыя|французскага]] [[пратэктарат]]у. Тым не меней, яна працягвала традыцыі старажытнай літаратуры на гэты раз пад уплывам фальклору. Характэрна, што нават сучасныя папулярныя [[пісьменнік]]і і [[сцэнарыст]]ы [[кіно]] аддаюць перавагу фантастычным аповедам, часцяком пераплеценым з жанрам жахаў. Кхмерскае [[музыка|музычнае]] [[мастацтва]] таксама мае старажытныя карані. На выявах храмаў [[Ангкор]]а можна ўбачыць традыцыйныя кхмерскія [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[арфа|арфу]], [[барабан]], [[цымбалы]] і г. д.<ref>[https://www2.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Cambodian music history]</ref> Пазней вылучыліся музычныя традыцыі, якія развіваліся асобна ў сельскай мясцовасці і пры двары [[манарх]]аў. Напрыклад, у [[вёска]]х падчас вяселляў граюць музыку ''кар'', зносіны з духамі суправаджаюцца [[рытуал]]ьнай музыкай ''арак'', а спевы ''аяй'' і [[тэатр]]альныя відовішчы ''йікэ'' і ''басак'' — частка забаў. Падобна літаратуры, народная музычная творчасць шчыльна звязана з прафесійнай культурай. Так, тэатр ''басак'' быў першапачаткова створаны ў 1920-х гг. на поўдні [[В’етнам]]а добра адукаванымі кхмерамі, але разлічваўся на масавага гледача, а яго акцёры былі аматарамі. ''Басак'' запазычыў многія элементы [[В’еты|в’ецкага]] тэатра і [[кітай]]скай [[опера|оперы]], яго аснова ўключала народныя кхмерскія [[мелодыя|мелодыі]], [[песня|песні]], традыцыйныя [[танец|танцы]] і [[камедыя|камічныя]] сцэнкі<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/basak-sinteticheskaya-forma-khmerskogo-teatra Шмелева И., Басак: синтетическая форма кхмерского театра]</ref>. У аматарскіх трупах тэксты сцэнараў не завучваюцца, заахвочваецца імправізацыя. Прыдворнае музычнае мастацтва ў большай ступені залежала ад рэлігійных традыцый. Яно стала адкрытым і скіраваным на шырокія колы насельніцтва толькі пасля [[1964]] г., калі ў [[Пнампень|Пнампені]] быў адкрыты спецыяльны ўніверсітэт вытанчаных мастацтваў, які рыхтаваў прафесійных музыкантаў, акцёраў і танцораў. У яго межах развіваліся 2 віды традыцыйнай музыкі<ref>[https://factsanddetails.com/southeast-asia/Cambodia/sub5_2c/entry-2899.html MUSIC, CULTURE AND THEATER IN CAMBODIA]</ref>: * ''Пін-пеатх'', што складалася з духавых і ўдарных інструментаў, суправаджала рэлігійныя цырымоніі і малітвы * ''Махоры'', дзе прысутнічалі яшчэ і струнныя інструменты, гралася падчас танцаў, тэатральных пастаноў, вяселляў і г. д. Відавочна, ад рэлігійных прыдворных відовішчаў часоў Ангкора бяруць пачатак кхмерскае танцавальнае мастацтва (так званы «кхмерскі [[балет]]»), тэатр [[маска|масак]] і [[лялька|лялечны]] тэатр ценяў ''сбек-тхом''. Жаночы кхмерскі танец нагадвае танцы апсар на выявах храмаў Ангкора. ''Сбек-тхом'' лічыўся свяшчэнным, арганізоўваўся толькі ў асаблівых выпадках<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/sbek-thom-khmer-shadow-theatre-00108 Sbek Thom, Khmer shadow theatre]</ref>. Лялькі для яго робяцца з цэльнага кавалка [[скура|скуры]]. Цені іх сілуэтаў праецыююцца на белы [[бамбук]]авы экран. У відовішчы ўдзельнічаюць акцёры, якія кіруюць лялькамі, музыканты ''пін-пеатх'' і 2 чытальніка, якія суправаджаюць выступ павольным рэчытатывам. Кхмерская [[скульптура]] развівалася з перыяду [[Фунань]]. Да нас дайшлі старажытныя каменныя [[статуя|статуі]] і [[рэльеф]]ы. Пасля [[15 стагоддзе|XV]] ст. развівалася разьба па дрэве ў выглядзе лакіраваных статуй і рэльефных панеляў<ref>{{Cite web |url=https://www.phoenixvoyages.com/news/art-in-cambodia-the-incomparable-khmer-sculpture |title=Art in Cambodia: The incomparable Khmer sculpture |access-date=26 чэрвеня 2022 |archive-date=29 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629061510/https://phoenixvoyages.com/news/art-in-cambodia-the-incomparable-khmer-sculpture/ |url-status=dead }}</ref>. Кхмерскія храмы ўпрыгожваюцца [[фрэска]]мі. Вытанчаны дэкор дэманструюць мастакі-ювеліры. Асабліва вядома апрацоўка [[срэбра]]. Мастацкае ўпрыгожванне характэрна і для кхмерскай [[кераміка|керамікі]]. == Мова == {{main|Кхмерская мова}} Кхмерская мова належыць да [[Аўстраазіяцкія мовы|аўстраазіяцкай моўнай сям’і]], не мае тонаў, аднак надзвычай багатая на [[галосныя]] гукі. Першыя запісы на ёй выяўлены сярод тэкстаў на [[санскрыт|санскрыце]], што былі зроблены ў перыяд да [[Ангкорская імперыя|Ангкорскай імперыі]]<ref>[https://www.mustgo.com/worldlanguages/khmer/ Khmer Language — Structure, Writing & Alphabet]</ref>. У наш час вылучаюцца асноўны, паўночны і паўднёва-заходні буйныя [[дыялект]]ы. Асноўны дыялект з’яўляецца [[Літаратура|літаратурным]]. На паўночным гутараць кхмеры ўсходняга [[Тайланд]]а. Паўднёва-заходні дыялект распаўсюджаны на паўднёвым захадзе [[Камбоджа|Камбоджы]]. Кхмерскае [[пісьмо]] паходзіць ад пісьма ''брахмі'', запазычанага са старажытнай [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://www.scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Khmr Khmer — ScriptSource]</ref>. Уключае мноства архаічных элементаў. Шырока ўжываецца ў паўсядзённым жыцці, [[Адукацыя|адукацыі]], [[літаратура|літаратуры]], [[СМІ|сродках масавай інфармацыі]] Камбоджы і суседніх краін. == Рэлігія == === Традыцыйныя вераванні === Абсалютная большасць сучасных кхмераў — [[будызм|будысты]]. Тым не меней, яны захоўваюць веру ў шматлікіх духаў ''неак-та'' і [[культ продкаў]]. Лічыцца, што духі кантралююць пэўную мясцовасць, з’яўляюцца гаспадарамі зямлі і вады, могуць усяляцца ў людзей і перадаваць праз іх сваю волю<ref>[https://www.newmandala.org/the-desertion-of-cambodias-spirits ALEXANDRA KENT The desertion of Cambodia’s spirits]</ref>. У большасці кхмерскіх дамоў існуюць [[алтар]]ы для шанавання бліжэйшых памерлых сваякоў. З [[1841]] г. адзначаецца штогадовае 15-дзённае свята ''Пчум-Бем'', падчас якога духаў продкаў «кормяць» [[рыс]]авымі шарыкамі<ref>[https://www.khmertimeskh.com/539599/feeding-the-ancestors-spirits/ Feeding the ancestors’ spirits]</ref>. Яно інтэгравана ў будысцкі [[рытуал]]ьны цыкл, арганізуецца ў будысцкіх [[кляштар]]ах, аднак мае болей старажытную аснову. === Індуізм === [[Індуізм]] стаў [[рэлігія]]й кіруючых колаў ужо ў перыяд дзяржавы [[Фунань]] і заставаўся асноўным веравызнаннем да канца [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Найбольш распаўсюджаным кірункам быў [[шываізм]]<ref>[https://www.academia.edu/44873610/HINDU_CAMBODIA Uday Dokras HINDU CAMBODIA]</ref>, хаця вядомы адступленні ад прынятай традыцыі. Напрыклад, [[Ангкор-Ват]], самы знакаміты індуісцкі храм [[Камбоджа|Камбоджы]], узведзены ў [[12 стагоддзе|XII]] ст., быў прысвечаны [[Вішну]]<ref>[https://www.history.com/topics/landmarks/angkor-wat Angkor Wat — History Channel]</ref>. У нашы дні кхмеры не спавядаюць індуізм, але захавалі некаторыя звычаі, запазычаныя ад гэтай рэлігіі. Яны вераць у [[Рэінкарнацыя|рэінкарнацыю]], пасля смерці [[крэмацыя|крэміруюць]] нябожчыкаў, частку попелу апускаюць у [[рака|раку]], а астатнюю частку захоўваюць ва [[Урна|урне]]. Перад [[шлюб]]ам прынята супастаўляць [[гараскоп]]ы маладых<ref>[https://tfipost.com/2022/01/hinduism-in-cambodia Hinduism in Cambodia]</ref>. Некаторыя [[свята|святочныя]] [[рытуал]]ы вельмі падобныя на індуісцкія. === Будызм === [[Будызм]] у форме [[махаяна]] пачаў распаўсюджвацца сярод кхмераў не пазней за [[5 стагоддзе|V]] ст., аднак доўгі час знаходзіўся ў цені [[індуізм]]у. Толькі ў [[12 стагоддзе|XII]] ст. [[Джаяварман VII]] зрабіў яго афіцыйнай рэлігіяй<ref>[https://www.siemreap.net/visit/about-cambodia/general-info/religion/ Religion]</ref>. Адзін з сыноў Джаявармана VII навучаўся ў [[Анурадхапура|Анурадхапуры]], адкуль вярнуўся прыхільнікам вучэння [[тхеравада]]. З канца [[13 стагоддзе|XIII]] ст. яно стала дамінуючым. Прыняцце тхеравады спарадзіла магутны сацыяльны зрух ў кхмерскім грамадстве, паколькі значыла адмову ад сацыяльнага пласту ўплывовых [[святар]]оў на карысць [[манах|манаскіх]] абшчын, набліжаных да вернікаў. Тхеравада не патрабавала ад манахаў абавязковага пажыццёвага адрачэння. Большасць з іх праводзіла ў [[кляштар]]ах ''ват'' толькі пэўныя гады юнацтва, атрымоўвала ў іх бясплатную адукацыю і не губляла сувязей са свецкімі сваякамі. Дзякуючы гэтаму ў дакаланіяльны перыяд узровень пісьменнасці кхмераў быў адносна высокім. У [[1855]] г. у [[Камбоджа|Камбоджы]] з’явіўся манаскі ордэн ''дхамамаютыка'' (''тамаютэк''), што выступаў за рэфармаванне і паляпшэнне адукацыі. Ён карыстаўся падтрымкай з боку [[манарх]]аў і нават склаў асобную [[іерархія|іерархію]]. Большасць будысцкіх манахаў захавала адданасць традыцыйнай абшчыне ''маха'' са сваёй іерархіяй. У 1970 г. у краіне існавала 3 369 ''ват''аў, толькі 139 з іх падпарадкоўваліся ''дхамамаютыка''<ref>[https://www.buddhismtoday.com/english/world/country/013-lao.htm Phra Rajavaramuni A Doubtful Fate of Laotian and Cambodian Buddhism]</ref>. Падзел на 2 ордэны быў часова скасаваны ў 1981—1991 гг., але зноў быў адроджаны пасля рэстаўрацыі манархіі<ref>[https://encyclopediaofbuddhism.org/wiki/Dhammayuttika_Nikaya Dhammayuttika Nikaya — Encyclopedia of Buddhism]</ref>. У нашы дні будызм у Камбоджы мае статус дзяржаўнай рэлігіі, найбольш важныя будысцкія [[свята|святы]] адзначаюцца на дзяржаўным узроўні, колькасць манахаў і манаскіх абшчын стала павялічваецца. Каля 80 % манахаў складаюць маладыя людзі да 30 гадоў. Сярэдні тэрмін іх знаходжання ў кляштары вагаецца ад 7 да 15 гадоў. За гэты час яны маюць магчымасць атрымоўваць трывалую сацыяльную абароненасць і паляпшаць адукацыю<ref>[https://ivran.ru/articles?artid=10297 Бектимирова Н. Буддийский ренессанс в Камбодже: тенденции и перспективы]</ref>. Пасля заканчэння вучобы большасць вяртаецца да свецкага жыцця. Такім чынам, прыняццё манаскага сану з’яўляецца важным сацыяльным каналам для выхадцаў з бедных сем’яў. <gallery> Sambor Prei Kuk (2014).jpg | Рэшткі старажытнага індуісцкага храма ў Самбор-Прэй-Кук Wat Krom 6.jpg | Будысцкі кляштар на поўдні Камбоджы Buddhist Monks in Street - Kampong Cham - Cambodia (48363489556).jpg | Будысцкія манахі </gallery> == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Expressions of Cambodia. The Politics of Tradition, Identity and Change|арыгінал = |спасылка = |адказны = Leakthina Chau-Pech Ollier, Tim Winter|выданне = |месца = New York, London|выдавецтва = Routledge|год = 2012|том = |старонкі = 192|старонак = |серыя =|isbn = 9780415647724|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Harris, I.|частка = |загаловак = Cambodian Buddhism: History and Practice|арыгінал = |спасылка = http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Cambodian%20Buddhism,%20History%20And%20Practice_Harris.pdf|адказны = |выданне = |месца = Honolulu|выдавецтва = University of Hawai‘i Press|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0-8248-2765-1|тыраж = |ref = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150316090246/http://ahandfulofleaves.org/documents/Cambodian%20Buddhism,%20History%20And%20Practice_Harris.pdf|archivedate = 16 сакавіка 2015}} * {{кніга|аўтар =Kong Vireak |частка = |загаловак = Khmer Silverwares|арыгінал = |спасылка = https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187953|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = UNESCO and Reyum Publishing|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |серыя =|isbn = 9789995055486|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Ovesen J., Trankell I.-B., Ojendal J.|частка = |загаловак = Whenevery household is an island|арыгінал = |спасылка =https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:71286/FULLTEXT01.pdf |адказны = |выданне = |месца = Uppsala, Stockholm|выдавецтва = Department of Cultural Anthropology Uppsala University, Sida|год = 1996|том = |старонкі = |старонак =|серыя = Uppsala Research Reports in Cultural Anthropology, No 15|isbn = 91-506-1178-X|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [http://www.khmerstudies.org/ Center for Khmer Studies] * [https://culturalatlas.sbs.com.au/cambodian-culture Cambodian Culture — Cultural Atlas] * [https://www.cambodiamuseum.info/en_khmer_art_history.html Khmer Art History — National Museum of Cambodia] * [https://www.awanderingfoodie.com/cambodian-food-history Cambodian Food or Khmer Food: A Culinary History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220314112037/https://www.awanderingfoodie.com/cambodian-food-history/ |date=14 сакавіка 2022 }} * [https://www.holidify.com/pages/dances-of-cambodia-5127.html Traditional Dances of Cambodia — All the Classical and Folk Danceforms] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мон-кхмерскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Камбоджы]] [[Катэгорыя:Народы В’етнама]] [[Катэгорыя:Народы Тайланда]] kk7fh8n1s3lbvokq0x5nfwafv1pp6xa 0 89699 5201883 4422114 2026-09-18T10:35:41Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5201883 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Гудзон |Нацыянальная назва = en/Hudson River |Выява = Wpdms ev26188 hudson valley.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 492 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гудзон''' ({{Lang-en|Hudson River}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]], якая адносіцца да басейна [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Даўжыня 492 км (па іншай ацэнцы 520 км), плошча басейна каля 34,6 тыс. км². == Геаграфія == Рака бярэ пачатак у гарах [[Адырондак]], працякае ў асноўным па тэрыторыі штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], у ніжнім цячэнні ўтварае шырокі эстуарый, які з’яўляецца мяжой паміж Нью-Ёркам і [[Нью-Джэрсі]]. Упадае ў бухту Лоўэры-Бі Атлантычнага акіяна. Рака суднаходная ніжэй горада Трой, дзе ў яе ўпадае галоўны прыток — рака Магаўк. Гудзон злучаны з азёрамі Эры (Канал Эры), [[Антарыа (возера)|Антарыа]] і Шамплейн суднаходнымі каналамі, якія ўтвараюць водны шлях да ракі Св. Лаўрэнція. На Гудзоне стаяць гарады Трой, [[Олбані (Нью-Ёрк)|Олбані]], Гудзон, Кінгстан, у вусце — [[Нью-Ёрк]]. == Гісторыя == [[Выява: HudsonRiverNJ-winter.jpg|thumb|left|Гудзон зімой]] Першым з еўрапейцаў у вусце Гудзона пабываў у [[1524]] г. італьянец Джавані да Веразана. У [[1609]] г. раку даследаваў англічанін Генры Хадсан, у гонар якога яна і была затым названая. == Цікавыя падзеі == [[15 студзеня|15-га студзеня]] [[2009|2009-га года]] на рацэ Гудзон Аэробус А-320 рэйса 1549 авіякампаніі US Airways здзейсніў аварыйную пасадку. Самалёт, які рухаўся рэйсам Нью-Ёрк - Шарлот (Паўночная Караліна), вылецеў з аэрапорта Ла-Гарден у 15:26 па нью-ёркскаму часу. Набіраючы вышыню, самалёт падняўся над [[Манхэтэн]]ам і сутыкнуўся са зграяй птушак, у выніку чаго абодва рухавіка А-320 выйшлі з ладу. Улічваючы немагчымасць даляцець да аэрапорта і знаходжанне ўнізе аднаго з самых густанаселеных гарадоў свету, экіпаж прыняў рашэнне аб пасадцы самалёта на паверхню ракі. У выніку высокапрафесійных дзеянняў экіпажа ніхто з 146 пасажыраў і 5 членаў экіпажа не атрымаў цяжкіх раненняў, усе былі выратаваны. Гэта падзея атрымала ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] назву «Цуд на Гудзоне». == Спасылкі == * [http://www.riverkeeper.org/ Hudson Riverkeeper] * [http://www.hudsongreenway.state.ny.us/ Хадсон даліне ракі Грынуэй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925232805/http://www.hudsongreenway.state.ny.us/ |date=25 верасня 2009 }} * [http://www.hrwa.org/ Hudson Watertrail] * [http://www.nynjbaykeeper.org/ NY / NJ Baykeeper] * [http://www.bannermanisland.com/ Баннерман замак Мэтавым] * [http://www.hudsonriver.com/ Hudson River.com] * [http://www.riverproject.org/ ракі праекту] * [http://www.beczak.org/ Beczak экалагічнай адукацыі Цэнтр] * [http://www.chelseapiers.com/ Пірс Чэлсі] * [http://www.downtownboathouse.org/ Downtown Boathouse] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі штата Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Рэкі Нью-Джэрсі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян]] 29f2za8ln94gpiomqp96lc2tcsmgs9u 0 90030 5201941 5178117 2026-09-18T11:15:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201941 wikitext text/x-wiki {{Hiero|align=left|era=egypt|Луксорскі храм|<hiero>M17-p:t O45-M24 N21:Z1-X1:O49</hiero> <br />''Ipt-rsjt''<br />''Іпет-рэзіт''<br />«''Паўднёвы гарэм''»}} {{храм}} '''Луксорскі храм''' — разваліны цэнтральнага храма [[Амон (бажаство)|Амона]]-[[Ра]], на правым беразе [[Ніл]]а, у паўднёвай частцы [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]], у межах сучаснага горада [[Луксор]]. Храм богаў Амона, [[Мут]] і [[Хансу]] ўяўляе сабою найбольш поўнае ўвасабленне архітэктурных асаблівасцей [[Новае царства|Новага царства]] (XVI—XI стст. да н.э.). Яго адрозніваюць грандыёзнасць задумы, манументальнасць і ўрачыстасць дэталей, вялікая колькасць калон. Узвядзенне храма адбывалася ў канцы XIV—XIII ст. да н.э. пры фараонах [[Аменхатэп III|Аменхатэпе III]] (архітэктары [[Аменхатэп Малодшы]], Горы, Суці) і [[Рамсес II|Рамсесе II]] (архітэктар Бекенхонсу). Будынкі комплексу выцягнуліся ўздоўж [[Ніл]]а з поўначы на поўдзень на сотні метраў. Комплекс вызначаецца дакладнай і зладжанай кампазіцыяй, паколькі асноўныя работы былі выкананы практычна адным архітэктарам — Аменхатэпам Малодшым. Аб геніальнасці гэтага майстра сведчаць выкарыстанне каланад, калон у выглядзе вязак папіруса з лёгкімі, вытанчанымі прапорцыямі, дасканалыя суадносіны каланады адкрытага двара і цэнтральнага ўваходу, якія, нягледзячы на розную вышыню, складаюць адзінае цэлае. Храм арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Для адпаведнасці з [[пілон]]амі, якія стаяць у паўгадзіннай адлегласці на поўнач [[Карнак]]а, з якім ён быў злучаны брукаванай алеяй [[сфінкс]]аў, паўночны пілон яго ўхілены крыху на ўсход ад агульнай восі. [[Файл:Plan of Luxor temple.png|thumb|right|100px|План Храма ў Луксоры]] Найстаражытнейшая частка — святая святых, з прылеглымі заламі, упрыгожанымі манументальнымі рэльефамі і надпісамі — заснавана пры [[Аменхатэп III|Аменхатэпе III]]; першыя цары XIX дынастыі дадалі на поўдзень двор з 74 калонамі з перамежнымі статуямі фараонаў. [[Рамсес II|Рамсес Вялікі]] прыбудаваў паўночны [[перыстыль]] і пілон і намаляваў на вонкавым боку апошняга свае подзвігі ў вайне з [[хеты|хетамі]]; тут жа напісаны так званы «эпас Пентаўра». У паўночнага ўваходу Луксорскага храма — чатыры [[калос]]ы-маналіты і два [[абеліск]]і, з якіх [[Луксорскі абеліск (Парыж)|адзін]] перавезены ў 1830-я гг. у [[Парыж]], на [[плошча Згоды|плошчу Згоды]]. Даўжыня збудавання ад уваходу да самай паўночнай сцяны — 260 метраў. <center> <gallery> Image:Louxor dromos & pylône.JPG|Алея сфінксаў і пілоны днём. Image:Luxor, West Bank, Ramesseum, colonnade, Egypt, Oct 2004.jpg|Рамесеум Image:Luxor-Court of Amenhotep III.jpg|Старадаўняя фатаграфія калоннай залы Аменхатэпа III Image:Luxor, Luxor Temple, inside, at night, Egypt, Oct 2004.jpg|Калоны храма ў цёмны час сутак Luxor Temple, The Colonnade of Amenhotep III, Luxor, Egypt.jpg Luxor Temple at night, Sanctuary, Luxor, Egypt.jpg Image:Egypt.LuxorTemple.06.jpg Image:Egypt.LuxorTemple.02.jpg Image:Luxor Temple, Pillars, Luxor, Egypt.jpg Image:Luxor, Luxor Temple, south west view, Egypt, Oct 2004.jpg Image:LuxorTempleEgypt 2007feb9-13 byDanielCsorfoly.JPG Image:Luxor, Luxor Temple, front view at night, Egypt, Oct 2004.jpg </gallery> </center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Луксор||366—367}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Луксор}} == Спасылкі == {{commons|Category:Luxor Temple}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Luxor.htm Луксор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171109174842/http://www.egyptology.ru/sites/Luxor.htm |date=9 лістапада 2017 }} // [http://www.egyptology.ru Египтологический Изборник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=12 сакавіка 2005 }} {{ref-ru}} * [http://arheo.manefon.org/?p=104 Шаталин И. Египет: Луксорский храм.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413123507/http://arheo.manefon.org/?p=104 |date=13 красавіка 2015 }} {{ref-ru}} {{Стобрамныя Фівы}} {{Сусветная спадчына ў Егіпце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Турызм у Егіпце]] [[Катэгорыя:Архітэктура Егіпта]] [[Катэгорыя:Храмы Егіпта]] [[Катэгорыя:Старажытны Егіпет]] [[Катэгорыя:Луксор]] 8vh7tapxdgxwvleg9cwvl9h4z5oy9n5 0 93435 5201517 4767061 2026-09-17T16:54:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201517 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Клемансі |арыгінальная назва = Kéinzeg |падпарадкаванне = |краіна = Люксембург |герб = Coat of arms clemency luxbrg.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 36|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 5|lon_min = 53|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = <!-- * (дадатковыя параметры каардынат)--> |Яндэкскарта = <!-- (поўная спасылка, пачынаючы з http://)--> |памер карты краіны = 180 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Кантоны Люксембурга{{!}}Кантон |рэгіён = кантон Капелен{{!}}Капелен |рэгіён у табліцы = |від раёна = Акруга, Люксембург{{!}}Акруга |раён = акруга Люксембург{{!}}Люксембург |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 14,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 395 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2185 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+352) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = LAU 2 |лічбавы ідэнтыфікатар = 09002 |катэгорыя ў Commons = Clemency |сайт = http://www.clemency.lu/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Клемансі''' (люксемб. Kéinzeg, фр. Clemency) — камуна ў [[Люксембург]]у, размяшчаецца ў [[Люксембург (акруга)|акрузе Люксембург]]. Камуна Клемансі з’яўляецца часткай кантона Капелен. У камуне знаходзіцца аднайменны населены пункт. Насельніцтва складае 2185 чалавек (на 2008 год), у камуне размяшчаюцца 797 хатніх гаспадарак. Займае плошчу 14,53 км² (па займаемай плошчы 88 месца з 116 камун). Найвышэйшы пункт камуны над узроўнем мора мае вышыню 395 м (63 месца з 116 камун), найніжэйшы — 311 м (107 месца з 116 камун). [[Файл:Map Clemency.PNG|міні|180пкс|злева|Аранжавы колер — камуна Клемансі, чырвоны — кантон [[кантон Капелен|Капелен]].]] == Спасылкі == * [http://www.clemency.lu www.clemency.lu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090919130055/http://clemency.lu/ |date=19 верасня 2009 }} — Афіцыйны сайт камуны. {{зноскі}} {{Камуны Люксембурга}} [[Катэгорыя:Камуны Люксембурга]] [[nl:Clemency]] qdk3ggwu286ixzhju9h6j181zhvybco 4 95480 5201849 5200039 2026-09-18T09:47:21Z Plaga med 116903 /* Заўвагі */ 5201849 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/шапка}} {{/Правілы}} Галасы пазначаюцца з дапамогай наступных значкоў: {{Значкі для звычайнага галасавання}} = Кандыдаты = '''Калі ласка, дадавайце для кожнага артыкула асобную секцыю. Новыя артыкулы дадавайце зверху, каб не было блытаніны''' == [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі]] == Найбольш поўнае і найбольш ілюстраванае даследаванне біяграфіі беларускага кампазітара. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 9 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:55, 15 верасня 2026 (+03) == [[Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай]] == Артыкул пра адну з галоўных тэм у Беларусі.[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:32, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{За}} цікавая тэма. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:07, 8 верасня 2026 (+03) : {{Устрымліваюся}} У артыкуле пра адну з найважнейшых беларускіх святынь — ніводнай беларускамоўнай крыніцы. Несалідна неяк. Ды і памылкі трапляюцца, (непрастаўленае "ў", "абласного, "як следства"). --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:10, 8 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === Трэба аформіць цытаты шаблонам {{ш|Цытата}}. Таксама ў апошнім абзацы бракуе нейкага слова. Пасляваенны будынак абкама ў Магілёве не няся ніякай сэнсавай нагрузкі. Адсутнічае фотаздымак будынка, дзе на пачатак вайны захоўваўся крыж. Здаецца нават ёсць здымкі сейфа-пакоя ў сучаснай экспазіцыі музей, дзе галаграма крыжа. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:05, 9 верасня 2026 (+03) * Цытаты аформлены. Апошні абзац выпраўлены. Фотаздымак будынка дададзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 21:10, 9 верасня 2026 (+03) * Фота з пакоя-сейфа таксама знойдзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 22:03, 9 верасня 2026 (+03) *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:55, 15 верасня 2026 (+03) == [[Рота ганаровай варты (Беларусь)]] == Пераклад добрага артыкула з рувікі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:30, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{Супраць}} Арфаграфічныя памылкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:09, 8 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:54, 15 верасня 2026 (+03) == [[Беларускае кавальства]] == : Цікавы, добра распрацаваны артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === #{{За}}, --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) #{{За}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:20, 13 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:56, 15 верасня 2026 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah]], ты можа рэцэнзаваць артыкул наўпрост зараз. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:36, 15 верасня 2026 (+03) * Пачаў вычытку, было досыць шмат памылак друку і з тэрмінамі праблемы. Трэба яшчэ павычытваць. Ёсць таксама крыху праблем з афармленнем. Фрагменты на расейскай мове трэба падаваць з перакладам (арыгінал тады выносіцца ў спойлер, як у {{tl|oq}}). [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:47, 18 верасня 2026 (+03) = Завершаныя абмеркаванні = * З завершанымі абмеркаваннямі можна азнаёміцца ў [[Вікіпедыя: Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў|Архіве абмеркаванняў]] {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Добрыя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы| ]] 38bfmnq1qbp3v22qvklfa3xzts0ejw6 0 96612 5201871 4706485 2026-09-18T10:20:27Z Autumndancer 168015 5201871 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Фелісіці Хафман | Арыгінал імя = Felicity Huffman | Фота = Huffman cropped.jpg | Подпіс = На спаборніцтвах па [[трыятлон]]у ў Малібу | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = {{актрыса|ЗША}} | Грамадзянства = {{USA}} | Гады актыўнасці = 1978 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = [[Эмі]] , [[Залаты глобус]] | imdb_id = 0005031 | Сайт = }} '''Фелісіці Кендал Хафман''' ({{lang-en|Felicity Kendall Huffman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская [[актрыса]], лаўрэат прэмій «[[Эмі]]», «[[Залаты глобус]]» і «Прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША». Яна вядомая на тэлебачанні па сваёй ролі Лінет Скаво ў тэлесерыяле «Адчайныя хатнія гаспадыні», дзе яна здымаецца з 2004 года, і Даны Уітакер ў драмедзі «Ноч спорту» 1998-2000 гадоў. У 2006 годзе яна выйграла «Залаты глобус» у катэгорыі «Лепшая жаночая роля ў драме» і была намінаваная на "[[Оскар]]" за галоўную ролю ў незалежнай драме «Трансамерыка». == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0005031|name=Фелісіці Хафман}} * [http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=people&first=Felicity&middle=&last=Huffman Фелісіці Хафман] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130116210436/http://www.lortel.org/LLA_archive/index.cfm?search_by=people&first=Felicity&middle=&last=Huffman |date=16 студзеня 2013 }} на сайце [[Lortel Archives|Internet Off-Broadway Database]] * {{ibdb name|0005031|Фелісіці Хафман}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў камедыйным тэлесерыяле}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў камедыйным серыяле}} {{DEFAULTSORT:Хафман}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»]] [[Катэгорыя:Асобы]] 9ygi2ittpjkbzskj8y6bhr0lyzrkdu3 0 102072 5201635 4933983 2026-09-18T00:16:16Z BilboBeggins 88144 5201635 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бэйтс}} {{Кінематаграфіст | Імя = Кэці Бэйтс | Арыгінал імя = Kathy Bates | Фота = Kathy Bates 2006.jpg | Подпіс = У 2006 годзе. | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = 28.6.1948 | Месца нараджэння = [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфіс]], [[ЗША]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = {{актрыса|ЗША}} | Гады актыўнасці = 1971 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 0000870 | Сайт = }} '''Кэці Бэйтс''' ({{lang-en|Kathy Bates}}, нар. [[28 чэрвеня]] [[1948]]) — [[ЗША|амерыканская]] [[актрыса]] і [[рэжысёр]]. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]]. == Біяграфія == Кэтлін Дойл Бэйтс нарадзілася ў [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфісе]], штат [[Тэнесі]]. Яна атрымала вышэйшую адукацыю ў Паўднёвым метадычным універсітэце ў [[Далас]]е, а таксама была главой жаночага таварыства «Альфа, Дэльта, Пі». Бэйтс дэбютавала ў кіно ў [[1971]] годзе. З [[1973]] года працавала ў тэатры, атрымаўшы некаторую вядомасць толькі пасля ролі ў спектаклі «Злачынства сэрца» ў [[1978]] годзе. У 80-х гадах яна актыўна ўдзельнічала ў брадвейскіх пастаноўках, шмат здымалася на тэлебачанні, а ў кіно была занята ў другарадных ролях. Да Бэйтс прыйшла слава пасля фільма «[[Мізеры, фільм|Мізеры]]», за які яна атрымала «[[Оскар]]а». У тым жа годзе яна знялася ў фільме «[[Смажаныя зялёныя памідоры, фільм|Смажаныя зялёныя памідоры]]», за які яна была намінавана на «[[Залаты глобус]]». У 1994 яна сыграла невялікую ролю ў фільме «[[Норт, фільм|Норт]]», за якую яна была намінавана на анты-прэмію «[[Залатая маліна]]» за горшую жаночую ролю другога плана. Бэйтс таксама некалькі разоў была намінавана на «[[Эмі]]», аднак ніколі не перамагала. У 2003 у яе была роля другога плана ў серыяле «[[Кліент заўсёды мёртвы]]». Яна таксама знялася ў некалькіх фільмах канала «[[Lifetime]]». Пачынаючы з дзевяностых гадоў, Бэйтс таксама працавала як рэжысёр. Яна зрэжысавала эпізоды такіх серыялаў як «[[Забойны аддзел, тэлесерыял, 1993—1999|Забойны аддзел]]», «[[Паліцыя Нью-Ёрка, тэлесерыял|Паліцыя Нью-Ёрка]]», «[[Турма Оз]]», «[[Кліент заўсёды мёртвы]]» і «[[Эвервуд]]». У 2008 годзе ў яе была малая роля ў фільме «[[Дарога змен]]». У наш час Бэйтс іграе сваю першую галоўную ролю на тэлебачанні ў серыяле «[[Закон Гэры]]». У [[1991]] годзе яна выйшла замуж за акцёра Тоні Кампізі, з якім пражыла да гэтага 12 гадоў у грамадзянскім шлюбе. У [[1997]] годзе яны развяліся. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У фільме|1971|[[Адрыў (фільм, 1971)|Адрыў]]|Taking Off|Audition Singer: 'Even the Horses Had Wings'}} {{У фільме|1978|[[Злачынствы сэрца (фільм)|Злачынствы сэрца]]||}} {{У фільме|1978|[[Выпраўленчы тэрмін (фільм)|Выпраўленчы тэрмін]]|Straight Time|Селма Дарын}} {{У фільме|1982|[[Прыходзь да мяне на сустрэчу, Джымі Дын, Джымі Дын (фільм)|Прыходзь да мяне на сустрэчу, Джымі Дын, Джымі Дын]]|Come Back to the Five and Dime, Jimmy Dean, Jimmy Dean|Стэла Мэй}} {{У фільме|1983|[[Начная маці (фільм)|Начная маці]]||}} {{У фільме|1986|[[На наступную раніцу (фільм)|На наступную раніцу]]||}} {{У фільме|1988|[[Артур 2: На мелі (фільм)|Артур 2: На мелі]]|Arthur 2: On the Rocks|місіс Кэнбі}} {{У фільме|1988|Калі я быў вампірам|My Best Friend Is a Vampire|Хелен Блэйк}} {{У фільме|1989||Men Don't Leave|Ліза Коўлман}} {{У фільме|1989|[[Высокія стаўкі (фільм)|Высокія стаўкі]]||}} {{У фільме|1990|[[Закусачная "Белы палац" (фільм)|Закусачная «Белы палац»]]||}} {{У фільме|1990|[[Дзік Трэйсі (фільм)|Дзік Трэйсі]]|Dick Tracy|місіс Грын}} {{У фільме|1990|[[Мізеры (фільм)|Мізеры]]|Misery|Эні Уілкс}} {{У фільме|1991|[[Смажаныя зялёныя памідоры (фільм)|Смажаныя зялёныя памідоры]]|Fried Green Tomatoes|Эвялін Каўч}} {{У фільме|1991|[[Цені і смуга (фільм)|Цені і смуга]]|Shadows and Fog|Prostitute}} {{У фільме|1991|[[Гульні ў палях Госпада]]|At Play in the Fields of the Lord|Hazel Quarrier}} {{У фільме|1992|[[Прэлюдыя да пацалунка (фільм)|Прэлюдыя да пацалунка]]|Prelude to a Kiss|Лі Бліер}} {{У фільме|1992|[[Другое дыханне (фільм, 1992)|Другое дыханне]]|Used People|Бібі Берман}} {{У фільме|1992|[[Заложнікі (фільм, 1992)|Закладнікі]]|Hostages |Пегі Сэй}} {{У фільме|1992|[[Некалькі добрых хлопцаў (фільм)|Некалькі добрых хлопцаў]]||}} {{У фільме|1993|[[Наш уласны дом (фільм)|Наш уласны дом]]|A Home of Our Own|Френсіс Лейсі}} {{У фільме|1994|[[Норт (фільм)|Норт]]|North|Alaskan Mom}} {{У фільме|1994|[[Праклён галоднага класа (фільм)|Праклён галоднага класа]]|Curse of the Starving Class|Эла Тэйт}} {{У фільме|1995|[[Ангус (фільм)|Ангус]]||}} {{У фільме|1995|[[Далорэс Клэйбарн (фільм)|Далорэс Клэйбарн]]|Dolores Claiborne|Далорэс Клэйбарн}} {{У фільме|1996|[[Паўночная змена (фільм)|Паўночная змена]]|Late Shift, The|Хелен}} {{У фільме|1996|[[Вайна ў доме (фільм, 1996)|Вайна ў доме]]||}} {{У фільме|1996|[[Чартоўкі (фільм, 1996)|Чартоўкі]]|Diabolique|дэтэктыў Шырлі Вогал}} {{У фільме|1997|[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]|Titanic|[[Маргарэт Браўн|Молі Браўн]]}} {{У фільме|1997|[[Знесены морам (фільм)|Знесены морам]]|Swept from the Sea|Міс Суофер}} {{У фільме|1998|[[Мамчын сыночак (фільм)|Мамчын сыночак]]|Waterboy, The|Хелен Бучэр}} {{У фільме|1998|[[Асноўныя колеры (фільм)|Асноўныя колеры]]|Primary Colors|Лібі Холдэн}} {{У серыяле|1999||[[Эні (фільм)|Эні]]|Annie|міс Агата Ханіган}} {{У фільме|2000|[[Бруна (фільм)|Бруна]]|Bruno|Mother Superior}} {{У фільме|2001|[[Пацучыныя скачкі (фільм)|Пацучыныя скачкі]]||}} {{У фільме|2001|[[Амерыканскія героі (фільм)|Амерыканскія героі]]|American Outlaws|Ма Джэймс}} {{У фільме|2002|[[Пра Шміта (фільм)|Пра Шміта]]|About Schmidt|Роберта Хертзел}} {{У фільме|2002|[[Станцуем, крошка! (фільм)|Станцуем, крошка!]]||}} {{У фільме|2002|[[З каханнем, Лайза (фільм)|З каханнем, Лайза]]|Love Liza|Мэры Эн Бэнкхед (цешча героя)}} {{У фільме|2002|[[Страказа (фільм, 2002)|Страказа]]|Dragonfly|місіс Беймант}} {{У фільме|2002|[[Хто забіў Віктара Фокса? (фільм)|Хто забіў Віктара Фокса?]]|Unconditional Love|Грэйс Біслі}} {{У фільме|2003|[[Чамаданы Тульса Люпера (фільм)|Чамаданы Тульса Люпера]]||}} {{У фільме|2004|[[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 2004)|Вакол свету за 80 дзён]]|Around the World in 80 Days|[[Каралева Вікторыя]]}} {{У фільме|2004|[[Мост караля Людовіка Святога (фільм, 2004)|Мост караля Людовіка Святога]]|Bridge of San Luis Rey, The|Маркіза}} {{У фільме|2004|[[Маленькая чорная кніжка]]|Little Black Book|Кіпі Кан}} {{У фільме|2005|[[Ходзяць чуткі (фільм)|Ходзяць чуткі]]|Rumor Has It|Мімі}} {{У серыяле|2003|2005|[[Кліент заўсёды мёртвы]]|Six Feet Under|{{abbr|Бецін|10 эпізодаў|0}}}} {{У фільме|2006|[[Павуцінне Шарлоты (фільм)|Павуцінне Шарлоты]]|Charlotte's Web|{{abbr|Бітсі|голас|0}}}} {{У фільме|2006|[[Каханне і іншыя непрыемнасці (фільм)|Каханне і іншыя непрыемнасці]]|Failure to Launch|Сью}} {{У фільме|2006|[[Дзіўныя сваякі]]|Relative Strangers|Агнэсаў Маньюр}} {{У фільме|2007|[[Бі Муві: Мядовая змова]]|Bee Movie|{{abbr|Джанет Бенсан|голас|0}}}} {{У фільме|2007|[[Фрэд Клаус, брат Санты]]|Fred Claus|маці Клауса}} {{У фільме|2007|[[Залаты компас (фільм)|Залаты компас]]|Golden Compass, The|{{abbr|Хэстэр|голас|0}}}} {{У фільме|2007|[[P.S. Я кахаю цябе (фільм)|P.S. Я кахаю цябе]]|P.S. I Love You|Патрыша Роўлі}} {{У фільме|2008|[[Дзень, калі спынілася Зямля (фільм, 2008)|Дзень, калі Зямля спынілася]]|The Day the Earth Stood Still|Міністр абароны ЗША}} {{У фільме|2008|[[Асабістае (фільм)|Асабістае]]|Personal Effects|Глорыя}} {{У фільме|2008|[[Дарога змен (фільм)|Дарога змен]]|Revolutionary Road|місіс Хелен Гівінгс}} {{У фільме|2009|[[Нябачны бок (фільм)|Нябачны бок]]|Blind Side, The|міс Сью}} {{У серыяле|2009||[[Аліса ў Краіне цудаў (фільм, 2009)|Аліса ў Cтране цудаў]]|Alice|Каралева Чырваў}} {{У фільме|2010|[[Дзень Святога Валянціна (фільм, 2010)|Дзень Святога Валянціна]]|Valentine's Day|Сюзан}} {{У фільме|2010|[[Шэры (фільм, 2010)|Шэры]]|Cheri|Madame Peloux}} {{У серыяле|2010|2011|[[Офіс (тэлесерыял, ЗША)|Офіс]]|Office, The|{{abbr|Джо Бенет|6 эпізодаў|0}}}} {{У серыяле|2010|2011|[[Закон Гэры]]|Harry's Law|{{abbr|Гэрыэт Корн|Галоўная роля|0}}}} {{У фільме|2011|[[Поўнач у Парыжы]]|Midnight in Paris|[[Гертруда Стайн]]}} {{У фільме ніз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Kathy Bates|Кэці Бэйтс}} * {{imdb name|id=0000870|name=Кэці Бэйтс}} * {{IBDB name|31263|Кэці Бэйтс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлефільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мемфісе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] {{DEFAULTSORT:Бэйтс Кэці}} 5ph4lpf7kna0kdcihmjz0t4wy6zxpkr 0 103002 5201427 5177839 2026-09-17T12:37:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201427 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = горад |беларуская назва = Касцярова |арыгінальная назва = |герб =Coat_of_Arms_of_Kosteryovo.png |сцяг = |апісанне сцяга = |lat_deg = 55|lat_min = 56|lat_sec = 00 |lon_deg = 39|lon_min = 37|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(9001)_region:RU |CoordScale = <!-- * (дадатковыя параметры каардынат)--> |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2344&map_type=address&text=%CA%EE%F1%F2%E5%F0%E5%E2%EE |памер карты краіны = |памер карты раёна = |рэгіён = Уладзімірская вобласць |рэгіён у табліцы = |раён = Петушынскі раён{{!}}Петушынскі |від раёна = Муніцыпальны раён |раён у табліцы = |від паселішча = Гарадское паселішча |паселішча = Касцярова |паселішча ў табліцы = |унутранае дзяленне = |глава = Ганчароў Аляксандр Міхайлавіч |дата заснавання = |першае згадванне = 1890 |ранейшыя імёны = |статус з = 1981 |плошча = 6 |вышыня цэнтра НП = 115 |насельніцтва = {{падзенне}} 8709<ref>[http://web.archive.org/web/20090828062338/http://www.gks.ru/wps/PA_1_0_S5/Documents/jsp/Detail_default.jsp?category=1112178611292&elementId=1140096199984 Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі паводле гарадоў, пасёлкам гарадскога тыпу і раёнам на 1 студзеня 2010 года]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +3 |паштовы індэкс = 601110 |паштовыя індэксы = |тэлефонны код = 49243 |аўтамабільны код = |лічбавы ідэнтыфікатар = 17 246 510 |катэгорыя ў Commons = Kosteryovo |сайт = http://www.kosterevo.ru/ }} '''Касцярова''' — горад у Петушынскім раёне [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 8,7 тыс. чалавек (2010). == Геаграфія == Размешчаны за 52 км на захад ад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміра]] і 9 км ад горада Петушкі на рацэ Вялікая Ліпня (левы прыток [[Клязьма|Клязьмы]]). Чыгуначная станцыя Касцярова на лініі Масква - Уладзімір. == Адукацыя, культура == У горадзе дзейнічаюць культурна-дасугавы цэнтр, краязнаўчы музей, музычная школа. == Прамысловасць == * Асноўнае прадпрыемства — камбінат тэхнічных [[пластмаса|пластмас]] — у 1991 годзе распалася на некалькі дробных вытворчасцяў. * Развіта лясная прамысловасць. * Паляванне і рыбалоўства. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kosterevo.ru/ Афіцыйны сайт гарадской адміністрацыі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.petushki.info/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=59 На сайце адміністрацыі Петушынскага раёна]{{Недаступная спасылка}} * [http://vgv.avo.ru/11/03.HTM На сайце «Віртуальны Уладзімір»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080428040337/http://vgv.avo.ru/11/03.HTM |date=28 красавіка 2008 }} {{Гарады Уладзімірскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці]] s2zukyoptcw8nxy5nszckmzea31n6x2 0 103307 5201471 3088910 2026-09-17T15:10:59Z M.L.Bot 261 вычытка 5201471 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Край Латвіі | назва = Ікшкільскі край | арыгінал_назвы = Ikšķiles novads | карта = Ikšķilesmapa.PNG | выява_герба = | назва_герба = | шырыня_герба = | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Ікшкіле | плошча = 132,1 | насельніцтва = 8798 | год_перапісу = 2011 | шчыльнасць = 66,60 | створаны = [[2009]] год | скасаваны = | мэр = Індуліс Трапіньш | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=1 горад<br>1 воласць|<br>[[Ікшкіле]]<br>[[Тынужская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = }} '''Ікшкільскі край''' ({{lang-lv|Ikšķiles novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка цэнтральнай часткі [[Латвія|Латвіі]] ў рэгіёне [[Відзэмэ|Відземэ]]. Складаецца з Тынужскай воласці і горада [[Ікшкіле]], цэнтра краю. Мяжуе з [[Саласпілскі край|Саласпілскім]], [[Ропажскі край|Ропажскім]], [[Огрскі край|Огрскім]], [[Кегумскі край|Кегумскім]], [[Кекаўскі край|Кекаўскім]] краямі. Насельніцтва на 1 студзеня 2010 года — 8.764 чалавекі. Плошча — 132,1 км². {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] pvh17uf583abrlxcy54htazxoo9t1ty 0 107219 5201873 4915705 2026-09-18T10:21:14Z Autumndancer 168015 5201873 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Мара (значэнні)}} {{Кінематаграфіст}} '''Патрысія Руні Мара''' ({{lang-en|Patricia Rooney Mara}}, {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская [[актрыса]], якая праславілася роляй Нэнсі ў рэмейку класічнага фільма жахаў «Кашмар на вуліцы Вязаў», а таксама роляй Лісбет Саландэр у фільме «Дзяўчына з татуіроўкай дракона», за якую намінавалася на прэмію «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]». Малодшая сястра актрысы [[Кейт Мара|Кейт Мары]]. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2016|[[Леў (фільм, 2016)|Леў]]|Lion|Люсі, дзяўчына Сару}} {{УФільмеНіз}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] lp51rxv7ws6u1d04xcvcduuh02hax2i 0 107357 5201824 4433620 2026-09-18T09:01:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201824 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя Леон Эдвард Панетта | арыгінальнае імя = Leon Edward Panetta | партрэт = Leon Panetta, official DoD photo portrait, 2011.jpg | аўтограф = | парадак = 23 | тытул = [[міністр абароны ЗША]] | сцяг = United States Department of Defense Seal.svg | сцяг2 = Flag of the United States Secretary of Defense.svg | перыядпачатак = [[1 ліпеня]] [[2011]] | прэзідэнт = [[Барак Хусейн Абама|Барак Абама]] | папярэднік = [[Роберт Майкл Гейтс|Роберт Гейтс]] | пераемнік = [[Чак Хэйгел]] | парадак_2 = 19 | тытул_2 = [[Дырэктар ЦРУ]] | сцяг_2 = Seal of the Central Intelligence Agency.svg | сцяг2_2 = Flag of the United States.svg | перыядпачатак_2 = [[13 лютага]] [[2009]] | перыядканец_2 = [[30 чэрвеня]] [[2011]] | прэзідэнт_2 = [[Барак Хусейн Абама|Барак Абама]] | папярэднік_2 = [[Майкл Хайдэн]] | пераемнік_2 = [[Дэвід Петрэус]] | веравызнанне = [[Рымска-каталіцкая царква]] | партыя = [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычная партыя]] | утварэнне = [[Універсітэт Санта-Клара]] (1960) | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = | сайт = | Commons = Leon Panetta | гады службы = 1963—1965 | прыналежнасць = {{ЗША}} | званне = Першы лейтэнант | род войскаў = | узнагароды = }} '''Леон Эдвард Панета''' ({{lang-en|Leon Edward Panetta}}; нар. [[28 чэрвеня]] [[1938]], Мантэрэй, [[ЗША]]) — амерыканскі палітык, юрыст, [[прафесар]], міністр абароны ЗША з 1 ліпеня 2011 года, дырэктар ЦРУ з 13 лютага 2009 года па 30 чэрвеня 2011 года. Былы кіраўнік адміністрацыі [[Белы дом|Белага Дома]] пры прэзідэнце [[Біл Клінтан|Клінтане]]. == Біяграфія == Узначальваў уласны Інстытут грамадскай палітыкі Леона і Сільвіі Панета. У 1976—1993 гадах быў членам Палаты прадстаўнікоў [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]]. У 1970—1971 гадах працаваў памочнікам мэра Нью-Ёрка, а ў 1969—1970 гадах быў кіраўніком упраўлення па абароне грамадзянскіх правоў пры міністэрстве аховы здароўя, асветы і сацыяльнага забеспячэння ЗША. 28 красавіка 2011 года прэзідэнт [[Барак Абама|Абама]] абвясціў аб вылучэнні кандыдатуры Панеты на пасаду міністра абароны ЗША, бо міністр абароны Роберт Гейтс сыходзіць у адстаўку. [[Дэвід Петрэус]] зойме пасаду дырэктара [[ЦРУ|Цэнтральнага разведвальнага ўпраўлення]], у выпадку зацвярджэння. У якасці дырэктара ЦРУ Панета кіраваў аперацыяй, якая прывяла да смерці [[Усама бін Ладэн|Усамы бін Ладэна]]. 21 чэрвеня 2011 Сенат ЗША аднагалосна зацвердзіў Панету ў якасці наступнага міністра абароны ЗША, і ён прыступіў да абавязкаў пасля таго, як Роберт Гейтс пакінуў гэты пост 30 чэрвеня. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.cia.gov/about-cia/leadership/leon-e-panetta.html Biography of the Central Intelligence Agency] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100527161707/https://www.cia.gov/about-cia/leadership/leon-e-panetta.html |date=27 мая 2010 }} * [http://www.hartnell.edu/president/panetta.html Biography of Panetta, Hartnell University] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202052603/http://www.hartnell.edu/president/panetta.html |date=2 снежня 2008 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=7Zapwqa8lME Conversations with History — Interview with Leon Panetta, UC Berkeley Institute of International Studies] * [http://www.panettainstitute.org/ Panetta Institute] {{Міністры абароны ЗША}} {{Дырэктары Цэнтральнай разведкі і ЦРУ}} {{Главы адміністрацыі прэзідэнта ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Панета Леон}} [[Катэгорыя:Дырэктары ЦРУ]] [[Катэгорыя:Міністры абароны ЗША]] [[Катэгорыя:Палітыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Юрысты ЗША]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацыі прэзідэнта ЗША]] 4cfuazyeyszt92hjryjujkku5gfv21t 0 114145 5201429 3339991 2026-09-17T12:55:46Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201429 wikitext text/x-wiki '''Вольнаадпушчанікі''' ('''ліберціны''' {{lang-la|libertini}}) — у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]], [[Візантыя|Візантыі]], а таксама ў заходнееўрапейскіх дзяржавах перыяду ранняга [[феадалізм]]у — адпушчаныя на свабоду ці выкупленыя [[раб]]ы. Хоць вольнаадпушчанікі былі свабоднымі, іх праваздольнасць была абмежавана. Гэта тычылася праваадносін з патронам (папярэднім гаспадаром): вольнаадпушчанік не парываў цалкам сувязі з патронам і павінен паважаць яго, выконваць для яго розныя паслугі і аказваць матэрыяльную дапамогу. Парушэнне магло прывесці нават да вяртання да статуса [[раб]]а. Калі адзінокая вызвалена з рабства асоба памірала, не пакінуўшы [[завяшчанне|завяшчання]], то яго маёмасць пераходзіла да [[патрон]]а. Іншыя абмежаванні тычыліся немагчымасці служыць у [[легіянер|рымскіх легіёнах]] і страты права ў I стагоддзі ўдзельнічаць у працы народнага сходу і галасаванні. == Літаратура == * Duff А. М., Zitt В., Freedmen in the Early Roman empire, Oxf., 1928 * Westermann W., The slave systems of Greek and Roman antiquity, Phil., 1955 {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыяльная структура старажытнарымскага грамадства]] [[Катэгорыя:Рабства]] [[Катэгорыя:Рымскае права]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйнае права]] [[Катэгорыя:Сацыяльныя класы]] 7jvdj8780a3mkhq8y6t8kpfk6o7vn1q 0 115991 5201677 4065220 2026-09-18T05:57:21Z Flawless213236033 174229 дадалi lдату смерцi 5201677 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Жураўлёў}} '''Васіль Пракопавіч Жураўлёў''' ({{ДН|27|5|1931}}, вёска [[Раздзел 3: Грэх|Раздзел 2-гі]], [[Мсціслаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] — 16 верасня 2026, г.Мiнск) — беларускі [[крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У [[1954]] г. скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З [[1956]] г. — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук]]. Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 г. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978). == Прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (2002) — ''за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.»'' == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|артыкул=Жураўлёў Васіль Пракопавіч|старонкі=450-451}}. * Жураўлёў Васіль Пракопавіч// Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі.—1985.— Т. 2.—С. 444. * Жураўлёў Васіль// Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2.—Мн., 1993.—С. 453—454. * Жураўлёў Васіль// Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А.—Магілёў, 1993.—С. 78, 79, 166, 221, 226 * Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі// Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі.—Мн., 1999.—С. 528—529. {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Васіль Пракопавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] kg53avn3eflsn2qmv9fk2ue7o7ps3kn 5201730 5201677 2026-09-18T07:23:02Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Flawless213236033|Flawless213236033]]) і адноўлена версія 4065220, зробленая Krylowicz: у спалучэнні з падменай месца нараджэння на серыю "Мандалорца" -- "Раздзел 3: Грэх", не выпадае нічому верыць 5201730 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Жураўлёў}} '''Васіль Пракопавіч Жураўлёў''' ({{ДН|27|5|1931}}, вёска [[Раздзел 2|Раздзел 2-гі]], [[Мсціслаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] —) — беларускі [[крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У [[1954]] г. скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З [[1956]] г. — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук]]. Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 г. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978). == Прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (2002) — ''за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.»'' == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|артыкул=Жураўлёў Васіль Пракопавіч|старонкі=450-451}}. * Жураўлёў Васіль Пракопавіч// Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі.—1985.— Т. 2.—С. 444. * Жураўлёў Васіль// Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2.—Мн., 1993.—С. 453—454. * Жураўлёў Васіль// Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А.—Магілёў, 1993.—С. 78, 79, 166, 221, 226 * Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі// Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі.—Мн., 1999.—С. 528—529. {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Васіль Пракопавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] ih87dg7z9slzfkdfjvuyx1rp04ppboj 5201747 5201730 2026-09-18T07:45:24Z M.L.Bot 261 афармленне 5201747 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жураўлёў}} {{навуковец}} '''Васіль Пракопавіч Жураўлёў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1954 годзе скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З 1956 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук]]. Памёр 16 верасня 2026 года ў [[Мінск]]у.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/404793|title=Памёр Васіль Жураўлёў|website=Наша Ніва|date=2026-09-17|access-date=2026-09-18}}</ref> == Дзейнасць == Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 года. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978). == Прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (2002) за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|артыкул=Жураўлёў Васіль Пракопавіч|старонкі=450-451}}. * Жураўлёў Васіль Пракопавіч// Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі.—1985.— Т. 2.—С. 444. * Жураўлёў Васіль// Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2.—Мн., 1993.—С. 453—454. * Жураўлёў Васіль// Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А.—Магілёў, 1993.—С. 78, 79, 166, 221, 226 * Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі// Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі.—Мн., 1999.—С. 528—529. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Васіль Пракопавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] 0jsgzpigmhv6rnjvwlozl0cu75d2vlc 5201749 5201747 2026-09-18T07:46:52Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5201749 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жураўлёў}} {{навуковец}} '''Васіль Пракопавіч Жураўлёў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1954 годзе скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З 1956 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук]]. Памёр 16 верасня 2026 года ў [[Мінск]]у.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/404793|title=Памёр Васіль Жураўлёў|website=Наша Ніва|date=2026-09-17|access-date=2026-09-18}}</ref> == Дзейнасць == Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 года. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978). == Прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (2002) за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|артыкул=Жураўлёў Васіль Пракопавіч|старонкі=450-451}}. * Жураўлёў Васіль Пракопавіч // Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі. — 1985. — Т. 2. — С. 444. * Жураўлёў Васіль // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2. — Мн., 1993. — С. 453—454. * Жураўлёў Васіль // Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А. — Магілёў, 1993. — С. 78, 79, 166, 221, 226 * Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі // Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі. — Мн., 1999. — С. 528—529. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Васіль Пракопавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] qzfmqzcyaynrzvitpdlpbg1wzsq9xp4 0 118856 5201780 4706498 2026-09-18T08:29:12Z BilboBeggins 88144 5201780 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Гвінет Пэлтрау | Арыгінал імя = Gwyneth Paltrow | Фота = GwynethPaltrowByAndreaRaffin2011.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Гвінет Пэлтрау на [[68-ы Венецыянскі кінафестываль|68-м Венецыянскім кінафестывалі]] ў верасні 2011 г. | Імя пры нараджэнні = Гвінет Кейт Пэлтрау | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{USA}} | Прафесія = {{актрыса|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1991 | Кірунак = [[меладрама]], [[Баявік (кінажанр)|баявік]] | Узнагароды = | imdb_id = 0000569 | Сайт = }} '''Гвінет Пэлтрау''' ({{lang-en|Gwyneth Kate Paltrow}}; нарадзілася [[27 верасня]] [[1972]], [[ЗША]]) — амерыканская актрыса і спявачка, уладальніца прэмій [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|«Оскар» за найлепшую жаночую ролю]] ў 1998 годзе і «[[Эмі]]» у 2011 у катэгорыі [[Прэмія «Эмі» ў катэгорыі Найлепшая запрошаная актрыса ў камедыйным тэлесерыяле|Найлепшая запрошаная актрыса ў камедыйным тэлесерыяле]]. Былая жонка вакаліста гурта ''[[Coldplay]]'' [[Крыс Марцін|Крыса Марціна]]. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У фільме|1991|[[Крык (фільм, 1991)|Крык]]|Shout|Рэбека}} {{У фільме|1991|[[Капітан Крук (фільм)|Капітан Крук]]|Hook| Маладая Вендзі}} {{Утфільме|1992|[[Жорсткае сумненне]]|Cruel Doubt|Анжэла Прытчард}} {{Утфільме|1993|[[Смяротныя адносіны]]|Deadly Relations|Кэрал Эн Фэгат Эплгарт Холанд}} {{У фільме|1993|[[Гатовая на ўсё]]|Malice|Полу Бэлаў}} {{У фільме|1993|[[Цела ад цела]]|Flesh and Bone|Джыні}} {{У фільме|1994|[[Місіс Паркер і заганнае кола]]|Mrs. Parker and the Vicious Circle|Пола Хант}} {{У фільме|1995|[[Вышэйшая адукацыя (фільм)|Вышэйшая адукацыя]]|Higher Learning|Студэнтка}} {{У фільме|1995|[[Джэферсан у Парыжы]]|Jefferson in Paris|Пэтсі Джэферсан}} {{У фільме|1995|[[Сем (фільм, 1995)|Сем]]|Se7en|Трэйсі Мілс}} {{У фільме|1995|[[Месяцавае святло і Валянціна]]|Moonlight and Valentino|Люсі Трэгер}} {{У фільме|1996|[[Фатальная васьмёрка]]| Hard Eight / Sydney |Клеменціна}} {{У фільме|1996|[[Чужыя пахаванні]]|The Pallbearer|Джулі Дэмарка}} {{У фільме|1996|[[Эма (фільм, 1996)|Эма]]|Emma|Эма Вудхаус}} {{У фільме|1997|[[Томас Джэферсан (фільм, 1997)|Томас Джэферсан]]|Thomas Jefferson|{{abbr|унучка Джэферсана|голас|0}}}} {{У фільме|1998|[[Увага, дзверы зачыняюцца]]|Sliding Doors|Хелен Квілі}} {{У фільме|1998|[[Вялікія надзеі (фільм, 1998)|Вялікія надзеі]]|Great Expectations|Эстэла}} {{У фільме|1998|[[Спадчына (фільм, 1998)|Спадчына]]|Hush|Хелен Барынг}} {{У фільме|1998|[[Ідэальнае забойства]]|A Perfect Murder|Эмілі Брэдфард Тэйлар}} {{У фільме|1998|[[Закаханы Шэкспір]]|Shakespeare in Love|Віёла дэ Лесепс}} {{У фільме|1999|[[Таленавіты містар Рыплі (фільм)|Таленавіты містар Рыплі]]|The Talented Mr. Ripley|Мардж Шэрвуд}} {{У фільме|2000|{{abbr|Практыкантка|таксама вядомы пад назвай «Інтэрн»|Практыкантка, фільм}}|The Intern|у ролі самой сябе}} {{У фільме|2000|[[Дуэты (фільм)|Дуэты]]|Duets|Ліў}} {{У фільме|2000|[[Чужы квіток (фільм)|Чужы квіток]]|Bounce|Эбі Джанела}} {{У фільме|2001|[[Юбілей (фільм, 2001)|Юбілей]]|The Anniversary Party|Скай Дэвідсан}} {{У фільме|2001|[[Сямейка Тэненбаўм]]|The Royal Tenenbaums|Марго Тэненбаўм}} {{У фільме|2001|[[Каханне зла (фільм, 2001)|Каханне зла]]|Shallow Hal|Размары}} {{У фільме|2002|[[Осцін Паўэрс: Голдмембер]]|Austin Powers in Goldmember|Дыксі Нормас}} {{У фільме|2002|[[Апантанасць (фільм, 2002)|Апантанасць]]|Possession|Мод Бейлі}} {{У фільме|2003|[[Від зверху лепшы]]|View from the Top|Донна Джэнсен}} {{У фільме|2003|[[Сільвія (фільм)|Сільвія]]|Sylvia|[[Плат, Сільвія|Сільвія Плат]]}} {{У фільме|2004|[[Нябесны Капітан і свет будучыні]]|Sky Captain and the World of Tomorrow|Полі Перкінс}} {{У фільме|2005|[[Доказ (фільм, 2005)|Доказ]]|Proof|Кэтрын}} {{У фільме|2006|[[Благая слава (фільм, 2006)|Благая слава]]|Infamous|Кіці Дзін}} {{У фільме|2006|[[Каханне і іншыя катастрофы]]|Love and Other Disasters| Актрыса, якая выконвае роля Джэксан}} {{У фільме|2006|[[На вострай грані]]|Running with Scissors|Хоўп Фінч}} {{У фільме|2007|[[Дабранач (фільм)|Дабранач]]|The Good Night|Дора Шалер}} {{У фільме|2008|[[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны чалавек]]|Iron Man|Вірджынія «Пепер» Потс}} {{У фільме|2008|[[Палюбоўнікі (фільм, 2008)|Палюбоўнікі]]|Two Lovers|Мішэль}} {{У фільме|2010|[[Жалезны чалавек 2]]|Iron Man 2|[[Пепер Потс|Вірджынія «Пепер» Потс]]}} {{У фільме|2010||Country Strong|Кэлі Кантэр}} {{У серыяле|2010|2011|[[Хор (тэлесерыял)|Хор]]|Glee|Холі Холідэй}} {{У фільме|2011|[[Заражэнне (фільм, 2011)|Заражэнне]]|Contagion|Бэт Эмхаў}} {{У фільме|2012|[[Мсціўцы (фільм, 2012)|Мсціўцы]]|The Avengers|[[Пепер Потс|Вірджынія «Пепер» Потс]]}} {{У фільме|2012|[[Дзякуй за абмен]]|Thanks for Sharing| }} {{У фільме|2013|[[Жалезны чалавек 3]]|Iron Man 3|[[Пепер Потс|Вірджынія «Пепер» Потс]]}} {{У фільме ніз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat|Gwyneth Paltrow}} * [http://www.twoop.com/people/archives/2005/10/gwyneth_paltrow.html A Gwyneth Paltrow Timeline] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060221120417/http://www.twoop.com/people/archives/2005/10/gwyneth_paltrow.html |date=21 лютага 2006 }} {{ref-en}} * [http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,1695582,00.html Інтэрв’ю, The Guardian UK], 27 студзеня 2006 г. {{ref-en}} * {{twitter.com|GwynethPaltrow|Гвінет Пэлтрау}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{DEFAULTSORT:Пэлтрау Гвінет}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] pxt4jxqbltvbev3dz8battanq9lblbh 100 121975 5201493 5200948 2026-09-17T15:51:28Z NirvanaBot 40832 +13 новых 5201493 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агафокл|2026-09-17T11:10:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аваз Атар-аглы|2026-09-17T10:33:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Майрамкан Абылкасымава|2026-09-17T10:25:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ях'я Кемаль Беятлы|2026-09-17T10:23:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Міхаіл Арутчан|2026-09-17T09:48:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Аракішвілі|2026-09-17T08:37:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ота Шэнкінг|2026-09-17T08:08:06Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Арат з Сікіёна|2026-09-17T08:05:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Садао Аракі|2026-09-17T07:49:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікалай Паплаўскі|2026-09-17T07:33:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Наталка Сняданка|2026-09-16T17:21:13Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|2026-09-16T15:30:33Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Пенк|2026-09-16T13:18:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Генрых Аншуц|2026-09-16T13:18:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверыя Далеўская|2026-09-16T11:21:57Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 78igs045cycuftdt76sikvx6r1sa3kk 10 122866 5201710 4983088 2026-09-18T06:50:55Z Autumndancer 168015 5201710 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Плутарх |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Сачыненні [[Плутарх]]а |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Сачыненні |спіс1 = * [[Параўнальныя жыццяпісы]] * [[Мараліі, Плутарх|Мараліі]] * [[Псеўда-Плутарх]] |загаловак2 = [[Параўнальныя жыццяпісы|Параўнальныя<br />жыццяпісы]] |спіс2 = * [[Аляксандр Македонскі|Аляксандр Вялікі]] і [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]] * [[Алківіяд]] і [[Гней Марцый Карыялан|Карыялан]] * [[Арыстыд]] і [[Марк Порцый Катон Старэйшы|Катон Старэйшы]] * [[Дэметрый I Паліяркет|Дэметрый]] і [[Марк Антоній|Антоній]] * [[Дэмасфен]] і [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрон]] * [[Дыян Сіракузскі|Дыян]] і [[Марк Юній Брут|Брут]] * [[Нікій]] і [[Марк Ліцыній Крас|Крас]] * [[Кімон]] і [[Луцый Ліцыній Лукул|Лукул]] * [[Лісандр]] і [[Луцый Карнелій Сула|Сула]] * [[Лікург]] і [[Нума Пампілій|Нума]] * [[Пелапід]] і [[Марк Клаўдзій Марцэл, консул 222 гады да н.э.|Марцэл]] * [[Пір (цар эпірскі)|Пір]] і [[Гай Марый]] * [[Агесілай II|Агесілай]] і [[Гней Пампей Вялікі|Пампей Вялікі]] * [[Салон (паэт)|Салон]] і [[Публій Валерый Публікола|Публікола]] * [[Тэсей]] і [[Ромул і Рэм|Ромул]] * [[Эўмен]] і [[Квінт Серторый|Серторый]] * [[Агіс IV|Агіс]] і [[Клеамен III|Клеамен]]; [[Тыберый Семпроній Гракх|Тыберый]] і [[Гай Семпроній Гракх|Гай Гракхі]] * [[Тымалеонт]] і [[Луцый Эмілій Павел Македонскі|Эмілій Павел]] * [[Перыкл]] і [[Квінт Фабій Максім Верукоз|Фабій]] * [[Фемістокл]] і [[Марк Фурый Каміл|Каміл]] * [[Філапемен]] і [[Ціт Квінкцый Фламінін|Фламінін]] * [[Факіён]] і [[Марк Порцый Катон Малодшы|Катон Малодшы]] * [[Арат з Сікіёна]]{{smallsup|1}} * [[Артаксеркс II|Артаксеркс]]{{smallsup|1}} * [[Гальба]]{{smallsup|1}} * [[Марк Сальвій Атон|Атон]]{{smallsup|1}} * [[Эпамінонд]] і [[Сцыпіён|Сцыпіён Афрыканскі]]{{smallsup|2}} |стыль_унізе = |унізе = * {{smallsup|1}} Няпарныя жыццяпісы * {{smallsup|2}} Незахаваныя жыццяпісы }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Старажытная Грэцыя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Старажытны Рым]] </noinclude> mk8dhwg2d6ze38elfcg0pawsw7dsst3 0 126434 5201874 4421454 2026-09-18T10:21:49Z Autumndancer 168015 5201874 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Гор}} {{Пісьменнік | Імя = Юджын Лютэр Гор Відал | Арыгінал імя = {{lang-en|Eugene Luther Gore Vidal}} | Фота = GoreVidal2008.jpg | Шырыня = | Подпіс = У 2008 годзе | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = {{USA}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[гісторыя]], [[сатыра]] | Жанр = [[раман]], [[эсэ]], [[Драма (жанр)|драма]] | Мова твораў= [[англійская мова|англійская]] | Дэбют = «Уіліва» (1946) | Прэміі = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Кавалер ордэна мастацтваў і літаратуры}} {{!}}} | Lib = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Гор Відал''' ({{lang-en|Gore Vidal}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[пісьменнік]], [[эсэіст]], кіна- і тэатральны {{драматург|XX стагоддзя|ЗША}}, прызнаны класік [[амерыканская літаратура|амерыканскай літаратуры]] другой паловы [[XX]] стагоддзя. Выбітная фігура культурнага і палітычнага жыцця ЗША на працягу апошніх шасцідзесяці гадоў. == Біяграфічныя звесткі == Сваё першае апавяданне Г. Відал напісаў у 19 гадоў. Вядомасць яму прынёс апублікаваны ў 1948 годзе раман «Горад і стоўп», у якім ён адным з першых у амерыканскай літаратуры звярнуўся да праблематыкі гомасексуальнасці. За сваё жыццё ён напісаў 25 раманаў, мноства эсэ, у якіх закранаюцца тэмы палітыкі, рэлігіі, літаратуры і сексу. Належаў да вядомай у ЗША палітычнай дынастыі. У 1960-я і 1970-я быў палітычным каментатарам на тэлебачанні. Прытрымліваўся леваліберальных поглядаў, удзельнічаў у кампаніі супраць вайны ў Іраку, выступаў за рэлігійныя свабоды. Пісьменнік актыўна займаўся палітыкай. Так, у 1960 годзе ён балатаваўся ў Палату прадстаўнікоў ЗША ад дэмакратаў. Памёр у сваёй кватэры пасля перанесенага запалення лёгкіх. == Творчасць == Аўтар раманаў «Ураган» (1946), «Юліян Адступнік» (1964), «Стварэнне» (1981), «Галівуд» (1990) і інш.; п'ес «Візіт на малую планету» (1956), «Вечар з Рычардам Ніксанам» (1972). Пісаў кіна- і тэлесцэнарыі, [[эсэ]] і крытычныя артыкулы. Перавагу аддае мастацкаму асэнсаванню гістарычных асоб і падзей. Дакументальны пачатак спалучае з сацяльным аналізам, гістарычную стылізацыю — з сатырай, псіхалагізм — з натуралістычнымі тэндэнцыямі.<ref>Е. Лявонава (1997)</ref> [[File:GoreVidalVanVechten1.jpg|thumb|left|Гор Відал, 1948]] З раманам «Ураган», базуючыся на ўласным досведзе ўдзелу ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]], ён уваходзіць у свет літаратуры. Але не вайна, а згуба першага кахання на фронце робіць з яго пісьменніка, які прысвяціў твор не проста абстрактнай вайне, а заўчасна забітаму каханку Джэймсу Трымблу. Скандал рамана «Горад і стоўп» (The City and the Pillar) усчаўся з-за таго, што вайна і пасляваеннае пурытанскае жыццё «пэцкалася» [[гомасексуальнасць|гомасексуальнай]] тэмай. [[1948]] год, калі з'явіўся твор, стаў пачаткам складанага і пакручастага шляху вольніцы, эмансіпацыі і новых разуменняў. Згубіўшы кансерватыўнага чытача, аўтар набыў новага альтэрнатыўнага і стаўся класікам не толькі амерыканскай літаратуры наагул, але і гей-літаратуры. У назве кнігі прыхаваная біблейная алюзія, але зацяты бязбожнік смяецца і перакручвае на свой капыл старазапаветныя цытаты, кідае выклік [[табу]].<ref name="У. Гарбацкі 2012">У. Гарбацкі (2012)</ref> Аўтар быў вымушаны пісаць пад псеўданімамі (Cameron Kay, Edgar Box, Katherine Everard). Неўзабаве слава прыйшла да яго: прагрэс тэлевізіі і папулярнасць Брадвея, для якіх ён пачаў пісаць, паспрыялі раскрыццю яго талентаў. Аўтар не спыняе працаваць на карысць роўніцы і сексуальных правоў. Творчасцю (раманы «Юліян Адступнік» і «Майра Брекэнрыдж», эсэ «Евангелле ад Гора Відала», «Размовы пра секс», кніга мемуараў «Палімсэст» і інш.) ды ўласным прыкладам пісьменнік раздражняе афіцыйны бамонд, хрысціяністую і [[гетэрасексуальнасць|гетэрасексуальную]] Амерыку. Крытыкуе палітыку інтэрвенцыі ЗША ва ўсім свеце, асабіста ганіць прэзідэнтаў Бушаў, падзеі 11 верасня тлумачыць крытычна: гэта натуральная расплата амерыканцаў за тое, што яны нарабілі ва ўсім свеце. Як ветэран Другой сусветнай вайны, шкадуе, што ЗША ўлезлі ў гэтую вайну, бо менавіта там амерыканцы пакаштавалі смак інтэрвенцыі.<ref name="У. Гарбацкі 2012"/> Творы Г. Відала перакладзены на [[Руская мова|рускую]], [[Польская мова|польскую]] і іншыя мовы. {{зноскі}} == Літаратура == * Лявонава Е. Відал // БЭ ў 18 т. Т. 4. Мн., 1997. == Спасылкі == * [http://arche.by/by/page/works/11471 У. Гарбацкі. Апошні enfant terrible 20-га стагоддзя — arche.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120810043234/http://arche.by/by/page/works/11471 |date=10 жніўня 2012 }} {{мёртвая спасылка}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|ЛГБТ}} {{DEFAULTSORT:Відал Гор}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Аўтары літаратуры ЛГБТ]] [[Катэгорыя:Аўтары гістарычных раманаў]] [[Катэгорыя:Публіцысты ЗША]] [[Катэгорыя:Палітыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Антываенныя актывісты]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] pej7nrj7fq04vjpptht2urd61i5t7ld 0 126860 5201660 4853941 2026-09-18T04:59:39Z StarDeg 16311 5201660 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Жанна I}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Жанна I Наварская | арыгінал імя = {{lang-fr|Jeanne I de Navarre}} | партрэт= JeanneINavarre.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Каралева Францыі]] | парадак-жонак = 21 | пад імем = | сцяг = Blason France moderne.svg | перыядпачатак = [[5 кастрычніка]] [[1285]] | перыядканец = [[4 красавіка]] [[1305]] | папярэднік = [[Марыя Брабанцкая]] | пераемнік = [[Маргарыта Бургундская (каралева Францыі)|Маргарыта Бургундская]] | тытул_2 = [[Каралева Навары]] | парадак-жонак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Armoiries France-Navarre.png | перыядпачатак_2 = [[22 ліпеня]] [[1274]] | перыядканец_2 = [[4 красавіка]] [[1305]] | папярэднік_2 = [[Генрых I Тоўсты]] | пераемнік_2 = [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік I]] | тытул_3 = [[Графіня Шампані]] | парадак-жонак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Blason région fr Champagne-Ardenne.svg | перыядпачатак_3 = [[22 ліпеня]] [[1274]] | перыядканец_3 = [[4 красавіка]] [[1305]] | папярэднік_3 = [[Генрых I Тоўсты]] | пераемнік_3 = [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік I]] | веравызнанне = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахавана = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | сайт = | вікісховішча = Joan I of Navarre }} '''Жанна (Хуанна) I Наварская''' ({{lang-fr|Jeanne I de Navarre}}, {{Дн|17|4|1271}}, [[Бар-сюр-Сен]], [[Об (дэпартамент)|Об]], [[Шампань (правінцыя)|Шампань]] — {{ДС|4|4|1305}}, {{МС|Венсен||}}, [[Францыя]]), прынцэса з [[Дом Блуа-Шампань|Шампаньскага дому]], кіруючая [[каралева Навары]] з [[1274]] года, дачка і спадчынніца [[Генрых I Тоўсты|Генрыха I Наварскага]] і [[каралева Францыі]] з [[1285]] як жонка [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV Прыгожага]]. == Біяграфія == У [[1274]] годзе памёр бацька Жанны [[Генрых I Тоўсты|Генрых I (кароль Навары)]]. Акрамя Жанны, у караля не засталося законных дзяцей, а паколькі дагэтуль у жывых ужо не было нікога з прамых нашчадкаў па мужчынскай лініі шампанскай дынастыі, якая кіравала [[Каралеўства Навара|Наварай]] з [[1234]], Жанна была абвешчана графіняй Шампані і каралевай Навары. Рэгентам краіны пры малалетняй каралеве стала яе маці [[Бланка д'Артуа]]. Новай каралеве і яе маці прыйшлося абараняць сваю маёмасць ад замахаў розных замежных дзяржаў, якія маглі лёгка захапіць багатыя ўладанні ў Шампані і Навары. Гэта вымусіла Бланку звярнуцца за падтрымкай да французскага караля [[Філіп III Смелы|Філіпа III]]. [[6 жніўня]] [[1284]] трынаццацігадовая Жанна выйшла замуж за спадчынніка французскай кароны Філіпа, які праз год стаў каралём [[Філіп IV Прыгожы|Філіпам IV]]. Гэта шлюб даў магчымасць далучыць да каралеўскага дамена Шампань, а таксама прывёў да першага аб’яднання Францыі і Навары ў рамках асабістай уніі (да [[1328]] года). З [[1285]] года каралева Францыі. У [[1304]] годзе заснавала ў [[Парыж]]ы [[Наварскі калеж|Наварскую калегію]]. Яна накіравала армію супраць графа дэ Бар, які падняў паўстанне супраць яе, як графіні Шампані. Жанна Наварская памерла пры загадкавых акалічнасцях на 35-м годзе жыцці [[4 красавіка]] [[1305]] падчас родаў, і некаторыя летапісцы лічылі, вінаватым у яе смерці [[Філіп IV Прыгожы|Філіпа IV]]. Трое выжылых сыноў паслядоўна займалі прастол Францыі, а адзіная выжылая дачка стала каралевай [[Англія|Англіі]]. Пасля яе смерці ў [[1305]] годзе ў [[Каралеўства Навара|Навары]] яе спадчыннікам стаў старэйшы сын [[Людовік X (кароль Францыі)|Людовік]], будучы Людовік X, кароль Францыі. А [[Шампань]] апынулася далучана да дамена караля Францыі. == Сям’я і дзеці == Была замужам з [[16 жніўня]] [[1284]] за [[Філіп IV Прыгожы|Філіпам IV]] ([[1268]]—[[29 лістапада]] [[1314]]), каралём [[Каралеўства Францыя|Францыі]]. Гэта шлюб даў магчымасць далучыць да каралеўскага [[Дамен (зямля)|дамену]] [[Шампань]], а таксама прывёў да першага аб’яднання Францыі і Навары ў рамках асабістай [[унія|уніі]] (да [[1328]] года). У гэтым шлюбе нарадзіліся: * '''Маргарыта''' ([[1288]] — [[6 снежня]] [[1312]]) * '''[[Людовік X]]''' ([[4 кастрычніка]] [[1289]] — [[5 чэрвеня]] [[1316]]), кароль Францыі (з [[1314]]) і Навары (з [[1307]]) * '''Бланка''' ([[1290]]—[[1294]]) * '''[[Філіп V Доўгі|Філіп V]]''' ([[17 лістапада]] [[1291]] — [[3 студзеня]] [[1322]]), кароль Францыі і Навары (з [[1316]]) * '''[[Ізабела, каралева Англіі|Ізабела]]''' ([[1292]] — [[27 жніўня]] [[1358]]), жонка з [[25 студзеня]] [[1308]] г. англійскага караля [[Эдуард II|Эдуарда II]] і маці [[Эдуард III|Эдуарда III]]. Ад Ізабелы паходзяць прэтэнзіі Плантагенетаў на французскую карону, якія паслужылі прыназоўнікам да пачатку [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. * '''[[Карл IV Прыгожы|Карл IV]]''' ([[18 чэрвеня]] [[1294]] — [[1 лютага]] [[1328]]), кароль Францыі і Навары (з [[1322]]) * '''Роберт''' ([[1297]] — [[жнівень]] [[1308]]) {{зноскі}} == Літаратура == * Doherty, P.C. ''Isabella and the Strange Death of Edward II'' {{ЭСБЕ}} {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" class="bright"| Дынастыя [[Дом дэ Блуа-Шампань]] |- | align="center" width="30%"| Папярэднік <br />[[Генрых I Тоўсты|Генрых III Шампанскі]] | align="center" class="highlight" width="40%"| [[Спіс кіраўнікоў Навары|каралева Навары]] <br />сумесна з [[Філіп IV Прыгожы|Філіпам I]]<br /> <br />[[Графіня Шампані]]<br /> [[1274]]—[[1305]] | align="center" width="30%"| Пераемнік<br />[[Людовік X|Людовік I]] |- | align="center" width="30%"| Папярэднік<br />[[Марыя Брабанцкая]] | align="center" class="highlight" width="40%"| [[Каралевы Францыі|Каралева Францыі]] <br />[[1285]]—[[1305]] | align="center" width="30%"| Пераемнік<b />[[Маргарыта Бургундская (каралева Францыі)|Маргарыта Бургундская]] {{end box}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Графы Шампані]] [[Катэгорыя:Каралевы і імператрыцы Францыі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Навары]] [[Катэгорыя:Дом дэ Блуа-Шампань]] [[Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] ji8mpcqyt99ggrijwqmsi1q09fue6wv 10 127944 5201606 5110743 2026-09-17T21:06:17Z АлесьНавіцкі90 162483 вычытка, удакладненне 5201606 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]]<small> ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * </small>[[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]]<small> ** [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс)|Тыфліс]] * </small>[[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]]<small> ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * </small>[[Беларусы Расіі|Расія]]<small> ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * </small>[[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]]<small> ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * </small>[[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> bcjod1p3g34o12keffsjv8eog7n36z0 5201611 5201606 2026-09-17T21:40:32Z АлесьНавіцкі90 162483 Дапоўніў. 5201611 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]]<small> ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * </small>[[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]]<small> ** [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс)|Тыфліс]] * </small>[[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]]<small> ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * </small>[[Беларусы Расіі|Расія]]<small> ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * </small>[[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]]<small> ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * </small>[[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> g8oqd79n83akwjotopcb0pvv8dx1xpz 5201622 5201611 2026-09-17T22:43:08Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5201622 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]]<small> ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * </small>[[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]]<small> ** [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс)|Тыфліс]] * </small>[[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]]<small> ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * </small>[[Беларусы Расіі|Расія]]<small> ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * </small>[[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]]<small> ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * </small>[[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> awze4wh5qaytsnw3c0xzkxvl9mxsj4y 4 131069 5201453 5199605 2026-09-17T14:27:10Z Ueschar 151377 /* Іарданія → Іярданія */ Адказ 5201453 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] tbngw10d81afue7xftasbe9hktv2o0b 5201714 5201453 2026-09-18T06:59:25Z Ueschar 151377 /* Аплатная картка → Плацежная картка */ Адказ 5201714 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] d8y7z42vuvh3rkw1barod92iyp0qiqb 0 140646 5201788 5178867 2026-09-18T08:34:02Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя 5201788 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свіслач}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Свіслач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 2235 |паштовы індэкс = 213714 |аўтамабільны код = |выява = Svislač,_Asipovičy_District_(01).jpg |подпіс = Былы дом Яцко |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |сельсавет2 = Свіслацкі }} '''Сві́слач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svislač}}, {{lang-ru|Свислочь}}) — [[аграгарадок]] у [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Свіслацкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км на паўночны ўсход ад [[Асіповічы|Асіповічаў]], за 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Ялізава]]; на скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Асіповічы]] — [[Клічаў]] і [[Градзянка]] — [[Сычкова]]. На паўднёва-ўсходняй ускраіне аграгарадка рака [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] упадае ў [[Бярэзіна|Бярэзіну]]. Рачная прыстань. == Гісторыя == [[Выява:Śvisłač. Сьвіслач (1900—1912).jpg|thumb|злева|Мястэчка і замак, 1900—1912]] На мяжы XI—XII стагоддзяў на месцы цяперашняй вёскі быў "горад" -- умацаванае паселішча з ровам і валам<ref>Свіслач // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} С. 264.</ref>. У XIV стагоддзі Свіслач стала цэнтрам княства, пазней — староства. У 1506 годзе мястэчка зруйнавалі татары, а ў 1535 годзе — [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія]] войскі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У сярэдзіне XVI стагоддзя Свіслач перайшла ва ўладанні [[Гарабурды|Гарабурдаў]] гербу [[Габданк (герб)|Габданк]]. Каля мястэчка існаваў [[Свіслацкі замак|замак]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1648 годзе Свіслач захапіў казацкі загон Г. Бута, у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) у верасні 1654 года — загон І. Залатарэнкі. У 1705 годзе ў мястэчку заснавалі кляштар францысканцаў<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008|к}} С. 453.</ref>. У XVIII стагоддзі мястэчка належала [[Завішы|Завішам]] герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]». Пасля, належала [[Род Незабытоўскіх|Незабытоўскім]] герба [[Любіч (герб)|«Любіч»]].<ref>Żyskar Józefat. «Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych». Warszawa-Peterburg. 1913</ref> У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Свіслач апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам воласці Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1812 годзе з’яўлялася асноўнай штаб-кватэрай генерала Дамброўскага. Станам на 1886 год у мястэчку было 46 двароў, 2 школы, валасная ўправа, 2 царквы, [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|касцёл]], пошта, 40 крамаў. У 1919 годзе Свіслач увайшла ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1924 годзе зрабілася цэнтрам [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|раёна]] (з 1931 года — цэнтр [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|сельсавета]])<ref>{{артыкул|аўтар=Саврицкий Дм.|загаловак=Как это было|спасылка=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2012/02/KAK-ETO-BYLO-Vsego-sem-let/|выданне=Асіповіцкі край|месца=Асіповічы|выдавецтва=|год=2012|нумар=7 февраля|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075607/http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2012/02/KAK-ETO-BYLO-Vsego-sem-let/|archivedate=11 лютага 2017}}</ref>. == Насельніцтва == * 1886 год — 420 чал.<ref>Свіслач // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} — С. 265.</ref>{{sfn|БелЭн|2002}} * 1919 год — 1897 чал. (3,4 % [[Каталіцтва ў Беларусі|каталікі]], 45,2 % [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўныя]], 50,6 % [[яўрэі]])<ref>[https://dziemiela.com/personal/documents/Spis_Ludnosci_1919.pdf Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919)]</ref> * 1999 год — 852 чал. * 2009 год — 678 чал. == Інфраструктура == У Свіслачы працуюць сярэдняя і базавая школы, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка, пошта. Дзейнічае дзіцячы санаторый «Свіслач». == Славутасці == [[File:Свіслач, Асіповіцкі раён. Свята-Мікалаеўская царква.jpg|thumb|міні|Свята-Мікалаеўская царква]] [[File:Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg|thumb|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Былы Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] ]] * [[Свіслацкае гарадзішча]] (ранні жалезны век, ранні феадалізм, VI стагоддзе да н.э. — I стагоддзе н.э., XI—XII стагоддзі), на паўночнай ускраіне аграгарадка, недалёка ад упадзення р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] у р. [[Бярэзіна]] — {{ГККРБ 4|513В000589}} * Былы дом сям’і Яцко (1911 год) — {{ГККРБ 4|513Г000055}} === Страчаная спадчына === * [[Свіслацкі замак]] (XII—XVII ст.) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Касцёл]] і кляштар францысканцаў * Сінагога * Сядзіба * Царква == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Дзям’янавіч Кунцэвіч]] (1934—2002) — вучоны ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай]] і прыкладной хіміі, [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9|||23}}</ref>. * [[Шмарыя Хаімавіч Левін]] (1867-1935) - сіянісцкі актывіст, дэпутат Дзяржаўнай думы. * [[Пётр Фёдаравіч Яноўскі]] (1933—2019) — беларускі [[трэнер]] па [[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанні на байдарках і каноэ]], заслужаны трэнер. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свіслач||266}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=559|артыкул=Свіслач|аўтар=}} * Świsłocz (3) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/720 720]—721. == Спасылкі == {{Commonscat|Svislač, Asipovičy District}} * [http://radzima.org/be/pub/1567_m/ мяст. Свіслач] на [[Radzima.org]] {{Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Свіслач (Асіповіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 470bezeen8835sgaa50kxs8ifjbue0x 5201830 5201788 2026-09-18T09:15:34Z M.L.Bot 261 5201830 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свіслач}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Свіслач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 2235 |паштовы індэкс = 213714 |аўтамабільны код = |выява = Svislač,_Asipovičy_District_(01).jpg |подпіс = Былы дом Яцко |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |сельсавет2 = Свіслацкі }} '''Сві́слач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svislač}}, {{lang-ru|Свислочь}}) — [[аграгарадок]] у [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Свіслацкага сельсавета]]. == Геаграфія == За 25 км на паўночны ўсход ад [[Асіповічы|Асіповічаў]], за 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Ялізава]]; на скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Асіповічы]] — [[Клічаў]] і [[Градзянка]] — [[Сычкова]]. На паўднёва-ўсходняй ускраіне паселішча рака [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] упадае ў [[Бярэзіна|Бярэзіну]]. Рачная прыстань. == Гісторыя == [[Выява:Śvisłač. Сьвіслач (1900—1912).jpg|thumb|злева|Мястэчка і замак, 1900—1912]] На мяжы XI—XII стагоддзяў на месцы цяперашняй вёскі быў "горад" -- умацаванае паселішча з ровам і валам<ref>Свіслач // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} С. 264.</ref>. У XIV стагоддзі Свіслач стала цэнтрам княства, пазней — староства. У 1506 годзе мястэчка зруйнавалі татары, а ў 1535 годзе — [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія]] войскі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У сярэдзіне XVI стагоддзя Свіслач перайшла ва ўладанні [[Гарабурды|Гарабурдаў]] гербу [[Габданк (герб)|Габданк]]. Каля мястэчка існаваў [[Свіслацкі замак|замак]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1648 годзе Свіслач захапіў казацкі загон Г. Бута, у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) у верасні 1654 года — загон І. Залатарэнкі. У 1705 годзе ў мястэчку заснавалі кляштар францысканцаў<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008|к}} С. 453.</ref>. У XVIII стагоддзі мястэчка належала [[Завішы|Завішам]] герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]». Пасля, належала [[Род Незабытоўскіх|Незабытоўскім]] герба [[Любіч (герб)|«Любіч»]].<ref>Żyskar Józefat. «Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych». Warszawa-Peterburg. 1913</ref> У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Свіслач апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам воласці Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1812 годзе з’яўлялася асноўнай штаб-кватэрай генерала Дамброўскага. Станам на 1886 год у мястэчку было 46 двароў, 2 школы, валасная ўправа, 2 царквы, [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|касцёл Святога Яна]], пошта, 40 крамаў. У 1919 годзе Свіслач увайшла ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1924 годзе зрабілася цэнтрам [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|раёна]] (з 1931 года — цэнтр [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|сельсавета]])<ref>{{артыкул|аўтар=Саврицкий Дм.|загаловак=Как это было|спасылка=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2012/02/KAK-ETO-BYLO-Vsego-sem-let/|выданне=Асіповіцкі край|месца=Асіповічы|выдавецтва=|год=2012|нумар=7 февраля|старонкі=|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211075607/http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2012/02/KAK-ETO-BYLO-Vsego-sem-let/|archivedate=11 лютага 2017}}</ref>. == Насельніцтва == * 1886 год — 420 чал.<ref>Свіслач // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} — С. 265.</ref>{{sfn|БелЭн|2002}} * 1919 год — 1897 чал. (3,4 % [[Каталіцтва ў Беларусі|каталікі]], 45,2 % [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўныя]], 50,6 % [[яўрэі]])<ref>[https://dziemiela.com/personal/documents/Spis_Ludnosci_1919.pdf Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (grudzień 1919)]</ref> * 1999 год — 852 чал. * 2009 год — 678 чал. == Інфраструктура == У Свіслачы працуюць сярэдняя і базавая школы, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка, пошта. Дзейнічае дзіцячы санаторый «Свіслач». == Славутасці == [[File:Свіслач, Асіповіцкі раён. Свята-Мікалаеўская царква.jpg|thumb|міні|Свята-Мікалаеўская царква]] [[File:Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg|thumb|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Былы Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] ]] * [[Свіслацкае гарадзішча]] (ранні жалезны век, ранні феадалізм, VI стагоддзе да н.э. — I стагоддзе н.э., XI—XII стагоддзі), на паўночнай ускраіне аграгарадка, паблізу ўпадзення [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў [[Бярэзіна|Бярэзіну]] — {{ГККРБ 4|513В000589}} * Былы дом сям’і Яцко (1911 год) — {{ГККРБ 4|513Г000055}} === Страчаная спадчына === * [[Свіслацкі замак]] (XII—XVII ст.) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Касцёл Святога Яна]] і кляштар францысканцаў * Сінагога * Сядзіба * Царква == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Дзям’янавіч Кунцэвіч]] (1934—2002) — вучоны ў галіне арганічнай і прыкладной хіміі, [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9|||23}}</ref>. * [[Шмарыя Хаімавіч Левін]] (1867-1935) - сіянісцкі актывіст, дэпутат Дзяржаўнай думы. * [[Пётр Фёдаравіч Яноўскі]] (1933—2019) — беларускі трэнер па [[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанні на байдарках і каноэ]], Заслужаны трэнер БССР. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свіслач||266}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=559|артыкул=Свіслач|аўтар=}} * Świsłocz (3) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/720 720]—721. == Спасылкі == {{Commonscat|Svislač, Asipovičy District}} * [http://radzima.org/be/pub/1567_m/ мяст. Свіслач] на [[Radzima.org]] {{Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Свіслач (Асіповіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] siqzs3bdvcxi6j5p87mlfwa8pbxqdil 0 140651 5201600 5194472 2026-09-17T20:26:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201600 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Крошын |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |двароў = |тэлефонны код = +375 163 |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Крошынскі |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 11 |lat_sec = 57 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 9 |lon_sec = 16 | Commons = Krošyn }} '''Кро́шын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krošyn}}, {{lang-ru|Крошин}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911b0037234&q_id=2506553|title=Решение Барановичского районного Совет депутатов от 14 марта 2008 года № 47 "О преобразовании сельских населенных пунктов Барановичского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на правым беразе ракі [[Шчара]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Крошынскі сельсавет|Крошынскага сельсавета]]. Размешчаны за 15 км на паўночны ўсход ад [[Баранавічы|Баранавіч]], за 2 км ад аўтамабільнай дарогі [[Баранавічы]] — [[Мінск]]. [[Крошын (прыпыначны пункт)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Мінск]]. == Гісторыя == Упершыню Крошын успамінаецца пад 2 жніўня 1442 годам, калі пан [[Юшка Гойцавіч]] фундаваў у гэтым сваім сяле касцёл, сярод сведак быў і яго брат Федзька. У 1499 годзе вялікі князь Аляксандр надаў Крошын кіеўскаму намесніку князю [[Дзмітрый Іванавіч Пуцяціч|Дзмітрую Пуцяцічу]], з 1506 года належаў яго сваякам, князям Друцкім-Пуцяцічам. Пад 1512 годам Крошын называны мястэчкам. Паводле адміністрацыйнай рэформы 1565 года, у складзе [[Наваградскі павет|Наваградскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]. [[Файл:Krašyn, Božaha Cieła. Крашын, Божага Цела (1914) (2).jpg|thumb|злева|200px|Стары касцёл, фота пачатку XX ст.]] З 1570 года належаў [[Валовічы|Валовічам]], з канца [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] — [[Радзівілы|Радзівілам]]. Станам на 1580 год 39 двароў. У цэнтры мястэчка была гандлёвая плошча, дзе раз на тыдзень адбываўся торг. Працавалі млын і карчма, 4 рамеснікі. Пасля [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], Стваловіцкая воласць Навагрудскага павета. У 1818 годзе пабудаваны новы драўляны касцёл. З 1822 года ва ўладанні Юрагаў, з 1843 — Завадскіх. У 1828 годзе адбыўся сялянскі бунт супраць спробы запрыгоньвання іх Станіславам Юрагам. У 1-й палове 1880-х у мястэчку 77 двароў, касцёл, яўрэйскі малітоўны дом. На пачатку XX ст. — 160 двароў, касцёл, народнае вучылішча. Побач з мястэчкам быў аднайменны маёнтак Крошын (2 двары). Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) у складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], Сталовіцкая гміна Баранавіцкага павета. Станам на 1921 год 79 дамоў, побач з мястэчкам аднаіменны фальварак Крошын (1 дом). З 1939 года ў складзе [[БССР]], з [[12 кастрычніка]] [[1940]] цэнтр сельсавета, вёска. Станам на 1972 года 56 двароў, на [[1 студзеня]] [[1998]] — 192. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 296 муж., з іх шляхты 4, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 80, мяшчан-хрысціян і сялян 210<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 413.</ref>; [[1886]] — 636 чал.; [[1897]] — 1030 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1901]] — 1380 чал.; [[1921]] — 411 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; [[1959]] — 314 чал.; [[1970]] — 450 чал.;[[1972]] — 456 чал.; [[1997]] — 706 чал.<ref>[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта]]. Крошын // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 262.</ref>; [[1 студзеня]] [[1998]] — 697 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Баранавічы і Баранавіцкі раён|к}}</ref> === Інфраструктура === У Крошыне працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, фельчарска-акушэрскі пункт, ветэрынарны ўчастак, дом культуры, бібліятэка, пошта. Працуе прыпыначны пункт Крошын, за 2 км ад аграгарадка знаходзіцца [[Альсевічы (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт Альсевічы]]. == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|thumb|Жырандоль, зробленая [[Паўлюк Багрым|Паўлюком Багрымам]]]] Помнік на магіле [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]], мемарыяльнай дошка ў гонар паэта на месцы былой сядзібы, памятны знак на месцы, дзе размяшчалася яго кузня. === Славутасці === [[Файл:Крашын, касьцёл Божага Цела.jpg|злева|міні|Касцёл Божага Цела]] * [[Касцёл Божага Цела (Крошын)|Касцёл Божага Цела]] (1920-я; захоўваецца жырандоль, зробленая П. Багрымам) * [[Прысядзібны парк пры былой сядзібе Святаполк-Завадскіх]] (XIX ст.) * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Крошын)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] (2000) === Страчаная спадчына === * Касцёл Божага Цела (XIX ст.) * Палац Святаполк-Завадскіх (XIX ст.) [[Файл:Магіла П.Багрыма.jpg|злева|міні|Магіла Паўлюка Багрыма на могілках Крашына.|218x218пкс]] == Вядомыя асобы == * [[Паўлюк Багрым]] (1812—1891) — беларускі паэт і каваль. * [[Канстанцін Іванавіч Баландзін]] (1946—2023) — беларускі гісторык. * [[Кастусь Станіслававіч Турко]] (1935—2000) — беларускі паэт, настаўнік. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} * ''Дубейка, В. М.'' Багрымаў Крашын. — Мінск : Чатыры чвэрці, 2019. — 212 с. : іл. ISBN 978-985-581-256-3 * {{Крыніцы/Памяць/Баранавічы і Баранавіцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Kroszyn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/710 710]—711. == Спасылкі == {{Commons|Category:Krošyn}} * [https://web.archive.org/web/20081208041805/http://www.ais.by/component/option,com_zoom/Itemid,148/catid,118/ Фотаздымкі Крошына, часопіс «Архітэктура і будаўніцтва»] {{Крошынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крошынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Крошын| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] dwi8ioedkdaxc3v32tzxq2wctlztom4 0 143300 5201421 4437629 2026-09-17T12:20:44Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201421 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{іншыя значэнні|Мемфіс}} [[Файл:Egypt-Hieroglyphs.jpg|thumb|Статуя Рамзеса II ў храме Пта]] '''Мемфіс''' (грэч. Μέμφις, егіп. Менефер ад назвы паселішча каля піраміды фараона Піопі I) — старажытнаегіпецкі горад на левым беразе [[Ніл]]а (каля сучасных пасёлкаў Бедрахейн і Міт-Рахіне на паўднёвы захад ад [[Каір]]а). Заснаваны ў пач. ІІІ тыс. да н.э. [[Менес]]ам пад назвай Белыя сцены (ад аднайменнай крэпасці). У перыяд [[Старое царства (Егіпет)|Старога царства]] (XVIII—XXIII ст. да н.э.) рэзідэнцыя фараонаў, буйны рэлігійны, палітычны, культурны і рамесніцкі цэнтр [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]]; захаваў сваё эканамічнае значэнне і пасля пераносу сталіцы ў [[Фівы (Егіпет)|Фівы]] (перыяд [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]]). Набыў важнае стратэгічнае значэнне ў перыяд [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]] ў сувязі з паходамі егіпецкіх цароў у Сірыю і Палесціну. У перыяд элінізму з узнікненнем г. [[Александрыя]] (IV ст. да н.э.) страціў былое значэнне. Захаваліся руіны храма бога Пта (III тыс. да н.э.), [[сфінкс]] эпохі Новага царства, Серапеум (эліністычны час), 2 калосы [[Рамзес II|Рамсеса II]] (13 ст. да н.э.). Некропалі Мемфіса з [[Піраміда (збудаванне)|пірамідамі]] і грабніцамі цароў і знаці знаходзяцца паблізу сучасных [[Гіза|Гізы]], Сакары і інш. == Даследаванні і раскопкі == [[20 красавіка]] [[2015]] года расійскія археолагі знайшлі легендарныя «белыя сцены» Мемфиса<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2517429&cid=9# Российские археологи обнаружили легендарные «белые стены» Мемфиса] // Россия 24</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Мемфіс // БЭ ў 18 т. Т. 10. Мн., 2000. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mk.ru/social/2015/06/24/otkopat-belye-steny-v-egipte-nashim-arkheologam-pomogla-drugaya-stena.html Інтэрв’ю аб знаходцы сцен Мемфіса] з дырэктарам Цэнтра егіпталагічных даследаванняў РАН Галінай Бяловай {{ref-ru}} {{сусветная спадчына|86}} {{Палі пірамід}} {{Сусветная спадчына ў Егіпце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытныя гарады]] [[Катэгорыя:Старажытны Егіпет]] 7af0ra1h25m1646gfzbky60r27ww3ro 0 146750 5201605 5147164 2026-09-17T21:04:09Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5201605 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colectividad Bielorrusa de Argentina.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, Буэнас-Айрэс, 2010]] '''Беларусы ў Аргенціне''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пачала складвацца ў канцы XIX стагоддзя і найбольш істотна папоўнілася ў першай палове XX стагоддзя. Звычайна вылучаюць тры асноўныя хвалі перасялення: з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў міжваенны перыяд і пасляваенную палітычную эміграцыю. У пазнейшых даследаваннях колькасць перасяленцаў першай хвалі ацэньваецца да 3 тыс. чалавек, міжваеннай — каля 20 тыс., пасляваеннай — да 1 тыс.; у сярэдзіне XX стагоддзя агульная колькасць беларусаў у краіне ацэньвалася не больш як прыблізна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Найбуйнейшыя арганізаваныя асяродкі беларусаў узніклі ў [[Буэнас-Айрэс]]е і ў [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]]. Перасяленцы жылі таксама ў паўночных правінцыях [[Місьёнес]] і Чака, на поўдні краіны, у тым ліку ў {{нп3|Камадора-Рывадавія|Камадора-Рывадавіі|es|Comodoro Rivadavia}}, і ў іншых рэгіёнах.<ref name="Шабельцаў2008">Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19.</ref> == Іміграцыя да Першай сусветнай вайны == Іміграцыйны ўлік у Аргенціне з сярэдзіны XIX стагоддзя вёўся паводле краіны паходжання, а не паводле этнічнай прыналежнасці, таму дакладна вызначыць колькасць ранніх беларускіх перасяленцаў немагчыма. Ад 1857 да 1915 года ў Аргенціну прыбылі 161 422 выхадцы з Расійскай імперыі, сярод якіх значную частку складалі яўрэі, а таксама немцы, палякі і выхадцы з балтыйскіх губерняў.<ref>Шейнбаум Л. С. ''Аргентинский этнос. Этапы формирования и развития''. — М.: Наука, 1984. — С. 107.</ref><ref name="Шабельцаў2008" /> З канца XIX стагоддзя сярод зарэгістраваных як «рускія» ({{lang-es|rusos}}) сустракаліся і ўраджэнцы беларускіх губерняў. У 1888—1889 гадах гродзенскі губернатар адзначаў значнае ўзмацненне перасялення сялян у Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну, а каля 1905 года эміграцыйны рух ахапіў як заходнія, так і ўсходнія беларускія землі.<ref name="Шабельцаў2008" /> На пачатку XX стагоддзя частка перасяленцаў ехала ў Аргенціну на сезонныя сельскагаспадарчыя і будаўнічыя работы з намерам вярнуцца, але праз цяжкасці з вяртаннем многія заставаліся ў краіне.<ref name="Шабельцаў2008" /> Ацэнкі колькасці беларусаў гэтай хвалі адрозніваюцца. У працы 2008 года Сяргей Шабельцаў, экстрапалюючы звесткі пра праваслаўных выхадцаў з Расійскай імперыі і іх паходжанне, ацэньваў агульную колькасць беларускіх перасяленцаў да Першай сусветнай вайны прыкладна ў 5 тыс. чалавек; у пазнейшай працы 2017 года ён называў лічбу да 3 тыс.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Паводле звестак, апублікаваных у 1911 годзе, за два дзесяцігоддзі да 1910 года ў Аргенціне засталося каля 85 тыс. выхадцаў з Расійскай імперыі, аднак гэтая статыстыка таксама не дазваляе вылучыць беларусаў.<ref>Крюков Н. ''Аргентина. Сельское хозяйство в Аргентине в связи с общим развитием страны''. — СПб., 1911. — С. 442.</ref> Беларускіх нацыянальных арганізацый перасяленцы першай хвалі не стварылі. Яны ўваходзілі ў шырэйшыя асяродкі выхадцаў з Расійскай імперыі, карысталіся рускамоўным друкам і кантактавалі з іншымі групамі мігрантаў.<ref name="Шабельцаў2008" /> == Міжваенны перыяд == [[Файл:Conjunto musical de obreros bielorrusos en Comodoro Rivadavia ca.1930.jpg|thumb|Музычны ансамбль рабочых-беларусаў у Аргенціне, 1930-я гады]] Пасля 1921 года пачалася другая і найбольшая хваля беларускай іміграцыі. Яе складалі пераважна ўраджэнцы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1921—1939 гадах у Аргенціну з Польшчы прыбыло каля 20 тыс. беларусаў; некаторыя траплялі туды праз [[Парагвай]].<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Перасяленцы працавалі ў сельскай гаспадарцы ў правінцыях Чака і Місьёнес, на нафтаздабычы ў Камадора-Рывадавіі, на будаўніцтве чыгунак, металургічных і тэкстыльных прадпрыемствах, а таксама сяліліся ў Буэнас-Айрэсе і іншых гарадах.<ref name="Шабельцаў2008" /> У аргентынскім асяроддзі выхадцаў з міжваеннай Польшчы нярэдка называлі {{lang-es|polacos}}, тады як ранейшых перасяленцаў з Расійскай імперыі — {{lang-es|rusos}}; такое знешняе вызначэнне не заўсёды адпавядала іх этнічнай самаідэнтыфікацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У ранейшай літаратуры сустракаліся значна больш высокія ацэнкі. У артыкуле 2003 года Шабельцаў, спасылаючыся на даследаванне А. Рудэнкі, прыводзіў каля 50 тыс. перасяленцаў у 1925—1939 гадах.<ref name="Шабельцаў2003">Шабельцаў С. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109.</ref> У выдадзенай у Буэнас-Айрэсе ў 1953 годзе кнізе ''Bielorrusia y los bielorrusos en la República Argentina'' агульная колькасць беларусаў была ацэнена нават у 100 тыс. чалавек. У пазнейшым даследаванні Шабельцаў адзначыў, што гэтая ацэнка не грунтавалася на перапісе або навуковым даследаванні, і ацаніў колькасць беларусаў у сярэдзіне XX стагоддзя не больш як прыкладна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017" /> === Грамадскія арганізацыі === Частка міжваенных перасяленцаў удзельнічала ў рабочым і камуністычным руху. У 1929 годзе ўкраінскія імігранты камуністычнай арыентацыі стварылі Саюз украінскіх працоўных арганізацый; у пачатку 1930-х гадоў пры ўдзеле выхадцаў з Заходняй Беларусі ён быў перайменаваны ў Саюз украінскіх і беларускіх працоўных арганізацый (СУБПА). У 1934 годзе СУБПА меў 52 аддзелы і каля 3 тыс. членаў — украінцаў і беларусаў; яго ўдзельнікі бралі ўдзел у забастоўках і распаўсюджвалі выданні Камуністычнай партыі Аргенціны. У 1935 годзе рэпрэсіўныя захады аргентынскіх улад супраць палітычнай дзейнасці імігрантаў прывялі да спынення працы СУБПА.<ref name="Дарашчонак2018">Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа: материалы VII Международной научно-практической конференции, Минск, 15 февраля 2018 г.'' — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. — ISBN 978-985-553-502-8.</ref> У снежні 1934 года ў Буэнас-Айрэсе ўзнікла Беларускае культурна-асветнае таварыства «Грамада», якое ўзначаліў член Камуністычнай партыі Аргенціны У. Качарга. У канцы снежня 1935 года было створана таварыства «Культура», у студзені 1937 года — Таварыства бібліятэкі імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], у кастрычніку 1938 года — таварыства «[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]». 21 мая 1939 года беларускія суполкі аб’ядналіся ў Федэрацыю беларускіх таварыстваў і арганізацый у Аргенціне, якую ўзначалілі У. Гайлевіч, М. Мярэчка і Я. Пятрушак.<ref name="Дарашчонак2018" /> Пры падтрымцы Федэрацыі ў 1939 годзе ўзнікла беларускае таварыства ў {{нп3|Док-Суд|Док-Судзе|es|Dock Sud}}, а ў 1941 годзе — у {{нп3|Берыса|Берыса|es|Berisso}}. Унутры беларускіх арганізацый сустракаліся таксама ўкраінцы, яўрэі, літоўцы і рускія.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Дарашчонак2018" /> === Культурнае жыццё і друк === Беларускія таварыствы ладзілі сустрэчы, канцэрты, танцы, тэатральныя пастаноўкі і курсы іспанскай мовы. 25 чэрвеня 1938 года таварыства «Культура» правяло публічнае мерапрыемства з беларускай мовай, у праграме якога была пастаноўка «Мікітаў лапаць» і беларускія дэкламацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У 1938—1943 гадах выходзіў «Голас Беларуса». У 1941—1942 гадах таварыства «Белавежа» выпускала насценную газету «Зара», а актывісты бібліятэкі імя Івана Луцкевіча — «Кузьню». Федэрацыя ў 1942—1943 гадах выдавала штотыднёвую газету «Эхо», дзе частка матэрыялаў друкавалася па-беларуску; выходзіла таксама рускамоўная «Новая газета».<ref name="Дарашчонак2018" /> Значным перыядычным выданнем быў рускамоўны ''Белорусский иллюстрированный календарь'': выйшлі выпускі на 1941, 1942, 1943, 1944 і 1947 гады. У 1945—1949 гадах выходзіў штотыднёвік «Наш Голос», які пазіцыянаваўся як орган руска-беларускай грамадскасці і часам друкаваў матэрыялы на беларускай мове.<ref name="Дарашчонак2018" /> Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] прасавецка арыентаваныя беларускія таварыствы разам з іншымі арганізацыямі збіралі грошы, адзенне і лекі ў дапамогу СССР.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> == Пасля Другой сусветнай вайны == [[Файл:Kal arg bel.JPG|thumb|Каляндар беларускіх арганізацый у Аргенціне, 1947]] У 1946 годзе — першай палове 1950-х гадоў у Аргенціну прыбыла трэцяя хваля беларускіх перасяленцаў, якую Шабельцаў ацэньваў да 1 тыс. чалавек. У адрозненне ад значнай часткі міжваенных эканамічных мігрантаў, сярод гэтых перасяленцаў было шмат уцекачоў і палітычных эмігрантаў з антысавецкімі поглядамі.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref name="Шабельцаў2003" /> У 1946 годзе ў Буэнас-Айрэсе пачало дзейнічаць пасольства СССР. Былыя грамадзяне Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы атрымалі магчымасць прымаць савецкае грамадзянства; ім скарысталіся тысячы імігрантаў розных нацыянальнасцей, у тым ліку ўкраінцы і беларусы.<ref name="Шабельцаў2008" /> Савецкія дыпламаты падтрымлівалі цесныя кантакты з прасавецкімі беларускімі арганізацыямі: прысутнічалі на іх кангрэсах, ладзілі прыёмы для кіраўнікоў таварыстваў, перадавалі друкаваныя матэрыялы і садзейнічалі распаўсюджанню савецкай перыёдыкі.<ref name="Шабельцаў2003" /> Пасля вайны ў кіраўніцтве прасавецкіх арганізацый узмацнілася роля члена Камуністычнай партыі Аргенціны Трафіма Ляшука. Некаторыя таварыствы былі перайменаваны: арганізацыя ў Берыса атрымала імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], «Белавежа» — імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а новыя клубы называліся ў гонар [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]].<ref name="Шабельцаў2003" /> У верасні 1946 года на кангрэсе беларускіх арганізацый быў створаны Саюз беларускіх культурных арганізацый, які ўзначаліў Трафім Ляшук; з 18 членаў яго кіраўніцтва больш за палову былі членамі Камуністычнай партыі Аргенціны. Арганізатары называлі гэты форум «Першым кангрэсам», хоць беларускія кангрэсы ўжо адбываліся 26 мая 1940 года і ў 1942 годзе. У 1948 годзе Таварыства бібліятэкі імя Івана Луцкевіча, якое не пагадзілася з такой нумарацыяй кангрэсаў, было выключана з аб’яднання, а пазней самараспусцілася.<ref name="Шабельцаў2003" /> Беларускія прасавецкія арганізацыі ўдзельнічалі таксама ў дзейнасці Славянскага саюза Аргенціны. Беларусы былі сярод дэлегатаў першага лацінаамерыканскага Славянскага кангрэса ў [[Мантэвідэа]] ў 1943 годзе, а ў лістападзе 1946 года ўдзельнічалі ў другім Славянскім з’ездзе ў Буэнас-Айрэсе; Трафім Ляшук быў абраны ў цэнтральнае кіраўніцтва Саюза.<ref name="Шабельцаў2003" /> У 1949 годзе ўлады прэзідэнта [[Хуан Дамінга Перон|Хуана Перона]] забаранілі Славянскі саюз і звязаныя з ім арганізацыі, у выніку чаго амаль усе беларускія прасавецкія таварыствы былі закрыты.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2003" /> На пачатку 1950-х гадоў замест часткі нацыянальных арганізацый узніклі інтэрнацыянальныя клубы савецкіх грамадзян, якія часта насілі імёны рускіх пісьменнікаў — [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі|Мікалая Астроўскага]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], Аляксандра Пушкіна і іншых. У іх уваходзілі беларусы, украінцы, яўрэі, рускія, літоўцы і прадстаўнікі іншых груп. Клубы атрымлівалі з СССР кнігі, перыядычныя выданні, грампласцінкі і фільмы, а ў частцы з іх дзейнічалі курсы рускай мовы.<ref name="Шабельцаў2003" /> Існавала таксама таварыства ўзаемадапамогі «Белорусский очаг», якое налічвала больш за тысячу членаў розных нацыянальнасцей — савецкіх грамадзян. Яно мела дом, пабудаваны на складкі членаў, і дапамагала забяспечваць музычнымі інструментамі і сцэнічнымі строямі культурныя калектывы.<ref name="Шабельцаў2003" /> === Згуртаванне беларусаў у Аргенціне === У снежні 1947 года ў Аргенціну прыбыў [[Кастусь Мерляк]]. У 1948 годзе ён стаў адным з арганізатараў і старшынёй [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне|Згуртавання беларусаў у Аргенціне]] (ЗБА), якое аб’ядноўвала пераважна пасляваенных эмігрантаў на незалежніцкай і антысавецкай аснове. З 1948 года Мерляк узначальваў таксама прадстаўніцтва [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Аргенціне.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref>Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мерляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША // ''Наша Ніва''. — 26 чэрвеня 2017.</ref> ЗБА выдавала беларускія інфармацыйныя матэрыялы лацінкай: вядомы № 1 ''Infarmacyjny Biuleten Zhurtavannia Bielarusau u Arhentine'' ад 10 снежня 1949 года, а ў 1952—1953 гадах выйшлі два нумары ''Kamunikat. Zhurtavannie Bielarusau u Arhentine'', якія рэдагаваў Валянцін Альшына.<ref name="Дарашчонак2018" /> У пачатку 1950-х гадоў у Аргенціне існавала таксама Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Аргенціне. У 1951 годзе яго старшынёй быў [[Уладзімір Другавец]].<ref>Грыбоўскі Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасля Другой сусветнай вайны // ''Запісы''. — 2009. — № 32.</ref> У другой палове 1950-х гадоў значная частка пасляваенных беларускіх палітычных эмігрантаў выехала з Аргенціны, пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На фоне гэтага актыўнасць ЗБА паступова зніжалася.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рээміграцыя ў СССР == Адным з кірункаў працы савецкага пасольства ў пасляваеннае дзесяцігоддзе была агітацыя на карысць пераезду савецкіх грамадзян і прасавецка настроеных эмігрантаў у СССР. Сярод іншага, распаўсюджвалася газета ''За возвращение на Родину''. Найбольшага размаху рээміграцыя набыла ў 1956 годзе, калі савецкія ўлады фрахтавалі для перасяленцаў некалькі караблёў.<ref name="Шабельцаў2003" /> Дакладная колькасць беларускіх рээмігрантаў не вызначана. Лічбу 10—15 тыс. чалавек, якая сустракалася ў ранейшай даведачнай літаратуры, Шабельцаў лічыў завышанай. На падставе супастаўлення архіўных звестак ён ацэньваў колькасць беларусаў, якія пераехалі з Аргенціны ў СССР да сярэдзіны 1960-х гадоў, не больш як прыкладна ў 2 тыс. чалавек; такая ж прыблізная ацэнка была паўторана ім у працы 2008 года.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> Да канца 1956 года ў БССР з-за мяжы на сталае жыхарства прыбылі 1128 савецкіх грамадзян, пераважную большасць якіх, паводле даследавання Шабельцава, складалі рээмігранты з Аргенціны; для параўнання, ва Украінскую ССР у гэты час з Аргенціны пераехалі 3343 чалавекі. Пераезды працягваліся і пазней: у 1960 годзе праз станцыю [[Чоп]] у Беларусь былі накіраваны 26 чалавек з Аргенціны.<ref name="Шабельцаў2003" /> Частка рээмігрантаў пасля жыцця ў СССР спрабавала вярнуцца ў Аргенціну. Паводле падлікаў Шабельцава на падставе архіва Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у 1963—1971 гадах з БССР у Аргенціну выехалі 214 чалавек.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рэлігійнае жыццё == Дакладныя суадносіны канфесій сярод беларускіх імігрантаў невядомыя. Большасць складалі праваслаўныя, але асобнай беларускай нацыянальнай праваслаўнай парафіі перасяленцы з Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы не стварылі. Беларусы ўваходзілі ў парафіі розных праваслаўных юрысдыкцый; беларусы-католікі, асабліва выхадцы з міжваеннай Польшчы, часта далучаліся да польскіх каталіцкіх супольнасцей.<ref name="Шабельцаў2017" /> Пасля Другой сусветнай вайны частка палітычнай эміграцыі спрабавала арганізаваць парафію [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], аднак гэтыя захады не прывялі да стварэння сталага прыходу. З беларусаў, якія служылі ў праваслаўных структурах Паўднёвай Амерыкі, даследчыкі вылучаюць Афанасія Мартаса і Валянціна Івашэвіча.<ref name="Шабельцаў2017" /> == Канец XX — пачатак XXI стагоддзя == [[Файл:Colectividad bielorrusa, rusa y ucraniana - Dia del Inmigrante en el Planetario Galileo Galilei.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, 2014]] У другой палове XX стагоддзя ў выніку рээміграцыі, выезду часткі палітычных эмігрантаў і асіміляцыі маладзейшых пакаленняў колькасць актыўных удзельнікаў беларускіх арганізацый скарачалася. У апублікаваных пазней даведачных звестках колькасць беларусаў у Аргенціне ацэньвалася ў 10 тыс. чалавек на 1974 год і каля 5 тыс. на 1985 год, аднак гэтыя лічбы не былі вынікам асобнага этнічнага перапісу.<ref name="Дарашчонак2018" /> Беларусы і іх нашчадкі працягвалі ўдзельнічаць у культурна-спартыўных клубах, многія з якіх аб’ядноўвалі выхадцаў з розных рэгіёнаў былой Расійскай імперыі і СССР: клубах імя [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], Максіма Горкага, Уладзіміра Маякоўскага, «Дніпро» ў правінцыі Буэнас-Айрэс, «Аўрора» ў [[Мар-дэль-Плата]] і іншых.<ref>''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 334.</ref> Пры гэтым асобныя арганізацыі захоўвалі выразныя беларускія элементы культуры.<ref name="Шабельцаў2021">Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości'' / red. J. Getka, J. Grzybowski. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156.</ref> Найбольш паслядоўна беларускую культурную традыцыю падтрымліваў клуб «Усход» ({{lang-es|Vostok}}) у Берыса. Яго танцавальны ансамбль «Чайка» ў 1958 годзе атрымаў першую ўзнагароду на фестывалі фальклору, дзе ўдзельнічала каля 60 калектываў з усёй Аргенціны. З 1970-х гадоў клуб прадстаўляў беларускую супольнасць на фестывалях імігрантаў у Берыса.<ref name="Шабельцаў2021" /> Клуб працягвае дзейнічаць як ''Club Social, Cultural y Deportivo Vostok Colectividad Bielorrusa'' і ўваходзіць у пералік нацыянальных супольнасцей муніцыпалітэта Берыса.<ref>Municipalidad de Berisso. ''Colectividades Extranjeras'': Club Vostok. Праверана 17 верасня 2026.</ref> 22 ліпеня 2007 года ў клубе імя Максіма Горкага была адкрыта бібліятэка імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а 4 кастрычніка 2009 года яго імем назвалі залу ў клубе імя Вісарыёна Бялінскага. 24 сакавіка 2010 года пры клубе «Дніпро» ў {{нп3|Лаваёль|Лаваёлі|es|Llavallol}} быў створаны Беларускі культурны цэнтр імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], задачай якога стала вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і культуры; пры цэнтры дзейнічаў беларускі фальклорны ансамбль «Белавеж».<ref name="Шабельцаў2021" /> У цэнтры праводзіліся заняткі па беларускай мове, музыцы і народных спевах, вышыўцы, жывапісе і іншых відах традыцыйнай культуры.<ref>Першы Цэнтр беларускай культуры імя Кастуся Каліноўскага адкрыўся ў Лацінскай Амерыцы // ''Літаратура і мастацтва''. — 2010. — 2 красавіка. — № 13. — С. 3.</ref> У верасні 2012 года пры клубе «Дніпро» і цэнтры імя Каліноўскага адбылося мерапрыемства, прысвечанае юбілейным датам Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]].<ref>''Сотрудничество с белорусской диаспорой'' // Посольство Республики Беларусь в Аргентинской Республике. Архіўная версія ад 13 снежня 2014.</ref> Беларуская культурная прысутнасць захоўваецца і ў правінцыі Місьёнес. У {{нп3|Обэра|Обэры|es|Oberá}} ў Парку нацыянальнасцей дзейнічае дом-музей мясцовай руска-беларускай супольнасці, дзе прадстаўлены беларускія ручнікі, вышыўка, сувеніры і бюст Янкі Купалы. Беларускія культурныя калектывы з Берыса і іншых гарадоў удзельнічаюць у фестывалях імігрантаў; у 2016 годзе прадстаўнікі клуба «Усход» і клуба імя Вісарыёна Бялінскага прадстаўлялі беларускую культуру ў праграме аргентынскага тэлебачання.<ref name="Шабельцаў2021" /> == Літаратура == * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С. В.]] Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў. — Мінск, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6887-50-8. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргенціне // ''Белорусское зарубежье. Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359—371. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы. Гісторыя і культуралогія: матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў (Мінск, 20—21 мая 2010 г.)''. — Мінск, 2012. — С. 198—205. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа''. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] ''Белорусы в Аргентине''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. * Цяўлоўскі Э. Беларусы ў Аргентыне // ''Запісы''. — 2009. — № 32. — С. 75—85. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне]] == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian diaspora in Argentina|Беларусы ў Аргенціне}} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне| ]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аргенціна]] tsjlnebnltzplv30p4lzml3zi77c44p 0 154897 5201695 5154930 2026-09-18T06:29:59Z Archaeodontosaurus 6813 5201695 wikitext text/x-wiki [[Выява:(Montauban) L'éducation à Sparte - Luigi Mussini.jpg|thumb|Адукацыя ў Спарце на прыкладзе п’янага ілота. Малюнак 1850 г.]] '''Ілоты''' ({{lang-grc|εἵλωτες}}) — група насельніцтва [[спарта|Старажытнай Спарты]], якая не ўваходзіла ў склад спартанскай абшчыны, не валодала правамі свабодных людзей, па статусу была блізкая да [[рабства|рабоў]]. Лічыцца, што ілоты паходзяць ад карэннага насельніцтва [[Лаконія|Лаконіі]] і [[Месенія|Месеніі]], заваяванага спартанцамі-[[дарыйцы|дарыйцамі]]. Большасць ілотаў жыла ў сельскай мясцовасці, займалася [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]], карысталася асабістымі сродкамі вытворчасці. Спартанцы, што валодалі зямлёй, на якой жылі ілоты, атрымоўвалі фіксаваны натуральны [[аброк]], аднак не мелі права адвольна зганяць іх з участкаў, прадаваць або забіваць. Падчас [[вайна|войн]] ілоты прыцягваліся да ваеннай службы ў якасці асабістых памагатых і лёгкай [[пяхота|пяхоты]]. Жорсткая эксплуатацыя выклікала паўстанні ілотаў, самае буйное з іх — т.зв. 2-я Месенская вайна. З мэтай папярэджання іх паўстанняў спартанцы ўвялі сістэму крыптый — перыядычных карных экспедыцый. == Паходжанне == Прынята лічыць, што [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскае]] слова '''ілот''' ({{lang-grc|εἵλωτες}}) паходзіць ад [[дзеяслоў|дзеяслова]] ''ἁλίσκομαι'' (літаральна «быць захопленым у палон»)<ref>[https://www.etymonline.com/word/helot Origin and meaning of helot by Online Etymology Dictionary]</ref>. Мяркуецца, што ілотамі сталі карэнныя жыхары [[Лаконія|Лаконіі]] ([[ахейцы]] або нават [[пеласгі]]) пасля захопу гэтай вобласці [[дарыйцы|дарыйцамі]]. Аднак, акрамя ілотаў, у [[Спарта|Спарце]] жылі асабіста свабодныя [[перыэкі]], якіх таксама атаясняюць з заваяванымі тубыльцамі Лаконіі. [[Страбон]] паведамляў, што першапачаткова заваяваныя дарыйцамі плямёны мелі роўныя [[Грамадзянства|грамадзянскія]] правы са спартанцамі. Спартанскі цар Агіс I ([[11 стагоддзе да н.э.|XI]] ст. да н. э.) пазбавіў іх раўнапраўя і загадаў ім плаціць даніну Спарце. Яны былі вымушаны падпарадкавацца, акрамя жыхароў горада Геласа ({{lang-grc|Ἕλος}}). Спартанцы задушылі паўстанне гелейцаў і прысудзілі [[рабства]] з абмовай, што ўладальнік раба не можа адпускаць яго на волю або прадаваць за межы краіны<ref>Страбон, Кніга 5:IV</ref>. Аб паходжанні ілотаў ад жыхароў Геласа пісалі і іншыя [[Элінізм|эліністычныя]] і [[Старажытны Рым|рымскія]] аўтары. Магчыма, гэта версія ўзнікла дзякуючы падабенству слоў ''εἵλωτες'' і ''Ἕλος''. [[Паўсаній (географ)|Паўсаній Вандроўнік]] у апавяданні пра паходжанне ілотаў адначасова выкарыстоўваў 2 версіі ўзнікнення: ад «быць захопленым» і ад назвы Геласа<ref>Паўсаній, XX:6</ref>. Пасля заканчэння Другой Месенскай вайны ([[7 стагоддзе да н.э.|VII]] ст. да н. э.) спартанцы падзялілі землі Месеніі на роўныя ўчасткі і зрабілі іх маёмасцю сваёй дзяржавы<ref>''Арсеньев, К.'' Исторія народов и республик древней Греціи. - Спб., 1825. С. 140</ref>, а месенцы атрымалі статус ілотаў<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0009%3Achapter%3D6%3Asection%3D7 The Helots of Messenia]</ref>. == Становішча == [[Страбон]] пісаў, што [[спарта]]нцы лічылі ілотаў чымсьці накшталт дзяржаўных [[рабства|рабоў]], прызначыўшы ім вызначаныя месцы жыхарства і адмысловыя працы<ref>Кніга 8:V</ref>. Згодна [[Плутарх]]у, ілоты апрацоўвалі за спартанцаў іх зямлю і выплочвалі ім загадзя ўсталяваны аброк. Ён зазначаў<ref>[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1438017000#41 Плутарх. Древние обычаи спартанцев]</ref>: {{Пачатак цытаты}}...патрабаваць большую плату за арэнду было забаронена пад страхам праклёну. Гэта было зроблена для таго, каб ілоты атрымлівалі выгаду і працавалі з задавальненнем, а спартанцы не імкнуліся да назапашвання.{{Канец цытаты}} Разам з гэтым, ілоты прымалі ўдзел у некаторых грамадзянскіх [[рытуал]]ах, у прыватнасці ў пахаванні цароў<ref>Герадот, VI:58</ref>. У некаторых выпадках ілотам маглі дараваць свабоду. Ім дазвалялася ўступаць у [[шлюб]] з іншымі прадстаўнікамі сваёй сацыяльнай групы. Такім чынам, становішча ілотаў некалькі адрознівалася ад звычайных [[антычнасць|антычных]] рабоў і болей нагадвала стан [[прыгонніцтва|прыгонных]] сялян часоў [[сярэднявечча]]. Падчас вайны ілоты прыцягваліся да службы ў [[армія|арміі]]. Звычайна яны суправаджалі спартанцаў, у баях выконвалі функцыі лёгкай пяхоты. [[Герадот]] вызначаў колькасць ілотаў у спартанскім войску падчас [[Грэка-персідскія войны|Грэка-персідскіх войн]] як 7 да 1 спартанца<ref>Герадот, IX:10, IX:28</ref>. Герадот і [[Фукідыд]] паведамлялі, што ў некаторых выпадках ілоты служылі [[гапліты|гаплітамі]]<ref>Герадот, IX:10, IX:29; Фукідыд, Кніга VI:19</ref>. Ілоты-гапліты, што суправаджалі [[Брасід]]а, пасля заканчэння экспедыцыі на поўнач [[Элада|Грэцыі]] атрымалі свабоду <ref>Фукідыд, Кніга V:34</ref>. Тым не меней, пасля [[Бітва пры Платэях|бітвы пры Платэях]] спартанцы хавалі загінулых ілотаў у асобнай магіле<ref>Герадот, IX:85</ref>. Некаторыя сучасныя даследчыкі лічаць, што служба ў якасці гаплітаў, сведчыць аб гаспадарчай самастойнасці ілотаў і іх магчымасці назапашвання, паколькі дарагую [[Браня|браню]] і [[зброя|зброю]] яны павінны былі купляць самастойна<ref>''Зайков, А.'' Общество древней Спарты: основные категории социальной структуры / А. В. Зайков. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2013. С. 110</ref>. У [[223 да н.э.|223]] г. да н. э. 6000 ілотаў з дазволу спартанскага цара [[Клеамен III|Клеамена III]] выкупілі сваё вызваленне, заплаціўшы значную суму ў 500 [[талант]]аў<ref name="chs.harvard.edu">[https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5621.chapter-4-nigel-m-kennell-agreste-genus-helots-in-hellenistic-laconia Nigel M. Kennell, Agreste genus: Helots in Hellenistic Laconia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430184709/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5621.chapter-4-nigel-m-kennell-agreste-genus-helots-in-hellenistic-laconia |date=30 красавіка 2019 }}</ref>. Колькасць ілотаў [[Лаконія|Лаконіі]] і [[Месенія|Месеніі]] значна перавышала колькасць саміх спартанцаў<ref>''Cartledge, P.'' Sparta and Lakonia. A Regional History 1300 to 362 BC. - P. 174</ref>, што стварала сталую пагрозу паўстанняў. У гэтай сувязі Фукідыд лічыў, што ўсе ўнутрыдзяржаўныя мерапрыемствы спратанцаў былі накіраваны на тое, каб трымаць ілотаў у падпарадкаваным стане<ref name="Фукідыд, Кніга IV:80">Фукідыд, Кніга IV:80</ref>. Ілоты знешне вылучаліся [[вопратка]]й, паколькі былі вымушаны насіць шапку са скуры [[Сабака свойскі|сабакі]] і аўчыну. Раз на год іх каралі вызначанай колькасцю ўдараў, нават калі яны не мелі пэўнай віны. Гаспадарам даручалася забіваць дарослых ілотаў, якія паводзілі сябе як свабодныя<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/erudits/athenee/livre14.htm Athénée de Naucratis: Deipnosophistes: livre XV: traduction - Remacle]</ref>. П’яных ілотаў дэманстравалі ў працэсе адукацыі маладых спартанцаў, каб прадухіліць звычай п’янства<ref>[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1438017000#30 Плутарх. Древние обычаи спартанцев]</ref>. Спартанцы таксама практыкавалі рэпрэсіўныя меры. Адной з іх была крыптыя ({{lang-grc|κρυπτεία}}, літаральна «схаваная») — патаемная вайна супраць ілотаў. Плутарх апісваў яе наступным чынам<ref>[https://www.csun.edu/~hcfll004/krypteia.htm Plutarch, Life of Lycurgus of Sparta, 28]</ref>: {{Пачатак цытаты}}...эфоры час ад часу накіроўвалі ў вёску пераважна самых асцярожных маладых людзей, узброеных толькі кінжаламі і неабходнымі прыпасамі. На працягу дня яны разбягаліся па цёмных і аддаленых кутах, дзе хаваліся і маўчалі. Але ўначы яны спускаліся на дарогі і забівалі кожнага злоўленага ілота. Часам яны таксама прабіраліся праз палеткі, дзе працавалі ілоты, і забівалі самых моцных і лепшых з іх.{{Канец цытаты}} Згодна Фукідыду, падчас няўдалай вайны з [[Афіны|Афінамі]] спартанцы, застрашаныя дзёрзкасцю шматлікай моладзі ілотаў, адабралі 2000 чалавек, якія лічылі сябе найбольш здольнымі ў ваеннай справе, і абяцалі ім свабоду. Аднак у выніку ўсе яны былі забіты, прычым ніхто не ведаў абставін іх смерці<ref name="Фукідыд, Кніга IV:80"/>. Крыптыя абвяшчалася адразу пасля выбрання эфораў. Паколькі выбары адбываліся раз на год, крыптыі насілі штогадовы характар. [[Платон]] быў схільны тлумачыць крыптыю як частку ваеннай падрыхтоўкі спартанцаў. Аднак сучасныя даследчыкі абвяргаюць яго пункт гледжання. Яны сцвярджаюць, што патаемная вайна супярэчыла духу гапліцкага войска, хутчэй нагадвала [[Партызаны|партызанскія]] дзеянні<ref>[https://scholarworks.gvsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1025&context=gvjh Krypteia: A Form of Ancient Guerrilla Warfare]</ref>. Такім чынам першаснай мэтай крыптыі быў [[тэрор]] ілотаў. Адначасова ў Спарце існавала практыка вызвалення ілотаў. Відавочна, упершыню яна была здзейснена ў [[421 да н.э.|421]] г. да н. э. адносна гоплітаў Брасіда. Вызваленыя ілоты атрымалі статус неадамодаў ({{lang-grc|νεοδαμώδεις}}, літаральна «новых людзей»), якія карысталіся асабістай свабодай, але не мелі грамадзянскіх правоў, роўных са спартанцамі<ref>[https://www.ancient.eu/Neodamodeis/ Neodamodeis]</ref>. Патрэбы ў ваеннай сіле вымушалі спартанцаў практыкаваць вызваленне воінаў-ілотаў і пазней. У 223 г. да н. э. 6000 ілотаў выкупілі сваё вызваленне за грошы. Дакладная колькасць неадамодаў адносна зняволенных ілотаў і спратанцаў не вядома. Практыка вызвалення мела выключны характар і залежала ад волі Спартанскага [[Поліс (антычнасць)|поліса]]. == Ураўнаванне правоў == У [[370 да н.э.|370]] г. да н. э. [[Фівы (Грэцыя)|фіванскі]] палкаводзец [[Эпамінонд]] падчас [[пелапанес]]кай экспедыцыі вызваліў [[Месенія|месенскіх]] ілотаў і заклікаў да адраджэння Месенскай дзяржавы. Згуба Месеніі, а разам з ёю паловы ілоцкага насельніцтва, балюча адбілася на эканоміцы [[Спарта|Спарты]]<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Epaminondas Epaminondas]</ref>. У далейшых войнах супраць [[Ахейскі саюз|Ахейскага саюза]] і [[Старажытная Македонія|Македоніі]] спартанцы страцілі значную колькасць [[грамадзянства|грамадзян]] і былі вымушаны часцей прыцягваць ілотаў [[Лаконія|Лаконіі]] да ваеннай службы. Становішча ілотаў значна палепшылася ў выніку рэформ [[Клеамен III|Клеамена III]]. Поўнае вызваленне ілотаў і перадача ім зямельных участкаў адбыліся ў гады кіравання тырана [[Набіс]]а<ref name="chs.harvard.edu"/>. Згодна [[Страбон]]у, ілоты і [[перыэкі]] першымі прынялі ўладу [[Старажытны Рым|рымлян]] і ў выніку атрымалі адзіныя грамадзянскія правы ў так званым Лаконскім саюзе ў складзе Рымскай дзяржавы<ref>Страбон, Кніга 5:V</ref>. == У беларускай культуры == Вобраз падпарадкаваных ілотаў часам выкарыстоўваецца беларускімі [[пісьменнік]]амі ў якасці літаратурнай [[аналогія|аналогіі]]: * Дэтэктыўна-прыгодніцкі раман «Илоты безумия» [[Мікалай Іванавіч Чаргінец|Мікалая Чаргінца]] ([[2002]])<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id/4890062/ Книга «Илоты безумия» Николай Чергинец]</ref> * Раман «Ілоты» [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леаніда Дайнекі]] ([[2018]])<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/u-mensku-prezentavali-knigu-leanid-d/ |title=У Менску прэзентавалі кнігу “Леанід Дайнека. Выбраныя творы” |access-date=14 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826002951/https://www.racyja.com/kultura/u-mensku-prezentavali-knigu-leanid-d/ |archivedate=26 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref> == Гл. таксама == * [[Пенесты]] {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 * ''Cartledge, P.'' Sparta and Lakonia. A Regional History 1300 to 362 BC. / ''Paul Cartledge''. - New York, Routledge, 2002. ISBN 0-415-26276-3 == Спасылкі == * [http://www.livius.org/articles/concept/helot/ Helot - Livius] * [http://eprints.nottingham.ac.uk/11295/1/DISSERTATIONFINALVERSION.pdf Langerwerf, Lydia L.B.M. No freer than the helots': Messenian rebel behaviour in Pausanias] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205093144/http://eprints.nottingham.ac.uk/11295/1/DISSERTATIONFINALVERSION.pdf |date=5 снежня 2020 }} * [https://www.ancient-origins.net/history-important-events/helots-slave-warriors-ancient-sparta-003184 The Helots: Slave Warriors of Ancient Sparta] [[Катэгорыя:Спарта]] [[Катэгорыя:Рабства]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Старажытнай Грэцыі]] 83thmwjucxcrgy8djdt0ufsgp0om3vd 0 156304 5201455 5200534 2026-09-17T14:34:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5201455 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксей Дзікавіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[журналіст]] і пісьменнік. Скончыў пінскую СШ № 12 (1990), мінскі [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытут сучасных ведаў]] (1994), спецыяльнасць — эканоміка, замежны гандаль. Працаваў у 1994—1996 на прадпрыемстве [[Пінскдрэў]] у Пінску, у 1997—2006 — карэспандэнт [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]], у 2001 годзе выехаў у [[Польшча|Польшчу]], з 2007 — кіраўнік Рэдакцыі інфармацыйных праграм тэлеканала [[Белсат]]. Таксама працаваў у [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускім Хельсінкскім камітэце]]. Пісаў для газет «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». Выдаў зборнік вершаў і эсэ «Оньдэ» на [[Заходнепалеская мікрамова|заходнепалескай мікрамове]]<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/dzikavitski-paleshuki.html|title=Будзьма беларусамі! » Аляксей Дзікавіцкі: «У БССР палешукі былі людзьмі трэцяга гатунку»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301000000*/https://budzma.org/news/dzikavitski-paleshuki.html|archive-date=2022-05-11|access-date=2026-09-17}}</ref>. Аўтар дэтэктыўнага рамана «Вяртанне Эльзы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vykhodzic-detektyu-z-paleskim-kalarytam-vyartanne-elzy-chytayce-fragment|title=Выходзіць дэтэктыў з палескім каларытам "Вяртанне Эльзы". Чытайце фрагмент {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-08-29|access-date=2026-09-17}}</ref>. Жанаты, мае сына. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзікавіцкі Аляксей}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута сучасных ведаў]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Белсата]] t5dfvq981bivqdze59qomx4bb5t0nw4 0 156341 5201846 5010396 2026-09-18T09:44:57Z Autumndancer 168015 5201846 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адам (значэнні)}} {{пісьменнік}} '''Мікола Міхайлавіч Адам''' (нар. {{ДН|8|1|1978}}, [[Мікалаеўшчына|в. Мікалаеўшчына]], {{МН|Стаўбцоўскі раён|у Стаўбцоўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]]; Псеўданімы: ''Майк Адам'') — беларускі [[паэт]], [[празаік]], перакладчык. == Біяграфія == Да 1992 года жыў у [[Шахцінск]]у Карагандзінскай вобласці Казахстана. Скончыў Мікалаеўшчынскую СШ імя Я. Коласа (1995), [[філалагічны факультэт БДУ]] (2000), факультэт культуралогіі, аддзяленне кінадраматургіі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў]] (2005). Размеркаваны ў [[Капыль]] рэжысёрам раённага Дома культуры. Заснаваў там тэатральную студыю «Непаседа», паставіў спектакль «Дабрыдзень, Маша!», які меў неадназначны рэзананс. Да 2010 года займаўся з дзецьмі тэатральнай творчасцю. Працаваў спецкарэспандэнтам газеты «Культура», загпастам Тэатра-студыі кінаакцёра, грузчыкам, рэдактарам у выдавецтвах «Мастацкая літаратура», «Рэгістр», у аддзеле паэзіі часопіса «Маладосць». == Творчасць == Дэбютаваў вершамі ў 1995 годзе ў часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Аўтар кніг паэзіі «Калыханка для каханай» (2001), «Вайна, прыдуманая мною» (2004), «Під лацканами споминів» (Івана-Франкоўск, 2018, у перакладзе на ўкраінскую мову), «Небо на столі» (Вінніца, 2020, у перакладзе на ўкраінскую мову). Друкаваўся ў часопісах «Полымя», «Маладосць», «Акно», літаратурных газетах «Літаратура і мастацтва», «Звязда», «Наша Ніва», расійскім альманаху «Петербургские строфы», калектыўных зборніках «Анталогія маладога верша» (Мінск, «Ураджай», 2001) «Кахаць і верыць» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2013), «Пад зоркай кахання» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2015), «Скажы, што кахаю…» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2018). Аўтар кніг прозы «Шоўк» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2013), у якую ўвайшлі аповесці «Насця», «Шоўк. Гісторыя жарсці», «Антыгерой», раман «Мыла»; «Каждому свой ад» (Смаленск, «Ноопрес», 2013), «…І прыдбаў гэты дом» (Мінск, «Чатыры чвэрці», 2020), «Сёстры» (Мінск, «Галіяфы», 2020), «Дачка» (Мінск, «Галіяфы», 2022). Перакладае з украінскай, у прыватнасці, творы [[Марыя Вайно|Марыі Вайно]], [[Васіль Слапчук|Васіля Слапчука]], [[Наталля Дытыняк|Наталлі Дытыняк]], [[Аляксандр Букацюк|Аляксандра Букацюка]], [[Багдан Кірста|Багдана Кірсты]], [[Вікторыя Шэвель|Вікторыі Шэвель]], [[Марыся Нікіцюк|Марысі Нікіцюк]], [[Мікола Бідэнка|Міколы Бідэнкі]], [[Анна Матыка|Анны Матыкі]], [[Раман Бойчук|Рамана Бойчука]], [[Ольга Дэркачова|Ольгі Дэркачовай]], [[Таццяна Бялімава|Таццяны Бялімавай]], [[Ольга Новак|Ольгі Новак]], [[Святлана Брэслаўская|Святланы Брэслаўскай]], [[Мар’яна Сурмачэўская|Мар’яны Сурмачэўскай]], [[Анна Януш|Анны Януш]], [[Яраслава Шакера|Яраславы Шакера]]. Пераклаў на беларускую мову паэтычныя кнігі ўкраінскіх пісьменнікаў Вікторыі Шэвель «На абцасах/На підборах» (Мінск, «Галіяфы», 2019) і Васіля Слапчука «Каранацыя палявога рамонка» (Мінск, «Колорград», 2019), «Кветкі на мінным полі» (Мінск, «Колорград», 2020). == Прызнанне == * 2019 г. Лаўрэат міжнароднай літаратурнай прэміі імя М. Бідэнкі за пераклад вершаў Міколы Бідэнкі (Украіна). * 2019 г. Лаўрэат міжнароднай літаратурнай прэміі імя Г. Скаварады за зборнік вершаў «Під лацканами споминів», перакладзены на ўкраінскую мову (Украіна). * 2020 г. Лаўрэат міжнароднай літаратурнай прэміі імя П. Куліша за высокі прафесіяналізм і важкі ўнёсак у папулярызацыю ўкраінскай літаратуры ў Рэспубліцы Беларусь (Украіна). == Творы == {{columns-list|colwidth=30em| === Раманы === * Пра каханне і не (1999) *Беларускі раман (2000) * Дачка (2016) * Прывітанне, Даша! (2010—2017) * Джала скарпіёна (2016—2022) * Хронікі Белых Рос: Адам і Ева (2016—2022) * Сёстры (2020) * Муза (2021—2022) * ''Трылогія «…І прыдбаў гэты дом»'' ** ...І прыдбаў гэты дом (2017) ** Адаптацыя (2018) ** Вольны птах (2021) === Аповесці === * Насця (1999) * Антыгерой (2010) * Шоўк. Гісторыя жарсці (2010) * Анёл і Траянда (2019) * Паэт і Паэтка (2021) * Мія (2022) === Апавяданні === * Адзін дзень Карыны Шарамет, або Вечная драма * Аліса * Без логікі * Без святла * Ваўчыца * Выбар * Вязень замка адзіноты * Вяртанне * Гульня ўяўлення * Добры чалавек Мазахаў * Ішоў дождж * Калюня * Кватэра, якая любіла цішыню * Кома * Крысціна * Макулатура * Начныя госці * "Олівер Твіст" * Развітанне з марай * Руская рулетка * Рыцар * Саша * Спатканне ў адну ноч * Спёка * Стаўроў * Трыпціх }} == Электронныя кнігі == * Волк (2012) — Проект «ПослеSLовие…» (Масква)[http://www.litmir.me/bd/?b=254548&p=1&CommentId=442524] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210804164232/https://www.litmir.me/bd/?b=254548&p=1&CommentId=442524 |date=4 жніўня 2021 }} * Прывітанне, Даша! (2016) — Выдавецтва Янушкевіча (Мінск)[http://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/pryvitanne_dasha_/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160727062622/http://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/pryvitanne_dasha_/ |date=27 ліпеня 2016 }} * Шоўк (2016) — Выдавецтва Янушкевіча (перавыданне папяровай кнігі) (Мінск)[http://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/shouk/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805071936/https://kniharnia.by/catalog/suchasnaya_proza/shouk/ |date=5 жніўня 2020 }} * Здравствуй, Даша! (2016) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў)[http://b2bc.ru/authors-20711.html]{{Недаступная спасылка}}[http://knigalit.ru/avtori/mikola-adam/][https://www.litres.ru/mikola-adam/zdravstvuy-dasha/] * Укус скорпиона (2016) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў)[http://b2bc.ru/authors-20711.html]{{Недаступная спасылка}}[http://knigalit.ru/avtori/mikola-adam/][https://www.litres.ru/mikola-adam/ukus-skorpiona/] * Хроники Беларутении (2016) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў) [https://www.litres.ru/mikola-adam/hroniki-belarutenii/?block_main=24152620&track=from_main] * Каждому свой ад (2016) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў)[https://www.litres.ru/mikola-adam/kazhdomu-svoy-ad/?block_main=24152620&track=from_main] * Дочка (2016) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў)[https://www.litres.ru/mikola-adam/dochka/] * Гульня ўяўлення (2017) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў) [https://www.litres.ru/m-kola-adam/gulnya-ya-lennya/] * Беларускі раман (2017) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў) [https://www.litres.ru/m-kola-adam/belaruski-raman/] * Мястэчка (2017) — Мультимедийное издательство Стрельбицкого (Кіеў) [https://www.litres.ru/m-kola-adam/myastechka/] == Спасылкі == * http://zviazda.by/be/news/20200314/1584162257-zaklyaty-skarb-abo-saga-nakanavannya * http://www.golos.com.ua/news/116540{{Недаступная спасылка}} * https://www.youtube.com/watch?v=0RCr-YCWAkc * https://www.youtube.com/watch?v=cxaZQLCBJwM * https://www.youtube.com/watch?v=J_jpOF6faQE&feature=share * http://kuryer-if.info/vixid-na-inshu-orbitu/#more-12980 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125011931/http://kuryer-if.info/vixid-na-inshu-orbitu/#more-12980 |date=25 студзеня 2025 }} {{DEFAULTSORT:Адам Мікола}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] fgjkt3zv0c95xrhoq443qslvkcsbhe8 0 162601 5201863 5109907 2026-09-18T10:12:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201863 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова |імя =Ложбан |саманазва =''la lojban'' |выява =[[Файл:Lojban logo.svg|150px]] |стваральнік =[[Група Лагічнай Мовы]] на базе мовы [[лаглан]] |рэгулюе =[[Група Лагічнай Мовы]] |рэйтынг = |катэгорыя =[[Лагічная мова]] |класіфікацыя =[[Апрыёрная мова]] |пісьменнасць =[[Лацінскі алфавіт]] }} '''Ложбан''' (''lojban'', вымаўляецца {{IPA|ˈloʒban}}) — [[штучная мова]], створаная дзеля даследавання пытання аб прыродзе мовы, галоўным чынам, аб уздзеянні мовы на мысленне. Ложбан быў сканструяваны, каб дапамагчы выражэнню яснай, лагічнай, недвухсэнсоўнай думкі. Фактычна граматыка з’яўляецца настолькі лагічнай, што яе афіцыйнае вызначэнне існуе як фармальная спецыфікацыя для праграмы <tt>yacc</tt> (камп’ютарная праграма, якая звычайна выкарыстоўваецца для кантралявання структуры мовы праграмавання). Але гэтая мова не для камп’ютараў, а для рэальнага ўжывання людзьмі. == Гісторыя == Мова паходзіць ад мовы [[лаглан]], створанай [[Джэймс Кук Браўн|Джэймсам Кукам Браўнам]] у 1955 годзе. Артыкул аб лаглане з’явіўся ў амерыканскай навуковай газеце [[Scientific American]] у чэрвені 1960 года. Паміж 1982 і 1984 узніклі рознагалоссі паміж доктарам Браўнам і некаторымі лагланістамі — галоўным чынам не з-за якасцяў мовы, а з-за таго, як арганізаваць справы [[Інстытут Лаглана|Інстытута Лаглана]]; паводле чутак, былі закранутыя ўзаемаадносіны паміж бакамі. Спрэчкі працягваліся, і Браўн зацвердзіў свае інтэлектуальныя правы на мову, так што людзі па-за межамі інстытута, здаецца, не маглі карыстацца ёй. У 1987 годзе некалькі лагланістаў пакінулі інстытут і стварылі новую мову, якая была падобнай па граматыцы, але дастаткова адрознівалася па лексіцы, каб не закранаць аўтарскія правы. Яны стварылі Інстытут Лагічнай Мовы, які зараз кантралюе развіццё мовы ложбан. Спачатку толькі формы каранёў адрозніваліся ў лаглане і ложбане; паступова дзве асацыяцыі развілі граматыкі сваіх моў у розных накірунках. == Колькасць людзей, валодаючых мовай == Толькі некалькі дзясяткаў чалавек здольны свабодна чытаць на ложбане, але толькі менш за 10 здольны свабодна размаўляць на гэтай мове. Каля 25 % лажбаністаў валодаюць эсперанта, 90 % валодаюць англійскай, але, нягледзячы на клопаты па распаўсюджанню мовы сярод іншамоўных асоб, ёсць толькі некалькі рускамоўных асоб і прынамсі адзін чалавек франкамоўны, які не валодае англійскай мовай. Тэарэтычна мова з’яўляецца простай, але практычна яна вельмі незвычайная, каб яе было магчыма лёгка вывучыць. Эксперыменты з лагланам і ложбанам прадэманстравалі, што чалавечая думка, верагодна, ''схільная'' да логікі, але не выкарыстоўвае яе ''поўнасцю'' ў мове. == Граматыка == === Вымаўленне і напісанне === Ложбан запісваецца такім чынам, што літары і гукі адпавядаюць адзін аднаму ў адным сэнсе. У мове выкарыстоўваюцца літары лацінскага алфавіта, за выключэннем h, q, w. У табліцы паказана вымаўленне паводле [[Міжнародны фанетычны алфавіт|міжнароднага фанетычнага алфавіта]]: {| | width="33%" valign="top" | {| class="wikitable" ! Літара !! Гук |- | a || [a] |- | b || [b] |- | c || [ʃ] |- | e || [e] |- | g || [g] |- | i || [i] |- | j || [ʒ] |} | width="33%" valign="top" | {| class="wikitable" ! Літара !! Гук |- | k || [k] |- | l || [l] |- | m || [m] |- | n || [n] |- | o || [o] |- | p || [p] |- | r || [r] |} | width="33%" valign="top" | {| class="wikitable" ! Літара !! Гук |- | s || [s] |- | t || [t] |- | u || [u] |- | v || [v] |- | x || [x] |- | y || [ə] |- | z || [z] |} |} Знакі прыпынку выкарыстоўваюцца для падзелу словаў, хаця іх канструкцыя дастаткова ўказвае на пачатак і канец: * коска ўказвае на падзел словаў; * кропка ўказвае на паўзу; * апостраф указвае, што галосныя літары вымаўляюцца асобна, відавочна, пры дапамозе вельмі мяккага [h]: ''i'a'' [iʰa]. Без апострафа групы галосных робяцца дыфтонгамі: * ''i'' на першым месцы робіцца [j]: ''ia'' [ja], ''ie'' [je], ''ii'' [ji], ''io'' [jo], ''iu'' [ju], ''iy'' [jə]; * ''i'' пасля іншай галоснай робіцца [j]: ''ai'' [aj], ''ei'' [ej], ''oi'' [oj]; * ''u'' перад іншай зычнай робіцца [w]: ''ua'' [wa], ''ue'' [we], ''ui'' [wi], ''uo'' [wo], ''uu'' [wu], ''uy'' [wə]; * ''u'' пасля іншай галоснай робіцца [w]: ''au'' [aw]. Націск падае на перадапошні склад. ''Шва'' (ненапружаны галосны гук, які пішуць ''y'') не лічыцца асобным складам. У іншамоўных імёнах націск у іншым месцы вызначаюць напісаннем націскнога склада вялікімі літарамі. За выключэннем гэтага выпадку, вялікія літары не выкарыстоўваюцца. Фразавая інтанацыя не патрабуецца: крык, пытанне, пачуцці гаворачага адлюстроўваюцца словамі, такім чынам, магчыма выказаць незадавальненне зусім спакойным голасам. == Прыклад тэксту == «Ойча наш» на мове ложбан: <blockquote> doi cevrini .iu noi zvati le cevzda do'u fu'e .aicai .e'ecai lo do cmene ru'i censa<br /> .i le do nobli turni be la ter. ku se cfari<br /> .i loi do se djica ba snada milno vi'e le cevzda .e .a'o la ter.<br /> (.i do nobli turni vi'e le cevzda .ebazake .a'o la ter.)<br /> (.i loi do se djica ba snada mulno vi'e le cevzda .e .a'o la ter)<br /> .i ko fraxu mi loi ri zu'o palci<br /> .ijo mi fraxu roda poi pacyzu'e xrani mi<br /> .i ko lidne mi fa'anai loi pacyxlu<br /> .i ko sepri'a mi loi palci </blockquote> == Кангрэсы == Штогадовы кангрэс Групы Лагічнай Мовы пад назвай ЛогФэст адбываецца ў Файрфілдзе ([[Віргінія]], [[ЗША]]) у сярэдзіне лета. == Спасылкі == * [http://www.lojban.org/eo/ Official Lojban Home Page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060626001327/http://www.lojban.org/eo/ |date=26 чэрвеня 2006 }} — старонка Групы Лагічнай Мовы * [http://www.lojban.org/wiki/ Вікі аб ложбане] (часткова па-англійску, часткова на ложбане) * [http://lojban.narod.ru/Ложбан Рускамоўная старонка аб ложбане]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.tlg/uci.edu/~opoudjis/lojbanbroshure/lesson/book1.html Ложбан для пачаткоўцаў]{{Недаступная спасылка}} {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе]] 1oa9vbhtgddvt5spfqjig1aozpdkkj1 0 164157 5201737 5119196 2026-09-18T07:32:21Z Autumndancer 168015 5201737 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Віцебск}} {{Навуковец}} '''Пётр Аляксандравіч Віцязь''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне распрацоўкі новых матэрыялаў, тэхналогій і машынабудавання. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994; чл.-кар. з 1989), доктар тэхнічных навук (1983), [[прафесар]] (1986). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991). Замежны член [[НАН Украіны]] (2021)<ref>[https://nas.gov.ua/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=7843 До складу Національної академії наук України обрано нових членів — ІНОЗЕМНИМИ ЧЛЕНАМИ НАН УКРАЇНИ ОБРАНО: по Відділенню фізико-технічних проблем матеріалознавства НАН України — ПЕТРА ОЛЕКСАНДРОВИЧА ВІТЯЗЯ]. </ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 6 жніўня 1936 года ў в. [[Блудзень]] [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Бярозаўскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). У 1960 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускі лесатэхнічны інстытут]]. З 1961 года — старшы інжынер, галоўны інжынер, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара лабараторыі парашковай металургіі [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]], з 1970 года — старшы выкладчык [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] і адначасова кіраўнік аддзела фізіка-хімічных даследаванняў НДІ парашковай металургіі. З 1977 года — намеснік дырэктара НДІ парашковай металургіі Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1980 года — першы намеснік генеральнага дырэктара Беларускага рэспубліканскага навукова-вытворчага аб’яднання парашковай металургіі і адначасова кіраўнік філіяла кафедры Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1992 года — дырэктар [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НДІ парашковай металургіі]] [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Беларускага дзяржаўнага навукова-вытворчага канцэрна парашковай металургіі]] і адначасова кіраўнік філіяла кафедры парашковай металургіі і тэхналогіі матэрыялаў Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі. З 1997 года — віцэ-прэзідэнт, з 2002 года — першы віцэ-прэзідэнт [[НАН Беларусі]], з 2004 года — першы намеснік старшыні Прэзідыума НАН Беларусі. З студзеня 2012 года — кіраўнік апарата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, з 2022 — начальнік упраўлення аэракасмічнай дзейнасці НАН Беларусі, галоўны навуковы супрацоўнік лабараторыі нанаструктурных матэрыялаў і звышцвёрдых матэрыялаў [[Аб’яднаны інстытут машынабудавання НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута машынабудавання НАН Беларусі]]. Адначасова ў 2018—2025 — намеснік кіраўніка [[Міжнародная асацыяцыя акадэмій навук|МААН]] <ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/dee/cqak1m2ysf82o0ejku5060i95d8bgkwv.pdf Постановление Совета МААН от 23 апреля 2018 года № 271]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/e2c/j1r1f7052ilv7qmr2g77s6uzj3gd2l4k.pdf Постановление Совета МААН от 18 сентября 2025 года № 389]</ref> == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне распрацоўкі тэарэтычных і практычных асноў стварэння порыстых парашковых матэрыялаў на аснове металічных і [[кераміка|керамічных]] парашкоў і неарганічных валокнаў: новых матэрыялаў з выкарыстаннем механічнага легіравання і плазмахімічнага сінтэзу; канструкцыйнай і функцыянальнай керамікі з падвышанай глейкасцю разбурэння; тэрмадынамічнага мадэлявання працэсаў [[плазма|плазменных]] плыняў часціц [[метал]]аў і тэхналогій ўмацавання і аднаўлення дэталяў метадамі газатэрмічнага нанясення пакрыццяў. Пад яго кіраўніцтвам і пры яго асабістым удзеле распрацавана больш за 60 новых тэхналогій і матэрыялаў, па якіх асвоена доследная і прамысловая вытворчасць вырабаў для сельскагаспадарчага машынабудавання, аўтамабілебудавання, станкабудавання і спецыяльнай тэхнікі. Аўтар больш за 700 навуковых прац, у т. л. 35 манаграфій, больш за 200 [[вынаходніцтва]]ў. == Асноўныя працы == * Пористые порошковые материалы и изделия из них. Мн.: Вышэйшая школа, 1987 (совм. с В. М. Капцевичем, В. К. Шелегом). * Механически легированные сплавы на основе алюминия и меди. Мн.: Беларуская навука, 1998 (совм. с Ф. Г. Ловшенко, Г. Ф. Ловшенко). * Структура и свойства конструкционной керамики на основе сиалонов. Мн.: Технопринт, 2002 (в соавт. Е. С. Голубцовой, Б. А. Камдиным, Х.-Й.Ритцхаунт-Кляйсел). * Синтез и применение сверхтвердых материалов. Мн.: Белорусская наука, 2005 (совместно с В. Д. Грицук, В. Т. Сенють). * Основы нанесения износостойких, коррозионно-стойких и теплозащитных покрытий. Мн., 2006 (совм. с А. Ф. Ильющенко, А. И. Шевцовым). * Материаловедение. Мн.: ИВЦ Минфина, 2008 (в соавт.). * Технологии конструкционных наноструктурных материалов. Мн., 2011 (в соавт.). * Алмазосодержащие абразивные нанокомпозиты. Мн., 2012 (в соавт.). * Наноматериаловедение. Мн., 2015 (в соавт.). == Прэміі і ўзнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР (1980) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых порыстых матэрыялаў і вырабаў на аснове металічных парашкоў'' * Ордэн Дружбы народаў (1986) * Прэмія Савета Міністраў СССР (1987) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых парашковых матэрыялаў і вырабаў'' * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1996) * Ордэн Айчыны III ступені (2001) * Прэмія НАН Беларусі і Сібірскага аддзялення РАН імя акадэміка В. А. Капцюга (2002) * Прэмія акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2007) * Ордэн Айчыны II ступені (2009) * Прэмія РАН і НАН Беларусі (2012) * медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» III ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 Решение Высшего Евразийского Экономического Совета от 8 мая 2015 года № 4 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225162754/https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 |date=25 лютага 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Віцязь Пётр Аляксандравіч|173—174}} * Национальная академия наук Беларуси: энциклопедический справочник. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 599 с.: ил. — ISBN 978-985-08-2046-4 — С. 101—102. == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/vityaz.php Члены Акадэміі — ВІЦЯЗЬ Пётр Аляксандравіч] * [http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm Біяграфія на сайце Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190112090429/http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm |date=12 студзеня 2019 }} * [https://csl.bas-net.by/personalii/87948/vityaz-petr-aleksandrovich/ Пётр Аляксандравіч Віцязь] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|133800|Віцязь Пётр Аляксандравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віцязь Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Металазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума НАНБ]] e8xz8ldclb03mvtdwvgo5l6g2hs4ty2 5201738 5201737 2026-09-18T07:32:39Z Autumndancer 168015 5201738 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Віцязь}} {{Навуковец}} '''Пётр Аляксандравіч Віцязь''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне распрацоўкі новых матэрыялаў, тэхналогій і машынабудавання. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994; чл.-кар. з 1989), доктар тэхнічных навук (1983), [[прафесар]] (1986). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991). Замежны член [[НАН Украіны]] (2021)<ref>[https://nas.gov.ua/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=7843 До складу Національної академії наук України обрано нових членів — ІНОЗЕМНИМИ ЧЛЕНАМИ НАН УКРАЇНИ ОБРАНО: по Відділенню фізико-технічних проблем матеріалознавства НАН України — ПЕТРА ОЛЕКСАНДРОВИЧА ВІТЯЗЯ]. </ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 6 жніўня 1936 года ў в. [[Блудзень]] [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Бярозаўскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). У 1960 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускі лесатэхнічны інстытут]]. З 1961 года — старшы інжынер, галоўны інжынер, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара лабараторыі парашковай металургіі [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]], з 1970 года — старшы выкладчык [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] і адначасова кіраўнік аддзела фізіка-хімічных даследаванняў НДІ парашковай металургіі. З 1977 года — намеснік дырэктара НДІ парашковай металургіі Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1980 года — першы намеснік генеральнага дырэктара Беларускага рэспубліканскага навукова-вытворчага аб’яднання парашковай металургіі і адначасова кіраўнік філіяла кафедры Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1992 года — дырэктар [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НДІ парашковай металургіі]] [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Беларускага дзяржаўнага навукова-вытворчага канцэрна парашковай металургіі]] і адначасова кіраўнік філіяла кафедры парашковай металургіі і тэхналогіі матэрыялаў Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі. З 1997 года — віцэ-прэзідэнт, з 2002 года — першы віцэ-прэзідэнт [[НАН Беларусі]], з 2004 года — першы намеснік старшыні Прэзідыума НАН Беларусі. З студзеня 2012 года — кіраўнік апарата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, з 2022 — начальнік упраўлення аэракасмічнай дзейнасці НАН Беларусі, галоўны навуковы супрацоўнік лабараторыі нанаструктурных матэрыялаў і звышцвёрдых матэрыялаў [[Аб’яднаны інстытут машынабудавання НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута машынабудавання НАН Беларусі]]. Адначасова ў 2018—2025 — намеснік кіраўніка [[Міжнародная асацыяцыя акадэмій навук|МААН]] <ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/dee/cqak1m2ysf82o0ejku5060i95d8bgkwv.pdf Постановление Совета МААН от 23 апреля 2018 года № 271]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/e2c/j1r1f7052ilv7qmr2g77s6uzj3gd2l4k.pdf Постановление Совета МААН от 18 сентября 2025 года № 389]</ref> == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне распрацоўкі тэарэтычных і практычных асноў стварэння порыстых парашковых матэрыялаў на аснове металічных і [[кераміка|керамічных]] парашкоў і неарганічных валокнаў: новых матэрыялаў з выкарыстаннем механічнага легіравання і плазмахімічнага сінтэзу; канструкцыйнай і функцыянальнай керамікі з падвышанай глейкасцю разбурэння; тэрмадынамічнага мадэлявання працэсаў [[плазма|плазменных]] плыняў часціц [[метал]]аў і тэхналогій ўмацавання і аднаўлення дэталяў метадамі газатэрмічнага нанясення пакрыццяў. Пад яго кіраўніцтвам і пры яго асабістым удзеле распрацавана больш за 60 новых тэхналогій і матэрыялаў, па якіх асвоена доследная і прамысловая вытворчасць вырабаў для сельскагаспадарчага машынабудавання, аўтамабілебудавання, станкабудавання і спецыяльнай тэхнікі. Аўтар больш за 700 навуковых прац, у т. л. 35 манаграфій, больш за 200 [[вынаходніцтва]]ў. == Асноўныя працы == * Пористые порошковые материалы и изделия из них. Мн.: Вышэйшая школа, 1987 (совм. с В. М. Капцевичем, В. К. Шелегом). * Механически легированные сплавы на основе алюминия и меди. Мн.: Беларуская навука, 1998 (совм. с Ф. Г. Ловшенко, Г. Ф. Ловшенко). * Структура и свойства конструкционной керамики на основе сиалонов. Мн.: Технопринт, 2002 (в соавт. Е. С. Голубцовой, Б. А. Камдиным, Х.-Й.Ритцхаунт-Кляйсел). * Синтез и применение сверхтвердых материалов. Мн.: Белорусская наука, 2005 (совместно с В. Д. Грицук, В. Т. Сенють). * Основы нанесения износостойких, коррозионно-стойких и теплозащитных покрытий. Мн., 2006 (совм. с А. Ф. Ильющенко, А. И. Шевцовым). * Материаловедение. Мн.: ИВЦ Минфина, 2008 (в соавт.). * Технологии конструкционных наноструктурных материалов. Мн., 2011 (в соавт.). * Алмазосодержащие абразивные нанокомпозиты. Мн., 2012 (в соавт.). * Наноматериаловедение. Мн., 2015 (в соавт.). == Прэміі і ўзнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР (1980) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых порыстых матэрыялаў і вырабаў на аснове металічных парашкоў'' * Ордэн Дружбы народаў (1986) * Прэмія Савета Міністраў СССР (1987) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых парашковых матэрыялаў і вырабаў'' * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1996) * Ордэн Айчыны III ступені (2001) * Прэмія НАН Беларусі і Сібірскага аддзялення РАН імя акадэміка В. А. Капцюга (2002) * Прэмія акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2007) * Ордэн Айчыны II ступені (2009) * Прэмія РАН і НАН Беларусі (2012) * медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» III ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 Решение Высшего Евразийского Экономического Совета от 8 мая 2015 года № 4 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225162754/https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 |date=25 лютага 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Віцязь Пётр Аляксандравіч|173—174}} * Национальная академия наук Беларуси: энциклопедический справочник. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 599 с.: ил. — ISBN 978-985-08-2046-4 — С. 101—102. == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/vityaz.php Члены Акадэміі — ВІЦЯЗЬ Пётр Аляксандравіч] * [http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm Біяграфія на сайце Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190112090429/http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm |date=12 студзеня 2019 }} * [https://csl.bas-net.by/personalii/87948/vityaz-petr-aleksandrovich/ Пётр Аляксандравіч Віцязь] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|133800|Віцязь Пётр Аляксандравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віцязь Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Металазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума НАНБ]] svuk5uljrmwffndtejmkvi5wr4m7ew2 5201803 5201738 2026-09-18T08:43:49Z M.L.Bot 261 5201803 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Віцязь (значэнні){{!}}Віцязь}} {{Навуковец}} '''Пётр Аляксандравіч Віцязь''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне распрацоўкі новых матэрыялаў, тэхналогій і машынабудавання. Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994; чл.-кар. з 1989), доктар тэхнічных навук (1983), [[прафесар]] (1986). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1991). Замежны член [[НАН Украіны]] (2021)<ref>[https://nas.gov.ua/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=7843 До складу Національної академії наук України обрано нових членів — ІНОЗЕМНИМИ ЧЛЕНАМИ НАН УКРАЇНИ ОБРАНО: по Відділенню фізико-технічних проблем матеріалознавства НАН України — ПЕТРА ОЛЕКСАНДРОВИЧА ВІТЯЗЯ]. </ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 6 жніўня 1936 года ў в. [[Блудзень]] [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Бярозаўскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). У 1960 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускі лесатэхнічны інстытут]]. З 1961 года — старшы інжынер, галоўны інжынер, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара лабараторыі парашковай металургіі [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]], з 1970 года — старшы выкладчык [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]] і адначасова кіраўнік аддзела фізіка-хімічных даследаванняў НДІ парашковай металургіі. З 1977 года — намеснік дырэктара НДІ парашковай металургіі Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1980 года — першы намеснік генеральнага дырэктара Беларускага рэспубліканскага навукова-вытворчага аб’яднання парашковай металургіі і адначасова кіраўнік філіяла кафедры Беларускага політэхнічнага інстытута, з 1992 года — дырэктар [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|НДІ парашковай металургіі]] [[Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі|Беларускага дзяржаўнага навукова-вытворчага канцэрна парашковай металургіі]] і адначасова кіраўнік філіяла кафедры парашковай металургіі і тэхналогіі матэрыялаў Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі. З 1997 года — віцэ-прэзідэнт, з 2002 года — першы віцэ-прэзідэнт [[НАН Беларусі]], з 2004 года — першы намеснік старшыні Прэзідыума НАН Беларусі. З студзеня 2012 года — кіраўнік апарата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, з 2022 — начальнік упраўлення аэракасмічнай дзейнасці НАН Беларусі, галоўны навуковы супрацоўнік лабараторыі нанаструктурных матэрыялаў і звышцвёрдых матэрыялаў [[Аб’яднаны інстытут машынабудавання НАН Беларусі|Аб’яднанага інстытута машынабудавання НАН Беларусі]]. Адначасова ў 2018—2025 — намеснік кіраўніка [[Міжнародная асацыяцыя акадэмій навук|МААН]] <ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/dee/cqak1m2ysf82o0ejku5060i95d8bgkwv.pdf Постановление Совета МААН от 23 апреля 2018 года № 271]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/upload/iblock/e2c/j1r1f7052ilv7qmr2g77s6uzj3gd2l4k.pdf Постановление Совета МААН от 18 сентября 2025 года № 389]</ref> == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне распрацоўкі тэарэтычных і практычных асноў стварэння порыстых парашковых матэрыялаў на аснове металічных і [[кераміка|керамічных]] парашкоў і неарганічных валокнаў: новых матэрыялаў з выкарыстаннем механічнага легіравання і плазмахімічнага сінтэзу; канструкцыйнай і функцыянальнай керамікі з падвышанай глейкасцю разбурэння; тэрмадынамічнага мадэлявання працэсаў [[плазма|плазменных]] плыняў часціц [[метал]]аў і тэхналогій ўмацавання і аднаўлення дэталяў метадамі газатэрмічнага нанясення пакрыццяў. Пад яго кіраўніцтвам і пры яго асабістым удзеле распрацавана больш за 60 новых тэхналогій і матэрыялаў, па якіх асвоена доследная і прамысловая вытворчасць вырабаў для сельскагаспадарчага машынабудавання, аўтамабілебудавання, станкабудавання і спецыяльнай тэхнікі. Аўтар больш за 700 навуковых прац, у т. л. 35 манаграфій, больш за 200 [[вынаходніцтва]]ў. == Асноўныя працы == * Пористые порошковые материалы и изделия из них. Мн.: Вышэйшая школа, 1987 (совм. с В. М. Капцевичем, В. К. Шелегом). * Механически легированные сплавы на основе алюминия и меди. Мн.: Беларуская навука, 1998 (совм. с Ф. Г. Ловшенко, Г. Ф. Ловшенко). * Структура и свойства конструкционной керамики на основе сиалонов. Мн.: Технопринт, 2002 (в соавт. Е. С. Голубцовой, Б. А. Камдиным, Х.-Й.Ритцхаунт-Кляйсел). * Синтез и применение сверхтвердых материалов. Мн.: Белорусская наука, 2005 (совместно с В. Д. Грицук, В. Т. Сенють). * Основы нанесения износостойких, коррозионно-стойких и теплозащитных покрытий. Мн., 2006 (совм. с А. Ф. Ильющенко, А. И. Шевцовым). * Материаловедение. Мн.: ИВЦ Минфина, 2008 (в соавт.). * Технологии конструкционных наноструктурных материалов. Мн., 2011 (в соавт.). * Алмазосодержащие абразивные нанокомпозиты. Мн., 2012 (в соавт.). * Наноматериаловедение. Мн., 2015 (в соавт.). == Прэміі і ўзнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР (1980) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых порыстых матэрыялаў і вырабаў на аснове металічных парашкоў'' * Ордэн Дружбы народаў (1986) * Прэмія Савета Міністраў СССР (1987) — ''за распрацоўку і ўкараненне ў народную гаспадарку новых парашковых матэрыялаў і вырабаў'' * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1996) * Ордэн Айчыны III ступені (2001) * Прэмія НАН Беларусі і Сібірскага аддзялення РАН імя акадэміка В. А. Капцюга (2002) * Прэмія акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы (2007) * Ордэн Айчыны II ступені (2009) * Прэмія РАН і НАН Беларусі (2012) * медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» III ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 Решение Высшего Евразийского Экономического Совета от 8 мая 2015 года № 4 «О награждении медалью „За вклад в создание Евразийского экономического союза“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225162754/https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91500071 |date=25 лютага 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Віцязь Пётр Аляксандравіч|173—174}} * Национальная академия наук Беларуси: энциклопедический справочник. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 599 с.: ил. — ISBN 978-985-08-2046-4 — С. 101—102. == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/vityaz.php Члены Акадэміі — ВІЦЯЗЬ Пётр Аляксандравіч] * [http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm Біяграфія на сайце Рэспубліканскай навукова-тэхнічнай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190112090429/http://rntbcat.org.by/izobr/Vityaz.htm |date=12 студзеня 2019 }} * [https://csl.bas-net.by/personalii/87948/vityaz-petr-aleksandrovich/ Пётр Аляксандравіч Віцязь] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|133800|Віцязь Пётр Аляксандравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віцязь Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Металазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Прэзідыума НАНБ]] lh115kahni3oj10fcl44pl5192vohsj 0 166178 5201562 5110804 2026-09-17T19:35:55Z JerzyKundrat 174 /* Турыстычная інфармацыя */ 5201562 wikitext text/x-wiki {{значэнні|тып=тапонім|Аранчыцы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Аранчыцы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Church of the Exaltation of the Holy Cross, Arančycy 001.Jpeg |подпіс = [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|Крыжаўзвіжанская царква]] |lat_deg= 52|lat_min= 27|lat_sec=49.6 |lon_deg= 24|lon_min= 32|lon_sec=18.7 |CoordAddon = type:city(14600)_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 346 |насельніцтва = 803 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1632 |паштовы індэкс = 225149<ref name="belpost">{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/oranchicy-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Оранчицы|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = СААТА |лічбавы ідэнтыфікатар = 1256835036 |катэгорыя ў Commons = Arančycy |сайт = |OpenStreetMap = 242984346 }} '''Ара́нчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arančycy}}, {{lang-ru|Оранчицы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. За 12 кіламетраў на поўнач ад [[Пружаны|Пружан]], 75 кіламетраў ад [[Брэст]]а. [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі Мінск-Брэст. == Назва == Паводле пружанскай краязнаўцы В. Церахавай, назва вёскі паходзіць ад роду Аранскіх, якія пасяліліся тут у XVI стагоддзі. На яе думку, іх прозвішча паходзіць ад роду дзейнасці, якім яны нібыта займаліся, — «араць»<ref>{{артыкул|аўтар = Вера Церахава.|загаловак = Паселішчы роднага края|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 6 сакавіка 2013|нумар = 18, 9563|старонкі = 4}}</ref>. У гэтым жа рэгіёне фіксаваліся таксама прозвішчы Араноўскі ([[Кобрын|Кобрынь]]), Аранеўскі ([[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J3JV-M?i=385&cat=782462 </ref>. Ёсць латышскае ''Arans''<ref>https://uzvardi.lv/surname/809189</ref>. Паблізу, на польскай карце 1933 г. пазначанае Аранава (''Oranowo'', пад [[Бармуты]]). == Гісторыя == Падчас караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] Аранскія залажылі тут маёнтак і ў 1560 годзе збудавалі драўляны палац на цагляным падмурку. Па ймю ўласнікаў мясцовасць атрымала назву Аранчыцы. Пазней маёнтак перайшоў да [[Іжыцкія|Іжыцкіх]], а пасля ў якасці пасагу дастаўся Ігнацыю Ляжэнскаму, афіцэру [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]]. Яго партрэт у мундзіры паручніка пешай літоўскай гвардыі вісеў у Аранчыцах да 1939 года<ref name="Łeżeńscy">{{артыкул|аўтар = Cezary Łeżeński.|загаловак = Ród Łeżeńskich na Białorusi|спасылка = http://brama.brestregion.com/nomer21/artic14.shtml|выданне = [[Гістарычная брама]]|год = 2003|нумар = 1, 21|мова = pl}}</ref>. За [[Расійская імперыя|расійскім]] часам — у [[Ліноўская воласць|Ліноўскай воласці]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], з вёскай Лінёўка 487 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]], царква<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|413|Orańczyce (1)}}</ref>. [[Маёнтак]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|413|Orańczyce (2)}}</ref> [[Утгафы|Утгафаў]] Лінёва, 869 дзесяцін<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230|Linówka (2)}}</ref>. У 1886 годзе ў вёсцы 384 жыхары, 38 двароў, [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|праваслаўная царква]], [[піцейны дом]]. Паводле перапісу 1897—523 жыхары, 73 двары. На пачатку XX стагоддзя 429 жыхароў. У 1906 годзе адбылося хваляванне сялян Аранчыцаў і вакольных вёсак, жорстка здушанае ўладамі, 20 чалавек кінутыя ў турму. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — вёска<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/oranczyce_1.html| title = Orańczyce, вёска| publisher = Radzima.net| date = 27 жніўня 2012}}</ref> і [[фальварак]] у [[гміна Лінова|гміне Лінова]] [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/oranczyce.html| title = Orańczyce, фальварак| publisher = Radzima.net| date = 27 жніўня 2012}}</ref>. У 1921 годзе ў вёсцы 371 жыхар, 71 двор, у фальварку 35 жыхароў, 4 дамы. У верасні-кастрычніку 1939 года бальшавікі знішчылі [[Сядзібна-паркавы комплекс Ляжэнскіх (Аранчыцы)|сядзібу Ляжэнскіх]]. Магіла Юзафы Ляжэнскай (з Дэрамераў) знаходзіцца на каталіцкіх могілках у Пружане<ref name="Łeżeńscy" />. З 15 студзеня 1940 вёска ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У [[1940]] годзе з чыгуначнай станцыі Аранчыцы адбываліся [[Рэпрэсіі ў БССР|дэпартацыі насельніцтва]] далучанай [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]] ў [[Архангельская вобласць|Архангельскую]] і [[Кустанайская вобласць|Кустанайскую]] вобласці [[РСФСР]]<ref>{{cite web|date = 28 кастрычніка 2011|url = http://baranavichy.at.tut.by/Vyvaz_1940.html|title = Прымусовыя вывазы людзей з Зах. Беларусі ў 1940 г., чыгуначный транспарт|publisher = Баранавічы ва ўспамінах|access-date = 11 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20120205005131/http://baranavichy.at.tut.by/Vyvaz_1940.html|archive-date = 5 лютага 2012|url-status = dead}}</ref>. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы 645 жыхароў; у 1970 годзе — 682 жыхары, 215 двароў; у 2003—900 жыхароў, 375 двароў. У 1987 годзе да Аранчыц далучана вёска [[Ліновачка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * [[1886]] — 384 жыхары, 38 двароў; [[1897]] — 523 жыхары, 73 двары. * пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] — 429 жыхароў. * [[1921]] — 371 жыхар, 71 двор. * [[1959]] — 645 жыхароў; [[1970]] — 682 жыхары, 215 двароў. * [[1995]] — 939 жыхароў, 369 двароў. * [[2003]] — 900 жыхароў, 375 двароў; [[2005]] — 907 жыхароў, 369 двароў<ref name="givb">Аранчыцы // {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 489</ref>; [[2012]] — 803 жыхары, 346 двароў. == Транспарт == Чыгуначная станцыя Аранчыцы на лініі [[Брэст]] — [[Баранавічы]]. Аўтамабільныя дарогі {{Код дарогі|Дарога Н528, Беларусь|Н528|white|red|red}} Аранчыцы — [[Бакуны, Ліноўскі сельсавет|Бакуны]] — [[Вінец]] і {{Код дарогі|Дарога Н551, Беларусь|Н551|white|red|red}} Аранчыцы — [[Млынок (Пружанскі раён)|Млынок]]<ref>{{cite web| date = 27 жніўня 2012| url = http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| title = Решение Брестского областного исполнительного комитета от 22 декабря 2007 г. №1094 «Об утверждении перечня местных автомобильных дорог Брестской области»| work = Спецпраект «Зона»| publisher = [[Валерый Леванеўскі]]| language = ru| access-date = 11 лістапада 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306001420/http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| archive-date = 6 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. == Інфраструктура == * Птушкафабрыка * Збожжапрыёмнае прадпрыемства, міжраённая гандлёвая база * Сярэдняя школа * Бібліятэка і клуб == Славутасці == * [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|Крыжаўзвіжанская царква]] * Магіла ахвяр фашызму (1941—1944), абеліск (1975) === Страчаная спадчына === * [[Сядзібна-паркавы комплекс Ляжэнскіх (Аранчыцы)|Сядзіба Ляжэнскіх]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{крыніцы/БелЭн|1|Ара́нчыцы||453}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/aranchycy.html Аранчыцы] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/oranchicy/}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Аранчыцы| ]] 9s1igzxng5gi2za12g6v4q6nardsede 0 166425 5201454 5200943 2026-09-17T14:27:49Z M.L.Bot 261 5201454 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rigasiebmacher.JPG|thumb|right|200px|Герб рыжскіх архібіскупаў (І. Зібмахер, 1605).]] '''Архібіскупы рыжскія''' фармальна прызначаліся [[Папства|Папам Рымскім]] і імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і з’яўляліся як духоўнымі, так і свецкімі кіраўнікамі [[Рыжскае архібіскупства|Рыжскага архібіскупства]], а таксама вяршэнствавалі над 7 біскупамі Лівоніі і Прусіі. За ўсю гісторыю Рыжскага архібіскупства яго ўзначальвалі 20 архібіскупаў і 4 лівонскія біскупы. Пасля аднаўлення рыжскага біскупства пад уладай ВКЛ і Рэчы Паспалітай у 1582 г. біскупская сталіца Інфлянтаў была перанесеная ў [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Вендэн]]. == Спіс лівонскіх (рыжскіх) біскупаў == * [[Мейнард Зегеберг]], 1186 — 14.08.1196 * [[Бертольд Шультэ]], 1196 — 24.07.1198 * [[Альберт Буксгеўдэн]], 1199 — 17.01.1229 * [[Мікалай Наўэн]], 1229—1253 == Спіс рыжскіх архібіскупаў == * [[Альберт II Зуэрбер]] 1245—1273 * [[Іаган I Лунен]], 1273—1284 * [[Іаган II Фехта]], 1285—1294 * [[Іаган III Шверын]], 1294 ?1300 * [[Ізарнус Фантыяна]] 1300—1302 * [[Енс Лунд]], 1302—1304 * [[Фрыдрых Пернштэйн]], 1304—1341 * [[Энгельберт Долен]], 1341—1347 * [[Бромхальд Фюнфгаўзен]], 1348—1369 * [[Зігфрыд Бломберг]] 1370—1374 * [[Іаган IV Зінтэн]], 1374—1393 * [[Іаган V Валенродэ]], 1393—1418 * [[Іаган Амбундзі|Іаган VI Амбундзі]], 1418—1424<ref>{{cite book |title=Das Stift Neumünster in Würzburg |last=Wendehors |first=Alfred |year=1989 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=3110120577 |page=503 |language=de |url=http://books.google.com/books?id=CnkB23QthD8C&pg=PA503&dq |access-date=2009-07-22 }}</ref> * [[Хенінг Шарпенберг]], 1424—1448 * [[Сільвестр Стодэвешэр]], 1448—1479 * [[Sede vacante]] (незанята), 1479—1484 * [[Міхаэль Хільдэбранд]], 1484—1509 * [[Яспер Ліндэ]], 1509—1524 * [[Іаган VII Бланкенфельд]], 1524—1527 * [[Томас Шонінг]], 1528—1539 * [[Вільгельм Брандэнбург|Вільгельм Гогенцолерн (Брандэнбурскі)]], 1539—1563 == Гл. таксама == * [[Рэвельскае біскупства]] * [[Рыжскае архібіскупства]] * [[Магістры Лівонскага ордэна]] * [[Спіс курляндскіх біскупаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія| ]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Латвіі| ]] [[Катэгорыя:Лівонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] jupqb5kpl09n4g9i29muomoz1if823u 0 166931 5201742 5200094 2026-09-18T07:37:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201742 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод. == Біяграфія == Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)<ref name="МарозСН23">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.</ref>. Па адукацыі інжынер<ref>''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука. == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.<ref name="МарозСН23"/> Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.<ref name="МарозСН23"/> Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.<ref name="МарозСН23"/> Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс<ref name="МарозСН23"/>. Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)<ref name="МарозСН23"/>. Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52</ref> У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52</ref>. У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе<ref>[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]</ref>. 100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21</ref>. [[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]] У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»<ref>[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. "Шпацыры па старой Лідзе" Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]</ref>. Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: "Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, "шматслойная" і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём "здабытага" ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а "давяраецца" яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д."<ref>[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе" // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]</ref>. У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства». У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…». У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»<ref>[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]</ref>. Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.<ref name="МарозСН23"/> Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.<ref name="МарозСН23"/> Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў. Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы<ref>''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.</ref>. == Ацэнкі == Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце<ref name="МарозСН24">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.</ref>. У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»<ref>{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”|access-date=2024-03-29|archive-date=29 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329174205/https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|url-status=dead}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == Паводле<ref>Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.</ref>: === Кнігі === * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/175584361/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%BE%D0%B9_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D1%85%D0%BE%D1%86%D1%8C_%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D0%B5_%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D1%83_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B4_%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_242_%D1%81 «Той дом, хоць невялікі, але мілы воку…» : Маёнткі на захад ад Ліды.] Издательские решения, 2026. — 242 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с. * Лаўрэш Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с. * Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с. * Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с. * Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с. * Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с. ==== Укладанне і пераклад ==== * [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с. * ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с. * [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с. * [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с. * [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с. * Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с. * ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с. * ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с. * ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с. * ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8 * ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с. * ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с. * ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8 * [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. 2026. — 368 с. * ''Лоранц Станіслаў''. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц. 2026. — 74 с. * ''Кіркор Адам''. [https://www.academia.edu/172314044/%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%97_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D1%8B_2026_204_%D1%81 З успамінаў беспрытульнага Сабары : Літоўскія карціны]. 2026. — 204 с. === Артыкулы === ;2026 * [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29; Каміла Юрэвіч з Нарбутаў. Ліст да Аляксандры М.... // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 30-33.] * [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026. * [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026. * [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026. * Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026. ;2025 * [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025. * [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213. * Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025. * Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. * [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025. * [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025. * [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025. * [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025. ;2024 * [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80. * Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24. * Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15. * Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208. * [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82. * [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74. * [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88. * [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82. * Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка. * Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня. * [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50. * [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня. * Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня. * [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85. * [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59. * Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024. * Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024. * [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46. * Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка. ;2023 * [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41. * Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70. * [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.] * [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192. * Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49. * [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35. * Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58. * Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54. * [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня. * Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка. * Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка. * Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня. * Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня. * Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня. * [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня. * Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка. * Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60. * Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка. * Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65. * 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23. * Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69. ;2022 * Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178. * Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23. * Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228. * Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490. * Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45. * Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29. * Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38. * Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150. * 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада. * Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42. ;2021 * Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня. * Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109. * Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка. * Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка. * Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28. * Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44. * Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17. * Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня. * Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня. * Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня. * Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54. * Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка. * Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305. * Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104. * Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29. * Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54. * Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58. * Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41. * Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74. * Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51. * Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59. * Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200. ;2020 * Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня. * «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20. * Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100. * Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31. * Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80. * Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248. * Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59. * Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19. * Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30. * Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45. * Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня. * Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32. * Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21. * Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79. * Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19. * Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71. * Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77. ;2019 * Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18. * Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня. * Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага. * Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка. * Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23. * Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22. * «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37. * Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня. * Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня. * Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122. * Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня. * Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня. * Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня. * Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33. * Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня. * Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка. * Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40. * Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53. * Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада. * Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34. * Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8. * Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14. * Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90. * Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52. * Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15. * Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7. * LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61. * Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42. ;2018 * Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня. * Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня. * Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня. * Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15. * Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125. * Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада. * Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50. * Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38. * Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28. * Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139. * Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256. * Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня. * Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122. * Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня. * Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10. * Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16. * Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17. * Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51. * Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41. * Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12. * Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15. * Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40. * Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60. * Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня. ;2017 * Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня * Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня. * Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка. * Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка. * Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня. * Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38. * Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70. * Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая. * Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня. * Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня. * 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня. * Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39. * Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45. * З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня. * Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132. * Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня. * Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня. * Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня. * Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня. * «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня. * Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня. * Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104. * Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка. * Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада. * Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16. * Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня. * Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19. * Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48. * Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40. * Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42. * Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38. ;2016 * Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня. * Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня. * Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага. * Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113. * Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка. * Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154. * Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка. * 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня. * Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня. * На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня. * Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня. * Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139. * Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня. * Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня. * Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня. * Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29. * Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня. * Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада. * Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58. * Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада. * Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130. * Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада. * 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19. * Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60. * 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12. * Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40. * Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&nbsp;°C. 11-13. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16. * Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25. * Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51. ;2015 * Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65. * Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153. * Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня. * Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105. * Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132. * Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165. * Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня. * Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня. * Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня. * Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня. * Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140. * 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84. * Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада. * Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня. * 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9. * Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21. * Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22. * Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89. ;2014 * Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня. * Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64. * Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58. * Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232. * Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129. * Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка. * Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка. * Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня. * Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня. * Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98. * Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85. * Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня. * Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня. * Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня. * Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня. * Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94. * Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня. * Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка. * «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333. * Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125. * Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада. * Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10. * Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25. * Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62. * Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79. * Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64. ;2013 * Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58. * Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179. * Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка * Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка * Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118. * Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15. * Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12. * Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня. * Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141. * Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня. * Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97. * Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131. * Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73. * Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78. * Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня. * Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада. * Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103. * Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74. * Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54. * Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313. ;2012 * Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага. * Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100. * Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39. * Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61. * Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня. * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012. * Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100. * Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124. * Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня. * След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186. * Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48. * Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада. * Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня. * Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36. ;2011 * Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага. * Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2. * Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня. * Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня. * Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня. * «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126. * След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92. * Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200. * Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня. * Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16. * Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366. * Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45. * Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28. ;2010 * Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня. * Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175. * Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня. * Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня. * Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня. * Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105. * Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156. * Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188. ;2009 * Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка. * Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка. * Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27. * Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня. * Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня. * Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня. * Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214. * Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339. * Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316. * Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88. * Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48. ;2008 * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка. * У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня. * Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка. * Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня. * Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага. * Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118. ;2000—2007 * Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2. * Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26. * Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня. * Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня. * Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка. * Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада. * Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166. * Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11. * Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212. * Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34. * Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24. * Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141. * Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1. * Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага. * ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня. * Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1 * ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7. * ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24. * [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26. * ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая. * ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г. * [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая. * {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ * ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка. * ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18. * ''Сяргей Чыгрын''. Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }} * Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі * Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў! * ''Комягина Ольга'' Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY * ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда * [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць * Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4. * [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка. * ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.] * ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023. * ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}} * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43. * [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4. * ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024. * ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024. * ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026. * ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026. * ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе"] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026. *[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? "Фарны касцёл у Лідзе"] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] kdaq2q9zsero489i00wnytuavhkzvo2 0 171701 5201633 4436228 2026-09-18T00:15:17Z IshaBarnes 124956 удакладненне спасылкі 5201633 wikitext text/x-wiki {{redirect|Чырвоны Барон}} {{іншыя значэнні|фон Рыхтгофен}} {{Ваенны дзеяч |імя = Манфрэд Альбрэхт Фрайхер фон Рыхтгофен<br />Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen |дата нараджэння = 2.05.1892 |дата смерці = 21.04.1918 |месца нараджэння = |месца смерці = [[Во-сюр-Сом]], {{Месца смерці|дэпартамент Сома|ў дэпартаменце Сома}}, [[Пікардыя]], [[Францыя]] |выява = Bundesarchiv Bild 183-R18508, Manfred v. Richthofen.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = Манфрэд Альбрэхт фон Рыхтгофен, 1917 |мянушка = Чырвоны барон |прыналежнасць = {{Сцяг Германскай імперыі}} [[Германская імперыя]] |гады службы = |званне = [[Ротмістр|Рытмайстар (Ротмістр)]] |род войскаў = [[Люфтвафэ|Ваенна-паветраныя сілы]], [[кавалерыя]]. |камандаваў = |частка = [[11-я знішчальная эскадрылля]]<br /> [[1-ы знішчальны полк]] |бітвы = |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Рыцарскі крыж Каралеўскага ордэна Дома Гогенцолернаў (з мячамі)}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Чырвонага арла 3-й ступені}}{{!!}}{{Жалезны крыж 1-га класа}}{{!!}}{{Жалезны крыж 2-га класа}} {{!}}- {{!}}{{Баварскі ордэн «За ваенныя заслугі»}}{{!!}}{{Галіпалійская зорка}}{{!!}}{{Ордэн Дома Гогенцолернаў}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Жалезнай кароны 3-й ступені}}{{!!}}{{Ганзейскі крыж Брэмена}}{{!!}}{{Ганзейскі крыж Любека}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Ма́нфрэд А́льбрэхт фон Рыхтго́фен''' ({{lang-de|Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen}}; {{ДН|2|5|1892}}, {{МН|Брэслау|ва Уроцлаве|}} — {{ДС|21|4|1918}}) — нямецкі лётчык, найлепшы ас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], які збіў 80 самалётаў. З-за колеру яго самалёту атрымаў мянушку «'''Чырвоны Барон'''». Дасюль лічыцца адным з найлепшых асаў. == Дзяцінства == Нарадзіўся ў Борку (''Kleinburg''), сучасная частка [[Уроцлаў|Уроцлава]], у прускай арыстакратычнай сям'і сярэдняга дастатку, якая насіла тытул барона ({{lang-de|Freiherr}}). Быў другім з чатырох дзяцей у сям'і. Бацька — Альбрэхт фон Рыхтгофен, маці — Кунігунда з роду фон Шыкфус унд Нойдорф. У 9 гадоў пераехаў з бацькамі да [[Свідніца|Свідніцы]]. Навучаўся ў ваеннай школе, а пасля з [[1911]] года распачаў ваенную кар'еру. Служыў у кавалерыі ў 1 палку ўланаў [[імператар]]а [[Аляксандр III|Аляксандра III]] ({{lang-de|Ulanen-Regiment Kaiser Alexander III. von Russland}}). == Удзел у I Сусветнай вайне == Да выбуху [[Першая сусветная вайна|I сусветнай вайны]], служыў у прыгранічным гарнізоне [[Востраў Велікапольскі|Востраў]] афіцэрам кавалерыі. На пачатку вайны ўдзельнічаў у баях на Усходнім фронце (на землях сучаснай [[Польшча|Польшчы]]), пасля на Заходнім. На той час вайна набыла пазіцыйны характар, што знудзіла Манфрэда. Таму ў маі [[1915]] года папрасіў пераводу ў [[авіяцыя|авіяцыю]]. З чэрвеня 1915 Манфрэд служыў у лётнай эскадрыллі ''Feldflieger Abteilung 69'' на ўсходнім фронце. Пад час наступу [[Аўгуст фон Макензен|Макензена]] на [[Пшэмысль]] і [[Львоў]] служыў лётчыкам разведкі. Бамбардзірам са жніўня [[1915]] на Заходнім фронце ў бомбавым палку ў [[Бельгія|Бельгіі]]. У верасні [[1915]], служачы стральцом-бамбардзірам падстрэліў свой першы самалёт — [[Farman]] бамбардзіроўшчык, але тая перамога не была афіцыйна пацверджана, бо самалёт упаў не на нямецкім баку. Не хочучы быць проста назіральнікам Манфрэд скончыў курсы пілятажу, але вярнуўся ў полк бамбардзіроўшчыкаў ''Kampfgeschwader 2'' пад [[Вердэн]]. [[26 красавіка]] [[1916]] збіў першы самалёт з дапамогай кулямёту самадзельна замацаванага каля сябе на крыле, але таксама не быў той залічаны, бо ўпаў за лініяй праціўніка. У чэрвені [[1916]] яго частка была накіравана на Усходні фронт, дзе актыўна ўдзельнічала ў бомбавых налётах. Пасля выпадковай сустрэчы са знакамітым асам-знішчальнікам [[Освальд Бёльке|Освальдам Бёльке]], які ствараў элітарную эскадру знішчальнікаў ''Jagdstaffel 2 Jasta 2'', Манфрэд атрымаў прапанову далучыцца да іх. [[1 верасня]] [[1916]] ён далучыўся да Jasta 2, стаўшыся лётчыкам-знішчальнікам. Першую прызнаную паветраную перамогу атрымаў над [[Камбрэ]] ва [[Францыя|Францыі]] [[17 верасня]] [[1916]], збіўшы двухмясцовы самалёт [[Royal Aircraft Factory F.E.2]]. Пасля ён замовіў у сябра-ювеліра сярэбраны кубак з выгравіравай датай бою і тыпам збітага самалёту (потым кожны збіты самалёт адзначаўся новым кубкам). Ужо [[5 кастрычніка]] меў на рахунку 5 збітых самалётаў, што дазваляла яму звацца «асам». У гэты час [[28 кастрычніка]] загінуў нямецкі ас [[Освальд Бёльке|Бёльке]], які быў прыкладам і настаўнікам Рыхтгофена. [[23 лістапада]] [[1916]] фон Рыхтгофен, лятаючы тады на знішчальніку [[Albatros D.II]], атрымаў сваю 11 перамогу. Тады, пасля доўгая паядынку, а пасля пагоні, быў збіты англійскі ас [[Лена Хоўкер]], камандуючага 24 дывізіёна [[Royal Flying Corps|RFC]], які лётаў на [[Airco DH.2]], якога тады называлі ''брытанскім Бёльке''. Заходні вецер выносіў самалёты на нямецкі бок. Хоўкер перарваў паядынак і паспрабаваў вярнуцца на тэрыторыю саюзнікаў. Albatros, аднак, быў больш хуткім самалётам. Рыхтгофен падстрэліў англічаніна, які рабіў зігзагі. Манфрэд прытрымліваўся тактыкі, якой вучыў яго Бёльке, і пад час бою ўсе навакольныя акалічнасці спрабаваў прыстасаваць на сваю карысць і на карысць усяго падраздзялення. Аднак сярод многіх тагачасных лётчыкаў ён не лічыўся добрым пілотам, г. зн. не любіў рызыкаваць і вырабляць складаныя штукі ў паветры. Яго брат [[Лотар фон Рыхтгофен]] быў лепшы ў паветранай акрабатыцы. Пасля 16 паветраных перамогаў Манфрэд стаў найлепшым сярод жывых нямецкіх асаў. У студзені [[1917]] быў адзначаны найвышэйшай прускай узнагародай [[Pour le Mérite]]. Тады ж Манфрыд быў прызначаны камандзірам эскадры знішчальнікаў ''Jasta 11'', якая дзякуючы яму пад канец вайны складалася з найлепшых нямецкіх лётчыкаў. Пілёты жылі ў намётах каля самалётаў, каб мець магчымасць хутка ўзняцца ў паветра, за што эскадрыллю празвалі "'''Паветраны цырк'''" ці "'''Цырк Рыхтгофену'''". Дзеля спрарошчання ўзаемадзеянняў пад час паветранага бою самалёты ''Jasta 11'' мелі чырвонае адзначэнне. А самалёт на якім лётаў сам Манфрэд фон Рыхтгофен быў цалкам пафарбаваныя ў чырвонае (Чырвоны колер быў аднакаю і палка кавалерыі дзе некалі служыў Манфрэд, магчыма з-за гэтага ён і быў абраны). Адсюль пайшла дадзеная яму англічанінамі мянушка — ''''''Чырвоны Барон'''''' ({{lang-en|Red Baron}}). Немцы ж называлі яго: ''Der Rote Kampfflieger'' (Чырвоны баявы лётчык). Таксама Манфрэд назваў і свае ўспаміны, што пісаў у [[1917]] годзе. Першую перамогу ў Jasta 11, разам з першай перамогай эскадры фон Рыхтгофен атрымаў [[23 студзеня]] [[1917]] года. Пад новым камандаваннем, Jasta 11 пачала атрымліваць шматлікія перамогі, за што англічане нават пачалі ўжываць выраз «''крывавы красавік''» 1917 года. У той месяц адзін фон Рыхтгофен збіў 20 самалётаў [[Антанта|Антанты]], павялічыўшы колькасць сваіх перамогаў да 52. Да эскадры далучыўся брат Манфрэда — [[Лотар фон Рыхтгофен]], які таксама хутка стаў паветраным асам. Сярэдні час жыцця англійскага лётчыка зменшыўся з 295 да 92 гадзін. Брытанцы абяцалі пілоту, які знішчыць Манфрэда [[крыж Вікторыі]] (Victoria Cross), уласны самалёт і грашовую прэмію на 5000 [[фунт стэрлінг|фунтаў стэрлінгаў]]. У чэрвені [[1917]] Манфрэд быў прызначаны камандзірам новастворанага палка знішчальнікаў ''Jagdgeschwader I'', у склад якога ўвайшлі эскадры'' Jasta 4'', ''Jasta 6'', ''Jasta 10'' i ''Jasta 11''. Пад час баёў з [[Royal Flying Corps|RFC]]F.E.2b, [[6 ліпеня]] [[1917]] Манфрэд фон Рыхтгофен быў паранены ў галаву, але здолеў аварыйна пасадзіць самалёт. Праз некалькі тыдняў ён вярнуўся на службу не дбаючы на забарону дактароў. Аднак у яго часта балела галава і нудзіла на ваніты. Змяніўся і характар Манфрэда — ён пачаў упарта дабівацца нейкай адной мэты забываючыся на іншыя. [[Выява:RoteBaron.JPG|злева|thumb|Fokker DR.1 Чырвонага барона — рэканструкцыя]] У верасні [[1917]] ён першы атрымаў новы [[Fokker DR.1]]) на якім здабыў сваю 60 перамогу [[1 верасня]] 1917 года. Аднак пасля большасць верасня і кастрычнік Манфрэд правёў у шпіталі залечваючы рану, якую атрымаў у ліпені. Па вяртанні ў частку доўга не ўдзельнічаў у баявых вылетах. Нямецкае камандаванне баялася, што легендарны ас будзе збіты, што прывядзе да падзення агульнага нямецкага духу. Па чутках, яму прапанавалі сысці з вайсковай службы на пакой, але Манфрэд адмовіўся, жадаючы выканаць свой абавязак перад Радзімай. Толькі ў сакавіку і красавіку [[1918]] збіў яшчэ 16 самалётаў. == Гібель == [[Выява:The remains of Baron von Richthofen's Fokker Dr.I triplane at the aerodrome of No. 3 Squadron of the Australian Flying Corps at Bertangles, Somme, Picardie (France) (12320837743).jpg|thumb|Збіты самалёт Рыхтгофена]] [[21 красавіка]] [[1918]] фон Рыхтгофен стартаваў на сваім трохкрылым самалёце [[Fokker Dr.I]] і дзевяццю іншымі пілотамі. У той дзень іх група навязала бой самалётам [[Sopwith Camels 209]] над узвышшамі Монланкур недалёка ад [[Сома (рака)|Сомы]]. Англічанінамі камандаваў канадзец [[Артур «Рой» Браўн]]. Манфрэд фон Рыхтгофен пад час пагоні за Sopwith Camel, які пілятаваў недасведчаны канадзец Уільфрыд «Воп» Мэй, трапіў пад абстрэл самалёта [[Артур «Рой» Браўн|Артура Браўна]], які прыйшоў на дапамогу. Адначасова аўстралійскае войска, якое займала ў тым раёне наземныя пазіцыі, распачало абстрэл з кулямётаў нямецкага самалёта. Манфрэд пачаў было разварочваць самалёт на Браўна, але быў паранены з зямлі куляй 303-га калібру, якая трапіла ў грудзі знізу і ззаду. Куля пашкодзіла з правага боку кішачнік, лёгкае, сэрца і затрымалася ў куртцы. Ён здолеў пасадзіць самалёт не пашкодзіўшы. Маецца інфармацыя, што Манфрыд памёр праз некалькі секунд пасля таго, як да яго падбеглі аўстралійскія салдаты, і што вымавіў яшчэ слова «капут». Аднак эксперты лічаць, што лётчык не здолеў бы гэтак доўга пражыць. Манфрэд фон Рыхтгофен быў пахаваны [[Антанта]]й з ваенным ушанаваннем на могілках вёскі Бертангль недалёка ад [[Ам’ен]]а [[22 красавіка]] [[1918]] года. Самалёт фон Рыхтгофена знаходзіцца ў экспазіцыі [[Імперскі ваенны музей|Імперскага ваеннага музея]] ў [[Лондан]]е. Пасля смерці палком камандаваў Вільгельм Райнгард, які загінуў [[3 ліпеня]] [[1918]], а пасля [[Герман Герынг]]. == Гл. таксама == * [[Чырвоны Барон, фільм]] * [[Спіс перамог Манфрэда фон Рыхтгофена]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Manfred von Richthofen}} * [http://redbaron.narod.ru/ Красный Барон Манфред фон Рихтгофен (1892—1918)] {{DEFAULTSORT:Рыхтгофен Манфрэд фон}} [[Катэгорыя:Ваенныя Германіі]] [[Катэгорыя:Загінулі ў Першую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Першай сусветнай вайны (Германія)]] p7ni8grdjlvbk0apparb02ohy251esb 0 174694 5201653 5161277 2026-09-18T02:41:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201653 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Кіргізы <br /> (''кыргыздар'')</center> | image = [[Выява:Kyrgyz family Sary-Mogol.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Сям'я кіргізаў з поўдня Кыргызстана<small> | poptime = 4 527 тыс. | popplace = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} — 3 854 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 226 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Узбекістан}} — 250 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Таджыкістан}} — 61 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Афганістан}} — 1100<br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 105 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 95<br /> | langs = [[Кыргызская мова|кіргізская]] | rels = [[іслам]] | related = [[шорцы]], [[хакасы]], [[тувінцы]], [[алтайцы]] }} '''Кіргі́зы''' ({{lang-ky|кыргыздар}}) — народ, асноўнае насельніцтва [[Кыргызстан]]а. Кампактна жывуць у [[Таджыкістан]]е, [[Узбекістан]]е, крайнім паўночным усходзе [[Афганістан]]а і на захадзе [[Кітай|Кітая]]. У выніку міграцыйных працэсаў склалася значная абшчына кіргізаў у [[Расія|Расіі]], значна меншыя па колькасці — у [[Турцыя|Турцыі]], [[Туркменістан]]е, [[Украіна|Украіне]] і іншых краінах. Агульная колькасць (2013 г.) — 4 527 тыс.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=12933 Kyrgyz]</ref> == Паходжанне і гісторыя == У другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. — першай палове 1 тысячагоддзя н. э. аснову насельніцтва заходняй часткі [[Цянь-Шань]] складалі прадстаўнікі [[Арыі|індаіранскіх народаў]], што пацвярджаецца шматлікімі [[археалогія|археалагічнымі]] знаходкамі, а таксама сучаснымі [[генетыка|генетычнымі]] даследаваннямі, якія выявілі, што 63 % кіргізаў маюць [[ДНК]]-спадчыну, характэрную для ўсходніх [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] народаў<ref>[http://kyrgyz.traveler.uz/about-kyrgyzstan/37-about-kyrgyzstan/51-kyrgyzstan-history History of Kyrgyzstan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141206055820/http://kyrgyz.traveler.uz/about-kyrgyzstan/37-about-kyrgyzstan/51-kyrgyzstan-history |date=6 снежня 2014 }}</ref>. З другой паловы 1 тысячагоддзя да н. э. з усходу на тэрыторыю [[Кыргызстан]]а мігрыравалі [[цюркскія народы|цюркскія]] плямёны [[Цюркскі каганат|цюркітаў]], [[вусуні|вусуняў]], [[Карлукі|карлукаў]] і інш. Назва кіргізаў паходзіць з [[цюркскія мовы|цюркскіх моў]], і, як мяркуецца, утворана ад кораня ''кырк'' («сорак») або ''кырг'' («светлы», «паўднёвы») і канчатка ''-ыз'', які можа значыць прыналежнасць да цюркаў-агузаў<ref>{{Cite web |url=http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |title=Этноним «кыргыз» и этнические корни кыргызов |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912000057/http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |archivedate=12 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Упершыню кіргізы ўзгадваліся [[кітай]]скім гісторыкам [[Сыма Цянь|Сымам Цянем]] (каля [[145 да н.э.|145]] г. да н. э. — [[90 да н.э.|90]] г. да н. э.) як племя ва Усходняй [[Манголія|Манголіі]], падначаленае [[гуны|гунамі]]. У другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. [[енісейскія кіргізы]] стварылі на поўдні [[Сібір]]ы магутную дзяржаву<ref>[http://history.novosibdom.ru/?q=node/30 Енисейские кыргызы. Кыргызский каганат]</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1341001380 Т. Акеров: Енисейские кыргызы и Великий Кыргызский каганат (VIII—X века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120702231850/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1341001380 |date=2 ліпеня 2012 }}</ref>, якая ў [[840]] г. знішчыла дзяржаву старажытных [[уйгуры|уйгураў]], і падчас паходу супраць іх дасягнулі [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Да нашага часу створана некалькі навуковых [[гіпотэза|гіпотэз]] аб паходжанні цянь-шаньскіх кіргізаў<ref>[http://www.kyrgyz.ru/?page=223 Рустам Абдуманапов, ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИЙ ОБЗОР ПРОБЛЕМЫ ПРОИСХОЖДЕНИЯ КИРГИЗОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221203128/http://www.kyrgyz.ru/?page=223 |date=21 снежня 2014 }}</ref>: * Кіргізы з’яўляюцца прамымі нашчадкамі [[енісейскія кіргізы|енісейскіх кіргізаў]], частка якіх была адсунута на паўднёвы захад з Сібіры падчас мангольскага заваявання ([[13 стагоддзе|XIII]] ст.) або ў пазнейшы час — [[Джунгарскае ханства|джунгарамі]]. * Кіргізы сфарміраваліся на аснове сярэднявечнага цюркскага насельніцтва і перанялі назву енісейскіх кіргізаў, якія з’явіліся тут у [[9 стагоддзе|IX]] ст. * Продкамі кіргізаў з’яўляюцца старажытныя насельнікі Цянь-Шань, а таксама нашчадкі енісейскіх кіргізаў, якія ў XIII — [[15 стагоддзе|XV]] стст. займалі землі ўсходняй часткі Цянь-Шань і ў далейшым прасунуліся на захад. * Кіргізы сфарміраваліся на ўсходзе Цянь-Шань пасля мангольскага заваявання на аснове цюркскай кіпчакскай супольнасці, а ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прасунуліся на захад, дзе [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] мясцовых жыхароў. Згодна вусным паданням і назвам некаторых кыргызскіх плямёнаў, іх продкамі былі кіпчакі<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281936480 А.Гончаров: От рода к этносу? Кто такие киргизы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150519061257/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281936480 |date=19 мая 2015 }}</ref>, [[калмыкі]] або джунгары (''калмак''), [[казахі]] (''чала-казак''), [[манголы]] і інш. У пісьмовых крыніцах кіргізы на тэрыторыі Кыргызстана фіксуюцца не раней за XVI ст. У [[1685]] г. яны былі заваяваны джунгарамі. Пасля разгрому джунгарскай дзяржавы ў сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. [[маньчжуры|маньчжурамі]] паўночная частка кіргізскіх плямёнаў трапіла пад уплыў [[Імперыя Цын|імперыі Цын]], а паўднёвая — у склад [[Какандскае ханства|Какандскага ханства]]. Да [[1831]] г. какандскія ханы падпарадкавалі паўночных кіргізаў. У [[1855]]—[[1876]] гг. Какандскае ханства было далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Захопу расійскімі войскамі [[Чуйская даліна|Чуйскай даліны]] садзейнічала моцнае паўстанне мясцовых кіргізаў супраць какандцаў<ref>[http://www.scout-kg.narod.ru/library/istoria_ks/is_ks4.html Завершение процесса формирования киргизской народности]</ref>. З пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. адбывалася перасяленне [[рускія|рускага]] цывільнага насельніцтва (пераважна рабочых) на тэрыторыю Кыргызстана. Расійскія імперскія ўлады ўжывалі назву «кіргізы» не толькі ў дачыненні да саміх кіргізаў, але і іх суседзяў-[[казахі|казахаў]] ({{lang-ru|киргиз-кайсаки}})<ref>{{Cite web |url=http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=363 |title=Как казахи стали киргизами. К истории одной терминологической путаницы |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219173152/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=363 |archivedate=19 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>, што часам выклікала пэўную блытаніну. У [[1916]] г. адбылося паўстанне кіргізаў супраць расійскай адміністрацыі. Яно было жорстка задушана. Частка насельніцтва была вымушана мігрыраваць ў суседнія раёны [[Кітай|Кітая]]. У [[1918]]—[[1924]] гг. тэрыторыя былой Расійскай імперыі, населеная кіргізамі, уваходзіла ў склад [[Туркестанская Аўтаномная Соцыялістычная Савецкая Республіка|Туркестанскай АССР]]. У 1924 г. была створана Кіргізская аўтаномная вобласць у складзе [[РСФСР]]. У [[1926]] г. яна была пераўтворана ў Кіргізскую АССР у складзе РСФСР. У [[1936]] г. была абвешчана [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] ў складзе [[СССР]]. [[31 жніўня]] [[1991]] г. была абвешчана незалежная Кыргызская Рэспубліка. == Традыцыйная культура == [[Файл:Kyrgyz355.jpg|thumb|Кіргіз каля юрты]] === Гаспадарка === Асноўным заняткам кіргізаў доўгі час заставалася качавая [[жывёлагадоўля]]. Трымалі пераважна [[конь свойскі|коней]], курдзючных [[авечка свойская|авечак]], нізкарослых [[карова|кароў]], [[Вярблюд двухгорбы|двухгорбых вярблюдаў]], на [[Памір]]ы — [[як]]аў. Кожнае племя і род качавалі на вызначанай для іх тэрыторыі ў вертыкальным кірунку з нізкіх [[гара|горных]] далін да высакагорных [[Альпійскі пояс|альпійскіх]] паш ''жайлоа'' і зваротна. Зімовыя пашы падзяляліся на набліжаныя для жытла ''кыгітоа'' і аддаленыя ''атор''. На апошніх пасвілі большую частку жывёлы. На ''кыгітоа'' трымалі толькі кароў і неабходных коней. Багатыя наймалі ў зімовы перыяд пастухоў звонку. Астатнія сямейныя гаспадаркі былі вымушаны аб’ядноўваць свае намаганні. Авечак і кароў трымалі на паўднёвых схілах гор, не замеценых [[снег]]ам, а коней, якія ўмелі здабываць траву з-пад гурбаў, — на паўночных. На пашу жывёлу пускалі па парадку. Першымі ішлі коні, потым каровы і толькі за імі — авечкі. Увесну статкі пераганялі ў нізкія месцы, улетку — да ''жайлоа'', увосень — на асобныя восеньскія пашы. Даўжыня качавых шляхоў у розных раёнах была неаднолькавая, яна вагалася ад некалькіх дзясяткаў да 100—120 км, а месцамі дасягала 150—200 км<ref>[http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1586-selskoe-hozjajstvo-kirgizov-v-proshlom.html Сельское хозяйство киргизов в прошлом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140313073826/http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1586-selskoe-hozjajstvo-kirgizov-v-proshlom.html |date=13 сакавіка 2014 }}</ref>. З [[19 стагоддзе|XIX]] ст. класічная качавая гаспадарка пачала змяняцца адгоннай<ref>[https://docplayer.com/29024064-Opyt-tipologizacii-skotovodcheskogo-hozyaystva-u-kirgizov.html Симаков Г. Н., Опыт типологизации скотоводческого хозяйства у киргизов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220208105609/https://docplayer.com/29024064-Opyt-tipologizacii-skotovodcheskogo-hozyaystva-u-kirgizov.html |date=8 лютага 2022 }}</ref>. У нашы дні адгонам жывёлы ў [[Кыргызстан]]е займаецца да 700 тысяч чалавек<ref>[http://focus.ua/foreign/199669/ Карта мира. Неисправимые кочевники. Путешествие в Кыргызстан]</ref>. [[Земляробства]] вядома ў кіргізаў з [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст.<ref>{{Cite web |title=С. М. Абрамзон Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи |url=https://kzref.org/s-m-abramzon-kirgizi-i-ih-etnogeneticheskie-i-istoriko-kuletur.html?page=5 |accessdate=8 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208110303/https://kzref.org/s-m-abramzon-kirgizi-i-ih-etnogeneticheskie-i-istoriko-kuletur.html?page=5 |archivedate=8 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref> У асноўным засявалі [[збожжавыя культуры]], за якімі назіралі на працягу цёплых сезонаў. На поўдні вырошчвалі [[рыс]], [[бавоўна|бавоўнік]], [[гародніна|гародніну]] і г. д. Каля [[Ферганская даліна|Ферганскай даліны]] меліся даволі складаныя [[ірыгацыя|ірыгацыйныя]] збудаванні. Доўгі час земляробства захоўвала дапаможны характар. Пасля далучэння земляў кіргізаў да [[Расійская імперыя|Расіі]] царскі ўрад садзейнічаў пашырэнню аселасці, але імкнуўся захаваць састарэлыя формы землекарыстання<ref>[http://bizdin.kg/elib/jurnaldar/vik/2011_3/bolponova.doc А. Болпонова, Процесс оседания кыргызов в конце XIX — начале ХХ вв.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у раёне [[Бішкек]]а жыло ўсяго 15,1 % аселых<ref>[http://kirgizy.ru/osnzankirg/smeshannoe-khozyaystvo/ Смешанное хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100614/http://kirgizy.ru/osnzankirg/smeshannoe-khozyaystvo/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Аднак у [[СССР|савецкі]] час земляробства стала адыгрываць вызначальную ролю ў развіцці [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. З’явіліся [[пчалярства]], птушкагадоўля, вырошчванне [[садавіна|садавіны]], шаўкаводства. Багатая прырода дазваляла кіргізам займацца [[паляванне]]м. У кіргізскім народным [[каляндар]]ы пяць месяцаў носяць назовы прамысловых жывёл. Палявалі з лоўчымі [[птушка]]мі і са [[стрэльба]]мі, ставілі жалезныя кап­каны і пасткі. На [[Муфлон азіяцкі|горных бараноў]] і [[Архар|казлоў]] арганізоўвалі калектыўныя аблавы. З дапамогай навучаных [[беркут]]аў і [[Сабака свойскі|сабак]] здабывалі [[Лісы|лісіц]], [[Воўк|ваўкоў]], [[Казулі|казуль]]<ref>[http://su.gumilev-center.ru/okhota-kyrgyzov-domashnie-promysly-i-remesla-okhota-rybolovstvo-shelkovodstvo/ Охота Кыргызов. Домашние промыслы и ремесла. Охота, рыболовство, шелководство]</ref>. [[Рыбалоўства]] ўзнікла позна пад уздзеяннем [[рускія|рускіх]] перасяленцаў. У нашы дні лоў [[рыбы]] мае вялікае значэнне для жыхароў [[Ісык-Куль|возера Ісык-Куль]]. Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]] звязаны ў першую чаргу з забеспячэннем гаспадаркі і прадстаўлены апрацоўкай [[воўна|воўны]], [[драўніна|драўніны]], [[метал]]аў, шыццём [[вопратка|вопраткі]] і г. д. === Жытло === Асноўным тыпам паселішча кіргізаў доўгі час быў ''аіл'', качавы стан, які складалася з пераносных [[юрта|юрт]] ''уй''. Кіргізскія аілы былі вялікамі, да 200 жытлаў. Чальцамі кожнага качавога паселішча звычайна былі сваякі па мужчынскай лініі. Жывёла і юрты належалі асобным [[сям'я|сем’ям]], але землі, на якіх пасвілі статкі і спыняліся качэўнікі, лічыліся абшчыннымі. Юрты заставаліся асноўным жытлом нават аселых кіргізаў амаль да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. Іх можна бачыць паабапал дарог у Кыргызстане і ў нашы дні. Юрта складаецца з [[драўніна|драўляных]] рашэцістых сцен ''керэге'', якія ставяцца па колу, на яго ў форме [[купал]]а ставяцца драўляныя жэрдкі ''уук'', умацаваныя зверху вобадам ''тундук'' з мацаваннямі ''чэгір''. Вобад падпіраюць тычкамі ''бакан''. На спецыяльную ўваходную раму вешаюць двухстворкавыя [[дзверы]] або цыноўку. Сцены накрываюцца [[лямец|лямцам]] ''ора кіііз'' і цыноўкамі, потым сцягваліся вяроўкамі ''чалма бао'' і ''кырчао''<ref>[https://archive.today/20130928232827/turkolog.narod.ru/info/I281.htm АЛЫМБАЕВА Б., Юрта киргизов в прошлом и настоящем]</ref>. Іншымі распаўсюджанымі тыпамі жытла былі [[будан]]ы, малыя юрты ''алачык'' або ''кош'', падстрэшкі, крытыя загоны, з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. — [[цэгла|цагляныя]] будынкі на [[фундамент|фундаменце]] і г. д. === Народная вопратка === Кіргізскія народныя строі захоўваюць прыстасаванасць да качавога ладу жыцця і верхавой язды. Яны доўгія, шырокія, з запашнымі крысамі, абцягнутыя на стане [[тканіна|тканым]] поясам або [[скура]]ным рамянём. Раней вопратку шылі з тонкага [[лямец|лямцу]], [[воўна|ваўняных]] тканін. Традыцыйная жаночая вопратка — [[сукенка|сукенкі]] ''кайнок'', распашная [[спадніца]] ''белдэмчы'', галаўны ўбор ''элечэк'', [[капялюш]]ыкі ''шакуло'' і ''кеп такыя'', мяккія скураныя боты з лёгкай падэшвай ''ічыг'' або ''маас''. Мужчынскае традыцыйнае адзенне ўключае штаны са скуры або замшы ''чалбар, кандагай, жаргак шым'', лямцавы халат ''кементай'', футра ''ічык'', галаўны ўбор ''цебецей'', ''калпак'', ''малакай'', паўботы ''чакой'' і ''чарык'', ''пайчэк'' з недубленай скуры<ref>[http://bishkek-on.narod.ru/odezhda.html Кыргызская национальная одежда]</ref>. === Кухня === Для харчавання кіргізаў-качэўнікаў былі характэрны [[малако|малочныя]] і [[мяса|мясныя]] стравы. Мяса звычайна варылі без спецый. Конскае мяса і ў нашы дні выкарыстоўваецца пераважна як рытуальная ежа, з яго робяць каўбасу з тлушчам ''чучук''. Старадаўняй стравай лічыцца ''бешбармак'' — вараная [[бараніна]] з [[булён]]ам і [[лапша|лапшой]]. Малако кіпяцілі або кіслілі, дадавалі да іншай ежы, рабілі сухі [[тварог]]. З прадуктаў расліннага паходжання пераважалі [[проса]], [[ячмень]], [[пшаніца]]. Проса, якое вырошчвалі здаўна, ішло на прыгатаванне [[каша|кашы]], заціркі, здробненай масы ''талкан''. З [[мука|мукі]] гатавалі смажаныя кавалкі цеста ''баарсок''. З другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у кіргізскай [[кулінарыя|кухні]] з’явіліся стравы, запазычаныя ў суседніх народаў: [[плоў]], [[:ru:лагман|лагман]], [[суп]] ''шарпо'', пельмені ''манты'', [[шашлык]], розныя [[салат]]ы і г. д. Развіццё [[земляробства]] і [[пчалярства]] садзейнічала абагачэнню кулінарных традыцый стравамі з [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]], [[бульба|бульбы]], [[яйка|яек]], [[мёд]]у, [[птушкі|птушынага]] мяса, у меншай ступені — [[рыбы]]. На поўдні Кыргызстана асаблівай папулярнасцю карыстаюцца [[гарбуз]]ы. У нашы дні выкарыстоўваюцца разнастайныя метады прыгатавання. Нягледзячы на значныя змены, у наш час захоўваецца звычай есці сытныя мясныя стравы ўвечары. Найбольш папулярны напой — [[чай]], які п’юць некалькі разоў на дзень з закускамі, малаком і вяршкамі. З проса робяць напой ''базо'', з малака — ''кымыз'', са [[спецыі|спецыямі]] — ''бал''<ref>Современная киргизская кухня. / Сост. С. Ш. Ибрагимова. — Ф., 1991. С. 3—5</ref><ref>[http://kulinar.np.by/recipes-list-270 kulinar.np.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131006205234/http://kulinar.np.by/recipes-list-270 |date=6 кастрычніка 2013 }}</ref>. З [[алкагольныя напоі|алкагольных напояў]] найчасцей ужываецца [[гарэлка]]. === Сацыяльная арганізацыя === Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у кіргізаў склалася вельмі складаная сацыяльная і племянная арганізацыя. Яны падзяляліся на тры значныя групы племянных аб’яднанняў ''атуз уул'', ''канурат'' і ''ічкілік''<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%CA%E8%F0%E3%E8%E7%FB ethnomuseum.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070814094414/http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%CA%E8%F0%E3%E8%E7%FB |date=14 жніўня 2007 }}</ref>, якія адрознівалі сябе па паходжанню. Знутры іх вылучаліся галіны плямёнаў і асобныя плямёны. Апошнія падзяляліся на роды. Кожнае аб’яднанне, галіна племені і род мелі свой сацыяльны статус, часцяком адрозніваліся месцам пражывання або заняткамі. У наш час гэты падзел мала ўздзейничае на штодзённае жыццё, аднак працягвае аказваць істотны ўплыў на палітычны і эканамічны лад<ref>[http://www.ariana.su/?S=8.0612010038 М.Оленев: Роды и кланы Средней Азии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131212231956/http://www.ariana.su/?S=8.0612010038 |date=12 снежня 2013 }}</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1289509260 Д.Орлов: Широкие крылья киргизского народа и Проклятие Коканда]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.paruskg.info/2011/04/26/42941 Сыргак Аттокуров, Кыпчаки, ичкилики, саяки, сарбагыши. Кыргызстану не выбраться из трясины феодализма и племенных отношений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806101127/http://www.paruskg.info/2011/04/26/42941 |date=6 жніўня 2016 }}</ref>. Асноўнай малой сацыяльнай адзінкай была малая нуклеарная [[сям'я]] з бацькі, маці, дзяцей, часам старых бацькоў. У багатых сем’ях практыкавалася [[палігінія]]. Існавалі розныя формы сватаўства і [[шлюб]]най дамовы, у тым ліку дамова аб шлюбе нованароджаных, выдача ўдавы замуж за малодшага брата яе памерлага мужа і жаніцьба ўдаўца на малодшай сястры памерлай жонкі, абмен сёстрамі або сваячніцамі без выплаты, але найчасцей шлюбу папярэднічала дамова, згодна з якой бацькі нявесты атрымоўвалі ад жаніха выкуп. Перавагай карысталіся шлюбы з сваякамі па лініі маці, у тым ліку шлюбы дзяцей сясцёр і нават шлюбы з сястрой маці. Брат жанчыны адыгрываў значную ролю ў выхаванні дзяцей. Нявеста прыходзіла ў сям’ю мужа з пасагам<ref>[http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1597-semja-i-brak-kirgizov.html Семья и брак киргизов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010437/http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1597-semja-i-brak-kirgizov.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Главой кіргізскай сям’і лічыцца бацька. Маёмасць у мінулым перадавалася толькі па мужчынскай лініі. У наш час [[Закон (права)|закон]] гарантуе роўныя правы спадкаемцаў, незалежна ад полу. Вялікую сацыяльную важнасць у асяроддзі качэўнікаў мелі пэўныя звычаі — гасціннасці, падарункаў і ўзаемадапамогі<ref>{{Cite web |url=http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/knwe/ |title=Обычаи и обряды |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140915121123/http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/knwe/ |archivedate=15 верасня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Госця гаспадар заўсёды сустракаў каля [[юрта|юрты]], прапаноўвалі найлепшую ежу і начлег. Слава пра гасціннасць гаспадара падвышала яго статус у вачах іншых. Звычай падарункаў ''белек'' злучаў розныя катэгорыі насельніцтва. Даравалі жывёлу, паляўнічых [[птушка|птушак]], конскую збрую, [[музычны інструмент|музычныя інструменты]], ювелірныя вырабы і іншыя каштоўнасці. Абавязковую ўзаемадапамогу аказвалі ў першую чаргу бліжэйшыя сваякі і чальцы рода. === Фальклор === Кіргізская вусная народная творчасць уключае вялікую колькасць [[міф]]аў, [[легенда|легенд]], [[казка|казак]], самы аб’ёмны ў свеце [[эпас]] «[[Манас]]», некаторыя малыя эпічныя творы. Вылучаецца прафесія казачнікаў-''манасчы''. Акрамя таго, у мінулым было папулярна мастацтва народных паэтаў ''акын''аў, якія падзяляліся на імправізатараў і пісьменнікаў<ref>[http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/ccssn/ Акынская поэзия]</ref>. Яны складалі працяжныя [[песня|песні]]. Народная [[музыка]] мае дыятанічную аснову. Распаўсюджаныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[варган]] ''камуз'', [[флейта]] ''чаор'', смычковы інструмент ''кыяк'' і г. д. == Мова == [[Кіргізская мова]] адносіцца да кыпчакскай групы [[цюркскія мовы|цюркскіх моў]], з’яўляецца дзяржаўнай у [[Кыргызстан]]е<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/12778/1/%D0%94%D0%90%20%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%90%D0%91%20%D0%97%D0%90%D0%91%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%AF%D0%A7%D0%AD%D0%9D%D0%9D%D0%86%20%D0%A0%D0%9E%D0%8E%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A6%D0%86%20%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%9C%D0%9E%D0%8E%20%D0%A3%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%AB%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC.pdf |title=Самарын В. І., ДА ПЫТАННЯ АБ ЗАБЕСПЯЧЭННІ РОЎНАСЦІ ДЗЯРЖАЎНЫХ МОЎ У РЭСПУБЛІЦЫ БЕЛАРУСЬ |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210013815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/12778/1/%d0%94%d0%90%20%d0%9f%d0%ab%d0%a2%d0%90%d0%9d%d0%9d%d0%af%20%d0%90%d0%91%20%d0%97%d0%90%d0%91%d0%95%d0%a1%d0%9f%d0%af%d0%a7%d0%ad%d0%9d%d0%9d%d0%86%20%d0%a0%d0%9e%d0%8e%d0%9d%d0%90%d0%a1%d0%a6%d0%86%20%d0%94%d0%97%d0%af%d0%a0%d0%96%d0%90%d0%8e%d0%9d%d0%ab%d0%a5%20%d0%9c%d0%9e%d0%8e%20%d0%a3%20%d0%a0%d0%ad%d0%a1%d0%9f%d0%a3%d0%91%d0%9b%d0%86%d0%a6%d0%ab%20%d0%91%d0%95%d0%9b%d0%90%d0%a0%d0%a3%d0%a1%d0%ac.pdf |archivedate=10 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Падзяляецца на шэраг мясцовых [[дыялект]]аў. Да [[1928]] г. у Кыргызстане, а ў [[кітай|Кітаі]] і ў нашы дні — [[пісьмо]]васць на аснове [[арабскі алфавіт|арабскай графікі]]. У [[1928]]—[[1940]] гг. у Кыргызстане выкарыстоўвалася [[лацінскі алфавіт|лацінка]]. Сучасная [[літаратурная мова]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. == Рэлігія == У сучасных кіргізаў захаваліся толькі некаторыя звычаі і вераванні, звязаныя з іх старажытнай [[рэлігія]]й — [[шаманізм]]ам<ref>[http://www.abirus.ru/content/564/623/624/639/11455/11460.html Казахи и другие народности тюркской языковой группы]</ref>, у форме шанавання [[гара|гор]], [[рака|рэк]], [[астраномія|астранамічных]] аб’ектаў, вера ў [[магія|магію]] і духаў. [[Іслам]] на тэрыторыі сучаснага [[Кыргызстан]]а вядомы з [[8 стагоддзе|VIII]] — [[10 стагоддзе|X]] стст.<ref>[http://www.krsu.edu.kg/vestnik/2002/v4/a03.html М. Н. Абу Хасан, НАЧАЛО РАСПРОСТРАНЕНИЯ ИСЛАМА НА ТЕРРИТОРИИ КЫРГЫЗСТАНА (середина VIII—X вв.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205202808/http://krsu.edu.kg/vestnik/2002/v4/a03.html |date=5 лютага 2011 }}</ref> Адным з першых распаўсюджвальнікаў ісламу непасрэдна сярод саміх кіргізаў быў [[суфізм|суфій]] Хаджы Ісхак ([[16 стагоддзе|XVI]] ст.)<ref>[https://elbilge.ucoz.ru/publ/4-1-0-9 Исторические предпосылки развития ислама среди кыргызов]</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. пад ціскам [[Джунгарскае ханства|джунгараў]] частка кіргізаў перасялілася ў [[Ферганская даліна|Ферганскую даліну]], дзе сталыя кантакты з мясцовымі [[мусульмане|мусульманамі]] садзейнічалі ўкараненню новай веры. Барацьба супраць джунгараў таксама праходзіла як змаганне з «нявернымі». Аднак мусульманскія аўтары з іншых краін доўгі час сумняваліся ў шчырым спавяданні ісламу большасцю кіргізаў<ref>{{Cite web |url=http://www.kirghiz.ru/enc/verovaniya_traditsii_obychai_705/ |title=ВЕРОВАНИЯ, ТРАДИЦИИ, ОБЫЧАИ |access-date=25 верасня 2013 |archive-date=5 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005162129/http://www.kirghiz.ru/enc/verovaniya_traditsii_obychai_705/ |url-status=dead }}</ref>. Умацаванне мусульманскіх традыцый адбылося толькі ў перыяд панавання [[Какандскае ханства|Какандскага ханства]]. Большасць сучасных вернікаў-кіргізаў з’яўляюцца мусульманамі-[[суніты|сунітамі]]. Хаця [[дзяржава]] захоўвае нейтралітэт у дачыненні да рэлігіі, пасля [[1991]] г. адбылося імклівае адраджэнне суніцкай абшчыны<ref>[https://ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/10/SeifertUsubaliev-en.pdf ARNE C. SEIFERT, ESEN USUBALIEV, Kyrgyzstan: Relations Between the State and the Muslim Community]</ref>. [[Канстытуцыя]] Кыргызстана [[1993]] г. прызнае мусульманскую спадчыну народа<ref>[http://www.islamawareness.net/CentralAsia/Kyrgyzstan/iskyr.html Islam in Kyrgyzstan]</ref>. == Памірскія кіргізы == Памірскія кіргізы — група кіргізаў з аддзялення ''ічкілік'', якія насяляюць адносна ізаляваныя высакагорныя землі Усходняга [[Памір]]а з [[16 стагоддзе|XVI]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст.<ref>[https://knews.kg/2012/04/19/istoriya-byit-i-nyineshnee-polojenie-pamirskih-kyirgyizov-v-afganistane-foto/ История, быт и нынешнее положение памирских кыргызов в Афганистане (Фото)]</ref> [[генетыка|Генетычна]] яны бліжэй да [[сібір]]скіх продкаў, чым цянь-шаньскія кіргізы<ref>[http://www.med-gen.ru/ar/ar_BalaganskayaOA.doc О. А. Балаганская. Полиморфизм Y-хромосомы у тюркоязычного населения Алтая, Саян, Тянь-шаня и Памира в контексте взаимодействия генофондов западной и восточной Евразии]</ref>. У [[1892]] г. колькасць кіргізаў на Паміры, які трапіў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], — 10 тысяч чал.<ref>{{Cite web |url=http://www.afganista.ru/a/pamirskie_kirgizyi |title=Памирские киргизы |access-date=25 верасня 2013 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222018/http://www.afganista.ru/a/pamirskie_kirgizyi |url-status=dead }}</ref> Усталяванне [[СССР|савецкай улады]] на Паміры ў 1920-ыя гг. вымусіла частку качэўнікаў перасяліцца на поўдзень, на тэрыторыю суседняга [[Афганістан]]а. У [[2010]] г. у [[Таджыкістан]]е жыло ўсяго 60 715 кіргізаў<ref>[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Ҳайати миллӣ, донистани забонҳо ва шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди III. — Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=14 кастрычніка 2013 }} — С. 7</ref>. Аднак большасць іх прадстаўляюць кіргізы поўначы гэтай краіны. У Афганістане ў наш час жыве каля 1100 кіргізаў<ref>[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=12933&rog3=AF Kyrgyz of Afghanistan]</ref>. У адрозненне ад народаў Заходняга Паміра, кіргізы займаюцца выключна [[жывёлагадоўля]]й, трымаюць [[як]]аў, [[авечка свойская|авечак]], радзей [[конь свойскі|коней]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]] і [[Свойскі асёл|аслоў]]. Важную ролю адыгрывае [[паляванне]]. Мясцовы лад жыцця, прыстасаваны да суровых умоў [[пустыня|пустынных]] [[гара|горных]] [[даліна|далін]], найлепей захаваўся сярод памірскіх кіргізаў Афганістана. У зімовы сезон яны будуюць [[Зямлянка|зямлянкі]] з тоўстымі [[сцяна|сценамі]] ў цёплай паўднёвай частцы даліны, улетку перамяшчаюцца разам з жывёлай на поўнач, дзе жывуць у часовых [[юрта]]х. Вядуць [[Бартар|менавы гандаль]] з суседзямі з Афганістана, [[Пакістан]]а і Таджыкістана. Адзінкай абмену звычайна з’яўляецца авечка<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/osevshie-na-kryshe-mira.html ОСЕВШИЕ НА КРЫШЕ МИРА]</ref>. У другой палове XX ст. для памірскіх кіргізаў Афганістана важным з’яўляўся гандаль з савецкімі і [[Расія|расійскімі]] памежнікамі<ref>[http://svgbdvr.ru/istoriya/dostoyanie-istorii Абрамов Виктор Николаевич, Достояние истории]</ref>. У мясцовай [[кулінарыя|кухні]] адсутнічаюць многія стравы, характэрныя для [[Кыргызстан]]а. Звычайнай ежай лічацца вараны [[рыс]], прэсны жытні [[хлеб]], [[вяршкі]], цвёрды [[сыр]] ''курут'', зрэдку [[мяса]]<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/item/1671-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B8%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD-%D0%B0%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0 ПАМИРСКИЕ КИРГИЗЫ АФГАНИСТАНА]</ref>. У таджыкскім Паміры распаўсюджаны сталыя паселішчы з дамамі, якія будуюць з [[прыродны камень|каменю]] і [[гліна|гліны]], [[дах]]і з-за малой колькасці ападкаў робяць плоскімі<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/ozero-i-poselok-karakul-vostochnyi-pamir.html ОЗЕРО И ПОСЕЛОК КАРАКУЛЬ (ВОСТОЧНЫЙ ПАМИР)]</ref>. Жывёлагадоўля мае сезонны адгонны характар, пастухі жывуць як у юртах, так і часовых хацінах з каменю. == Кіргізы ў Беларусі == У [[2009]] г. у [[Беларусь|Беларусі]] жыло 95 кіргізаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. 33 з іх лічылі сваёй роднай мовай [[Кыргызская мова|кіргізскую]], 7 — [[беларуская мова|беларускую]]. Найбольш вядомым кіргізам-жыхаром Беларусі з’яўляецца [[Курманбек Бакіеў]], зрынуты прэзідэнт [[Кыргызстан]]а, які атрымаў у [[2010]] г. у Беларусі прытулак і грамадзянства<ref>[http://telegraf.by/by/2013/02/kurmanbek-bakiev-v-belarusi-po-sledam-hana-tohtamisha Курманбек Бакіеў у Беларусі: па слядах хана Тахтамыша]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Славутыя кіргізы == * [[Аскар Акаеў]] — [[навука|вучоны]] і [[палітыка|палітычны]] дзеяч, першы прэзідэнт [[Кыргызстан]]а. * [[Роза Атунбаева]] — кіргізскі палітык і [[дыпламат]], прэзідэнт Кыргызстана. * [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіз Айтматаў]] — кіргізскі [[пісьменнік]]. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Commonscat|Kyrgyz people}} {{Цюркскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цюркскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Народы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Народы Узбекістана]] isdn37up2gtw0an7kanap60q50ajdcy 0 176375 5201431 4643124 2026-09-17T12:57:21Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201431 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Старажытнага Рыма}} '''Плебс''', '''плебеі''' ({{lang-la|plere}} — напаўняць) — нязнатнае свабоднае [[насельніцтва]] [[Старажытны Рым | Старажытнага Рыма]], якое не ўваходзіла ў родавыя абшчыны і не мела права на зямлю, а таксама палітычных правоў у адрозненне ад патрыцыяў. Спачатку толькі патрыцыі складалі «Рымскі народ». Плебеі не маглі ўступаць у шлюб з [[патрыцый | патрыцыямі]], іх не абіралі на грамадскія пасады, яны не атрымлівалі сваёй долі зямлі пры падзеле захопленых тэрыторый, іх не ўключалі ў [[Трыба| трыбы]], гэта значыць яны не маглі ўваходзіць у склад старажытных родаў і лічыцца «рымскім народам». Таксама ў іх не было ніякай адукацыі. Беззямельныя плебеі займаліся ў асноўным рамяством і дробным гандлем. Некаторыя з іх былі вельмі багатымі людзьмі. Але і бедныя, і багатыя плебеі перад патрыцыямі былі аднолькава бяспраўны. Таму спачатку не маючы ніякіх правоў, плебеі пазней дамагліся права абіраць [[Народны трыбун | плебейскіх трыбунаў]], якія мелі права накладаць вета на рашэнні патрыцыянскіх магістратаў. Спачатку іх рашэнні былі законам толькі сярод плебеяў, але на працягу доўгай барацьбы правы патрыцыяў і плебеямі былі ўраўнаваны. У 494 годзе да н. э. плебеі пачалі ўпершыню барацьбу за іх правы, што прывяло да першага [[Сэцэсія (Старажытны Рым)|сыходу плебеяў]] з Рыма (Secessio plebis). У 449 годзе плебеі другі раз пакідаюць Рым і пад гэтым ціскам плебеяў камісіяй з 10 чалавек ([[Дэцэмвіры|decemviri legibus scribundis]]) былі складзены законы і запісаны на [[Законы Дванаццаці табліц | 12 медных дошках]] і выстаўлены на агляд на цэнтральнай плошчы [[Рым]]а. Варта заўважыць, што ў іх быў прапісаны закон, які забараняў шлюбы паміж плебеямі і патрыцыямі, але ён праіснаваў менш за год, і каля 445 да н. э. дзякуючы намаганням народнага трыбуна [[Гай Канулей | Гая Канулея]] быў адменены ([[Lex Canuleia]]). У пачатку III стагоддзя да н. э. багатыя патрыцыянскія і плебейскія вярхі зліліся ў адно саслоўе — [[набілітэт]] і ў 287 годзе да н. э. быў прыняты закон— [[Lex Hortensia]], аб тым, што рашэнні плебейскіх сходаў ([[плебісцыт]]аў) з'яўляюцца абавязковымі для ўсіх грамадзян незалежна ад паходжання. З гэтага часу патрыцыі і плебеі перасталі быць рознымі класамі-саслоўямі. Заможныя грамадзяне ўтваралі [[Вершнікі, Старажытны Рым | саслоўе вершнікаў]], а бедныя складалі плебс — свабодныя рамеснікі, сяляне і дробныя гандляры. Пазней у [[Сярэднявечча | сярэднявечнай]] [[Еўропа | Еўропе]] так звычайна называлі гарадскую [[галота | галоту]]. == Гл. таксама == * [[Аназат]] * [[Іцыліі]] * [[Спіс плебейскіх родаў Старажытнага Рыма]]. * [[Культурна-палітычны лад Старажытнага Рыма]] == Літаратура == ''Базильчук Г. К.'' Словник-довідник з історії.&nbsp;— К.:МАУП,2005 == Спасылкі == {{навігацыя}} * Jona Lendering:http://www.livius.org/pi-pm/plebs/plebs.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090514075955/http://www.livius.org/pi-pm/plebs/plebs.html |date=14 мая 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Сацыяльная структура старажытнарымскага грамадства]] 3nzyfsvmvs8gi9xgu1lb6yooz69q677 0 176380 5201432 4493650 2026-09-17T12:58:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201432 wikitext text/x-wiki '''Патры́цыі''' ({{lang-la|patricii}}, ад {{lang-la2|pater}} — бацька) у [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] — асоба, якая належала да старажытных рымскіх родаў, якія складалі кіруючы клас і трымалі ў сваіх руках грамадскія землі. У Сярэднявеччы ў германскіх гарадах — асоба, якая належала да заможных бюргерскіх родаў, якія адыгрывалі першынствуючую ролю ў гарадскім самакіраванні. == Антычная эпоха == У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] першапачаткова ўключалі ўсё карэннае насельніцтва, якое ўваходзіла ў радавую абшчыну, складала рымскі народ (''Populus Romanus Quiritium'') і супрацьстаяла [[Плебс|плебеям]]; пасля вылучэння з роду знатных патрыярхальных сем’яў да патрыцыяў стала адносіцца толькі радавая земляробчая [[арыстакратыя]], продкі якой калісьці складалі царскі сенат. Прыналежнасць да радавой арыстакратыі можна было атрымаць па праве нараджэння, а таксама шляхам усынаўлення ці ўзнагароджання. Гэта права страчвалася пасля смерці або з-за абмежавання ў правах. З канца [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] патрыцыі ператварыліся ў пануючы [[сацыяльны клас|клас]] — [[саслоўе]] Рымскай рэспублікі; эканамічнай асновай іх магутнасці было выключнае права на карыстанне грамадскай зямлёй (''[[ager publicus]]''). Пасля ўключэння плебеяў у склад рымскага народа і ўраўнавання іх у правах з патрыцыямі (да пачатку [[III стагоддзе да н.э.|III стагоддзя да н.э.]]) вярхі патрыцыяў, ці патрыцыяту, і [[плебс]]у, зліўшыся, утварылі [[набілітэт]]. У эпоху [[Ранняя імперыя|ранняй Імперыі]] ўзнік новы патрыцыят, які склаў прывілеяваную частку [[Сенат (Старажытны Рым)|сенатарскага]] саслоўя; у яго ўваходзілі высунутыя імператарам выхадцы [[Італія|Італіі]] і правінцый. Да гэтага часу старыя патрыцыянскія роды вымерлі, і саслоўе папоўнілася за кошт [[неафіт]]аў, «арыстакратыі па пісьму», якіх узвёў у патрыцыянскую годнасць ва ўзнагароду за службу імператар (гэты працэс пачаў яшчэ [[Гай Юлій Цэзар|Цэзар]]). У эпоху позняй Імперыі народжаных патрыцыяў амаль не засталося, а тытулам патрыцыя ўзнагароджваў выключна імператар. Гэты тытул быў адным з самых высокіх званняў у дзяржаве, але ўжо не быў звязаны з пэўнай пасадай. == Сярэднявечная Германія == «Патрыцыямі» ({{lang-de|Patrizier}}) зваліся вышэйшыя пласты імперскага гарадскога бюргерства (гарадскіх грамадзян), прадстаўнікі купецкай знаці, чынавенства магістратаў, а таксама прадстаўнікоў іншых феадальных саслоўяў — арыстакратыі (дваранства) і рыцарства, якія прынялі прававы статус «[[бюргер]]аў» (перайшлі ў «[[бюргерства]]») . Патрыцыяту ({{lang-de|Patriziat}}) належала фінансавая, палітыка-адміністрацыйная і [[судовая ўлада]] ў [[Імперскі горад|імперскіх]] і [[вольны горад|вольных гарадах]]. Яны, як правіла, складалі Гарадскі савет ({{lang-de|StadtRat, Bürgerschaft}}), узначальвалі найважнейшыя гарадскія ўстановы, абіраліся [[Сенат]]арамі. Па [[Сацыяльны статус|сацыяльным статусе]] патрыцыі прыраўноўваліся да феадальнай [[Дваранства|дваранскай]] [[Арыстакратыя|арыстакратыі]] ({{lang-de|Adel, Adelstand}}), але з ёй ніколі не змешваліся. Багацце патрыцыяту складалася ў гандлёва-ліхвярскай сферы. У шэрагу гарадоў Паўночнай Італіі, на паўночным захадзе Еўропы частка патрыцыяту занялася арганізацыяй рамяства паводле тыпу рассеянай [[мануфактура|мануфактуры]]. == Гл. таксама == * [[Ганзейскі саюз]] * [[Спіс патрыцыянскіх родаў Старажытнага Рыма]] * [[Культурна-палітычны лад Старажытнага Рыма]] == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Патриции|[[Мікалай Пятровіч Абнорскі|Обнорский Н. П.]]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Патрициат|[[Артур Генрыхавіч Готліб|Готлиб А. Г.]]}} * Никулина Т. С. Проблемы патрициата ганзейских городов в немецкой историографии. — В кн: Вопросы историографии внутренней и внешней политики зарубежных стран. Межвузовский сборник научных статей, Самара 1991, — Стр. 3-29. {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Сацыяльная структура старажытнарымскага грамадства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Саслоўі]] juedblpysddgk25mx2k927p70lpi83r 0 179502 5201748 5189144 2026-09-18T07:45:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201748 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андрэеў}} {{Асоба |імя = |выява = Leonid andreev terijokiy.jpg |месца нараджэння = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |бацька = |маці = |жонка = |грамадзянства = |дзеці = |род дзейнасці = |узнагароды і прэміі = }} ''' Леанід Мікалаевіч Андрэеў ''' ({{ДН|21|9|1871|9}}, [[Арол (горад)|Арол]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|12|9|1919}}, [[Нейвола]], [[Фінляндыя]]) — рускі [[пісьменнік]]. Прадстаўнік [[Сярэбраны век|Сярэбранага веку]] [[Руская літаратура|рускай літаратуры]]. Лічыцца пачынальнікам рускага [[экспрэсіянізм]]у. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся ў Арле ў не вельмі забяспечанай сям'і каморніка-таксатара Мікалая Іванавіча Андрэева (1847—1889) і Анастасіі Мікалаеўны Андрэевай (Пацкоўскай) — дачкі збяднелага [[Палякі|польскага]] [[памешчык]]а. Ужо ў дзяцінстве выяўляў цікавасць да чытання. Вучыўся ў [[Арлоўская мужчынская гімназія|Арлоўскай класічнай гімназіі]] ([[1882]]—[[1891]]) . Захапляўся творчасцю [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]] і [[Эдуард фон Гартман|Гартмана]]. === Юнацтва === Юнацкая ўражлівасць і развітае ўяўленне некалькі разоў падахвочвалі яго на безразважныя ўчынкі: ва ўзросце 17 гадоў вырашыў выпрабаваць сілу волі і лёг паміж рэек перад надыходзячым [[паравоз]]ам, але застаўся цэлы. Скончыўшы гімназію, Андрэеў паступіў на [[Юрыспрудэнцыя|юрыдычны]] факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]; пасля смерці бацькі матэрыяльнае становішча яго сям'і пагоршылася, а сам Андрэеў пачаў [[Алкагалізм|злоўжываць алкаголем]]. Некаторы час Андрэеву даводзілася нават галадаць. У [[Пецярбург]]е спрабаваў пісаць свае першыя апавяданні, аднак з рэдакцыі, як Андрэеў узгадвае ў сваіх мемуарах, іх вярнулі са смехам. Адлічаны за нявыплату, ён паступіў на юрыдычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У [[Масква|Маскве]], па словах самога Андрэева: «матэрыяльна жылося лепш: дапамагалі таварышы і камітэт». [[Выява: Andreyev by Repin.jpg|thumb|left|200px|Л. Андрэеў. Партрэт працы [[Ілля Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]] (1904)]] У [[1894]] г., пасля любоўнай няўдачы, Андрэеў спрабаваў скончыць жыццё самагубствам. Наступствам няўдалага стрэлу было царкоўнае пакаянне і парок сэрца, які і выклікаў пасля смерць пісьменніка<ref name="Инт">{{Cite web |url=http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |title=Биография писателя. Газета «Неделя» |access-date=31 кастрычніка 2013 |archive-date=26 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121226053844/http://www.loveread.ec/biography-author.php?author=Leonid-Andreyev |url-status=dead }}</ref>. Пасля гэтага выпадку Леанід Андрэеў зноў быў вымушаны бедаваць: цяпер яму неабходна было карміць маці, сваіх сясцёр і братоў, якія перабраліся ў Маскву. Перабіваўся выпадковымі заробкамі, выкладаннем і маляваннем партрэтаў на заказ. У палітычнай дзейнасці не ўдзельнічаў. У [[1897]] паспяхова здаў выпускныя экзамены ва ўніверсітэце, што адкрыла яму дарогу ў [[адвакат]]уру, якой ён займаўся аж да [[1902]] г. У тым жа годзе пачынае сваю журналісцкую дзейнасць у газетах «Маскоўскі веснік» і «Кур'ер». Свае фельетоны ён падпісваў [[псеўданім]]ам «James Lynch». У [[1898]] г. у «Кур'еры» быў надрукаваны яго першы аповяд: «Баргамот і Гараська». Паводле слоў Андрэева, аповяд быў перайманнем [[Чарльз Дзікенс|Дзікенса]], аднак маладога аўтара заўважыў [[Максім Горкі]], які і запрасіў Андрэева ў [[Веды (выдавецтва, Санкт - Пецярбург)|кнігавыдывецкае таварыства «Веды»]], якое аб’ядноўвае многіх маладых пісьменнікаў. === Першая руская рэвалюцыя і даваенныя гады === [[Выява:Leonid andreev-da4a.jpg|міні|Віла «Аванс», якая належала Л. Андрэеву (не захавалася)]] [[Выява:SuicideOfNovellist.jpg|міні|«Самагубства». Анкета пісьменніка ў часопісе «Новае слова», 1912, чэрвень]] Сапраўдная слава прыйшла да Андрэева пасля выдання ў [[1901]] яго апавядання «Жылі-Былі» ў часопісе [[Жыццё (часопіс)|«Жыццё»]]. У [[1902]] Андрэеў ажаніўся з А. М. Велігорскай — унучатай пляменніцай [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. У тым жа годзе становіцца рэдактарам «Кур'ера», вымушаны быў даць паліцыі [[Падпіска аб нявыездзе|падпіску аб нявыездзе]] з-за сваёй сувязі з рэвалюцыйна настроеным студэнцтвам. Дзякуючы дапамозе Максіма Горкага вялікім накладам быў выпушчаны першы том яго твораў. У гэтыя гады абазначылася накіраванасць творчасці і яго літаратурная манера. У [[1905]] годзе вітаў [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расіі|Першую рускую рэвалюцыю]]; хаваў у сябе дома членаў [[РСДРП]], [[10 лютага]] быў пасаджаны ў турму за тое, што напярэдадні на яго кватэры прайшоў тайны сход ЦК ([[25 лютага]] выпушчаны пад заклад, унесены [[Марозаў, Сава Цімафеевіч|Савам Марозавым]]). У гэтым жа годзе ён напіша апавяданне «Губернатар», якое стала водгукам на забойства [[17 лютага]] [[Эсэры|эсэрам]] [[Каляеў, Іван Платонавіч|І. Каляевым]] [[Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара]] вялікага князя [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]]. У [[1906]] годзе пісьменнік вымушаны з'ехаць у Германію, дзе ў яго нараджаецца другі сын, [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл]], які пасля стане пісьменнікам (яго пяру належыць трактат «[[Ружа Свету]]»). У снежні таго ж года ад послеродовой гарачкі памірае яго жонка (пахавана ў Маскве на могілках Навадзевічага манастыра). Андрэеў ад'язджае на [[Капры]] ([[Італія]]), дзе жыве ў [[Максім Горкі|Горкага]] (са снежня 1906 года — да вясны 1907). Пасля пачатку рэакцыі ў [[1907]] годзе Андрэеў расчароўваецца ў самой рэвалюцыі. Ён адыходзіць ад рэвалюцыйна настроенага пісьменніцкага асяроддзя Горкага. У [[1908]] годзе Андрэеў ажаніўся з А. І. Дзенісевіч (Карніцкай) і пераязджае ва ўласны дом у [[Вамельсу]]. На віле «Аванс» (назва была абрана з-за таго, што дом быў пабудаваны на аванс ад выдаўца) Леанід Андрэеў піша свае першыя [[Драма ( род літаратуры )|драматычныя]] творы. З [[1909]] года актыўна супрацоўнічае з [[мадэрн]]ісцкімі альманахамі выдавецтва «Шыпшына». === Першая сусветная вайна, рэвалюцыя 1917 года і смерць пісьменніка === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Леанід Андрэеў сустрэў з натхненнем: {{пачатак цытаты}} «Перамагчы Германію неабходна — гэта пытанне жыцця і смерці не толькі для Расіі — найвялікшай славянскай дзяржавы, усе магчымасці якой наперадзе, але і для еўрапейскіх дзяржаў. <…> Разгром Германіі будзе разгромам Усееўрапейскай рэакцыі і пачаткам новага цыкла еўрапейскіх рэвалюцый». {{канец цытаты|крыніца=Інтэрв'ю газеце "[[Нью-Ёрк Таймс]]", верасень 1914<ref>См. Предисловие к сборнику: ''Леонид Андреев''. Рассказы. - Москва: Советская Россия, 1977 г.</ref>}} У час вайны Андрэеў публікуе драму пра ваенные падзеі ў Бельгіі («Кароль, закон і свабода»). Зрэшты, творы пісьменніка ў той час прысвечаны, галоўным чынам, не вайне, а мяшчанскаму побыту, тэме «[[Маленькі чалавек|маленькага чалавека]]». Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года ўваходзіў у рэдакцыйны Савет рэакцыйнай газеты [[Руская воля|«Руская воля»]]. [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]] не прыняў. Пасля аддзялення Фінляндыі ад Расіі — апынуўся ў эміграцыі. Апошнія творы пісьменніка прасякнутыя песімізмам і нянавісцю да бальшавіцкай улады («Дзённік сатаны», «SOS»)<ref>{{Cite web |url=http://andreev.org.ru/biografia/index.html |title=Биография. Леонид Андреев<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=31 кастрычніка 2013 |archive-date=27 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927033419/http://andreev.org.ru/biografia/index.html |url-status=dead }}</ref>. [[12 верасня]] [[1919]] года Леанід Андрэеў раптоўна памёр ад пароку сэрца ў мястэчку Мустамякі, на дачы ў свайго сябра — лекара і літаратара [[Фалькоўскі, Фёдар Мікалаевіч|Ф. М. Фалькоўскага]]. Быў пахаваны ў [[Марыёкі|Марыёках]]. У [[1956]] годзе перапахаваны ў Ленінградзе на [[Літаратарскія масткі|Літаратарскіх мастках]] на [[Волкавы могілкі|Волкавых могілках]].<ref name=autogenerated1>[http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 Интервью Ирины Рыжковой-Андреевой, внучки писателя. Газета «Неделя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618121305/http://www.inedelya.ru/interviews/article10701 |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://litmostki.ru/andreev/ Надгробие Л. Н. Андреева]</ref> З 1956 года яго выбраныя творы часта перавыдаваліся ў СССР. У [[1991]] годзе ў Арле, на радзіме пісьменніка, адкрыўся Дом-Музей Леаніда Андрэева<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://andreev.org.ru/museum/index.html |title=Музей Л. Андреева в г. Орёл |access-date=2 лістапада 2013 |archive-date=7 чэрвеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607083230/http://andreev.org.ru/museum/index.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць, асноўныя ідэі == [[Выява:Leonid andreev-veresaev.jpg|міні|Пісьменнікі Леанід Андрэеў (справа) і [[Верасаеў, Вікенцій Вікенцьевіч|Вікенцій Верасаеў]].]] Першыя творы Леаніда Андрэева, шмат у чым пад уздзеяннем бядотных умоў, у якіх тады знаходзіўся пісьменнік, прасякнутыя крытычным аналізам сучаснага свету («Баргамот і Гараська», «Горад»). Аднак яшчэ ў раннім перыядзе творчасці пісьменніка праявіліся яго асноўныя матывы: крайні [[скептыцызм]], нявер'е ў чалавечы розум («Сцяна», «Жыццё Васіля Фівейскага»), узнікае захапленне [[Спірытуалізм (рэлігія)|спірытуалізмам]] і рэлігіяй («Юда Іскарыёт»). Апавяданні «Губернатар», «Іван Іванавіч» і п'еса «Да зорак» адлюстроўваюць сімпатыю пісьменніка да рэвалюцыі. Аднак пасля пачатку рэакцыі 1907 Леанід Андрэеў адмовіўся ад усялякіх рэвалюцыйных поглядаў, лічачы, што бунт мас можа прывесці толькі да вялікіх ахвяраў і вялікіх пакут (гл. «[[Аповяд пра сем павешаных]]»). У сваім апавяданні «[[Чырвоны смех]]» Андрэеў намаляваў карціну жахаў сучаснай вайны (рэакцыя на [[Руска-японская вайна|Руска-японскую вайну]]). Незадаволенасць яго герояў навакольным светам і парадкамі нязменна выліваецца ў пасіўнасць або [[Анархія|анархічны]] бунт. Перадсмяротныя сачыненні пісьменніка прасякнуты дэпрэсіяй, ідэяй пра радасць ірацыянальных сіл. Нягледзячы на патэтычны настрой твораў, літаратурная мова Андрэева, напорыстая і экспрэсіўная, з падкрэсленым [[сімвалізм]]ам, сустракала шырокі водгук у мастацкай і інтэлігенцкім асяроддзі дарэвалюцыйнай Расіі. Станоўчыя водгукі аб Андрэеве пакінулі Максім Горкі, [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|Рэрых]], [[Ілля Яфімавіч Рэпін|Рэпін]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Блок]], [[Антон Чэхаў|Чэхаў]] і многія іншыя. Творы Андрэева адрознівае рэзкасць кантрастаў, нечаканыя павароты сюжэту, у спалучэнні са схематычна прастатой склада. Леанід Андрэеў прызнаны яркім пісьменнікам Срэбнага веку рускай літаратуры. == Творы == === Апавяданні === {{слупкі}} {{слупок}} * [[1892]] — У холадзе і золаце * [[1898]] — Баргамот і Гараська * [[1898]] — З жыцця штабс-капітана Каблукова * [[1898]] — Абарона * [[1898]] — Што бачыла галка * [[1898]] — Алёша-дурачок * [[1899]] — Ангелочек * [[1899]] — Сябар * [[1899]] — Вялікі шлем * [[1899]] — У вокны * [[1899]] — Пецька на дачы * [[1899]] — У Сабуравым * [[1899]] — Моладзь * [[1899]] — Помнік * [[1900]] — Маўчанне * [[1900]] — Аповяд пра Сяргея Пятровіча * [[1900]] — У цёмную даль * [[1900]] — Мімаходам {{слупок}} * [[1900]] — Валя * [[1900]] — На рацэ * [[1900]] — Першы ганарар * [[1900]] — Свята * [[1900]] — Выдатнае жыццё для ўваскрослых * [[1901]] — Хлусня * [[1901]] — Жылі-былі * [[1901]] — Бездань * [[1901]] — Буяніха * [[1901]] — Кусака * [[1901]] — Выпадак * [[1901]] — Сцяна * [[1901]] — Іншаземец * [[1901]] — У падвале * [[1901]] — У цягніку * [[1901]] — Гасцінец * [[1901]] — Кніга * [[1901]] — Набат * [[1901]] — Смех * [[1902]] — У тумане {{слупок}} * [[1902]] — Горад * [[1902]] — [[маючым адбыцца крадзеж ( аповяд)|маючым адбыцца крадзеж]] * [[1902]] — [[Думка (апавяданне)|Думка]] * [[1902]] — Вясной * [[1902]] — Арыгінальны чалавек * [[1903]] — Вясновыя абяцанні * [[1903]] — На станцыі * [[1904]] — Злодзей * [[1904]] — [[Чырвоны смех]] * [[1904]] — Няма прабачэння * [[1904]] — Прывіды * [[1905]] — Губернатар * [[1905]] — Хрысціяне * [[1905]] — Марсэльеза * [[1905]] — Бэн- Товит * [[1905]] — Так было * [[1906]] — Элеазар * [[1907]] — З аповеду, які ніколі не будзе скончаны * [[1907]] — Цемра * [[1908]] — Іван Іванавіч {{слупок}} * [[1908]] — [[Аповяд пра сем павешаных]] * [[1908]] — Велікан * [[1908]] — Праклён звера * [[1908]] — Мае запіскі * [[1909]] — Сын чалавечы * [[1910]] — Расказ змеі пра тое, як у яе з’явіліся атрутныя зубы * [[1910]] — Дзень гневу * [[1910]] — Неасцярожнасць * [[1911]] — Правілы дабра * [[1911]] — Іпатаў * [[1911]] — Супакой * [[1911]] — Смерць Гулівера * [[1911]] — Кветка пад нагою * [[1913]] — Зямля * [[1913]] — Ён (Аповяд невядомага) * [[1913]] — Палёт * [[1913]] — Зварот * [[1913]] — Нягоднік * [[1913]] — Арэшак * [[1913]] — Фальшывы рубель і добры дзядзька {{слупок}} * [[1913]] — Адважны воўк * [[1914]] — Герман і Маргарыта * [[1914]] — Уваскрасенне ўсіх мёртвых * [[1914]] — Канец Джона — Прапаведніка * [[1914]] — Тры ночы (Сон) * [[1914]] — Чорт на вяселлі * [[1915]] — Аслы * [[1915]] — Мае анекдоты * [[1915]] — раганосцам * [[1916]] — Два лісты * [[1916]] — Ахвяра * [[1916]] — Чамаданаў * [[1916]] — казюльку {{слупкі/канец}} === П'есы === * [[1906]] — Да зорак * [[1907]] — Жыццё чалавека * [[1907]] — Сава * [[1908]] — Цар Голад * [[1909]] — Анатэма * [[1909]] — Дні нашага жыцця * [[1910]] — Анфіса * [[1910]] — Gaudeamus * [[1912]] — Кацярына Іванаўна * [[1914]] — Думка * [[1915]] — Той, хто атрымлівае аплявухі === Раманы і аповесці === * [[1903]] [[Жыццё Васіля Фивейского]] * [[1905]] Губернатар * [[1907]] — [[Юда Іскарыёт (аповесць)|Юда Іскарыёт]] * [[1908]] — Мае запіскі * [[1911]] — Сашка Жегулев * [[1916]] — Іга вайны * [[1919]] — Дзённік Сатаны == Дзеці == * [[Андрэеў, Вадзім Леанідавіч|Вадзім Леанідавіч]] (1902—1976) — паэт, грамадскі дзеяч. * [[Андрэеў, Данііл Леанідавіч|Данііл Леанідавіч]] (1906—1959) — паэт, празаік, філосаф-містык. * [[Андрэеў, Сава Леанідавіч|Сава Леанідавіч]] (1909—1970) — мастак, артыст балета. * [[Андрэева, Вера Леанідаўна|Вера Леанідаўна]] (1910—1986) — празаік, мемуарыст. * [[Андрэеў, Валянцін Леанідавіч|Валянцін Леанідавіч]] (1912—1988) — мастак, харэограф, літаратар, перакладчык. == Адрас у Арле == * [[1871]]—[[1891]] — радавы дом сям'і Андрэевых — 2-я Пушкарная вул., 41<ref name=autogenerated2 />; == Адрасы ў Санкт-Пецярбургу — Петраградзе == * [[1907]]—[[1908]] — прыбытковы дом К. Х. Гельдаля — [[Каменнавостраўскі праспект]], 13; * Дом у пасёлку Вохнала да 1918, затым пераехаў на Віла АВАНС у [[Сярова (Санкт-Пецярбург)|Вамелсу]] * [[1914]]—[[1917]] — [[Дом з вежамі|прыбытковы дом К. І. Розенштейна]] — [[Вялікі праспект Петраградскага боку]], 75. == Экранізацыі твораў == * 1912 — Анфіса (Андрэеў быў таксама аўтарам сцэнарыя фільма) * 1914 — Дні нашага жыцця * 1915 — Кацярына Іванаўна * 1916 — Думка * 1916 — Той, хто атрымлівае аплявухі (Расійская Імперыя) * 1919 — Сава * 1920 — Аповед пра сем павешаных (фільм не захаваўся) * 1921 — Голад * 1924 — Той, хто атрымлівае аплявухі (ЗША) * 1928 — Белы арол (паводле аповесці «Губернатар») * 1968 — Балада пра сем павешаных * 1987 — Хрысціяне * 1988 — Любоў да бліжняга (па аповедах «Манумент» і «Любоў да бліжняга») * 1988 — На адной знаёмай вуліцы… (па аповедзе «Іван Іванавіч») * 1989 — Звер радасны (кароткаметражны, па матывах апавядання «[[Бездань (апавяданне)|Бездань]]») * 1990 — Ачышчэнне * 1991 — Ноч грэшнікаў (па аповедзе «Цемра») (таксама пад назвай «Вышэйшая ісціна бамбіста Аляксея») * 1991 — Пустыня (па аповедах «Юда Іскарыёт» і «Елізар») (СССР) * 1997 — Ах, навошта гэтая ноч… (Расія, ЗША) * 2008 — Анёлак (Расія) * 2009 — Бездань (Расія) * 2009 — Бездань (Расія, кароткаметражны) * 2013 — [[Юда (фільм)|Іуда]] (Расія, поўнаметражны, паводле аповесці «Юда Іскарыёт») {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэеў Леанід Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Літаратарскіх мастках]] 0z0slll8k9mtxusbwgj64apjfe8u5b0 0 180165 5201593 5108016 2026-09-17T20:05:24Z Rotondus 11765 афармленне 5201593 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Вальтэр фон дэр Фогельвайдэ |Арыгінал імя = Walter von der Vogelweide |Выява = Codex Manesse Walther von der Vogelweide.jpg |Шырыня = 250px |Апісанне выявы = [[Манескі кодэкс]], [[XIV стагоддзе]] |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{сцяг Свяшчэннай Рымскай Імперыі}} [[Свяшчэнная Рымская Імперыя]] |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = [[лірыка]] |Жанр = [[мінезанг]] |Мова твораў = [[сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкая]] |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Вальтэр фон дэр Фогельвайдэ''' (каля 1170 — каля 1230) — нямецкі і аўстрыйскі {{паэт|Германіі}}-[[мінезінгер]]. Паводле розных версій, нарадзіўся або ў Ціролі (Аўстрыя), або ў Швейцарыі, або ў Сярэдняй Германіі. Вёў жыццё вандроўнага паэта, жыў пры дварах Філіпа Швабскага, Германа Цюрынгскага, Фрыдрыха II. Пісаў лірычныя песні (у асноўным пра каханне) і шпрухі — пеcні-навучанні. Насуперак меланхалічнай традыцыі мінезангу, што панавала пры Венскім двары, апяваў радасці жыцця і кахання, сцвярджаў права чалавека на зямное шчасце. Узбагаціў мінезанг жывапіснымі дэталямі і новымі матывамі (галоўная гераіня верша «Каханая, хай Бог…» — простая дзяўчына са шчырым сэрцам). Упершыню ўвёў у куртуазную паэзію народныя песенныя структуры («У гаі, пад ліпкай…» — славутая песня з вясёлым народным рэфрэнам «тандарадай» і інш.) Яго песні адметныя прастадушнасцю, шчырасцю інтанацыі і вытанчанасцю. На беларускую мову асобныя вершы пераклаў [[Уладзімір Папковіч]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|||494}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Walther von der Vogelweide}} * [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/13Jh/Walther/wal_intr.html ''Bibliotheca Augustana'' — электронная бібліятэка Ульрыха Харша на сайце Уіверсітэта прыкладных навук г. Аўгсбурга] {{ref-de}} {{Мінезінгеры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мінезінгеры]] [[Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Вюрцбурга]] [[Катэгорыя:Паэты Германіі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Куртуазная літаратура]] [[Катэгорыя:Сярэднявечныя паэты Германіі]] mkkk27ihnrydkv5vnkk8jmxht1uudjn 0 184963 5201424 5051391 2026-09-17T12:27:57Z Voūk12 159072 /* Сілы бакоў */ 5201424 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. '''Кампанія восені 1601 - 1602 г.''' Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт III вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. '''Кульмінацыя вайны Кірхольмская бітва.''' Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жалаваннях. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён увёў польска-літоўскія войскі. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Хадкевіч, размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 пяхотнікаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку атрад капітана Томаша Дамброўкі, а затым рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Хадкевіча, ён вярнуўся ў Пярну і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Пярну з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, літоўцы не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў Кірхольма, які тады знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу і знаходзілася там ужо чатыры дні. Пачуўшы пра набліжэнне літоўцаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. [[Бітва пад Кірхгольмам]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. '''Завяршэнне вайны.''' Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], заманіў пад свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Пад пагрозай з боку Даніі шведы вырашылі не пасылаць далейшыя войскі ў Лівонію, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] sb3ets3wptlqfcrvhyzpkuwx0m8qfg2 5201479 5201424 2026-09-17T15:26:27Z Voūk12 159072 /* Спасылкі */ 5201479 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. '''Кампанія восені 1601 - 1602 г.''' Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт III вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. '''Кульмінацыя вайны Кірхольмская бітва.''' Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх быявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. [[Бітва пад Кірхгольмам]] [[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. '''Завяршэнне вайны.''' Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 39hbnvuul7pg3xdswuk5mnp5mccz131 5201487 5201479 2026-09-17T15:43:50Z M.L.Bot 261 афармленне 5201487 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601 - 1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт III вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 3i0ulg2agzvn287xxr29p1ncotz83eo 5201488 5201487 2026-09-17T15:44:19Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5201488 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601 - 1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт III вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] hogsbot0fuuy2ocropycurm9w6kbs2q 5201489 5201488 2026-09-17T15:44:33Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5201489 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601 - 1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт III вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 0atds7kldn6w75qxrw88x8hz971gtlx 5201536 5201489 2026-09-17T17:49:33Z Voūk12 159072 /* Кампанія восені 1601 - 1602 г. */ 5201536 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601 - 1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні Яна Замойскі ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Фарэнсбах параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных набегаў на замкі, занятыя шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Каронны пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных лівонскіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на партызанскую вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты Фелін. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла ўслед на Белы Камень, і палявы гетман Станіслаў Жолкеўскі быў адпраўлены для супрацьдзеяння шведскім войскам, якія збіраліся ў Рэвелі. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон Белага Камена, які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Бялога Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў захопленых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаных салдат, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага астатнімі войскамі ў Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 салдат без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жалаваннях, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам арміі ў Лівоніі, аплачваў войскі з уласнай кішэні. Пасля задавальнення патрабаванняў па жалаваннях у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла ўслед за Дэрптам і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць Карла Кароны, які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта III. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Раквере, нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпата, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі харугвамі (300 салдат) адправіўся на Раквере. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцнены 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Раквере. Калі ён вярнуўся ў Дэрпат, гарнізон, пазбаўлены надзеі на паражэнне, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (засталося 1052 шведскія салдаты). Літоўцы захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да літоўскай арміі. Хадкевіч меў намер наступаць на Нарву, каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца, і лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы яго войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пярну, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старой Пярну, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпынены, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё неаплачанага жалавання ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацаванне з Кароны, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Лівоніі змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстоніі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Бялы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У бітве пад Бялым Каменем шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца гэтай выдатнай перамогай. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі паўстанне і ўтварылі канфедэрацыю на чале з пазней вядомым гусарскім таварышам Аляксандрам Лісоўскім. Аперацыі ў Лівоніі зноў спыніліся, бо ў Хадкевіча засталося мала салдат. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікі гетман літоўскі, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з моцным дажджом прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намачылі, а гарматы затрымаліся ў гразі. Давялося спыніць бітву і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанні. Неўзабаве дзве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая бітва пад Кірхгольмам. Вялікая перамога літоўскага войска зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта III у справах Расіі і назаўсёды захапіць Лівонію. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом Васілём Шуйскім у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX, брытанскі кароль, павінен быў перадаць Расіі крэпасці ў Лівоніі, адбітыя падчас вайны. Да рускіх войскаў далучыўся шведскі корпус Эдварда Горна і Якаба Понтусона дэ ла Гардзі. У красавіку ў Вялікі Ноўгарад прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх харугваў агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўранай вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў Біржаі, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у Саліс (цяпер Салацгрыва). Не маючы магчымасці спыніць падмацаванне, адпраўленае з Пярну ў Дыямент, ён рушыў на Пярну, пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года захапіў горад. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу Дыямента. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернава. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дыямент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пярну. Дасягнуўшы месца, літоўцы разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад у Пернава. Каб не дапусціць літоўцаў да абложанага горада, яны пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літоўцы ўстанавілі кантакт з горадам. Замест таго, каб выцесніць літоўцаў, шведская контратака нанесла нападнікам вялікія страты. Таму Мансфельд адышоў на мілю да Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў, ён рушыў назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў гетмана. Па дарозе неаплачанае войска адмовілася працягваць барацьбу і завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] d5v2rxvlulpy4y7kraabosmo578ke48 5201581 5201536 2026-09-17T19:46:27Z Voūk12 159072 /* Кампанія восені 1601 - 1602 г. */ 5201581 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню - зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Выява:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму - стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601 - 1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Георг Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі - [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ - [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія|Даніяй]] і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я.К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я.К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я.К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я.К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я.К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000–3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я.К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я.К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605– 1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я.К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад'езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір'е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір'е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад'езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== [[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]] Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур'ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609–1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я.Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамент]]<nowiki/>а. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага "Хоцінская вайна" канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6000-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я.К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы - ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з'ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір'е. [[Выява:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 4mb1ig2tervu5xdyev5uriz4no252vx 5201814 5201581 2026-09-18T08:52:20Z M.L.Bot 261 афармленне 5201814 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Георг Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== [[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]] Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамент]]<nowiki/>а. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 201b037lyfuvba4cxj0vq6zn5vlxbjx 5201817 5201814 2026-09-18T08:54:46Z M.L.Bot 261 5201817 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Георг Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== [[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]] Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамент]]<nowiki/>а. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] ckk2fme021iskm6cirkyquu9u43w85a 5201818 5201817 2026-09-18T08:56:23Z M.L.Bot 261 5201818 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага Крыштофа Радзівіла Пяруна 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем гетмана польнага літоўскага Яна Караля Хадкевіча. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] Радзівіл нанёс паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Сёдэрманландскім для дэблакады Кокенгаўзена. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сёдэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. Радзівіл рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сёдэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць Дзюнамюндэ, якая прыкрывала Рыгу з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі Замойскага, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца Морыца Аранскага. ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Георг Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== [[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]] Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамента]]. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] d667cmr0blbctvsfryrbed54l0dqekc 5201856 5201818 2026-09-18T09:58:28Z Voūk12 159072 5201856 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштофа Радзівіла Пяруна]] 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем прызначанага каралём "правадыра каталіцкай шляхты ў войску" і адміністратара Інфлянтаў [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] войска ВКЛ нанёсла паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Судэрманскім для дэблакады [[Кокнэсэ|Кокенгаўзена]]. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым К. Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн, аднак з-за персанальнага канфлікта правадыроў за кампітэнцыі і міжродавага спрэчкі [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Хадкевічы|Хадкевічамі]] войска ВКЛ падзялілася і дзейнічала асобна і нездолела напоўніцу выкарыстаць перамогу да падыхода масы кароннага войка<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. У другой палове жніўня Карл Сунэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К.Радзівіл]] рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сундэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дынамюндэ]], якая прыкрывала [[Рыга|Рыгу]] з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі [[Ян Замойскі|Я. Замойскаг]]<nowiki/>а, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага.]] ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Юрген Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>. Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== [[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]] Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамента]]. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 2piecxt0vqhbsea10rmgro9h0bhfzub 5201925 5201856 2026-09-18T10:51:12Z Voūk12 159072 /* Храналогія бітваў */ 5201925 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусары Рэчы Паспалітай у вясельным парадзе Жыгімонта Вазы 1605 г. паводле "Стакгольмскага скрутка"]] Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштофа Радзівіла Пяруна]] 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем прызначанага каралём "правадыра каталіцкай шляхты ў войску" і адміністратара Інфлянтаў [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] войска ВКЛ нанёсла паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Судэрманскім для дэблакады [[Кокнэсэ|Кокенгаўзена]]. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым К. Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн, аднак з-за персанальнага канфлікта правадыроў за кампітэнцыі і міжродавага спрэчкі [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Хадкевічы|Хадкевічамі]] войска ВКЛ падзялілася і дзейнічала асобна і нездолела напоўніцу выкарыстаць перамогу да падыхода масы кароннага войка<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] У другой палове жніўня Карл Сунэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К.Радзівіл]] рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сундэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дынамюндэ]], якая прыкрывала [[Рыга|Рыгу]] з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі [[Ян Замойскі|Я. Замойскаг]]<nowiki/>а, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага.]] ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Юрген Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>.[[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]]Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] ў шэрагах вясельнага параду 1605 г. паводле "[[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]"]] Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамента]]. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы]] ([[28 лютага]] — [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва каля Даўгаўгрывы]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] 13ux3wd3bs8929up8mn8rm443okcyh5 5201927 5201925 2026-09-18T10:53:27Z Voūk12 159072 /* Храналогія бітваў */ 5201927 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусары Рэчы Паспалітай у вясельным парадзе Жыгімонта Вазы 1605 г. паводле "Стакгольмскага скрутка"]] Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштофа Радзівіла Пяруна]] 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем прызначанага каралём "правадыра каталіцкай шляхты ў войску" і адміністратара Інфлянтаў [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] войска ВКЛ нанёсла паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Судэрманскім для дэблакады [[Кокнэсэ|Кокенгаўзена]]. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым К. Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн, аднак з-за персанальнага канфлікта правадыроў за кампітэнцыі і міжродавага спрэчкі [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Хадкевічы|Хадкевічамі]] войска ВКЛ падзялілася і дзейнічала асобна і нездолела напоўніцу выкарыстаць перамогу да падыхода масы кароннага войка<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] У другой палове жніўня Карл Сунэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К.Радзівіл]] рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сундэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дынамюндэ]], якая прыкрывала [[Рыга|Рыгу]] з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі [[Ян Замойскі|Я. Замойскаг]]<nowiki/>а, у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага.]] ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Юрген Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>.[[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]]Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] ў шэрагах вясельнага параду 1605 г. паводле "[[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]"]] Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамента]]. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[Бітва пад Белым Каменем|бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы|штурм Парнавы]] (ранак [[28 лютага]] / [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва пад Дынаментам]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] cc0v46j66ij37lk2u6sah92xa24thxb 0 189447 5201632 4706466 2026-09-18T00:14:29Z BilboBeggins 88144 5201632 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мур}} {{Кінематаграфіст |імя = Джуліяна Мур |арыгінал імя = Julianne Moore |выява = Julianne Moore - 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg |шырыня = |апісанне выявы = На [[Венецыянскі кінафестываль 2009|66-м Венецыянскім кінафестывалі]] |імя пры нараджэнні = Джулі Эн Сміт |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |гады актыўнасці = 1983 — наш час |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Джуліяна Мур''' ({{lang-en|Julianne Moore}}, сапраўднае імя — '''Джулі Эн Сміт'''; нарадзілася [[3 снежня]] [[1960]], [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]], прызёр [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]], тройчы лаўрэат [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]. == Біяграфія == Джуліяна Мур нарадзілася [[3 снежня]] [[1960]] у [[Феетвіль|Феетвіле]], штат [[Паўночная Караліна]]. Бацька будучай актрысы, ''Пітэр Мур Сміт'', быў ваенным суддзёй, а маці, ''Ганна'', была занятая на сацыяльнай працы псіхіятрам. Мур была старэйшым дзіцем у сям’і, дзе ў яе была малодшая сястра ''Валеры'' і брат ''Пітэр Мур Сміт-малодшы''. Усё дзяцінства сям’я правяла ў пераездах з аднаго месцы на іншае; Мур наведвала амерыканскі каледж у горадзе [[Франкфурт-на-Майне]], [[Германія]], па канчатку якога ў [[1979]] годзе паступіла ў ''Школу мастацтваў'' [[Бостанскі ўніверсітэт|Бостанскага ўніверсітэта]]. У 1983 годзе яна атрымала ступень бакалаўра і пераехала ў [[Нью-Ёрк]], дзе ''Джулі Эн Сміт'' стала Джуліанай Мур: у Гільдыі акцёраў апынулася, што яе імя ўжо «занята», таму Мур прыйшлося прыдумаць сабе новае. Актрыса была тройчы замужам: з ''Сундарам Чакраварці'' (1983—1985), з ''Джонам Гулдам Рубінам'' (1986—1995), і ў цяперашні час у шлюбе з рэжысёрам [[Барт Фройндліх|Бартам Фройндліхам]] (пара жыве разам з 1996 года, шлюб аформлены са жніўня 2003 года). У Мур і Фройндліха два дзіцяці: сын ''Калеб'' (нарадзіўся 4 снежня 1997 года) і дачка ''Ліў Хэлен'' (нарадзілася 11 красавіка 2002 года). == Творчасць == Джуліяна Мур лічыцца вядучай амерыканскай характэрнай актрысай, якая можа граць як у фільмах мэйнстрыма, так і ў малабюджэтных незалежных пастаноўках. Мур заўсёды адрозніваецца адвагай у выбары роляў і акцёрскай гульні. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.julianne-moore.com Афіцыйны сайт] {{commonscat-inline|Julianne Moore}} * {{imdb name|0000194|Джуліяна Мур}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Мур Джуліяна}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Незалежны дух»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] 9ea6ocvjfixnwr80nmap6ny2tp9j2oy 100 193297 5201494 5200951 2026-09-17T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5201494 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арахнаідыт|2026-09-17T08:22:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Абрастанні|2026-09-14T08:17:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|2026-09-08T07:14:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Балотная руда|2026-09-07T12:24:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Арчакова|2026-09-07T11:54:50Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> puumq5v1kz9lfn81g6zel07rf7bsk5b 100 193441 5201491 5200078 2026-09-17T15:50:47Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5201491 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іахім III Фрыдрых|2026-09-14T14:21:30Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Рыгор Агабабян|2026-09-14T10:27:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Татарскі тэатр оперы і балета імя Мусы Джаліля|2026-09-10T07:19:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айбек|2026-09-07T08:09:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p8pawjou053a0q0m0cw8ntkh4zg6cpg 100 193442 5201497 5197917 2026-09-17T15:52:19Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5201497 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арахна|2026-09-17T08:12:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Еўропа (міфалогія)|2026-09-11T12:36:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасій|2026-08-31T10:07:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (міфалогія)|2026-08-05T10:09:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сатурн, які пажырае свайго сына|2026-02-19T19:50:42Z|StachLysy}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gff3uue6reyh9ha48yrgrqbskd3jhne 4 195750 5201687 5201338 2026-09-18T06:11:54Z Autumndancer 168015 /* Аг */ удакладненне 5201687 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат — электрамеханічны завод|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор, 1858]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] 4wdk8cedvt2gzx5m7azg5gc10y8bive 0 195961 5201534 5189442 2026-09-17T17:34:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201534 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Клімовічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Klimovičy.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 | lat_min = 10| lat_sec =27 |lon_dir = E|lon_deg =23 | lon_min =47 | lon_sec =58 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =1 |насельніцтва =1 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Клімо́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Klimovičy}}, {{lang-ru|Климовичи}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 15 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядомы з XVI стагоддзя як сяло ў Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1566 годзе пазначана ў актах Слонімскага земскага суда. У XIX стагоддзі ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Чэрні, які належаў Ф. Ягміну. У 1858 годзе вёска з’яўлялася цэнтрам сельскай грамады. У 1905 годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 5 вяскоўцаў. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Клімовічы'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 139 сялянскіх душ (1858) * 226 жыхароў (1905) * 16 двароў, 114 жыхароў (1921) * 113 жыхары (1959) * 79 жыхароў (1970) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2005) * 1 жыхар (2009) * 3 жыхары (2019) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] i763zoq5aajk7z0eklft3e4mrk3mhab 0 195966 5201949 4536640 2026-09-18T11:24:07Z Autumndancer 168015 5201949 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Лонг-Айленд (значэнні)}} {{Праліў |Назва = Лонг-Айленд |Нацыянальная назва = en/Long Island Sound |Карта = |Шырыня карты = |Подпіс карты = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 06|lat_sec = 18 |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 54|lon_sec = 05 |region = |CoordScale = 800000 |Вышэйстаячая акваторыя = Атлантычны акіян |Вышэйстаячая акваторыя 1 = |Краіна = ЗША |Краіна 1 = |Што падзяляе = Лонг-Айленд, [[Кантынентальныя штаты]] |Крайні мыс = |Крайні мыс 1 = |Сярэдняя велічыня прыліва = |Шырыня = 34 |Даўжыня = 177 |Найбольшая глыбіня = |Выява = Map of Long Island NY.png |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Пазіцыйная карта = ЗША |Шырыня Пазкарты = |crosses180 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island Sound}}) — [[праліў]] паміж тэрыторыяй [[штаты ЗША|штата]] [[Канектыкут]] на [[поўнач]]ы і [[востраў|востравам]] [[Лонг-Айленд]] на [[поўдзень|поўдні]]. Даўжыня праліва — каля 150 [[кіламетр|км]], шырыня да 32 км<ref>[http://pisatels.ru/term_720.php Даведкавая інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914012827/http://pisatels.ru/term_720.php |date=14 верасня 2008 }}</ref>. У [[захад|заходняй]] частцы [[праліў]] пераходзіць у вузкую пратоку («раку») [[Іст-Рывер]], на берагах якой размешчаны [[Нью-Ёрк]]. Берагавая лінія моцна зрэзана, з боку [[акіян]]а мноства [[Каса (рэльеф)|пясчаных кос]]. Праліў багаты [[рыбы|рыбай]], [[малюск]]амі і [[ракападобныя|ракападобнымі]]. Рэкі, якія ўпадаюць у праліў, апрасняюць яго да стану [[Саланаватая вада|саланаватасці]]. [[Вусце|Вусці]] [[рака|рэк]] Канектыкута, якія ўпадаюць у заліў, багатыя на [[земнаводныя|земнаводных]], [[чарапаха|чарапах]]. На берагах распаўсюджаны калоніі [[птушкі|птушак]]. Не вырашаны пытанне пра тое, хто адкрыў праліў. Вядома, што востраў Лонг-Айленд адкрыў у [[1609]] годзе [[Генры Гудзон]]<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00043/40500.htm ВСЭ. Лонг-Айленд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916195004/http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00043/40500.htm |date=16 верасня 2008 }}</ref>. Аднак першы зарэгістраваны праход па праліве здзейсніў [[Галандцы|галандзец]] [[Адрыен Блок]], імем якога названы [[востраў Блок|востраў ва ўсходняй частцы праліва]]. Размяшчэнне на беразе [[Нью-Ёрк]]а і буйных гарадоў [[Канектыкут]]а спрыяе забруджванню вод, што адмоўна ўплывае на [[флора|флору]] і [[фаўна|фаўну]] тэрыторыі. Таксама з-за гэтага змяншаецца і папулярнасць у [[турызм|турыстаў]]<ref>[http://www.longislandsoundstudy.net/ Long Island Sound Study]</ref>. Часам праліў Лонг-Айленд завецца ''«[[заліў|залівам]]»''<ref>[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=geography/geo/geo2/geo-2707.htm Слоўнік сучасных геаграфічных назваў. Лонг-Айленд]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.epa.gov/ne/eco/lis/ EPA: Long Island Sound] {{ref-en}} * [http://www.nycroads.com/crossings/eastern-sound/ Eastern Long Island Sound Crossing] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пралівы ЗША]] [[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Геаграфія Канектыкута]] qyayziun6r6rjj2qhsonpq1d6csch5c 0 197445 5201561 5200126 2026-09-17T19:35:53Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Колькасць медалёў */ 5201561 wikitext text/x-wiki '''Чэмпіянат свету па [[баскетбол]]у сярод жанчын''' праводзіцца пад эгідай [[ФІБА]] раз на 4 гады, пачынаючы з 1953 года. Да ўключэння жаночага баскетбола ў праграму [[Летнія Алімпійскія гульні 1976|летніх Алімпійскіх гульняў]] у 1976 годзе з'яўляўся самым прэстыжным турнірам сярод жаночых нацыянальных зборных, пасля 1976 года значнасць гэтых турніраў прыкладна роўная. Зборная Беларусі ўпершыню прабілася на чэмпіянат свету ў 2010 годзе, які праходзіў у Чэхіі. У паўфінале ў дадатковы час беларускі саступілі зборнай Чэхіі (81:77). Той матч характыразаваўся вельмі спрэчным судзействам на карысць гаспадароў. У выніку зборная Беларусі заняла чацвёртае месца, саступіўшы зборнай Іспаніі ў матчы за трэцяе месца (77:68). На чэмпіянаце Еўропы 2013 года беларускі сталі 5-мі, што дазволіла ім кваліфікавацца на чэмпіянаіт свету-2014 у Турцыі. == Пераможцы і прызёры == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 % |Год !rowspan=2 |Месца правядзення !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3 |Фінальны матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3 |Матч за 3-е месца |- bgcolor=#EFEFEF !width=14 % style="{{medal-style|gold}}" |Золата !width=8 % bgcolor=#C1D8FF |Лік !width=14 % style="{{medal-style|silver}}" |Серабро !width=14 % style="{{medal-style|bronze}}" |Бронза !width=8 % bgcolor=#C1D8FF |Лік !width=14 % |4-е месца |- bgcolor=#F5FAFF |1953<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1953|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Chile.svg|20 px]] [[Чылі]] |'''[[Файл:US flag 48 stars.svg|border|20px]]<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''49:36''' |{{Сцяг Чылі}}<br /> [[Жаночая зборная Чылі па баскетболе|Чылі]] |{{Сцяг Францыі}}<br /> [[Жаночая зборная Францыі па баскетболе|Францыя]] |'''49:37''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |- bgcolor=#D0E7FF |1957<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1957|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Brazil.svg|20 px]] [[Бразілія]] |'''[[Файл:US flag 48 stars.svg|border|20px]]<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''51:48''' |{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]] |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |'''83:70''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |- bgcolor=#F5FAFF |1959<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1959|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|20 px]] [[СССР]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''51:38''' |{{Сцяг Балгарыі}}<br /> [[Жаночая зборная Балгарыі па баскетболе|Балгарыя]] |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |'''79:43''' |{{Сцяг Югаславіі}}<br /> [[Жаночая зборная Югаславіі па баскетболе|Югаславія]] |- bgcolor=#D0E7FF |1964<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1964|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Peru.svg|20 px]] [[Перу]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''70:35''' |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |{{Сцяг Балгарыі}}<br /> [[Жаночая зборная Балгарыі па баскетболе|Балгарыя]] |'''46:42''' |{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]] |- bgcolor=#F5FAFF |1967<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1967|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|20 px]] [[Чэхаславакія]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''83:50''' |{{Сцяг Паўднёвай Карэі}}<br /> [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |'''60:54''' |{{Сцяг ГДР}}<br /> [[Жаночая зборная ГДР па баскетболе|ГДР]] |- bgcolor=#D0E7FF |1971<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1971|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Brazil.svg|20 px]] [[Бразілія]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''88:69''' |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |'''70:63''' |{{Сцяг Паўднёвай Карэі}}<br /> [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |- bgcolor=#F5FAFF |1975<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1975|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Colombia.svg|20 px]] [[Калумбія]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''106:75''' |{{Сцяг Японіі}}<br /> [[Жаночая зборная Японіі па баскетболе|Японія]] |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |'''55:45''' |{{Сцяг Італіі}}<br /> [[Жаночая зборная Італіі па баскетболе|Італія]] |- bgcolor=#D0E7FF |1979<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1979|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of South Korea.svg|20 px]] [[Паўднёвая Карэя]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''94:82''' |{{Сцяг Паўднёвай Карэі}}<br /> [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |{{Сцяг Канады}}<br /> [[Жаночая зборная Канады па баскетболе|Канада]] |'''66:57''' |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |- bgcolor=#F5FAFF |1983<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1983|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Brazil.svg|20 px]] [[Бразілія]] |'''{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]''' |'''84:82''' |{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]] |{{Сцяг Кітая}}<br /> [[Жаночая зборная Кітая па баскетболе|Кітай]] |'''71:63''' |{{Сцяг Паўднёвай Карэі}}<br /> [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |- bgcolor=#D0E7FF |1986<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1986|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|20 px]] [[СССР]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''108:88''' |{{Сцяг СССР}}<br /> [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]] |{{Сцяг Канады}}<br /> [[Жаночая зборная Канады па баскетболе|Канада]] |'''64:59''' |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |- bgcolor=#F5FAFF |1990<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1990|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Malaysia.svg|20 px]] [[Малайзія]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''88:78''' |{{Сцяг Югаславіі}}<br /> [[Жаночая зборная Югаславіі па баскетболе|Югаславія]] |{{Сцяг Кубы}}<br /> [[Жаночая зборная Кубы па баскетболе|Куба]] |'''83:61''' |{{Сцяг Чэхаславакіі}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |- bgcolor=#D0E7FF |1994<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1994|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Australia.svg|20 px]] [[Аўстралія]] |'''{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]]''' |'''96:84''' |{{Сцяг Кітая}}<br /> [[Жаночая зборная Кітая па баскетболе|Кітай]] |{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]] |'''100:95''' |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |- bgcolor=#F5FAFF |1998<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1998|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Germany.svg|20 px]] [[Германія]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''71:65''' |{{Сцяг Расіі}}<br /> [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|Расія]] |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |'''72:67''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |- bgcolor=#D0E7FF |2002<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2002|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|20 px]] [[Кітай]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''79:74''' |{{Сцяг Расіі}}<br /> [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|Расія]] |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |'''91:63''' |{{Сцяг Паўднёвай Карэі}}<br /> [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |- bgcolor=#F5FAFF |2006<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2006|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Brazil.svg|20 px]] [[Бразілія]] |'''{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]]''' |'''91:74''' |{{Сцяг Расіі}}<br /> [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|Расія]] |{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]] |'''99:59''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br /> [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |- bgcolor=#D0E7FF |2010<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2010|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|20 px]] [[Чэхія]] |'''{{Сцяг|ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''89:69''' |{{Сцяг|Чэхія}}<br /> [[Жаночая зборная Чэхіі па баскетболе|Чэхія]] |{{Сцяг|Іспанія}}<br /> [[Жаночая зборная Іспаніі па баскетболе|Іспанія]] |'''77:68''' |{{Сцяг|Беларусь}}<br /> [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|Беларусь]] |- bgcolor=#F5FAFF |2014<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2014|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Turkey.svg|20 px]] [[Турцыя]] |'''{{Сцяг|ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''77:64''' |{{Сцяг|Іспанія}}<br /> [[Жаночая зборная Іспаніі па баскетболе|Іспанія]] |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |'''74:44''' |{{Сцяг Турцыі}}<br /> [[Жаночая зборная Турцыі па баскетболе|Турцыя]] |- bgcolor=#D0E7FF |2018<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2018|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Spain.svg|20 px]] [[Іспанія]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''73:56''' |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |{{Сцяг|Іспанія}}<br /> [[Жаночая зборная Іспаніі па баскетболе|Іспанія]] |'''67:60''' |{{Сцяг|Бельгія}}<br /> [[Жаночая зборная Бельгіі па баскетболе|Бельгія]] |- bgcolor=#F5FAFF |2022<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2022|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Australia.svg|20 px]] [[Аўстралія]] |'''{{Сцяг|ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''83:61''' |{{Сцяг Кітая}}<br /> [[Жаночая зборная Кітая па баскетболе|Кітай]] |{{Сцяг Аўстраліі}}<br /> [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |'''95:65''' |{{Сцяг Канады}}<br /> [[Жаночая зборная Канады па баскетболе|Канада]] |- bgcolor=#D0E7FF |2026<br />''[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2026|Дэталі]]'' |[[Файл:Flag of Germany.svg|20 px]] [[Германія]] |'''{{Сцяг ЗША}}<br /> [[Жаночая зборная ЗША па баскетболе|ЗША]]''' |'''97:79''' |{{Сцяг Францыі}}<br /> [[Жаночая зборная Францыі па баскетболе|Францыя]] |{{Сцяг|Іспанія}}<br /> [[Жаночая зборная Іспаніі па баскетболе|Іспанія]] |'''81:58''' |{{Сцяг|Германія}}<br /> [[Жаночая зборная Германія па баскетболе|Германія]] |} '''Заўвага:''' З 1953 года па 1979 год, а таксама ў 1990 годзе, розыгрыш медалёў праходзіў у кругавым турніры, без матчэй плэй-оф. == Колькасць медалёў == {| {{RankedMedalTable}} |- |1||align=left|{{сцяг ЗША}} [[Жаночая сборная ЗША па баскетболе|ЗША]] |12||1||2||15 |- |2||align=left|{{сцяг СССР}} [[Жаночая зборная СССР па баскетболе|СССР]]/{{Сцяг Расіі}} [[Жаночая зборная Расіі па баскетболе|Расія]] |6||5||0||11 |- |3||align=left|{{Сцяг Аўстраліі}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па баскетболе|Аўстралія]] |1||1||4||6 |- |4||align=left|{{Сцяг Бразіліі}} [[Жаночая зборная Бразіліі па баскетболе|Бразілія]] |1||0||1||2 |- |5||align=left|{{Сцяг Чэхаславакіі}} [[Жаночая зборная Чэхаславакіі па баскетболе|Чэхаславакія]] |0||2||4||6 |- |6||align=left|{{сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Жаночая зборная Паўднёвай Карэі па баскетболе|Паўднёвая Карэя]] |0||2||0||2 |- |7||align=left|{{сцяг Кітая}} [[Жаночая зборная Кітая па баскетболе|Кітай]] |0||2||1||3 |- |8||align=left|{{сцяг Іспаніі}} [[Жаночая зборная Іспаніі па баскетболе|Іспанія]] |0||1||3||4 |- |rowspan=2|9||align=left|{{Сцяг Балгарыі}} [[Жаночая зборная Балгарыі па баскетболе|Балгарыя]] |0||1||1||2 |- |align=left|{{сцяг Францыі}} [[Жаночая зборная Францыі па баскетболе|Францыя]] |0||1||1||2 |- |rowspan=4|10||align=left|{{сцяг Чылі}} [[Жаночая зборная Чылі па баскетболе|Чылі]] |0||1||0||1 |- |align=left|{{сцяг Чэхіі}} [[Жаночая зборная Чэхіі па баскетболе|Чэхія]] |0||1||0||1 |- |align=left|{{сцяг Японіі}} [[Жаночая зборная Японіі па баскетболе|Японія]] |0||1||0||1 |- |align=left|{{сцяг СФРЮ}} [[Жаночая зборная Югаславіі па баскетболе|Югаславія]] |0||1||0||1 |- |14||align=left|{{сцяг Канады}} [[Жаночая зборная Канады па баскетболе|Канада]] |0||0||2||2 |- |15||align=left|{{сцяг Кубы}} [[Жаночая зборная Кубы па баскетболе|Куба]] |0||0||1||1 |} Зборная Сербіі пераемнік зборных Саюзнай Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі (1918 г. — 04.02.2003 г.), Сербіі і Чарнагорыі. Зборная Расіі пераемнік зборнай СССР (1917—1991). ФІБА пры падліку медалёў падзяляе медалі заваяваныя СССР і Расіяй. А таксама пры падліку медалёў Югаславіі па 1992, Югаславіі пасля 1992 года і Сербіі. == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па баскетболе сярод жанчын|*]] pxyi7l0pi5oxxkem9iyzk8gh5nkszlj 0 200811 5201640 4995905 2026-09-18T00:21:19Z BilboBeggins 88144 5201640 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лоўрэнс}} {{Кінематаграфіст |імя = Джэніфер Лоўрэнс |арыгінал імя = Jennifer Lawrence |выява = Jennifer_Lawrence_2,_2013.jpg |шырыня = 230px |апісанне выявы = Лоўрэнс у ліпені 2013 года |імя пры нараджэнні = Джэніфер Шрэйдэр Лоўрэнс |грамадзянства = {{USA}} |гады актыўнасці = 2006 — наш час |узнагароды = «[[Оскар (кінапрэмія, 2013)|Оскар]]» (2013)<br />«[[Залаты глобус]]» (2013, 2014)<br />''[[BAFTA]]'' (2014) }} '''Джэніфер Шрэйдэр Лоўрэнс''' ({{lang-en|Jennifer Shrader Lawrence}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская {{актрыса|ЗША|XXI стагоддзя|тэлебачання ЗША}}. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» [[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|за найлепшую жаночую ролю]]. == Кар'ера== Лоўрэнс пачала акцёрскую кар'еру ў 2006 годзе, сыграўшы ў тэлепраекце «Гарадская кампанія». Сваю першую галоўную ролю яна выканала ў драме {{не перакладзена 3|Дом покера, фільм|«Дом покера»|en|The Poker House}}. Джэніфер найбольш вядомая па ролях Ціфані ў камедыі «[[Мой хлопец — псіх]]», [[Кітніс Эвердзін]] у экранізацыі [[Галодныя гульні (раман)|аднайменнага рамана]] «[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]]» і [[Містык, Marvel Comics|Містык]] у навукова-фантастычным фільме «[[Людзі Ікс: Першы Клас]]». У 2011 годзе Джэніфер у 20-гадовым узросце была намінавана на «Оскар» і «Залаты глобус» у катэгорыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]]» і «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма|Найлепшая жаночая роля ў драматычным фільме]]» за выкананне Ры Долі ў драме «[[Зімовая косць]]», але абедзве статуэткі тады выйграла [[Наталі Портман]]. У перыяд паміж 2012 і 2013 гадамі Джэніфер атрымала мноства ўзнагарод за ролю ў карціне «Мой хлопец — псіх», уключаючы «[[Оскар]]», «[[Залаты глобус]]» і [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|Прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] ў намінацыях «Найлепшая жаночая роля». Акцёрская праца Лоўрэнс у крымінальнай трагікамедыі «[[Афёра па-амерыканску]]» прынесла ёй першую статуэтку ''[[BAFTA]]'', другі «Залаты глобус» запар, і намінацыі на прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША і «Оскар». == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Назва па-беларуску ! Назва па-англійску ! Роля ! class="unsortable" | Заўвагі |- | 2006 | [[Гарадская кампанія]] | ''Company Town'' | Кейтлін | Тэлестужка |- | 2006 | [[Дэтэктыў Монк]] | ''Monk'' | Талісман | 1 эпізод |- | 2007 | [[Дэтэктыў Раш]] | ''Cold Case'' | Эбі Брэдфард | 1 эпізод |- | 2007 | [[Недзіцячы выпуск]] | ''Not Another High School Show'' | дзяўчына-вар'ятка | Тэлестужка |- | 2007 | [[Медыум, тэлесерыял|Медыум]] | ''Medium'' | Клэр Чэйз | 1 эпізод |- | 2008 | [[Медыум, тэлесерыял|Медыум]] | ''Medium'' | Элісан у маладосці | 1 эпізод |- | 2008 | {{не перакладзена 3|Вечарынка ў садзе|Вечарынка ў садзе|en|Garden Party (film)}} | ''Garden Party'' | Ціф | |- | 2008 | {{не перакладзена 3|Дом покера, фільм|Дом покера|en|The Poker House}} | ''The Poker House'' | Агнэс | |- | 2008 | [[Палаючая раўніна]] | ''The Burning Plain'' | Марыяна ў маладосці | |- | 2007—2009 | {{не перакладзена 3|Білі Інгвал, серыял|Шоу Білі Інгвала|en|The Bill Engvall Show}} | ''The Bill Engvall Show'' | Лорэн Пірсан | 24 эпізоду |- | 2010 | [[Зімовая косць]] | ''Winter’s Bone'' | Ры | |- | 2011 | [[Як вар'ят]] | ''Like Crazy'' | Сэм | |- | 2011 | [[Бабёр, фільм|Бабёр]] | ''The Beaver'' | Нара | |- | 2011 | [[Людзі Ікс: Першы Клас]] | ''X-Men: First Class'' | [[Містык, Marvel Comics|Рэйвен Даркхалм / Містык]] | |- | 2012 | [[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] | ''The Hunger Games'' | [[Кітніс Эвердзін]] | |- | 2012 | [[Д'ябал, якога ты ведаеш]] | ''Devil You Know'' | Зоі ў маладосці | |- | 2012 | [[Дом у канцы вуліцы]] | ''House at the End of the Street'' | Эліса | |- | 2012 | [[Мой хлопец — псіх]] | ''The Silver Linings Playbook'' | Ціфані | |- | 2013 | [[Галодныя гульні: І ўспыхне полымя]] | ''The Hunger Games: Catching Fire'' | Кітніс Эвердзін | |- | 2013 | [[Афёра па-амерыканску]] | ''American Hustle'' | Разалін Розенфельд | |- | 2014 | [[Серэна, фільм|Серэна]] | ''Serena'' | Серэна Пембертан | |- | 2014 | [[Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні]] | ''X-Men: Days of Future Past'' | Рэйвен Даркхалм / Містык | |- | 2014 | [[Галодныя гульні: Сойка-перасмешніца. Частка 1]] | ''The Hunger Games:Mockingjay.Part I'' | Кітніс Эвердзін | |- | 2015 | [[Галодныя гульні: Сойка-перасмешніца. Частка 2]] | ''The Hunger Games:Mockingjay.Part II'' | Кітніс Эвердзін | |- | 2016 | [[Людзі Ікс: Апакаліпсіс]] | ''X-Men: Apocalypse'' | Рэйвен Даркхалм / Містык | |} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wide collapsible collapsed" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Узнагароды і намінацыі |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Узнагарода ! style="background: #CCCCCC;" | Год ! style="background: #CCCCCC;" | Катэгорыя ! style="background: #CCCCCC;" | Фільм ! style="background: #CCCCCC;" | Вынік |- |rowspan=3|'''[[Оскар]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |[[Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана|Найлепшая жаночая роля другога плана]] |[[Афёра па-амерыканску]] |{{nom}} |- |'''Austin Film Critics Association''' |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая актрыса |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |'''Australian Film Institute''' |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |rowspan=2|'''[[BAFTA]]''' |{{год у гісторыі кіно|2013}} |[[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |[[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю другога плана|Найлепшая жаночая роля другога плана]] |[[Афёра па-амерыканску]] |{{won}} |- |rowspan=8|'''Broadcast Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая маладая актрыса |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля ў баявіку |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля ў камедыі |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |Найлепшая жаночая роля ў баявіку |[[Галодныя гульні: І ўспыхне полымя]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |Найлепшая жаночая роля другога плана |[[Афёра па-амерыканску]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Афёра па-амерыканску]] |{{won}} |- |'''Capri, Hollywood''' |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль{{efn|Разам з [[Роберт Дэ Ніра|Робертам Дэ Ніра]], [[Джулія Стайлз|Джуліяй Стайлз]], [[Крыс Такер|Крысам Такерам]], [[Джэкі Уівер|Джэкі Уіверам]], [[Брэдлі Купер|Брэдлі Куперам]]}} |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |rowspan=3|'''Central Ohio Film Critics Association''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Прарыў |[[Зімовая косць]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |rowspan=3|'''[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]]''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Самы шматспадзеўны акцёр |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''Chlotrudis Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |rowspan=2|'''Dallas-Fort Worth Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |<center>2-е месца</center> |- |'''[[Імперыя, кінапрэмія|Імперыя]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшы дэбют |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |'''Florida Film Critics Circle Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |''Pauline Kael Breakout Award'' |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |rowspan=3|'''[[Залаты глобус]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма|Найлепшая жаночая роля — драма]] |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл|Найлепшая жаночая роля — камедыя ці мюзікл]] |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — Кінастужка|Найлепшая жаночая роля другога плана — Кінастужка]] |[[Афёра па-амерыканску]] |{{won}} |- |rowspan=3|'''Gotham Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Прарыў |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |rowspan=2|'''[[Незалежны дух]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |rowspan=2|'''Irish Film and Television Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля ў замежным фільме |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля ў замежным фільме |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''Kansas City Film Critics Circle Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |rowspan=3|'''Las Vegas Film Critics Society Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Маладосць у фільме |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |rowspan=2|'''[[Прэмія Лонданскага кружка кінакрытыкаў]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Актрыса года |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Актрыса года |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |rowspan=2|'''Los Angeles Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |'''Los Angeles Film Festival''' |{{год у гісторыі кіно|2008}} |Найлепшая актрыса |{{не перакладзена 3|Дом покера, фільм|Дом покера|en|The Poker House}} |{{won}} |- |rowspan=4|'''[[MTV Movie Awards]]''' |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы пацалунак |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы герой |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы паядынак{{efn|Разам з [[Аляксандр Людвіг|Аляксандрам Людвігам]] і [[Джош Хатчэрсан|Джошам Хатчэрсанам]]}} |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |'''[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]]''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Прарыў |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |'''[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]]''' |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |<center>2-е месца</center> |- |rowspan=2|'''[[Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка]]''' |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]]<br />[[Мой хлопец — псіх]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля другога плана |[[Афёра па-амерыканску]] |{{won}} |- |rowspan=2|'''Online Film Critics Society Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''Palm Springs International Film Festival''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Узыходная зорка |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |rowspan=4|'''[[Выбар народа (прэмія)|Выбар народа]]''' |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Любімы супергерой | |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшае паразуменне{{efn|Разам з [[Джош Хатчэрсан|Джошам Хатчэрсанам]] і [[Ліям Хемсварт|Ліямам Хемсвартам]]}} |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Любімая кінаактрыса | |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Любімы герой |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |rowspan=4|'''Phoenix Film Critics Society Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Прарыў |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая актрыса |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''Prism Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Прарыў |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |rowspan=3|'''San Diego Film Critics Society Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''Santa Barbara International Film Festival''' |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Актрыса года | |{{won}} |- |rowspan=2|'''[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]]''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля (драма) |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2014}} |Найлепшая жаночая роля другога плана |[[Афёра па-амерыканску]] |{{намінацыя}} |- |rowspan=5|'''[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |- |rowspan=2|{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля]] |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |rowspan=2|{{год у гісторыі кіно|2014}} |Найлепшы акцёрскі ансамбль |[[Афёра па-амерыканску]] |{{won}} |- |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана|Найлепшая жаночая роля другога плана]] |[[Афёра па-амерыканску]] |{{nom}} |- |'''Seattle International Film Festival''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |rowspan=2|'''Southeastern Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |<center>2-е месца</center> |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{won}} |- |'''[[Міжнародны кінафестываль у Стакгольме]]''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |rowspan=6|'''[[Teen Choice Awards]]''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Выбар: Найлепшае паразуменне |[[Людзі Ікс: Першы Клас]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Выбар: Актрыса |[[Людзі Ікс: Першы Клас]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Выбар: Бітва |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Выбар: Найлепшае паразуменне |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Выбар: Найлепшы пацалунак |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Выбар: Актрыса (фантастыка / фэнтэзі) |[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]] |{{won}} |- |'''Toronto Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |rowspan=2|'''Vancouver Film Critics Circle''' |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2013}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |'''[[Венецыянскі кінафестываль]]''' |{{год у гісторыі кіно|2008}} |Прыз імя [[Марчэла Мастраяні]] |[[Якая палае раўніна]] |{{won}} |- |rowspan=2|'''Washington DC Area Film Critics Association Awards''' |{{год у гісторыі кіно|2010}} |Найлепшая жаночая роля |[[Зімовая косць]] |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} |Найлепшая жаночая роля |[[Мой хлопец — псіх]] |{{nom}} |- |rowspan=3|'''[[Малады акцёр (прэмія)|Малады акцёр]]''' |{{год у гісторыі кіно|2009}} |Найлепшая маладая актрыса ў тэлесерыяле (камедыя ці драма) |{{не перакладзена 3|Білі Інгвал, серыял|Шоу Білі Інгвала|en|The Bill Engvall Show}} |{{nom}} |- |{{год у гісторыі кіно|2009}} |Найлепшая маладая актрыса ў тэлесерыяле |Білі Інгвал |{{won}} |- |{{год у гісторыі кіно|2011}} |Найлепшая маладая актрыса |[[Зімовая косць]] |{{nom}} |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://jenniferslawrence.com/ Афіцыйны сайт Джэніфер Лоўрэнс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529234813/http://jenniferslawrence.com/ |date=29 мая 2013 }} * {{imdb|2225369|Джэніфер Лоўрэнс}} {{нарматыўны кантроль}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Прэміі Джэніфер Лоўрэнс |state = collapsed |спіс1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} }} {{DEFAULTSORT:Лоўрэнс Джэніфер}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] rx6cg91t6fbq0a9wlirtuq4zo3xpngw 0 211678 5201485 5200937 2026-09-17T15:38:23Z M.L.Bot 261 базавая вычытка, афармленне, стыль 5201485 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Іерарх |абарот = |імя = Вільгельм Брандэнбургскі |арыгінал імя = {{lang-de|Wilhelm von Brandenburg-Ansbach-Kulmbach}} |імя пры нараджэнні = Вільгельм Брандэнбург-Ансбахскі |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = [[Архібіскуп рыжскі]] |парадак = 21 |сцяг = Rigasiebmacher.JPG |царква = Рымская каталіцкая |абшчына = |абранне = |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1539 |перыядканец = 1563 |папярэднік = [[Томас Шонінг]] |пераемнік = архібіскупства скасавана |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = |сан = |хіратонія = |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Вільгельм Брандэнбургскі''' ({{ВДП}}) — [[Рыжскае архібіскупства|архібіскуп рыжскі]] (1539—1561). == Біяграфія == Сын [[Фрыдрых I, маркграф Брандэнбург-Ансбаха|Фрыдрых Iа]] [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]], і ўнук брандэнбурга курфюрста [[Альбрэхт III (курфюрст Брандэнбурга)|Альбрэхт III]] і польскага караля [[Казімір Ягелончыка]]. Як і брату [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхту]], Вільгельму сям’я вызначыла духоўную кар’еру, з 1516 года ён вучыўся ва [[Інгальштацкі ўніверсітэт|ўніверсітэце Інгальштата]]. У 1529 годзе тагачасны архібіскуп рыжскі [[Томас Шонінг]] прызначыў Вільгельма [[каад'ютар]]ам. Пасля смерці Шонінга ў 1539 годзе ён стаў новым архібіскупам нягледзячы на процідзеянне [[Рыжскі магістрат|Рыжскага магістрата]] і [[Лівонскі ордэн|Ордэна]], якія баючыся секулярызацыі і маёмаснага перадзелу на якіх настойваў [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхт]] і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]], не хацелі прымаць на гэту кафедру [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]]. Праз канфлікты з Папам і мяшчанамі, у 1530-я гады ён заняў і вызваліў [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-Віксае]] біскупства, перанёс сваю рэзідэнцыю з Рыгі у Раненбург (лат. [[Раўна]]), але здолеў афіцыйна стаць [[Архібіскупы рыжскія|архібіскупам рыжскім]] толькі ў 1539 годзе, і раздаючы маёмасць касцёла прыватным асобам<ref>{{Кніга|загаловак=Тарвел, Э. Фольварок, пан и подданый: аграрные отношения в польских владениях на территории южной Эстонии в конце XVI – начале XVII вв. – Таллин, 1964. – c. 31}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с.38}}</ref>, пратрымацца на кафедры да сваёй смерці. У 1555 годзе яму ўдалося прызначыць сваім каад’ютарам лютэраніна біскупа Ратцебургскага Крыштофа Мекленбурскага. Адным з вынікаў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] стала скасаванне ўлады [[князь-біскуп|князя-біскупа]] і атрыманне Рыгай статусу [[вольны імперскі горад|вольнага імперскага горада]]. Вільгельм памёр праз два гады, і пахаваны ў [[Рыжскі Домскі сабор|Домскім саборы Рыгі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Joseph Girgensohn: Wilhelm von Brandenburg. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 43, Duncker & Humblot, Leipzig 1898, S. 177—180. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія]] lmh3wrgt87s3qcbyhxuofnawke2j5n4 5201486 5201485 2026-09-17T15:39:26Z M.L.Bot 261 5201486 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Іерарх |абарот = |імя = Вільгельм Брандэнбургскі |арыгінал імя = {{lang-de|Wilhelm von Brandenburg-Ansbach-Kulmbach}} |імя пры нараджэнні = Вільгельм Брандэнбург-Ансбахскі |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = [[Архібіскуп рыжскі]] |парадак = 21 |сцяг = Rigasiebmacher.JPG |царква = Рымская каталіцкая |абшчына = |абранне = |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1539 |перыядканец = 1563 |папярэднік = [[Томас Шонінг]] |пераемнік = архібіскупства скасавана |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = |сан = |хіратонія = |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Вільгельм Брандэнбургскі''' ({{ВДП}}) — [[Рыжскае архібіскупства|архібіскуп рыжскі]] (1539—1561). == Біяграфія == Сын [[Фрыдрых I (маркграф Брандэнбург-Ансбаха)|Фрыдрых I]] [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]], і ўнук брандэнбурга курфюрста [[Альбрэхт III (курфюрст Брандэнбурга)|Альбрэхт III]] і польскага караля [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончыка]]. Як і брату [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхту]], Вільгельму сям’я вызначыла духоўную кар’еру, з 1516 года ён вучыўся ва [[Інгальштацкі ўніверсітэт|ўніверсітэце Інгальштата]]. У 1529 годзе тагачасны архібіскуп рыжскі [[Томас Шонінг]] прызначыў Вільгельма [[каад'ютар]]ам. Пасля смерці Шонінга ў 1539 годзе ён стаў новым архібіскупам нягледзячы на процідзеянне [[Рыжскі магістрат|Рыжскага магістрата]] і [[Лівонскі ордэн|Ордэна]], якія баючыся секулярызацыі і маёмаснага перадзелу на якіх настойваў [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхт]] і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]], не хацелі прымаць на гэту кафедру [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]]. Праз канфлікты з Папам і мяшчанамі, у 1530-я гады ён заняў і вызваліў [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-Віксае]] біскупства, перанёс сваю рэзідэнцыю з Рыгі у Раненбург (лат. [[Раўна]]), але здолеў афіцыйна стаць [[Архібіскупы рыжскія|архібіскупам рыжскім]] толькі ў 1539 годзе, і раздаючы маёмасць касцёла прыватным асобам<ref>{{Кніга|загаловак=Тарвел, Э. Фольварок, пан и подданый: аграрные отношения в польских владениях на территории южной Эстонии в конце XVI – начале XVII вв. – Таллин, 1964. – c. 31}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с.38}}</ref>, пратрымацца на кафедры да сваёй смерці. У 1555 годзе яму ўдалося прызначыць сваім каад’ютарам лютэраніна біскупа Ратцебургскага Крыштофа Мекленбурскага. Адным з вынікаў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] стала скасаванне ўлады [[князь-біскуп|князя-біскупа]] і атрыманне Рыгай статусу [[вольны імперскі горад|вольнага імперскага горада]]. Вільгельм памёр праз два гады, і пахаваны ў [[Рыжскі Домскі сабор|Домскім саборы Рыгі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Joseph Girgensohn: Wilhelm von Brandenburg. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 43, Duncker & Humblot, Leipzig 1898, S. 177—180. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія]] 2f2c22iqvpqnr7tky0hm1sf9lzh24q4 0 231974 5201461 4430081 2026-09-17T14:47:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201461 wikitext text/x-wiki {{Помнік|Беларуская назва=Катэдж Эрнэста Хэмінгуэя|Арыгінальная назва=Ernest Hemingway Cottage|Краіна=ЗША|Каардынаты=45°16′50.21″N 85°0′4.046″W|Пазіцыйная карта=}} '''Катэдж Эрнэста Хемінгуэя''', таксама вядомы як '''Уіндэмэр''' — летні дом пісьменніка [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хемінгуэя]] на [[Валун (возера)|возеры Валун]] у [[Мічыган|штаце Мічыган]], у якім ён праводзіў час у падлеткавым узросце. У 1968 годзе быў абвешчаны [[Нацыянальны гістарычны помнік ЗША|нацыянальным гістарычным помнікам]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606164119/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=783&ResourceType=Building "Ernest Hemingway House".] ''National Historic Landmark summary listing''. National Park Service. Archived from the original on 2011-06-06. Retrieved 2008-05-02.</ref><ref>Joseph S. Mendinghall (1979). [https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NHLS/68000026_text "National Register of Historic Places Inventory-Nomination: Windemere / the Ernest Hemingway Cottage"] (pdf). National Park Service</ref> == Гісторыя == У 1998 доктар Кларэнс Хемінгуэй з жонкай Грэйс Хол-Хемінгуэй набылі зямлю на гэтым месцы каля возера Валун. У 1899 годзе яны выбралі месца, дзе пабудаваць дом, праект якога распрацавала Грэйс<ref name=":0">Michael R. Federspiel (2010), ''[https://books.google.com/books?id=5ZfTcTdYEzkC&q=cottage Picturing Hemingway's Michigan]'', Wayne State University Press, pp. 81–82, ISBN 9780814334478</ref>. У 1900 яны заплацілі $400 за пабудову і далі будынку імя «Уіндэмер»<ref name=":1">John O'Connor (October 1, 2015), [https://www.nytimes.com/2015/10/04/travel/ernest-hemingway-michigan.html?_r=0 "When Hemingway Was a Young Fisherman in Michigan"], ''New York Times''</ref>. Сям’я праводзіла ў катэджы летнія сезоны. Пісьменнік Эрнэст Хемінгуэй наведваў гэтую мясцовасць кожнае лета з 1900 года па 1920, акрамя 1918. У 1921 Хемінгуэй і Хэдлі Рычардсон, яго першая жонка, святкавалі мядовы месяц у катэджы. Пасля гэтага пісьменнік наведваў гэтае месца адзіны раз у ранніх 1950-ых.<ref>Joseph S. Mendinghall (1968), ''[[nara:25338742|National Register of Historic Places Inventory-Nomination: The Ernest Hemingway Cottage]]''</ref> Пасля смерці Грэйс, катэдж быў [[Завяшчанне|завешчаны]] Хемінгуэю, які валодаў ім да 1961. Пасля яго смерці катэдж перайшоў да малодшай сястры Мадлен, якая пражывала там да сваёй смерці. Пасля гэтага права валодання перайшло да пляменніка Хемінгуэя, Эрні Мэйнланда, які валодае катэджам да гэтага часу.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == У літаратуры == Хэмінгуэй выкарыстоўваў дэталі з мясцовасцей Мічыгана ў некаторых сваіх аповедах. Катэдж з’яўляецца ў творах «Лекар і жонка лекара», «Дзесяць [[Індзейцы|індзейцаў]]», «Апошняя добрая краіна» і «Дзень [[Вяселле|вяселля]]».<ref>Ken Marek (2007), ''[http://www.michiganhemingwaysociety.org/articlelinks/Hemingway's_Michigan_-_A_Driving_Tour.pdf Hemingway's Michigan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190923010606/http://www.michiganhemingwaysociety.org/articlelinks/Hemingway%27s_Michigan_-_A_Driving_Tour.pdf |date=23 верасня 2019 }}'' (PDF), Michigan Hemingway Society</ref> == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя гістарычныя помнікі ЗША ў Мічыгане]] 2w3eoqy783b0z7k60rqb11vm4jjhw4d 0 238521 5201969 4897943 2026-09-18T11:48:31Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5201969 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тродавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 49|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 13|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026753 }} '''Тро́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Trodavičy}}, {{lang-ru|Тродовичи}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. == Гісторыя == Першае ўпамінанне пра жыхароў паселішча, мяшчан "троидевлян", адносіцца да 1509 г. У рэвізіі 1552 г. інфармацыя пра Тродавічы была падзелена на некалькі фрагментаў. Спачатку былі пададзены звесткі пра адзінаццаць полацкіх мяшчан, якія падлягалі [[магдэбургскае права|магдэбургскай юрысдыкцыі]], якія былі абавязаны за свае ўладанні выстаўляць на земскую вайсковую службу двух коней. Асобна было вылучана сяло Тродавічы, якое належала полацкім мяшчанам Еску Сцяпанавічу і Марку Міхновічу. Акрамя таго, у рэвізіі было зафіксавана, што ў Тродавічах знаходзіліся царкоўныя землі, за карыстанне якімі чатыры чалавекі аддавалі даніну ў полацкую царкву Св. Пятніцы. Такім чынам, на 1552 г. Тродавічамі называўся комплекс уладанняў, сярод якіх дамінавала сяло, якое належала сваякам [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] - Еску Сцяпанавічу Скарыне і яго шурыну Марку Міхновічу. Разам з усіх Тродавічаў выстаўлялася даволі істотная колькасць коней (тры вершнікі), што сведчыла пра гаспадарчыя магчымасці гэтага паселішча <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.66-67.</ref>. 10 сакавіка 1603 г. сяло нададзена зямяніну Паўлу Пчыцкаму і яго жонцы Фядоры Фёдараўне Кашанцы (Кошццы). На 1638 г. маёнтак заставаўся мяшчанскай уласнасцю, падзеленай на некалькі гаспадароў. Асноўнай часткай маёнтка валодаў полацкі мешчанін Сяргей Каменка, які сваю частку Тродавічаў аддаў у залог шляхціцам [[Храпавіцкі|Храпавіцкім]]. Значныя рэсурсы таксама меліся ў руках роду Кошак. У 1667 г. уласнікам Тродавічаў быў Самуэль Каменка, які пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|разбуральнай вайны 1654-1667 гг.]], канстатаваў поўную адсутнасць у сваім маёнтку [[дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. Ужо ў другой палове [[XVII]] - пачатку [[XVIII]] ст. маёнтак стаў уладаннем некалькіх полацкіх шляхціцаў (Бенедыкта Лушчыка, Францішка Рыпінскага, Язафата Гласко), якія выплачвалі з яго дзяржаўныя падаткі <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.67-69.</ref>. У 1797-1835 гг. у Тродавічах існаваў касцёл-капліца, запячатаны свецкімі ўладамі. Мясцовы памешчык Ян Шантыр, які звярнуўся ў 1856 г. да настаяцеля касцёла ў [[Гарбачэва (Расонскі раён)|Гарбачэве]] з просьбай атрымаць дазвол на рамонт капліцы, сведчыў, што колькасць каталікоў у мясцовасці складала 400 чалавек <ref>Урублеўскі В. Канфесійнае жыццё на Расоншчыне ў першай палове і сярэдзіне ХІХ ст. (на прыкладзе Гарбачэва-Абітоцкай парафіі).Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.95-107.</ref>.. У 1924—1939 і 1962—1966 гадах цэнтр [[Тродавіцкі сельсавет|Тродавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).</ref><ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. У маі 1942 г. вёска была занята [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанскімі атрадамі]]. 17 студзеня 1943 г. карны атрад нямецкіх акупацыйных улад спалілі ў хаце Сідаравай 107 жыхароў вёскі. 7 падлеткаў было сагнана на прымусовыя працы<ref>Акт об уничтожении немецко-фашистскими захватчиками мирного населения и военнопленных на территории Россонского района за 1941—1944 гг. // Занальны дзяржаўны архіў у г. Полацк. — Ф. 687. — Воп. 1. — Спр. 1. — Л. 56—59.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Бураўкін]] (1936-2014) -- беларускі паэт, дыпламат == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] 6k6ynw8j42apiqhqlazoo5a24ykfrc8 5201972 5201969 2026-09-18T11:53:40Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5201972 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тродавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 49|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 13|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026753 }} '''Тро́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Trodavičy}}, {{lang-ru|Тродовичи}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. == Гісторыя == Першае ўпамінанне пра жыхароў паселішча, мяшчан "троидевлян", адносіцца да 1509 г. У рэвізіі 1552 г. інфармацыя пра Тродавічы была падзелена на некалькі фрагментаў. Спачатку былі пададзены звесткі пра адзінаццаць полацкіх мяшчан, якія падлягалі [[магдэбургскае права|магдэбургскай юрысдыкцыі]] і былі абавязаны за свае ўладанні выстаўляць на земскую вайсковую службу двух коней. Асобна было вылучана сяло Тродавічы, якое належала полацкім мяшчанам Еску Сцяпанавічу і Марку Міхновічу. Акрамя таго, у рэвізіі было зафіксавана, што ў Тродавічах знаходзіліся царкоўныя землі, за карыстанне якімі чатыры чалавекі аддавалі даніну ў полацкую царкву Св. Пятніцы. Такім чынам, на 1552 г. Тродавічамі называўся комплекс уладанняў, сярод якіх дамінавала сяло, якое належала сваякам [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] - Еску Сцяпанавічу Скарыне і яго шурыну Марку Міхновічу. Разам з усіх Тродавічаў выстаўлялася даволі істотная колькасць коней (тры вершнікі), што сведчыла пра гаспадарчыя магчымасці гэтага паселішча <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.66-67.</ref>. 10 сакавіка 1603 г. сяло нададзена зямяніну Паўлу Пчыцкаму і яго жонцы Фядоры Фёдараўне Кашанцы (Кошцы). На 1638 г. маёнтак заставаўся мяшчанскай уласнасцю, падзеленай на некалькі гаспадароў. Асноўнай часткай маёнтка валодаў полацкі мешчанін Сяргей Каменка, які сваю частку Тродавічаў аддаў у залог шляхціцам [[Храпавіцкі|Храпавіцкім]]. Значныя рэсурсы таксама меліся ў руках роду Кошак. У 1667 г. уласнікам Тродавічаў быў Самуэль Каменка, які пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|разбуральнай вайны 1654-1667 гг.]], канстатаваў поўную адсутнасць у сваім маёнтку [[дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. Ужо ў другой палове [[XVII]] - пачатку [[XVIII]] ст. маёнтак стаў уладаннем некалькіх полацкіх шляхціцаў (Бенедыкта Лушчыка, Францішка Рыпінскага, Язафата Гласко), якія выплачвалі з яго дзяржаўныя падаткі <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.67-69.</ref>. У 1797-1835 гг. у Тродавічах існаваў касцёл-капліца, запячатаны пасля [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гг.]] свецкімі ўладамі. Мясцовы памешчык Ян Шантыр, які звярнуўся ў 1856 г. да настаяцеля касцёла ў [[Гарбачэва (Расонскі раён)|Гарбачэве]] з просьбай атрымаць дазвол на рамонт капліцы, сведчыў, што колькасць каталікоў у мясцовасці складала 400 чалавек <ref>Урублеўскі В. Канфесійнае жыццё на Расоншчыне ў першай палове і сярэдзіне ХІХ ст. (на прыкладзе Гарбачэва-Абітоцкай парафіі).Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.97, 101.</ref>.. У 1924—1939 і 1962—1966 гадах цэнтр [[Тродавіцкі сельсавет|Тродавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).</ref><ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. У маі 1942 г. вёска была занята [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанскімі атрадамі]]. 17 студзеня 1943 г. карны атрад нямецкіх акупацыйных улад спалілі ў хаце Сідаравай 107 жыхароў вёскі. 7 падлеткаў было сагнана на прымусовыя працы<ref>Акт об уничтожении немецко-фашистскими захватчиками мирного населения и военнопленных на территории Россонского района за 1941—1944 гг. // Занальны дзяржаўны архіў у г. Полацк. — Ф. 687. — Воп. 1. — Спр. 1. — Л. 56—59.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Бураўкін]] (1936-2014) -- беларускі паэт, дыпламат == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] 3q2y6zhp6cau34zaiz2chppqxjectid 5201974 5201972 2026-09-18T11:56:10Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5201974 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тродавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 49|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 13|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026753 }} '''Тро́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Trodavičy}}, {{lang-ru|Тродовичи}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. == Гісторыя == Першае ўпамінанне пра жыхароў паселішча, мяшчан "троидевлян", адносіцца да 1509 г. У рэвізіі 1552 г. інфармацыя пра Тродавічы была падзелена на некалькі фрагментаў. Спачатку былі пададзены звесткі пра адзінаццаць полацкіх мяшчан, якія падлягалі [[магдэбургскае права|магдэбургскай юрысдыкцыі]] і былі абавязаны за свае ўладанні выстаўляць на земскую вайсковую службу двух коней. Асобна было вылучана сяло Тродавічы, якое належала полацкім мяшчанам Еску Сцяпанавічу і Марку Міхновічу. Акрамя таго, у рэвізіі было зафіксавана, што ў Тродавічах знаходзіліся царкоўныя землі, за карыстанне якімі чатыры чалавекі аддавалі даніну ў полацкую царкву Св. Пятніцы. Такім чынам, на 1552 г. Тродавічамі называўся комплекс уладанняў, сярод якіх дамінавала сяло, якое належала сваякам [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] - Еску Сцяпанавічу Скарыне і яго шурыну Марку Міхновічу. Разам з усіх Тродавічаў выстаўлялася даволі істотная колькасць коней (тры вершнікі), што сведчыла пра гаспадарчыя магчымасці гэтага паселішча <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.66-67.</ref>. 10 сакавіка 1603 г. сяло нададзена зямяніну Паўлу Пчыцкаму і яго жонцы Фядоры Фёдараўне Кашанцы (Кошцы). На 1638 г. маёнтак заставаўся мяшчанскай уласнасцю, падзеленай на некалькі гаспадароў. Асноўнай часткай маёнтка валодаў полацкі мешчанін Сяргей Каменка, які сваю частку Тродавічаў аддаў у залог шляхціцам [[Храпавіцкі|Храпавіцкім]]. Значныя рэсурсы таксама меліся ў руках роду Кошак. У 1667 г. уласнікам Тродавічаў быў Самуэль Каменка, які пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|разбуральнай вайны 1654-1667 гг.]], канстатаваў поўную адсутнасць у сваім маёнтку [[дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. Ужо ў другой палове [[XVII]] - пачатку [[XVIII]] ст. маёнтак стаў уладаннем некалькіх полацкіх шляхціцаў (Бенедыкта Лушчыка, Францішка Рыпінскага, Язафата Гласко), якія выплачвалі з яго дзяржаўныя падаткі <ref>Галубовіч В. Да гісторыі Тродавічаў у першай палове XVII стагоддзя.Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.67-69.</ref>. У 1797-1835 гг. у Тродавічах існаваў касцёл-капліца, запячатаны пасля [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гг.]] свецкімі ўладамі. Мясцовы памешчык Ян Шантыр, які звярнуўся ў 1856 г. да настаяцеля касцёла ў [[Гарбачэва (Расонскі раён)|Гарбачэве]] з просьбай атрымаць дазвол на рамонт капліцы, сведчыў, што колькасць каталікоў у мясцовасці складала 400 чалавек <ref>Урублеўскі В. Канфесійнае жыццё на Расоншчыне ў першай палове і сярэдзіне ХІХ ст. (на прыкладзе Гарбачэва-Абітоцкай парафіі).Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.97, 101.</ref>. У 1924—1939 і 1962—1966 гадах цэнтр [[Тродавіцкі сельсавет|Тродавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).</ref><ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. У маі 1942 г. вёска была занята [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанскімі атрадамі]]. 17 студзеня 1943 г. карны атрад нямецкіх акупацыйных улад спалілі ў хаце Сідаравай 107 жыхароў вёскі. 7 падлеткаў было сагнана на прымусовыя працы<ref>Акт об уничтожении немецко-фашистскими захватчиками мирного населения и военнопленных на территории Россонского района за 1941—1944 гг. // Занальны дзяржаўны архіў у г. Полацк. — Ф. 687. — Воп. 1. — Спр. 1. — Л. 56—59.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Бураўкін]] (1936-2014) -- беларускі паэт, дыпламат == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] i0b9j5f99dd3unibmj9hmhf1qo6oao8 0 249759 5201590 5189222 2026-09-17T19:58:58Z JerzyKundrat 174 5201590 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |першае згадванне = 1563 |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Лінова Пружанскага раёна і Лінкоўшчына Браслаўскага звязаныя з прозвішчамі Лінёў, Лінкоў<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 202.</ref>. Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці (укр. [[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай (рус. [[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]). У гэтым раёне фіксавалася прозвішча [[Лін]]. == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Страчаная спадчына == * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] lppq9ka5ek2k5a918bhkisesbv0ntml 0 270536 5201477 5201233 2026-09-17T15:22:54Z M.L.Bot 261 афармленне 5201477 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень (2022).]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009).]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. — 2008. — № 2. — С. 101—112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> У канцы XIX стагоддзя значнае месца дуды ў беларускай народнай культуры засведчыў Мікалай Нікіфароўскі ў асобным этнаграфічным нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Даследчык падрабязна апісаў дудароў Віцебшчыны, іх навучанне, рэпертуар, удзел у святах і абрадах. Сам факт існавання асобнага разгалінаванага нарыса сведчыць, што дудар быў прыкметнай постаццю беларускай вясковай супольнасці, а дуда — шырока вядомым і грамадска значным інструментам.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — № 2—3. — С. 170—202.</ref> На пачатку XX стагоддзя падобнае значэнне дуды падкрэсліваў Еўдакім Раманаў. Паводле яго сведчання, яшчэ незадоўга да таго інструмент быў неад’емнай часткай сямейных абрадаў, народных свят і грамадскіх забаў: {{цытата|Еще недавно дуда составляла необходимое добавление к ритуалу крестинному и свадебному, была необходимою принадлежностью всех вечеринок, игрищ, кирмашей.}} Такім чынам, дуда суправаджала беларусаў як у важнейшыя моманты сямейнага жыцця, так і падчас вячорак, ігрышчаў і кірмашоў. Раманаў ужо назіраў заняпад гэтай традыцыі, аднак яго апісанне адначасова сведчыць пра ранейшую шырокую пашыранасць і істотнае месца інструмента ў беларускай народнай культуры.<ref>Романов Е. Вымирающий инструмент // Виленский календарь на 1910 простой год. — Вильна, 1909 [1910]. — С. 123—131.</ref> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: * у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; * з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; * у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; * па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Ёсць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра «Лабанорскую дуду» у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''«Bagpipes and Tunings»''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны — калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка — калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы.]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. Паветра ў мех удзімалася праз сапель, які таксама называўся соскай. На ўнутраным канцы гэтай трубкі мог знаходзіцца аднабаковы скураны клапан, які не дазваляў паветру выходзіць з меха назад. Калі клапан адсутнічаў, дудар перакрываў адтуліну трубкі языком або перагінаў сапель, каб захаваць ціск паветра ў мяху. Падчас ігры дудар націскаў левым локцем на мех. Паветра паступала ў жалейку і бурдонную трубку або некалькі бурдонаў, прымушаючы вібрыраваць размешчаныя ўнутры трубак язычкі. У выніку ўзнікала моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання, звязаныя з аплікатурай: * ''закрытая манера (традыцыйная);'' * ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная).'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] n3zc23lljzef2aek2oo2zdem1v29nrn 5201478 5201477 2026-09-17T15:24:06Z M.L.Bot 261 /* Дуда ва Усходняй Еўропе */ 5201478 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень (2022).]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009).]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. — 2008. — № 2. — С. 101—112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з [[Лінгмяны|Лынгмян]] Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> У канцы XIX стагоддзя значнае месца дуды ў беларускай народнай культуры засведчыў Мікалай Нікіфароўскі ў асобным этнаграфічным нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Даследчык падрабязна апісаў дудароў Віцебшчыны, іх навучанне, рэпертуар, удзел у святах і абрадах. Сам факт існавання асобнага разгалінаванага нарыса сведчыць, што дудар быў прыкметнай постаццю беларускай вясковай супольнасці, а дуда — шырока вядомым і грамадска значным інструментам.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — № 2—3. — С. 170—202.</ref> На пачатку XX стагоддзя падобнае значэнне дуды падкрэсліваў Еўдакім Раманаў. Паводле яго сведчання, яшчэ незадоўга да таго інструмент быў неад’емнай часткай сямейных абрадаў, народных свят і грамадскіх забаў: {{цытата|Еще недавно дуда составляла необходимое добавление к ритуалу крестинному и свадебному, была необходимою принадлежностью всех вечеринок, игрищ, кирмашей.}} Такім чынам, дуда суправаджала беларусаў як у важнейшыя моманты сямейнага жыцця, так і падчас вячорак, ігрышчаў і кірмашоў. Раманаў ужо назіраў заняпад гэтай традыцыі, аднак яго апісанне адначасова сведчыць пра ранейшую шырокую пашыранасць і істотнае месца інструмента ў беларускай народнай культуры.<ref>Романов Е. Вымирающий инструмент // Виленский календарь на 1910 простой год. — Вильна, 1909 [1910]. — С. 123—131.</ref> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: * у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; * з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; * у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; * па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Ёсць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра «Лабанорскую дуду» у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''«Bagpipes and Tunings»''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі «Музычныя інструменты народаў СССР» на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны — калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка — калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы.]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. Паветра ў мех удзімалася праз сапель, які таксама называўся соскай. На ўнутраным канцы гэтай трубкі мог знаходзіцца аднабаковы скураны клапан, які не дазваляў паветру выходзіць з меха назад. Калі клапан адсутнічаў, дудар перакрываў адтуліну трубкі языком або перагінаў сапель, каб захаваць ціск паветра ў мяху. Падчас ігры дудар націскаў левым локцем на мех. Паветра паступала ў жалейку і бурдонную трубку або некалькі бурдонаў, прымушаючы вібрыраваць размешчаныя ўнутры трубак язычкі. У выніку ўзнікала моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання, звязаныя з аплікатурай: * ''закрытая манера (традыцыйная);'' * ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная).'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] flfq223nwedr1zxfemx70m6a7hbjo2m 0 280542 5201550 5183635 2026-09-17T19:05:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201550 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Корань |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 20|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет = Гайненскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017690 }} '''Ко́рань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Korań}}, {{lang-ru|Корень}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014324&q_id=6577173|title=Решение Логойского районного Совета депутатов от 4 марта 2008 года № 69 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гайненскі сельсавет|Гайненскага сельсавета]]. У 1924—1960 гадах цэнтр [[Коранскі сельсавет|Коранскага сельсавета]]. == Славутасці == * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі (1730—1943) * [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Корань)|Свята-Крыжаўзвіжанская царква]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гайненскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гайненскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Корань (Лагойскі раён)| ]] bbdyydd4sslo4y8bdqxclzs268iecxv 0 295105 5201557 4243903 2026-09-17T19:34:11Z JerzyKundrat 174 5201557 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Алішавічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Алі́шавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ališavičy}}, {{lang-ru|Олишевичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 00p63x923k3wc34filpgs3x9njkwllq 0 295106 5201558 4243904 2026-09-17T19:34:45Z JerzyKundrat 174 5201558 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Альшаны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Альшаны |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Альша́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aĺšany}}, {{lang-ru|Ольшаны}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] bs91k029zfm16wkwy4as0gxak2sefdk 0 295107 5201560 4753598 2026-09-17T19:35:19Z JerzyKundrat 174 5201560 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Араб'і |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Араб'і́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arabji}}, {{lang-ru|Арабьи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=23 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 8cj1oamwbkmbia46y6q3enaz99fcle1 0 295110 5201563 4259478 2026-09-17T19:36:40Z JerzyKundrat 174 5201563 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варотнае |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Варо́тнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Varotnaje}}, {{lang-ru|Воротное}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да 11 чэрвеня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Ткачоўскі сельсавет|Ткачоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 чэрвеня 1962 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 25 (984).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] d1yvsgtkuv504ani0scv6coxgxjs7z9 0 295111 5201564 4753247 2026-09-17T19:37:17Z JerzyKundrat 174 5201564 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вінец |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} {{Значэнні2|Вінец (значэнні)}} '''Ві́нец'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viniec}}, {{lang-ru|Винец}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=23 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] byaibu63ofcwk4qd0qflkg3uux8814p 0 295112 5201565 4757737 2026-09-17T19:37:39Z JerzyKundrat 174 /* Славутасці */ 5201565 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Доўгае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''До́ўгае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭhaje}}, {{lang-ru|Долгое}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 10 км на ўсход ад Пружанаў, 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Насельніцтва — 61 жыхар, 34 двары (2005). == Гісторыя == Вёска належала да войтаўства Мікітычы [[Дабучынская воласць|Дабучынскай воласці]] [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[ВКЛ]]. Паводле рэвізіі 1563 года мела 10 [[валока]]ў грунту<ref name="sgkp1">Dołhe (1) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|425}}</ref>. За [[Расійская імперыя|расійскім]] часам — у [[Носкаўская воласць|Носкаўскай воласці]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], 263 дзесяціны зямлі<ref name="sgkp1" />. Суседнія [[Маёнтак|маёнткі]]: [[Стары Куплін]] ва ўласнасці [[Марачэўскія|Марачэўскіх]], [[Новы Куплін]] — ва ўласнасці [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-2|197}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя — 276 жыхароў. Тут мелі сядзібу харунжы [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Ян Крашэўскі]] з жонкай Соф'яй. У Доўгім нарадзіўся польскі пісьменнік [[Каетан Крашэўскі|Каятан Крашэўскі]], прайшлі дзіцячыя гады яго старэйшага брата [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа]]. У 1864, па смерці Яна, над маёнткам вісела пагроза канфіскацыі за дапамогу [[Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне|паўстанцам]] і перахоўванне зброі. [[Люцыян Крашэўскі|Люцыян]] быў сасланы ў Сібір, а пазбегнуць канфіскацыі ўсё ж удалося дзякуючы таму, што маёнтак быў запісаны на памерлага бацьку<ref name="zara8440">{{cite web|author = Алег Субтэльнік.|date = 25 жніўня 2012|url = http://zarya.by/news/culture/8440.html|title = Крашэўскія і Берасцейшчына|work = Культура|publisher = [[Заря]]|access-date = 4 снежня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305065458/http://zarya.by/news/culture/8440.html|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Распараджацца ім у адсутнасць брата пачаў Каятан, якому дастаўся фальварак з 308 дзесяцінамі зямлі<ref name="sgkp1" />. Па вяртанні са ссылкі Люцыян Крашэўскі прадаў сваю частку маёмасці Каятану і з'ехаў да жонкі ў [[Ганятычы]]. Па смерці Каятана маёнткам валодаў сын [[Багуслаў Крашэўскі|Багуслаў]], а пасля ўнучка Марыя. Ёй давялося перажыць разбурэнне сядзібы ў часе нямецкага наступу ў 1915 годзе (паводле іншых звестак, сядзіба была разбурана падчас [[Польска-бальшавіцкая вайна|савецка-польскай вайны]])<ref name="zara8440" />. Марыя Крашэўская не мела сродкаў на аднаўленне сядзібы і жыла больш сціпла, чым уласнікі суседніх маёнткаў. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — [[фальварак]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/dolhe_2.html| title = Dołhe, фальварак| publisher = Radzima.net| date = 16 красавіка 2012}}</ref> і вёска спачатку ў [[гміна Носкі|гміне Носкі]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/dolhe_3.html| title = Dołhe, вёска| publisher = Radzima.net| date = 16 красавіка 2012}}</ref>, а з 1926 года ў [[Пружаны (гміна)|гміне Пружана]]<ref>{{cite web|date = 25 сакавіка 2012|url = http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19260070046|title = Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 5 stycznia 1926 r. o niektórych zmianach terytorjalnych w powiecie prużańskim, w województwie poleskiem (Dz.U. Nr 7, poz. 46)|format = [[pdf]]|work = Internetowy System Aktów Prawnych|publisher = Sejm Rzeczypospolitej Polskiej|language = pl|access-date = 4 снежня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20161221052130/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19260070046|archive-date = 21 снежня 2016|url-status = dead}}</ref> [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З верасня 1939 года ў складзе [[БССР]], з 15 студзеня 1940 у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Апошняя ўласніца даўжанскай сядзібы Марыя Крашэўская была выслана ў глыб СССР<ref name="zara8440" />. Паводле перапісу 1970 года 132 жыхары; у 2003 — 72 жыхары, 39 двароў. == Транспарт == Аўтамабільная дарога {{Код дарогі|Дарога Н526, Беларусь|Н526|white|red|red}} [[Пружаны]] — Доўгае — [[Забалоцце]]<ref>{{cite web| date = 17 студзеня 2012| url = http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| title = Решение Брестского областного исполнительного комитета от 22 декабря 2007 г. №1094 «Об утверждении перечня местных автомобильных дорог Брестской области»| work = Спецпраект «Зона»| publisher = [[Валерый Леванеўскі]]| language = ru| access-date = 4 снежня 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306001420/http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| archive-date = 6 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. == Страчаная спадчына = * [[Сядзіба Крашэўскіх, Доўгае]] * Капліца == Вядомыя асобы == * [[Каетан Крашэўскі]] * [[Язэп Крашэўскі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Radzima2|dougae||Доўгае}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 7046y6dz6ipbhyjrhm2u83ece5a9dvz 0 295113 5201567 4243910 2026-09-17T19:38:10Z JerzyKundrat 174 5201567 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Загор'е}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Загор'е |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Заго́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zahorje}}, {{lang-ru|Загорье}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] l521c9ny5ctjvmmuepuxfhv94jvv1zs 0 295114 5201568 4243911 2026-09-17T19:38:43Z JerzyKundrat 174 5201568 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Задвараны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Задвараны |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Задвара́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zadvarany}}, {{lang-ru|Задворяны}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] npewi0oskp9f66ywf9loekkaj4mssxg 0 295115 5201569 5102741 2026-09-17T19:39:39Z JerzyKundrat 174 5201569 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Занявічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Занявічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Заняві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зане́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Zaniavičy}}, {{lang-ru|Заневичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Назва == Фіксавалася горадзенскае прозвішча Заневіч. У тым жа панёманскім рэгіёне засведчаныя Зан, Зановіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3NT-L?i=56&cat=1542830 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-NKN9?i=799&cat=1059928 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-MS3D-1?i=1041</ref>. Ёсць літоўскія ''Zanas, Zanaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=493b39929eee970245c26b1e934e333a</ref>, латышскія ''Zāns, Zаns''<ref>https://uzvardi.lv/surname/754080 https://uzvardi.lv/surname/731871</ref>. [[В. Жучкевіч]] назвы тыпу Зані зусім па сугуччы звязваў з назвай жыхароў Заходняй Грузіі «зані»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 133.</ref>.{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] oxnv35ulzc4s19xj17byhneg46puvda 5201570 5201569 2026-09-17T19:40:03Z JerzyKundrat 174 5201570 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Занявічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Занявічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Заняві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зане́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Zaniavičy}}, {{lang-ru|Заневичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Назва == Фіксавалася горадзенскае прозвішча Заневіч. У тым жа панёманскім рэгіёне засведчаныя Зан, Зановіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3NT-L?i=56&cat=1542830 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-NKN9?i=799&cat=1059928 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-MS3D-1?i=1041</ref>. Ёсць літоўскія ''Zanas, Zanaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=493b39929eee970245c26b1e934e333a</ref>, латышскія ''Zāns, Zаns''<ref>https://uzvardi.lv/surname/754080 https://uzvardi.lv/surname/731871</ref>. [[В. Жучкевіч]] назвы тыпу Зані зусім па сугуччы звязваў з назвай жыхароў Заходняй Грузіі «зані»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 133.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 4kh3n5w56tvrn1xrm50tetnukw3fcss 0 295116 5201556 4384958 2026-09-17T19:33:35Z JerzyKundrat 174 5201556 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Інтэрнацыянальны |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Інтэрнацыяна́льны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Internacyjanaĺny}}, {{lang-ru|Интернациональный}}) — [[пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальны| ]] ab2rhqnlv00nj0f03nqabohe3fb5ytb 5201610 5201556 2026-09-17T21:33:31Z JerzyKundrat 174 5201610 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Інтэрнацыянальны |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Інтэрнацыяна́льны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Internacyjanaĺny}}, {{lang-ru|Интернациональный}}) — [[пасёлак]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Лінаўская сядзіба]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальны| ]] lppkv9mfnp8fyoqcc9uscn23jaf0e07 0 295117 5201571 4430962 2026-09-17T19:40:37Z JerzyKundrat 174 5201571 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Концыкі |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Ко́нцыкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Koncyki}}, {{lang-ru|Концыки}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] g55vdczm1vxqfmiornkid08sc5jhn7d 0 295118 5201572 4379082 2026-09-17T19:41:18Z JerzyKundrat 174 5201572 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Круглае |выява = Круглае_(Стары_Куплін)._Царква_(02).jpg |подпіс = [[Свята-Успенская царква (Круглае)|Свята-Успенская царква]] |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} {{значэнні}} '''Кру́глае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kruhlaje}}, {{lang-ru|Круглое}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Круглае (Стары Куплін). Сядзіба. Свіран (01).jpg|міні|злева|Свіран]] * [[Свята-Успенская царква (Круглае)|Свята-Успенская царква]] са званіцай (1834). * сядзіба Крашэўскіх «[[Стары Куплін]]»: свіран, парк. === Страчаная спадчына === [[Файл:Kuplin Stary, Krašeŭski. Куплін Стары, Крашэўскі (B. Krašeŭski, 1910).jpg|міні|злева|Сядзібны дом. 1910]] * Сядзібны дом. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/krugloe_pr/index.htm}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Круглае (Пружанскі раён)| ]] ci67wj4643mvh31n42sfi5ez5c9443r 0 295119 5201574 4243916 2026-09-17T19:41:57Z JerzyKundrat 174 5201574 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кулікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кулікі |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Кулікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kuliki}}, {{lang-ru|Кулики}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] tbcefuahdjxjroqjhyqctykiv8olaec 0 295120 5201575 4243917 2026-09-17T19:42:36Z JerzyKundrat 174 5201575 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Куплін |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Куплі́н'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kuplin}}, {{lang-ru|Куплин}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Язэп Рыгоравіч Крупскі]] (нар. [[1934]]) — беларускі мастак. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] mb9361o8fqejbeuxnm979kwkvhn83bz 0 295121 5201577 5193035 2026-09-17T19:44:05Z JerzyKundrat 174 5201577 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кутнявічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Кутняві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кутне́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Kutniavičy}}, {{lang-ru|Кутневичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Куты, Кутна, Кутнікі, Кутняны і да т. п. паходзяць ад слова ''кут''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 192.</ref>. Фіксавалася прозвішча Кутневіч ([[Беняконі]]), было віленскае Кутноўскі. Ёсць літоўскае ''Kutna''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HCWR?i=915&cc=4166194&cat=742007</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-49K8-3?i=792&cat=1546185</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=bf132c94cb595db19e47529c186a7876</ref> Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Кутневіч паходзіць ад слова ''кут, кутні''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 236.</ref>. Ёсць украінскія прозвішчы Кутній, Кутницький<ref>Ю. К. Редько. Довідник українських прізвищ. Київ, 1968. С. 138.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] pwagb9g6uawtar0gr4w3xk4y5cfsk3h 0 295123 5201578 4438612 2026-09-17T19:44:41Z JerzyKundrat 174 5201578 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мікалаевічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мікалаевічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Мікала́евічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mikalajevičy}}, {{lang-ru|Миколаевичи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] t209fqlxs8g8tkkr905yw59l7uldp3s 0 295124 5201579 4243920 2026-09-17T19:45:38Z JerzyKundrat 174 5201579 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Млынок}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Млынок |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Млыно́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mlynok}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. 16 ліпеня 1954 года перададзена са складу [[Астроміцкі сельсавет|Астроміцкага сельсавета]] [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]] (з 1957 года — Ткачоўскі сельсавет) Пружанскага раёна<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 9 сакавіка 1959 года вёска перададзена ў склад Лінаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 9icyn8gtpi2yda6vzyk3iotvibgkau1 0 295125 5201580 4757570 2026-09-17T19:46:19Z JerzyKundrat 174 5201580 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Обеч |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''О́беч'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''О́бэч, О́бач'''</ref> ({{lang-be-trans|Obieč}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=23 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіча]], назва-паняцце ''агульнае («общее»)'' або ''апчак («общак»)'' — агульнасельская або агульная паша, угоддзі агульнага карыстання.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://orda.of.by/.lib/zhuchkevich/ktsb/|title=Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии|website=orda.of.by|access-date=2024-01-02}}</ref> Падобнае паняцце н знайшоў у жывой гаворцы на Навагрудчыне. Там апчаком называлі месца пасьбы вясковай жывёлы.<ref name=":0" /> Пры наступнай трансфармацыі назвы набылі розную форму і рознае напісанне: Обчак, Абчак, Апчак і г. д.<ref name=":0" />{{зноскі}} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 771frfqzkeme4sp4p3sle5m2qlescyx 5201582 5201580 2026-09-17T19:46:46Z JerzyKundrat 174 5201582 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Обеч |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''О́беч'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''О́бэч, О́бач'''</ref> ({{lang-be-trans|Obieč}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=23 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіча]], назва-паняцце ''агульнае («общее»)'' або ''апчак («общак»)'' — агульнасельская або агульная паша, угоддзі агульнага карыстання.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://orda.of.by/.lib/zhuchkevich/ktsb/|title=Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии|website=orda.of.by|access-date=2024-01-02}}</ref> Падобнае паняцце н знайшоў у жывой гаворцы на Навагрудчыне. Там апчаком называлі месца пасьбы вясковай жывёлы.<ref name=":0" /> Пры наступнай трансфармацыі назвы набылі розную форму і рознае напісанне: Обчак, Абчак, Апчак і г. д.<ref name=":0" /> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 9bxotmurfofwk65c38t7r28a32ceq1o 0 295126 5201583 4243922 2026-09-17T19:47:17Z JerzyKundrat 174 5201583 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Палоннае Забалацце |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Пало́ннае За́балацце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Palonnaje Zabalaccie}}, {{lang-ru|Полонное Заболотье}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 6kzw3kmxvw5284vxllz35shr4t0ykyd 0 295127 5201584 4448823 2026-09-17T19:47:53Z JerzyKundrat 174 5201584 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рапяхі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рапяхі |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Рапяхі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rapiachi}}, {{lang-ru|Репехи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Іванавіч Барташ]] (нар. 1974) — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] q0a0mqyntw8nudz60dhoy0fzrhe61wz 0 295129 5201585 4460970 2026-09-17T19:49:23Z JerzyKundrat 174 5201585 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ткачы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} {{значэнні|Спасылка=Ткачы}} '''Ткачы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tkačy}}, {{lang-ru|Ткачи}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 і 1957—1974 гадах<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутутаў працоўных ад 12 жніўня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 8.</ref><ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref> цэнтр [[Ткачоўскі сельсавет|Ткачоўскага сельсавета]]. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да [[2005]] года ўваходзіла ў склад [[Бакунскі сельсавет (Пружанскі раён)|Бакунскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200/2005-200(002-025).pdf&oldDocPage=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 18 ноября 2005 г. № 190 Об изменениях административно-территориального устройства Пружанского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923002703/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-200%2F2005-200%28002-025%29.pdf&oldDocPage=1 |date=23 верасня 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Ткачы (Пружанскі раён)| ]] iz0y8tfs50g8pq9yjemxnhrn0nnph6u 0 295130 5201586 5104777 2026-09-17T19:52:54Z JerzyKundrat 174 Аб прозвішчы Туль і вытворных ад яго гл. арт. [[Тулейка]] 5201586 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тулоўшчына |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі }} '''Туло́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tuloŭščyna}}, {{lang-ru|Туловщина}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] 6gh60ppoo71sxwdrmmspokwarn3lb7u 0 303398 5201515 3217098 2026-09-17T16:47:31Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201515 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Ве́сніцы''', '''бра́мка''', '''фо́ртка''' — у народным дойлідстве [[Беларусь|Беларусі]] невялікія дзверы для ўваходу ў варотах, плоце, агароджы. Ва ўсходніх раёнах Беларусі весніцы робяць са шчыльна збітых дошак, часта аздабляюць разьбой, размалёўкай, фігурна выкаванымі завесамі і [[клямка]]мі, у цэнтральных і заходніх — лёгкія, са штыкетаў. == Гл. таксама == * [[Вароты]] == Літаратура == * Весніцы // {{Крыніцы/БелЭн|4к}} С. 116. {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] 3yiae1pr8229itumrxqmcfdq2u3p1oi 0 306054 5201630 4216788 2026-09-18T00:11:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201630 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} '''Купальскія песні''' (''Купальскія і Пятроўскія песні'') — усходне-славянскі песенны цыкл, што суправаджаў абрады [[Купалле|Купалля]]. Народныя назвы гэтых песень: купальныя, іванаўскія, пятроўскія, купаленка, купала (з.-рус.); купальскія песні, янаўскія. свянцянскія, пятроўскія, купалінка, купаллё (бел.); па-купальску песні, купайла, собітка, петрівка (укр,) і да т.п. == Характарыстыка песень == На думку многіх фалькларыстаў, утрыманне купальскіх песень слаба злучана з абрадавымі дзеяннямі і міфалагічным сэнсам свята. Сярод разнажанравых тэкстаў купальскага цыкла шмат лірычных песень з любоўнай і сямейнай тэматыкай; жартаўлівых прыпевак-сварак паміж хлопцамі і дзяўчынамі; песень карагодных і гульнявых; балад і да т.п. Іх прыналежнасць да купальскіх песень вызначаецца спецыфічнымі («купальскімі») тыпамі напеваў і прымеркаванасцю да пэўнага каляндарнага перыяду. У іншы час выконваць такія песні было не прынята. Тэксты, у матывах якіх адлюстроўваецца сувязь з абрадам і з сэнсам самага свята, найчасцей улучаюць спецыфічны рэфрэн, які паўтараецца пасля кожнага песеннага радка, або адменны зачын і канцоўку песні: «Купала!», «Купала на Івана!», «Купаў яле!», «Божа наш!», «Вой рана-рана на Яна!», «А тое!» і інш. Такія абрадавыя песні звычайна маюць форму кароткіх прыпевак. Згодна народным каментарам, «нецікавыя гэта песні, каб часта іх спяваць, а на Купалу без іх няможна, — такі вуж звычай»; «швырковые гэта песні, кароткія, раз у годзе і спяваем іх толькі, прыпяваем у вогнішча». == Літаратура == * Ліс А. Купальскія песні. Мінск: Навука і тэхніка, 1974. — 208 с. * Купальскія і пятроўскія песні / [Уклад. А. С. Ліса, С. Т. Асташэвіч; Уклад. муз. часткі Г. В. Таўлай; Рэд. А. С. Фядосік]. — Мінск: Навука і тэхніка, 1985. — 631 с., нот. іл. == Спасылкі == [http://rodichi.org/?option=com_content&view=article&id=152:kupalskie-pesni&catid=42:pesni&Itemid=58 Купальскія песні (словы, беларускія і рускія)]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] biy10w04zkbzi7jnfffz0qjxyzfeifo 0 312826 5201693 5161365 2026-09-18T06:28:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201693 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Лаўрэнцій Васілевіч Дземянкоў''' ({{ДН|15|7|1918}} — {{ДС|22|11|1993}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Л. В. Дземянкоў нарадзіўся ў вёсцы [[Сакалоўка (Чэрыкаўскі раён)|Сакалоўка]] (сучасны аграгарадок у [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). З 1924 года жыў у вёсцы Ясная Паляна (зараз у [[Юргінскі раён|Юргінскім раёне]] [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]). Скончыў 8 класаў сярэдняй школы. У 1938 годзе скончыў тэхнікум грамадскага харчавання ў [[Томск]]у. У 1938 годзе прызваны на ваенную службу ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. У 1941 годзе скончыў 1-е Омскае ваеннае пяхотнае вучылішча. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны са студзеня 1942 года на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]] і [[Карэльскі фронт|Карэльскім]] франтах. Камандзір стралковага ўзвода 1063-га стралковага палка (272-я стралковая дывізія, 7-я армія, Карэльскі фронт) лейтэнант Л. В. Дземянкоў вызначыўся ў ходзе Свірска-Петразаводскай наступальнай аперацыі ў чэрвені 1944 года. Пры прарыве абароны праціўніка і фарсіраванні ракі [[Свір (рака)|Свір]] у раёне горада [[Ладзейнае Поле]] ([[Ленінградская вобласць]]) 21 чэрвеня 1944 года арганізаваў пераправу ўзвода. Сустрэўшы моцнае агнявое супраціўленне, узначаліў групу добраахвотнікаў са стралкоў і сапёраў, якая знішчыла разлікі 75-мм гарматы і кулямёта варожага дзота, чым забяспечыў паспяховае фарсіраванне ракі і захоп плацдарма. Пасля гэтага лейтэнант Дземянкоў падняў узвод у атаку. 23 чэрвеня 1944 года ў баі за вёску Сармягі тры разы вадзіў свой ўзвод у атаку на траншэі праціўніка і паранены не пакінуў поля бою. Пазней стралковая рота пад камандаваннем Л. В. Дземянкова ўдзельнічала ў вызваленні шэрагу населеных пунктаў [[Карэлія|Карэліі]]. На подступах да горада [[Піткяранта]] быў цяжка паранены і накіраваны ў [[Петразаводск]], дзе праходзіў лячэнне ў шпіталі. Пасля вайны Л. В. Дземянкоў на пасадах у органах [[МУС СССР|МУС]] і [[КДБ]] [[СССР]]. У 1959 годзе скончыў Усесаюзны завочны фінансава-эканамічны інстытут. З 1960 года ў запасе. Працаваў у горадзе [[Юрга]], у [[Кемерава|Кемераве]], з 1961 года ў Варонежскім інстытуце сувязі. Памёр Л. В. Дземянкоў 22 лістапада 1993 года. Пахаваны на Камінтэрнаўскіх могілках у [[Варонеж]]ы. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * [[Ордэн Леніна]] * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * медалі {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||104}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=3788}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero122555197/ Деменков Лаврентий Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230312031929/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero122555197/ |date=12 сакавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [http://www.yurga.su/peoples/demenkov_lavrentij_vasilevich/ Деменков Лаврентий Васильевич // История города Югра и Югринского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706181732/http://yurga.su/peoples/demenkov_lavrentij_vasilevich/ |date=6 ліпеня 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дземянкоў Лаўрэнцій Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР]] 3qw7pma98ly41u6tgm67ptm0ucjz9vb 0 339363 5201634 5189069 2026-09-18T00:16:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201634 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Купон}} [[Файл:Stamp US 1966 5c Cassatt with Zippy.jpg|thumb|Марка [[ЗША]] з купонам.]] '''Купо́н''' ({{lang-en|label}}<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25l.htm|title=Label; Label, commemorative; Label, dominical; Labeled stamps; Label, semi-postal|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — L|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9ZambO?url=http://www.askphil.org/b25l.htm|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://stamps8.com/blog//index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 «Stamps news and stories».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100213071752/http://stamps8.com/blog/index.php?blog=2&title=stamp_with_label_attached&more=1&c=1&tb=1&pb=1 |date=13 лютага 2010 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>, ''coupon''<ref>{{cite web|url=http://www.askphil.org/b25c.htm|title=Coupon|work=Glossary of Stamp Collecting Terms — C|publisher=AskPhil; Collectors Club of Chicago|lang=en|accessdate=2010-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/65k9a1JHg?url=http://127.0.0.1/|archivedate=26 лютага 2012|url-status=live}}</ref> або ''tab''<ref>[http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp «Kenmore Stamps».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319144646/http://www.kenmorestamp.com/stamp-glossary.asp |date=19 сакавіка 2012 }}{{ref-en}}{{v|12|12|2008}}</ref>) — частка марачнага аркуша, аддзеленая ад [[паштовая марка|паштовых марак]] [[Перфарацыя|перфарацыяй]] або вузкім белым полем у [[Зубцоўка|беззубцовых]] марак. Купон не з'яўляецца [[Знак паштовай аплаты|знакам паштовай аплаты]], не мае [[Намінал|наміналу]] і слова «''[[Пошта]]''». Ён узнікае або праз спецыяльнае размяшчэнне марак у аркушы, або з мэтай паведамлення дадатковай інфармацыі ці дэкаратыўнага афармлення маркі. Купоны бываюць гарызантальныя (збоку), вертыкальныя (зверху або знізу) і прамежкавыя (пасярод марак). == Гісторыя і апісанне == Маюцца розныя версіі паходжання купона. У адпаведнасці з першай, купоны з'явіліся для зручнасці падліку марак у прадажным марачным аркушы, колькасць якіх павінна была быць круглай. Калі па ўмовах друку (памер аркуша і памер маркі) гэтага не атрымлівалася, лішнія марачныя месцы займалі купоны. Напрыклад, калі на аркушы былі 42 асобнікі (6 × 7), друкавалі 40 марак і 2 купоны. Радзей купон атрымлівалі з паласы паперы (поля), што аддзяляла сектары ў тыпаграфскім [[Аркуш|аркушы]], напрыклад, на марцы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] з партрэтам [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] [[1959]] г. або праз дадатковую лінію перфарацыі на шырокім полі аркуша — на некаторых марках СССР серыі «''25-годдзе першынцаў савецкай індустрыі''» [[1958]] г. Купон таксама часам адрываўся падчас праходжання паштовым адпраўленнем пошты (гашэння). На купоне таксама размяшчаліся ўмовы дастаўкі карэспандэнцыі, напрыклад, дастаўляць або не дастаўляць у выхадныя і святочныя дні (своеасаблівая інструкцыя для [[Паштальён|паштальёнаў]]). Купоны, якія выкарыстоўваліся для падліку марак у аркушы, першапачаткова былі пустымі — на іх адсутнічалі надпісы або малюнкі, але потым гэтыя месцы сталі выкарыстоўваць для нанясення розных знакаў, малюнкаў, тэкстаў службовага, [[Рэклама|рэкламнага]] або дэкаратыўнага характару. У сучаснасці аформлены купон з'яўляецца дадаткам да зместу малюнка або тэксту на паштовай марцы, з якой ён надрукаваны. Марачныя аркушы з купонамі друкуюцца ў многіх краінах. == Філатэлістычныя аспекты == Марка з асобным купонам захоўвае ўсе ўласцівасці знака паштовай аплаты, аднак у [[Філатэлія|філатэлістычных]] калекцыях гэта жа марка з купонам ацэньваецца вышэй. Купон, аддзелены ад маркі, не мае ніякай каштоўнасці — ні намінальнай, ані філатэлістычнай. == Цікавыя факты == Купоны дзяржаўнай пошты ў розны час у розных краінах выкарыстоўваліся для [[Палітыка|палітычнай]] і [[Рэлігія|рэлігійнай]] [[Прапаганда|прапаганды]], размяшчэння [[Паэзія|паэтычных]] і [[Проза|празаічных]] тэкстаў, інфармацыі аб будучых падзеях, [[Рэклама|рэкламы]] і нават як [[Латарэя|латарэйныя білеты]]. == Гл. таксама == * [[Гатар, філатэлія]] * [[Міжнародны адказны купон]] {{зноскі}} == Літаратура == * Азбука филателиста // Филателия. — 1994. — № 12. — С. 52. * ''Алойц В.'' [http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm Тайны белых купонов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161210024919/http://pk.awards-su.com/2005/white-kupon/white-kupon.htm |date=10 снежня 2016 }} // Петербургский коллекционер. — 2005. — № 1 (31). — С. 44. * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на [http://www.philately.h14.ru/BS/K.html ''Купон''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090529071321/http://www.philately.h14.ru/BS/K.html |date=29 мая 2009 }}, [http://www.philately.h14.ru/BS/L.html ''Листы марок с купонами''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090201022428/http://philately.h14.ru/BS/L.html |date=1 лютага 2009 }} и [http://www.philately.h14.ru/BS/N.html ''Надпечатки купона''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070901163323/http://www.philately.h14.ru/BS/N.html |date=1 верасня 2007 }}.] * [http://standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html Каталог листов марок 1992—2009. Российская Федерация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019000122/https://www.standard-collection.ru/en/catalogs/3-philately/7-1992-2009.html |date=19 кастрычніка 2021 }} / Под ред. [[Загорский, Валерий Борисович|В. Б. Загорского]]. — {{СПб.}}: [[Стандарт-Коллекция]], 2009. — 72 с. — ISBN 978-5-902275-41-1.{{v|20|4|2011}} (Включает описание листов марок с купонами.) * [[Тет-беш]], купон, [[Сцепка (филателия)|сцепка]] // [[Календарь филателиста]] — 1974. — {{М.}}: Связь, 1973. — 16—22 декабря. * Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — {{М.}}: Связь, 1968. — 164 с. [См. [http://www.philately.h14.ru/FS/K.html ''Купон''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080621163310/http://www.philately.h14.ru/FS/K.html |date=21 чэрвеня 2008 }}, [http://www.philately.h14.ru/FS/R.html ''Регистрационные купоны'' и ''Рекламные купоны''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080622000903/http://www.philately.h14.ru/FS/R.html |date=22 чэрвеня 2008 }}.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Labels attached to stamps|выгляд=міні}} {{Паштовыя маркі}} {{Філатэлія}} [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] br97jsfvdfbwllj8kj2uued00vfn037 0 342378 5201966 4574798 2026-09-18T11:44:34Z Autumndancer 168015 5201966 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марсі}} {{ДД}} '''Уільям Лернд Марсі''' ({{lang-en|William Learned Marcy}}; [[12 снежня]] [[1786]] — [[4 ліпеня]] [[1857]]) — амерыканскі [[юрыст]], палітычны дзеяч, член [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]]. == Біяграфія == Скончыў Універсітэт Браўна ў 1808 годзе, прыняты ў калегію адвакатаў ў 1811 годзе, служыў у арміі Злучаных Штатаў капітанам добраахвотнікаў падчас вайны 1812 года. Займаў шэраг адказных палітычных пастоў, з 1833 па 1838 год займаў пасаду губернатара штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], быў таксама сенатарам і дзяржаўным сакратаром ЗША (1853—1857), ваенным міністрам ЗША (1845—1849). {{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Кабінет Джэймса Полка}} {{Кабінет Франкліна Пірса}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка]] {{DEFAULTSORT:Марсі Уільям Лернд}} 1w8tmlnkzo3cxwuv7pszw9dhvyrvye9 5201967 5201966 2026-09-18T11:45:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201967 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марсі}} {{ДД}} '''Уільям Лернд Марсі''' ({{lang-en|William Learned Marcy}}; [[12 снежня]] [[1786]] — [[4 ліпеня]] [[1857]]) — амерыканскі [[юрыст]], палітычны дзеяч, член [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]]. == Біяграфія == Скончыў [[Браўнаўскі ўніверсітэт]] у 1808 годзе, прыняты ў калегію адвакатаў ў 1811 годзе, служыў у арміі Злучаных Штатаў капітанам добраахвотнікаў падчас вайны 1812 года. Займаў шэраг адказных палітычных пастоў, з 1833 па 1838 год займаў пасаду губернатара штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], быў таксама сенатарам і дзяржаўным сакратаром ЗША (1853—1857), ваенным міністрам ЗША (1845—1849). {{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Кабінет Джэймса Полка}} {{Кабінет Франкліна Пірса}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка]] {{DEFAULTSORT:Марсі Уільям Лернд}} rkjzoanpo4g5s2brtvmoxnpqkm8z70l 5201968 5201967 2026-09-18T11:46:08Z Autumndancer 168015 5201968 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марсі}} {{ДД}} '''Уільям Лернд Марсі''' ({{lang-en|William Learned Marcy}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[юрыст]], палітычны дзеяч, член [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]]. == Біяграфія == Скончыў [[Браўнаўскі ўніверсітэт]] у 1808 годзе, прыняты ў калегію адвакатаў ў 1811 годзе, служыў у арміі Злучаных Штатаў капітанам добраахвотнікаў падчас вайны 1812 года. Займаў шэраг адказных палітычных пастоў, з 1833 па 1838 год займаў пасаду губернатара штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], быў таксама сенатарам і дзяржаўным сакратаром ЗША (1853—1857), ваенным міністрам ЗША (1845—1849). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Кабінет Джэймса Полка}} {{Кабінет Франкліна Пірса}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка]] {{DEFAULTSORT:Марсі Уільям Лернд}} 5ozbwsck5a5l81a6yvpclklci8wm8h2 0 349115 5201522 3802784 2026-09-17T17:01:56Z Magnefl 34101 foto 5201522 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Apamea sordens.jpg |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Apamea |ref = |comment = |rang = Від |latin = Apamea sordens |author = [[Hufnagel]], 1766 |syn = *{{bt|Apamea basilinea}} *{{bt|Apamea finitima}} *{{bt|Hadena cinefacta}} *{{bt|Noctua basilinea}} *{{bt|Noctua nebulosa}} *{{bt|Phalaena sordens}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = |commons = Apamea sordens |itis = |ncbi = |eol = }} '''Соўка звычайная зерневая''' (''Apamea sordens'') — [[Матылі|матылёк]] сямейства [[Соўкі|совак]], шкоднік шматгадовых траў. == Апісанне == [[File:Apamea sordens-o.jpg|thumb|left|upright=0.5]] Размах крылаў ад 36 да 42 мм. Пярэднія крылы карычневыя з невыразнай паласой. Заднія крылы бурыя, цямней да краю, з прыкметнымі цёмнымі жылкамі. У маі і чэрвені па начах ляціць на святло. У мяккім клімаце лічынкі зімуюць, харчуюцца на працягу ўсяго года. == Арэал == Распаўсюджаная ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], Паўночнай [[Манголія|Манголіі]], [[Карэйскі паўвостраў|Карэі]], Заходнім [[Кітай|Кітаі]], [[Японія|Японіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Малдова|Малдавіі]], [[Закаўказзе|Закаўказзі]], на [[Украіна|Украіне]] (часцей у [[лесастэп]]авай зоне), у [[стэп]]авай і лесастэпавай зонах [[Казахстан]]а. У [[Расія|Расіі]] распаўсюджана на [[Каўказ]]е, [[Алтай|Алтаі]], [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], у стэпавай і лесастэпавай зонах [[Сібір]]ы (да Далёкага Усходу), на [[Сахалін]]е, значная колькасць і шкоднаснасць адзначаецца ў лесастэпавай зоне [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі]] Расіі (акрамя поўначы). == Шкод для сельскай гаспадаркі == Вусені харчуюцца рознымі травамі ([[Leymus juncens]], [[жытняк]]ом), у тым ліку наносяць шкоду шматлікім важным збожжавым культурам: [[Пшаніца|пшаніцы]], [[Жыта пасяўное|жыту]], [[Ячмень|ячменю]], [[Авёс|аўсу]]; пашкоджваюць зерне і лісце пачаткаў [[Кукуруза|кукурузы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Беляев И. М.'' Вредители зерновых культур. — М.: Колос, 1974. С. 123-12. * ''Григорьева Т. Г.'' Зерновые совки и борьба с ними. — М.-Л.: Сельхозгиз, 1958. — 56 с. * ''Ключко З. Ф.'' Семейство совки, или ночницы, — Noctuidae. / Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений членистоногие. Т. 2. — Киев: Урожай, 1974. — С. 361—408. * ''Поспелов С. М.'' Совки, вредящие сельскохозяйственным растениям на Северо-Западе РСФСР. Автореф. дисс. … докт. биол. наук. — Л.- Пушкин, 1975. — 43 с. * ''Поспелов С. М.'' Совки- вредители сельскохозяйственных культур. — М.: Агропромиздат, 1989. — 112 с. * ''Сухарева И. Л.'' Сем. Noctuidae — совки. / Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3, ч.2. Чешуекрылые. — СПб.: Наука, 1999. — С. 332—378 * ''Шек Г. Ж.'' Зерновые совки. / Защита растений, 1976, № 3. С. 48—49. * ''Павлов И. Ф.'' Защита полевых культур от вредителей. — М.: Россельхозиздат, 1983. — 224 с. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Земляныя соўкі]] dnscpnot57in2rxnm9utganqk1amaj1 0 353526 5201539 5112944 2026-09-17T18:01:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201539 wikitext text/x-wiki '''Кнігі Царстваў''' ("''Книги царьствь''") — [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет [[10 жніўня]] [[1518]] года. == Змест кнігі == Выданне адкрываецца тытульным лістом з [[гравюра]]й і назвай кнігі («''Книги первыи царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Франъцискомъ Скорининымъ сыномъ изъ с славнаго града Полоцька. Богу ко чти и людемъ посполитымъ к научению''»). На першым аркушы даецца «''Предисловие доктора Франъциска Скорины въ книги царъствъ''», а на адвароце 4-га аркуша "''Сказание въ первыи книги царъствъ''", у якім пералічваюцца асноўныя падзеі кнігі ("''о цартвовании Саулове и о битвах его с филистымляне''", "''како Давид убил Голиафа''"). На аркушах 6-64 надрукаваны тэкст 31 раздзелаў [[Першая кніга Царстваў|Першай кнігі Царстваў]], пасля якога даецца пасляслоўе. На аркушы 65 змешчаны тытульны ліст з гравюрай, тэкстам ("''Вторыи книги царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыном с Полоцька''") і прадмовай. На аркуш 66 - 117-м даецца тэкст 25 раздзелаў [[Другая кніга Царстваў|Другой кнігі Царстваў]], на аркушы 118-м - пасляслоўе. На 119-ым аркушы надрукаваны тытульны ліст з гравюрай і тэкстам ("''Третии книги царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыномъ с Полоцька''"), пасля идзе прадмова. На аркушах 120 - 182 змешчаны тэкст 22 раздзелаў [[Трэцяя кніга Царстваў|Трэцяй кнігі Царстваў]], у канцы пасляслоўе. На 183-м аркушы даецца тутыльны ліст з гравюрай і тэкстам ("''Книги четвертыи царьств починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыномъ с Полоцька''"). У наступнай прадмове да кнігі анатуецца змест кнігі. На аркушах 184 - 241-м даецца тэкст 25 раздзелаў [[Чацвёртая кніга Царстваў|Чацвертай кнігі Царстваў]], у канцы пасляслоўі да 4-ай кнігі Царстваў і да ўсіх кніг Царстваў. == Друкарскія асаблівасці выдання == Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 242 аркушы, якія сабраны ў 31 сшытак. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе — 22 радкі. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана 12 гравюрамі (па адной гравюры ў пачатку кожнай кнігі, а таксама 7 гравюраў у 3-яй кнігі Царстваў), 5 застаўкамі і 115 ініцыяламі. У канцы кнігі змешчаны партрэт Скарыны з той жа формы, што і ў кнізе [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]]. Чатыры вялікія застаўкі папярэднічаюць тэксту кожнай кнігі, на іх выяўлены шчыт з зацменнем сонца і дзікія людзі, якія апіраюцца на незапоўненыя гербавыя шчыты. У некаторых экзэмплярах у шчытах ад рукі дапісаны манаграмы "0СН". Малая застаўка змешчана перад тэкстам пасляслоўя. Ініцыялы вылучаюць пачаткі раздзелаў. Захавалася 21 экзэмпляраў кнігі Царстваў, з іх толькі 2 поўныя. == Літаратура == * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3 == Спасылкі == {{Commons|Category:Books of Samuel and Books of Kings by Francysk Skaryna}} * [https://biblia.by/skaryna-b/9/1/ Перъвая часть книгъ Самуила-пророка, зовемыхъ от Евреи Самуилъ, по-рускии же нарецаются Первые книги Царствъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413175532/https://biblia.by/skaryna-b/9/1/ |date=13 красавіка 2026 }} * [https://biblia.by/skaryna-b/10/1/ Вторая часть книгъ, Самуила-пророка рекомая от евреи, по-рускии же называются Вторыи книги Царствъ] * [https://biblia.by/skaryna-b/11/1/ Первая часть книгъ, рекомыхъ от евреи Маляхимъ, по-руски же называются Третии книги Царьствъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413165624/https://biblia.by/skaryna-b/11/1/ |date=13 красавіка 2026 }} {{Выданні Францыска Скарыны}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]] [[Катэгорыя:Кнігі 1518 года]] [[Катэгорыя:Кніга Царстваў]] 6qaild2b1px63s2c83po8bto9ufcl1k 0 358895 5201626 5161164 2026-09-17T23:33:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201626 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|articles}} {{Культура Арменіі}} '''Культура Арменіі''' — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў [[Армяне|армянскага народа]], створанага як на цяперашняй тэрыторыі [[Арменія|Арменіі]], так і на ўсёй [[Арменія (гістарычны рэгіён)|гістарычнай Арменіі]]<ref name="Арм"/>. Гісторыя культуры [[Этнагенез армян|сфармаванага армянскага народа]] бярэ пачатак з VI—V стагоддзяў да н.э. і з'яўляецца працягам яшчэ старажытнейшай {{нп3|Мастацтва Урарту|культуры Урарту|ru|Искусство Урарту}}<ref name="Дьяконов И. М.">{{Кніга:Дьяконов: Предыстория армянского народа|242}}{{oq|ru|изучая древнейшую социально-экономическую или культурную историю армянского народа, нельзя начинать её как бы с чистого листа и искать в VI—V вв. до н. э. первобытнообщинных отношений; нет сомнения в том, что древнейшую армянскую историю можно правильно понять только как продолжение еще более древней истории хурритов и урартов, а также лувийцев}}</ref>. Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «[[Брытаніка]]» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі<ref>{{з|Брытаніка|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia|загаловак=Armenia}} {{oq|en|Modern Armenia comprises only a small portion of ancient Armenia, one of the world’s oldest centres of civilization. At its height, Armenia extended from the south-central Black Sea coast to the Caspian Sea and from the Mediterranean Sea to Lake Urmia in present-day Iran. Ancient Armenia was subjected to constant foreign incursions, finally losing its autonomy in the 14th century ce. The centuries-long rule of Ottoman and Persian conquerors imperiled the very existence of the Armenian people.}}</ref>. Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна<ref name="ВИ,том2"/>, да канчатковага цверджання ў Арменіі арабскага ярма. Наступнае значнае развіццё пачынаецца з канца IX стагоддзя, і злучана яно з аднаўленнем у 885 годзе незалежнага [[Анійскае царства|Армянскага царства]], што стала пачаткам новага залатога стагоддзя ў [[Гісторыя Арменіі|армянскай гісторыі]]<ref>{{з|Брытаніка|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/38343/Ashot-I-the-Great|загаловак=Bagratid Dynasty}}{{oq|en|The election of Smbat’s son Ashot I the Great, who had been accepted as “prince of princes” by the Arabs in 862, to be king of Armenia in 885 was recognized by both the caliph and the Byzantine emperor, and it was he who by his successful defense of his country against local Arab chieftains laid the foundations of a new golden age of Armenian history.}}</ref>. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як {{нп3|Армянскае Адраджэнне|Армянскае Адраджэнне|ru|Армянское Возрождение}}. Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян. == Архітэктура == {{main|Армянская архітэктура}} {{Гл. таксама|Спіс храмаў Арменіі}} {{Фотарад|ш1=250|Երերույքի տաճար 03.jpg|ш2=221|Արշակունյաց-թագավորների-դամբարան 07.JPG|тэкст=1. {{нп3|Ерэруйкская базіліка|Ерэруйкская базіліка|ru|Ереруйкская базилика}}, V стагоддзе<ref name="В. В. Шлеев">{{кніга |аўтар= В. В. Шлеев. |загаловак= Всеобщая история искусств |адказны = Под общей редакцией Б. В. Веймарна и Ю. Д. Колпинского |месца= М. |выдавецтва = Искусство |год= 1960 |том = 2, кн. 1 }}</ref> 2. Маўзалей [[Аршакуні|Армянскіх Аршакідаў]], IV стагоддзе|align=left}} З [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]] у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. [[Ксенафонт]] паведамляе, што жыллё армян мела вежы<ref>Ксенофонт. [http://www.vehi.net/istoriya/grecia/ksenofont/anabazis/04.html#_ftnref14 Анабасис], IV, 4, 2</ref>. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм {{нп3|Гарні, храм|Гарні|ru|Гарни (храм)}}, пабудаваны царом [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] {{нп3|Трдат I|Трдатам I|en|Tiridates I of Armenia}} у [[70-я]] гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў [[Арташат]] і {{нп3|Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерт|ru|Тигранакерт (Сильван)}}<ref name="Арм">{{з|БСЭ|спасылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/071/649.htm|загаловак=Армянская Советская Социалистическая Республика|выданне=3}}</ref> — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім [[Карфаген]]ам»<ref>Плутарх. Кимон и Лукулл, 32</ref>. Старажытнармянскім гарадам характэрна рэгулярная планіроўка гарадскіх кварталаў<ref>{{артыкул|загаловак = Древние цивилизации |спасылка =http://www.countries.ru/library/ancient/civ_iran.htm |адказны= Под. ред. М. Г. Бонгард-Левина |месца =М. |год =1989 }}{{oq|ru|Армения в последние века до н. э. и первые века н. э. была страной высокой культуры. Яркий показатель этого – процесс урбанизации. Древнеармянские города были основаны по всем правилам эллинистического градостроительства. Характерна, в частности, регулярная планировка городских кварталов.}}</ref>. У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; [[Ерэруйкская базіліка|Ерэруйк]], V ст.) цэрквы<ref name="Арм"/>. У V—VII стагоддзях армянскімі архітэктарамі былі распрацаваны шматстайныя тыпы цэнтрычных купальных храмаў: квадратныя ў плане (у Вохджабердзе, V ст.); чатырох апсідныя (у Црвізе, Арні, V—VI стст.); прамавугольныя ў плане, з выступаючымі 4 апсідамі і з 4 падкупальнымі пілонамі (сабор у Эчміядзіне) ці без пілонаў (Мастара); прамавугольныя, з упісаным унутр крыжам (Авен, 591—602; {{нп3|Царква Святой Рыпсімэ|Рыпсімэ|ru|Церковь Святой Рипсимэ}}); васьміапсідныя (Зоравар, VII ст.) і інш.<ref name="Арм"/>. Спалучэнне цэнтрычнай і базілікальнай кампазіцый у V—VI стагоддзях прывяло да стварэння такіх купальных базылік, як Тэкор (канец V ст.) і {{нп3|Адзунскі манастыр|Адзун|ru|Одзунский монастырь}} (сярэдзіна VI ст.)<ref name="Арм"/>. У V стагоддзі ў армянскай сталіцы [[Двін]] была пабудавана палата кіраўніка армянскага каталікоса, якая з’яўлялася адным з найранейшых палацавых будынкаў сярэднявечнай Арменіі<ref name="В. В. Шлеев"/>. Шэдэўрам армянскай архітэктуры VII стагоддзя лічыцца храм [[Звартноц]], збудаваны паміж [[641]]—[[661]] годамі. З канца IX стагоддзя, пасля аднаўлення суверэнітэту [[Анійскае царства|армянскай дзяржавы]] манументальнае будаванне перажывае новы ўздым<ref name="Арм"/>. Армянскае дойлідства гэтага часу цесным чынам працягвае архітэктурныя традыцыі папярэдніх стагоддзяў<ref name="В. В. Шлеев"/>. Характэрнай з’явай дадзенага этапу развіцця архітэктуры робіцца ўзбагачэнне дэкор. Развіваецца як грамадзянскае, так і культавае будаванне. У прыватнасці, у сталіцы [[Ані]] былі збудаваны шырокія абарончыя сцены, палацы, на працягу 989—1001 гадоў царамі {{нп3|Гагік I|Гагікам I|ru|Гагик I}} і {{нп3|Смбат II|Смбатам II|ru|Смбат II}} тут быў пабудаваны {{нп3|Анійскі сабор|Кафедральны сабор|ru|Анийский собор}}, архітэктарам якога выступіў знакаміты [[Трдат (архітэктар)|Трдат]]. Апроч цэнтральнай Арменіі, будаванне развівалася ва ўсіх частках краіны. Так, у 915—921 гадах Гагік Арцруні ў {{нп3|Васпуракан|Васпуракане|ru|Васпуракан}} ўзвёў {{нп3|Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Царква Святога Крыжа|ru|Церковь Святого Креста (Ахтамар)}} (дойлід Мануэл), адрозную багатымі рэльефамі. У [[Сюнік]]у былі збудаваны {{нп3|Тацеў, манастыр|Тацеў|ru|Татев (монастырь)}} (895—905 гг.), {{нп3|Ваганаванк|Ваганаванк|ru|Ваганаванк}} (911 г.), Гндэванк (930 г.) і іншыя цэрквы. Буйныя манастырскія комплексы былі пабудаваны на паўночным усходзе Арменіі — [[Манастыры Ахпат і Санаін|Санаін]] (957—962 гг.), [[Манастыры Ахпат і Санаін|Ахпат]] (976—991 гг.) і г.д. У гэты ж час стратэгічныя шляхі былі прычынены крэпасцямі, сярод якіх найболей магутнымі з’яўляліся [[Амберд]], {{нп3|Тыгніс|Тыгніс|ru|Тигнис}} і некаторыя іншыя. Новы ўздым грамадзянскай архітэктуры адзначаецца ў XII—XIII стагоддзях — будуюцца гасцініцы, трапезныя, кнігасховішчы, караван-сараі<ref name="Арм"/>. Асабліва характэрная з’ява армянскай архітэктуры часу — {{нп3|гавіт|гавіты|ru|Гавит}}. Уздым армянскай архітэктуры канца XII—XIII стагоддзяў злучаны з вызваленнем Арменіі {{нп3|Закараны|Закаранамі|ru|Закаряны}}. Былі створаны шэраг новых каменных канструкцый, у тым ліку перакрыцце на якія перакрыжоўваюцца арках<ref name="Арм"/>. Найболей вядомыя помнікі часу: {{нп3|Арычаванк|Арычаванк|ru|Аричаванк}} (1201), {{нп3|Манастыр Макараванк|Макараванк|ru|Монастырь Макараванк}} (1205), {{нп3|Манастыр Тэгер|Тэгер|ru|Монастырь Тегер}} (1213—1232), [[Дадзіванк]], (1214), [[Гегард]] (1215), {{нп3|Сагмасаванк|Сагмасаванк|ru|Сагмосаванк}} (1215—1235), {{нп3|Аванаванк|Аванаванк|ru|Ованаванк}} (1216), {{нп3|Гандзасар|Гандзасар|ru|Гандзасар}} (1216—1238), {{нп3|Агарцын, манастыр|Агарцын|ru|Агарцин (монастырь)}} (1281) і некаторыя інш. <center> <gallery widths="150px" heights="150px"> File:Garni Temple, Armenia, Armenia.jpg|[[Гарні, храм|Гарні]], I ст н. э. Файл:Tekor.jpg|Царква Тэкор, канец V стагоддзя Файл:Zvartnots temple2.JPG|Руіны [[Звартноц]]а, каля 640—661 гг.<ref name="В. В. Шлеев"/> File:St. Hripsime church in Armenia2.jpg|[[Царква Святой Рыпсімэ|Царква св. Рыпсімэ]], 618 год<ref name="В. В. Шлеев"/> Файл:Katoghike galleryfull.jpeg|[[Талінскі сабор]], VII ст.<ref name="В. В. Шлеев"/> </gallery> <gallery widths="150px" heights="150px"> File:Holy Savior Armenian Church (Shirakavan, Yerazgaors) - Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի.jpg|Сабор [[Шыракаван]]а, канец IX ст. Файл:AkdamarIslandChurch.jpg|[[Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Ахтамар]], 915—921 гады File:Haghpat-Nshan.jpg|[[Манастыры Ахпат і Санаін|Ахпат]], 976—991 гг. File:Ani-Cathedral, Ruine.jpeg|[[Анійскі сабор|Кафедральны сабор Святай Дзевы Марыі]] ў [[Ані]], 989—1001 гады Файл:Gandzasar Monastery1.jpg|[[Гандзасар]], 1216—1238 гг. </gallery> </center> == Літаратура == {{main|Армянская літаратура}} {{Гл. таксама|Старажытнаармянская гістарыяграфія|Спіс армянскіх аўтараў V—XVIII стагоддзяў|Старажытнаармянская перакладная літаратура}} === Старажытная і сярэднявечная армянская літаратура === Існуе думка, паводле якой яшчэ ў III—I стст. да н.э. у армян існавалі асаблівыя «жрэцкія пісьмёны», якім ствараліся храмавыя кнігі і летапісы<ref>{{кніга |загаловак = Всемирная история |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml |адказны = Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |месца = М. |год= 1956 |том = 2 }}</ref>. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі [[Артавазд II]]. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама {{нп3|Алюмп|Алюмп|ru|Олюмп}}, які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана<ref name="КЛЭ">{{кніга |загаловак=Краткая литературная энциклопедия |спасылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3062.htm |адказны=Гл. ред. А. А. Сурков |месца= М.|год=1962 |том=1 |старонкі=306—318}}</ref>. {{Фотарад|ш1=135|Eznik Koghbatsi.jpg|ш2=150|Grigor Narekatsi 1.jpg|ш3=140|2014 Erywań, Matenadaran (09).jpg|тэкст={{нп3|Езнік Кахбацы|Езнік Кахбацы|ru|Езник Кохбаци}} (V стагоддзе). {{нп3|Грыгор Нарэкацы|Грыгор Нарэкацы|ru|Григор Нарекаци}} (XI стагоддзе). {{нп3|Фрык, паэт|Фрык|ru|Фрик (поэт)}} (XIII стагоддзе)|align=left}} [[Армянская мова]] з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў<ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Armjanski-jazk-70387.html|загаловак=Армянский язык|выданне=3}}</ref>. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар [[Месроп Маштоц]] {{нп3|Гісторыя стварэння армянскага алфавіта|стварыў армянскі алфавіт|ru|История создания армянского алфавита}}. Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова — {{нп3|Грабар|грабар|ru|Грабар}}. V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі {{нп3|Агатангелас|Агатангелас|ru|Агатангелос}}, {{нп3|Егішэ|Егішэ|ru|Егише}}, [[Фаўстас Бузанд]], [[Маўсес Харэнацы]], {{нп3|Лазар Парпецы|Лазар Парпецы|ru|Лазарь Парпеци}} і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя [[Езнік Кахбацы]], {{нп3|Іаан Мандакуні|Іаан Мандакуні|ru|Иоанн Мандакуни}} і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы). У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці [[Неаплатанізм|неаплатоніка]] [[Давід Анахт|Давіда Анахта]]. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі<ref>{{кніга | загаловак = The Oxford History of Historical Writing: 400-1400 | адказны = Под ред. Sarah Foot, Chase F. Robinson| выдавецтва = Oxford University Press | год = 2012 | том= 2 | старонкі = 189}}{{oq|en|The section on Juansers exploits concludes with the earliest piece of secular Armenian poetry since the adoption of Christianity to have reached us, in the form of an abecedarian elegy extolling the prince and bewailing his passing.}}</ref>. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы {{нп3|Іаан Майраванецы|Іаан Майраванецы|ru|Иоанн Майраванеци}}, {{нп3|Вртанес Кертог|Вртанес Кертог|ru|Вртанес Кертог}}, {{нп3|Аванес III Адзнецы|Аванес Адзнецы|ru|Ованес III Одзнеци}} і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі {{нп3|Себеос|Себеос|ru|Себеос}}, {{нп3|Гевонд|Гевонд|ru|Гевонд}}, {{нп3|Маўсес Каганкатвацы|Маўсес Каганкатвацы|ru|Мовсес Каганкатваци}}, {{нп3|Іаан Маміканян|Іаан Маміканян|ru|Иоанн Мамиконян}}, паэты {{нп3|Саакдухт|Саакдухт|ru|Саакдухт}}, {{нп3|Хасравідухт|Хасравідухт|ru|Хосровидухт}}, {{нп3|Камітас Ахцэцы|Камітас Ахцэцы|ru|Комитас Ахцеци}} і многія іншыя. З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя {{нп3|Старажытнаармянская перакладная літаратура|старажытнаармянскай перакладной літаратуры|ru|Древнеармянская переводная литература}}. На працягу V—VIII стагоддзяў [[армяне]] пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу. Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне [[Анійскае царства|Армянскага царства]] ў 885 годзе стварае перадумовы для [[Армянскае Адраджэнне|армянскага Адраджэння]]. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры<ref>{{з|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|загаловак=Bagratids|аўтар=C. Toumanoff}} </ref>. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт [[Грыгор Нарэкацы|Грыгора Нарэкацы]], у вобласці гістарыяграфіі — {{нп3|Таўма Арцруні|Таўма Арцруні|ru|Товма Арцруни}}, {{нп3|Аванес Драсханакертцы|Аванеса Драсханакертцы|ru|Ованес Драсханакертци}}, {{нп3|Сцяпанос Таранецы|Сцяпаноса Таранецы|ru|Степанос Таронеци}}, і інш.<ref name="КЛЭ"/>. У гэты перыяд жылі паэт і філосаф {{нп3|Грыгор Магістрос|Грыгор Магістрос|ru|Григор Магистрос}}, багасловы {{нп3|Хасроў Андзевацы|Хасроў Андзевацы|ru|Хосров Андзеваци}}, {{нп3|Самуэл Камрджадзарэцы|Самуэл Камрджадзарэцы|ru|Самуэл Камрджадзореци}} і інш. У XI стагоддзі ўварванне ў краіну візантыйцаў, а пасля і сельджукаў, не стваралі спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратуры. У гэты перыяд былі створаны гістарычныя працы такіх аўтараў як {{нп3|Арыстакес Ласцівертцы|Арыстакес Ласцівертцы|ru|Аристакес Ластивертци}} і {{нп3|Акоп Санахнецы|Акоп Санахнецы|ru|Акоп Санахнеци}}. У XI стагоддзі старажытнаармянская мова пачынае паступова развіцца ў {{нп3|Сярэднеармянская мова|сярэднеармянскую|ru|Среднеармянский язык}}. Ключавое значэнне для далейшага развіцця багатых традыцыі армянскай літаратуры згуляла стварэнне ў 1080 годзе [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікійскай армянскай дзяржавы]]. Пазней значны імпульс развіццю ўсіх галін культуры дало вызваленне Усходняй Арменіі Закаранамі ў канцы XII—пачатку XIII стагоддзяў. У гістарычную арэну прыйшлі буйныя паэты {{нп3|Аванес Імастасер|Аванес Імастасер|ru|Ованес Имастасер}}, {{нп3|Грыгор IV|Грыгор Тга|ru|Григор IV}}, {{нп3|Нерсес Ламбранацы|Нерсес Ламбранацы|ru|Нерсес Ламбронаци}}, [[Нерсес Шнаралі]]. Апошні стаў найбуйнейшым паэтам свайго часу, аўтар ліраэпічнай паэмы «Элегія на ўзяцце Эдэсы» і іншых твораў. Мастацкая проза развівалася ў творчасці баечнікаў {{нп3|Мхітар Гош|Мхітара Гоша|ru|Мхитар Гош}} і {{нп3|Вардан Айгекцы|Вардана Айгекцы|ru|Вардан Айгекци}}. У XIII стагоддзі на сярэднеармянскай літаратурнай мове пісалі [[Фрык, паэт|Фрык]] — заснавальнік паэзіі сацыяльнага пратэсту, і {{нп3|Кастандзін Ерзнкацы|Кастандзін Ерзнкацы|ru|Костандин Ерзнкаци}} — зачынальнік любоўнай лірыкі ў армянскай літаратуры. Вяршыні гістарыяграфіі эпохі — {{нп3|Матфей Эдэскі|Матэас Урхаецы|ru|Матфей Эдесский}}, {{нп3|Кіракос Гандзакецы|Кіракос Гандзакецы|ru|Киракос Гандзакеци}}, {{нп3|Вардан Арэвелцы|Вардан Арэвелцы|ru|Вардан Аревелци}}. У паэтычнай творчасці аўтараў XIII—XVI стагоддзяў {{нп3|Аванес Ерзнкацы|Аванеса Ерзнкацы|ru|Ованес Ерзнкаци Плуз}}, {{нп3|Аванес Тлкуранцы|Аванеса Тлкуранцы|ru|Ованес Тлкуранци}}, {{нп3|Мкрціч Нагаш|Мкрціча Нагаша|ru|Мкртич Нагаш}}, {{нп3|Грыгарыс Ахтамарцы|Грыгора Ахтамарцы|ru|Григорис Ахтамарци}}, {{нп3|Нерсес Макацы|Нерсеса Макацы|ru|Нерсес Мокаци}}, {{нп3|Наапет Кучак|Наапета Кучака|ru|Наапет Кучак}} развіваюцца жыццесцвярджальныя настроі армянскай літаратуры эпохі, любоўная і сацыяльная лірыка. У той жа самы перыяд дасягае высокага развіцця жанр паэмы, найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі {{нп3|Грыгор Хлатэцы|Грэгар Церэнц|ru|Григор Хлатеци}}, {{нп3|Хачатур Кечарэцы|Хачатур Кечарэцы|ru|Хачатур Кечареци}}, {{нп3|Аракел Сюнецы|Аракел Сюнецы|ru|Аракел Сюнеци}}, {{нп3|Аракел Багішэцы|Аракел Багішэцы|ru|Аракел Багишеци}}, {{нп3|Сімяон Апаранцы|Сімяон Апаранцы|ru|Симеон Апаранци}} і іншыя. У XVII—XVIII стагоддзях паэзія развівалася ў творчасці такіх аўтараў як [[Багдасар Дпір]], {{нп3|Петрос Капанцы|Петрос Капанцы|ru|Петрос Капанци}}, {{нп3|Нагаш Аўнатан|Нагаш Аўнатан|ru|Нагаш Овнатан}} і паэт-ашуг [[Саят-Нава]]. Ізноў адрадзілася гістарыяграфія. Пісалі гісторыкі {{нп3|Аракел Даўрыжэцы|Аракел Даўрыжэцы|ru|Аракел Даврижеци}}, {{нп3|Захарыя Саркаваг|Закарыя Канакерцы|ru|Захария Саркаваг}}, {{нп3|Грыгор Даранагецы|Грыгор Даранагецы|ru|Григор Даранагеци}} і інш. === Новая і сучасная армянская літаратура === [[Класіцызм]] робіцца асноўным кірункам армянскай літаратуры другой паловы XVIII—пачатку XIX стагоддзяў. Яго прадстаўнікі пісалі пра гістарычнае мінулае Арменіі, а ідэя аднаўлення армянскай дзяржаўнасці была іх галоўным палітычным ідэалам<ref name="КЛЭ"/>. З 1820 гадоў у армянскай літаратуры пачынаецца змаганне паміж прыхільнікамі выкарыстання старажытнаармянскай і новаармянскай мовы ў якасці мовы літаратуры — так званы ''грапайкар''. {{нп3|Аруцюн Манукавіч Аламдаран|А. Аламдаран|ru|Аламдарян, Арутюн Манукович}} і М. Тагіядзян, пісьменнікі г.зв. «пераходнага перыяду», пісалі пра надзённыя пытанні свайго часу. Іх мовай была яшчэ класічны старажытнаармянская<ref name="КЛЭ"/>. У сваёй творчасці паэт {{нп3|Гевонд Алішан|Г. Алішан|ru|Алишан, Гевонд}} працягвае прапагандаваць ідэі нацыянальнага абуджэння<ref name="КЛЭ"/>. {{Фотарад|ш1=161|Abovianportrait.jpg|ш2=159|Raffi.jpg|тэкст=[[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян]] (1809—1848). {{нп3|Рафі|Рафі|ru|Раффи}} (1835—1888)|align=right}} {{Фотарад|ш1=154|Tumanyan (2).jpg|ш2=169|Charents.jpg|тэкст=[[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Туманян]] (1869—1923). Чарэнц (1897—1937)|align=right}} Пачатак новай армянскай літаратуры<ref name="КЛЭ"/> і перамогу новаармянскай літаратурнай мовы адзначыў {{нп3|гістарычны раман|гістарычны раман|ru|Исторический роман}} «Раны Арменіі» [[Хачатур Абавян|Х. Абавяна]], напісаны ў 1841—1843 гадах. Раман апісвае змаганне армянскага народа супраць іранскага ярма ў эпоху вызвалення [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]] з дапамогай Расіі. Абовян сцвярджае прагрэсіўны [[рамантызм]] і [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]]<ref name="КЛЭ"/> у армянскай літаратуры. У сярэдзіне стагоддзя пісаў паэт З. Шахазіз. У той жа перыяд у развіцці армянскай грамадскай думкі і літаратуры вялікую ролю згуляў рэвалюцыйны дэмакрат {{нп3|Мікаэл Лазаравіч Налбандзян|М. Налбандзян|ru|Налбандян, Микаэл Лазаревич}}. У Заходняй Арменіі разгарнулі сваю дзейнасць цэлая пляяда вядомых публіцыстаў<ref name="КЛЭ"/>. З творам {{нп3|Мкрціч Рафаелавіч Пешыкташлян|М. Пешыкташляна|ru|Пешикташлян, Мкртич Рафаелович}} і {{нп3|Петрос Абраамавіч Дуран|П. Дурана|ru|Дурян, Петрос Абраамович}} злучаны пачатак рамантызму ў заходнеармянскай літаратуры. З 1860-х гадоў ствараюць свае творы заснавальнік армянскай рэалістычнай драматургіі [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Г. Сундукян]] і зачынальнік рэалістычнай драматургіі ў літаратуры заходніх армян пісьменнік-сатырык [[Акоп Аванесавіч Паранян|А. Паранян]]. У 1870—1880 гадах тварыў {{нп3|Рафаэл Габрыэлавіч Патканян|Р. Патканян|ru|Патканян, Рафаэл Габриэлович}}, што выражаў імкнення армянскага народа вызвалення ад турэцкага ярма. Тады ж пісаў свае сацыяльна-побытавыя раманы П. Прашан, у якіх адлюстравана сацыяльнае расслаенне армянскай вёскі. Развіваецца творчасць раманіста і педагога {{нп3|Газарос Агаян|Г. Агаяна|ru|Агаян, Газарос}}. Галоўнымі выразнікамі ідэй нацыянальна-вызвольнага змагання 1870—1880 гадоў сталі раманісты [[Рафі]], Цэренц, публіцыст {{нп3|Грыгор Ерамеевіч Арцруні|Г. Арцруні|ru|Арцруни, Григор}}. Значную ролю ў развіцці армянскай прозы згуляў Рафі, аўтар шматлікіх раманаў, сярод якіх «Хант», {{нп3|Дзённік крыжакрада, раман|«Дзённік крыжакрада»|ru|Дневник крестокрада (роман)}}, «Давыд-бек», {{нп3|Самвел, раман|«Самвел»|ru|Самвел (роман)}} і інш. Да канца XIX стагоддзя вядучым кірункам армянскай літаратуры робіцца крытычны рэалізм. Дасягае значнага развіцця жанр рамана. Найбуйныя празаікі часу — [[Нар-Дос]], [[Мурацан]], {{нп3|Арпіяр Арпіяран|А. Арпіяран|ru|Арпиарян, Арпиар}}, {{нп3|Вртанес Месропавіч Папазян|В. Папазян|ru|Папазян, Вртанес Месропович}}, {{нп3|Грыгор Захраб|Г. Захраб|ru|Зохраб, Григор}}, {{нп3|Аляксандр Мінасавіч Шырванзадэ|А. Шырванзадэ|ru|Ширванзаде, Александр Минасович}}, і інш. Шырванзадэ ў сваёй творчасці адлюстроўваў працэс цверджанні буржуазных адносін у Закаўказзе. Нарос з’яўляўся майстрам {{нп3|Псіхалагічны раман|псіхалагічнага рамана|ru|Психологический роман}}<ref name="КЛЭ"/>. Працягвальнікам традыцыі гістарычнага рамана быў Мурацан. Да канца XIX—пачатку XX стагоддзя ставіцца шматсценная творчасць [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|А. Туманяна]], аўтара шматлікіх чатырохрадкоўяў, паэм, легендаў, баек, казак і аповедаў. Адным з найбуйнейшых паэтаў канца XIX—першай паловы XX стагоддзяў стаў [[Аветык Саакавіч Ісаакян|А. Ісаакян]]. У пачатку стагоддзя дзякуючы творчасці [[Ваан Сукіясавіч Тэр’ян|В. Тэр’яна]] армянская паэзія ўступіла ў новую ступень развіцця. Тады ж з’яўляецца новае пакаленне паэтаў, сярод якіх найболей вядомыя {{нп3|Сіяманта|Сіяманта|en|Siamanto}}, {{нп3|Даніэл Рыгоравіч Варужан|Д. Варужан|ru|Варужан, Даниел Григорьевич}}, {{нп3|Місак Мецарэнц|М. Мецарэнц|ru|Мецаренц, Мисак}} і {{нп3|Рубен Севак|Р. Севак|ru|Севак, Рубен}}. Знаходзячыся пад уплывам заходнееўрапейскага [[сімвалізм]]у, усе яны засталіся адданы традыцыям армянскай класічнай літаратуры. Жанр [[Сатыра|сатыры]] развівалі [[Ерванд Ацян|Е. Ацян]] і Арандзар. Новыя змены ў гісторыі літаратуры былі злучаны з далучэннем [[Першая Рэспубліка Арменія|незалежнай Арменіі]] да савецкай Расіі ў 1920 годзе. З сярэдзіны 1910-х гадоў пачаў сваю літаратурную дзейнасць выбітны паэт [[Егішэ Чарэнц]]. Яго творчасць, якая падоўжылася яшчэ два дзесяцігоддзі, зрабіла велізарны ўплыў на наступныя пакаленні армянскіх паэтаў. Пачыналі сваю літаратурную дзейнасць {{нп3|Гурген Маары|Г. Маары|ru|Маари, Гурген}} і {{нп3|Наіры Зар'ян|Н. Зар'ян|ru|Зарьян, Наири}}. Найбуйнейшыя прадстаўнікі шматстайнай армянскай прозы эпохі 1920—1930-х гадоў былі {{нп3|Аксел Бакунц|А. Бакунц|ru|Аксел Бакунц}}, {{нп3|Стэфан Ільіч Зар'ян|С. Зар'ян|ru|Зорьян, Стефан Ильич}} і {{нп3|Ваан Татавенц|В. Татавенц|ru|Тотовенц, Ваан}}, у новую фазу творчай дзейнасці ўступаў {{нп3|Дэрэнік Карапетавіч Дэмірчан|Д. Дэмірчан|ru|Демирчян, Дереник Карапетович}}. Да гэтага перыяду ставіцца творчасць дзіцячага пісьменніка {{нп3|Атабек Аванесавіч Хнкаян|А. Хнкаяна|ru|Хнкоян, Атабек Ованесович}}. У перыяд Вялікай айчыннай вайны армянская літаратура рабіла акцэнт на тэму патрыятызму, стваралася ваенная літаратура. Дэмірчан і Зар’ян пісалі гістарычныя раманы. Яшчэ больш развівалася публіцыстыка. У паваенныя гады ў жанры рамана чынілі Р. Качар, {{нп3|Гарэгін Севіевіч Севунц|Г. Севунц|ru|Севунц, Гарегин Севиевич}}, Х. Даштэнц, у жанры павесці {{нп3|Вахтанг Сцяпанавіч Ананян|В. Ананян|ru|Ананян, Вахтанг Степанович}}. Галоўным жанрам паваеннай армянскай літаратуры робіцца паэзія. Атрымалі слыннасць такія аўтары як {{нп3|Геворг Эмін|Г. Эмін|ru|Эмин, Геворг}}, [[Сільва Барунакаўна Капуцікян|С. Капуцікян]], [[Аванес Тадэвосавіч Шыраз|А. Шыраз]], {{нп3|Ваагн Арменакавіч Даўцян|В. Даўцян|ru|Давтян, Ваагн Арменакович}}, {{нп3|Паруйр Рафалавіч Севак|П. Севак|ru|Севак, Паруйр Рафаэлович}}, {{нп3|Сяро Мікалаевіч Ханзадзян|С. Ханзадзян|ru|Ханзадян, Серо Николаевич}}, А. Сагіян, Г. Аванісян, А. Сагінян і інш., якія працягнулі сваю плённую творчую дзейнасць яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў. З 1950—1960 гадоў на літаратурную арэну прыйшло новае пакаленне пісьменнікаў — {{нп3|Грант Ігнацьевіч Мацевасян|Г. Мацевасян|ru|Матевосян, Грант Игнатьевич}}, {{нп3|Вардгес Амазаспавіч Петрасян|В. Петрасян|ru|Петросян, Вардгес Амазаспович}}, {{нп3|Разік Нікагосавіч Давеян|Р. Давеян|ru|Давоян, Размик Никогосович}}, {{нп3|Агасі Сямёнавіч Айвазян|А. Айвазян|ru|Айвазян, Агаси Семёнович}} і інш. == Мова і пісьмовасць == {{main|Армянская мова|Армянскі алфавіт}}{{Фотарад|ш1=190|Matenadaran 1.jpg|ш2=240|Armenian manuscripts.jpg|тэкст=Вялікая літара [[Ք]] (k῾). Рукапіс XIII стагоддзя. Фрагмент манускрыпта XIII стагоддзя|align=left}} [[Армянская мова|Армянская]] як самастойная мова існуе з VI стагоддзя да н. э.<ref>{{кніга |аўтар=И. М. Дьяконов. |загаловак= Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне |спасылка= http://annales.info/other/djakonov/03.htm#10|выдавецтва=Издательство АН Армянской ССР |год=1968 |старонкі=237 }}</ref>, ставіцца да [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]], сярод якіх вылучаецца ў асобную групу і з’яўляецца адным са старажытнапісьмовых<ref name="БСЭ"/>. Найбольшую роднасць выяўляе з грэчаскай мовай, разам з шэрагам вымерлых цяпер моў — фрыгійскай, фракійскай, дакійскай і пеанійскай яднаецца ў палеабалканскую моўную сям’ю. Яшчэ да пачатку [[Наша эра|нашай эры]], як вядома з паведамлення аўтара I стагоддзя [[Страбон]]а, усё насельніцтва Арменіі гаварыла на адной мове — армянскай<ref name="iranica,ii">{{з|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-ii|загаловак=Armenia and Iran|аўтар=M. L. Chaumont}}</ref>. З 406 года выкарыстоўваецца арыгінальны [[армянскі алфавіт]], які на працягу больш тысячы шасцісот гадоў існуе амаль без змен<ref name="кн. 2, гл. XXV">{{артыкул| загаловак=Армения в III — IV вв. | спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml | выданне=Всемирная история |том=2, гл. XXV }}</ref>. Старажытнаармянская літаратурная мова атрымала сваю апрацоўку галоўным чынам дзякуючы армянскаму духавенству, сярод іх, прыкладам, [[Езнік Кахбацы]] (374/380—450), які лічыцца адным з заснавальнікаў старажытны армянскай літаратурнай мовы. Яшчэ ў сярэднія вякі нацыянальная мова з’яўлялася важным і ўсвядомленым элементам армянскай [[Нацыянальная самасвядомасць|ідэнтычнасці]]<ref name="Айвазян">Армен Айвазян. [http://www.lezu.am/?p=533 Родной язык и патриотизм. Сравнительный анализ армянских и европейских первоисточников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713040230/http://www.lezu.am/?p=533 |date=13 ліпеня 2020 }}</ref>. Ёсць паведамленні VII стагоддзя пра ролю мовы ў захаванні армянскай ідэнтычнасці нават за межамі гістарычнай радзімы<ref name="Armenian identity ">{{кніга |аўтар= University of Cambridge. |загаловак = The Cambridge Ancient History |спасылка=http://books.google.ru/books?id=Qf8mrHjfZRoC&pg=PA675&dq=Just+as+Maurice+settled+colonies+of+Armenians+in+the+west,+so+did+Smbat+find+Armenian&hl=ru&sa=X&ei=2PhsUvGfJunt4gSNmICwDQ&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=Just%20as%20Maurice%20settled%20colonies%20of%20Armenians%20in%20the%20west%2C%20so%20did%20Smbat%20find%20Armenian&f=false| адказны = Edited by Averil Cameron, Bryan Ward-Perkins, Michael Whitby|выдавецтва = [[Cambridge University Press]] |год= 2000|том= XIV|старонкі =675}}{{oq|en|Just as Maurice settled colonies of Armenians in the west, so did Smbat find Armenian, Greeks and Syrians deported to Hyrcania when he was serving as governor there for Khusro II. [[Себеос|Sebeos]] notes that the Armenian had even forgotten their own language, and that Smbat remedied this by arranging for the ministry of a priest. The role of language and religion as a means of preserving Armenian identity in colonies outside the homelands was already clear.}}</ref>. У Высокім сярэднявеччы сярэднеармянская мова была дзяржаўнай мовай [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікійскага армянскага царства]]. На сённяшні дзень існуе два асноўныя літаратурныя варыянты плюрыцэнтрычнай армянскай мовы: заходні (галоўным чынам выкарыстоўваецца ў дыяспары) і ўсходні. Армянская мова з’яўляецца афіцыйнай мовай [[Арменія|Арменіі]] і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. Пісьмовы перыяд гісторыі армянскай мовы падзяляецца на тры асноўныя этапы<ref name="БСЭ"/>: # [[Грабар|Старажытнаармянская (грабар)]] — V—XI стагоддзі # [[Сярэднеармянская мова|Сярэднеармянская]] — XI—XVII стагоддзі # [[Армянская мова|Новаармянская (ашхарабар)]]— с XVII стагоддзя З канца V стагоддзі бярэ пачатак навуковае вывучэнне армянскай мовы<ref name="Сусов">{{кніга |аўтар = И. П. Сусов. |частка = 4.5. Формирование лингвистической мысли в Армении |загаловак = История языкознания |спасылка = http://homepages.tversu.ru/~ips/Hist_04.htm#4.5 |месца = М. |год= 2006}}</ref>, калі з’яўляюцца першыя самастойныя лінгвістычныя працы ў армян<ref>{{артыкул|аўтар =А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі = 7 }}</ref>. У V—IX стагоддзях граматычныя працы стваралі {{нп3|Мамбрэ Верцанох|Мамбрэ Верцанох|ru|Мамбре Верцанох}}, [[Езнік Кахбацы]], {{нп3|Давід Граматык|Давід Граматык|ru|Давид Грамматик}}, {{нп3|Сцяпанос Сюнецы|Сцяпанос Сюнецы|ru|Степанос Сюнеци}}, {{нп3|Грыгор-Амам|Грыгор-Амам|ru|Григор-Амам}} і інш. Калі з канца VII стагоддзя з’яўляюцца першыя слоўнікі з алфавітным размяшчэннем слоў<ref name="Сусов"/>, то ўжо з канца X стагоддзя армянская [[лексікаграфія]] перажывае бурны росквіт<ref name="Сусов"/>. Да пачатку XI стагоддзя ставіцца граматычная праца [[Грыгор Магістрос|Грыгора Магістроса]], што ўключала кампіляцыю ідэй усіх папярэдніх армянскіх граматык. Важнай падзеяй робіцца першая арфаграфічная рэформа. У другой палове XII стагоддзя {{нп3|Арыстакес Грыч|Арыстакес Грыч|ru|Аристакес Грич}} піша арфаграфічны слоўнік армянскай мовы<ref name="А. В.Десницкая, С. Д. Кацнельсон">{{артыкул|аўтар = А. В.Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі = 46}}{{oq|ru|Если Аристакес устанавливает орфографические правила, то Георг Скевраци (XIII в.) занимается вопросами орфоэпии и пунктуации и разрабатывает правила переноса. Он оставил три работы: «Наставление о свойствах слогов», «Наставление о просодии» и «Наставление об искусстве писания». Наиболее важными для теории и практики «искусства писания» являются правила слогоделения и переноса, разработанные Геворгом Скевраци. Рекомендуемые им правила, с небольшими изменениями, используются и в современном армянском языке.}}</ref>. Сярод найбуйнейшых даследчыкаў армянскай мовы эпохі XIII—XIV стагоддзяў — {{нп3|Геворг Скеўрацы|Геворг Скеўрацы|ru|Геворг Скевраци}}, аўтар некалькіх прац<ref name="Сусов"/>, рэкамендацыі якога, з невялікімі зменамі, выкарыстоўваюцца дагэтуль<ref name="Сусов"/>. У гэты ж перыяд жылі выбітныя армянскія граматыкі [[Аванес Ерзнкацы]], {{нп3|Есаі Нчэцы|Есаі Нчэцы|ru|Есаи Нчеци}} і {{нп3|Аванес Крнецы|Аванес Крнецы|ru|Ованес Крнеци}}. У XVII стагоддзі армянскай мове прысвячалі свае граматычныя працы і слоўнікі Франчэска Рывола, Клемент Галанус, {{нп3|Сімяон Джугаецы|Сімяон Джугаецы|ru|Симеон Джугаеци}}, {{нп3|Аванес Алоў|Аванес Алоў|ru|Ованес Олов}}, {{нп3|Васкан Ерэванскі|Васкан Ерэванцы|ru|Воскан Ереванский}}, Ерамея Мегрэцы і інш. Ужо на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў армянскія мысляры працуюць на подступах да [[Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства|параўнальна-гістарычнага мовазнаўства]]<ref name="Сусов"/>. Да XVIII стагоддзя ставяцца даследаванні Багдасара Дзіра, {{нп3|Іаган Шродэр|Іагана Шродэра|ru|Шрёдер, Иоганн}}, {{нп3|Мхітар Севастыйскі|Мхітара Себастацы|ru|Мхитар Севастийский}} і інш. Найстаражытнейшы ўзор армянскага лапідарнага ліста — надпіс, высечана на храме ў Цекоры самае познае ў 490 годзе. Найболей раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце ставяцца да V—VI стагоддзяў. Найранейшы захаваны выразна датаваны рукапіс на армянскай — «{{нп3|Евангелле царыцы Млке|Евангелле царыцы Млке|ru|Евангелие царицы Млке}}», створаны ў 862 годзе. Раней яго ставіцца «Евангелле Вехамор», звычайна датавана VII—VIII стагоддзямі (дакладная дата напісання невядомая) і якая меркавана з’яўляецца найстаражытнейшым захаваным паўнавартасным армянскім рукапісам. {{нп3|Найстаражытнейшы армянскі папяровы рукапіс|Найстаражытнейшы армянскі рукапіс на паперы|ru|Древнейшая армянская бумажная рукопись}} ставіцца да 981 года. Захаваліся звыш 30 000 сярэднявечных армянскіх рукапісаў, што складае надзвычай значную культурную спадчыну ў сусветным параўнанні<ref>{{кніга |аўтар=Valentina Calzolari, Michael E. Stone. |загаловак=Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text |спасылка=https://books.google.ru/books?id=ekz3AwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |выдавецтва=BRILL |год=2014|pages=23-24|ref= Valentina Calzolari, Michael E. Stone}}{{oq|en|These factors certainly explain the relatively large number of Armenian manuscripts that have survived, compared with manuscripts in Greek, Latin or Georgian. Based on data from library catalogues, we can put the number of Armenian manuscripts at a little over 30,000, perhaps even 31,000. This may seem a low figure, but anyone who is familiar with Armenian history and the succession of destroyed towns and monasteries - not forgetting the tragic events of 1915 - will regard the figure of 30,000 as almost miraculous. It is particularly impressive when we consider, for example, that around 55,000 Greek manuscripts have survived, along with 300,000 Latin manuscripts and 12,000 Georgian manuscripts. Armenian manuscripts thus constitute an extremely significant cultural heritage and show the vitality and creativity of a cultural in contact with the Latin West, Byzantium, and the Iranian world, which fed an the works of classical antiquity and was eventually able to produce its own treasures.}}</ref>. Друкарства на армянскай мове паўстала ў 1512 годзе. == Музыка == {{main|Армянская музыка}} {{Гл. таксама|Армянская народная музыка|Армянскія музычныя інструменты}} {{Фотарад|ш1=100|Armenian musician.jpg|ш2=150|Neumes, Manuscript, XIth century.jpg|ш3=147|Group of Musicians,, XVIth or XVIIth century.jpg|тэкст=Музыкант з Сяреднявяковага рукапісу. {{нп3|Хазы|Армянскія неўмы|ru|Хазы}}, рукапіс XII стагоддзя. Група музыкантаў, рукапіс XVI—XVII стагоддзяў|align=left}} У III ст. да н.э. ужо была фармавана якасная своеасаблівасць армянскай музыкі<ref name="Арм"/>. У працах старажытнаармянскіх аўтараў захаваліся асобныя ўзоры яшчэ дахрысціянскай армянскай музычнай творчасці<ref name="гусаны"/>. Яна ў першую чаргу злучана з [[гусан]]амі, якія ў эпоху элінізму спачатку служылі ў храме старажытнаармянскага бога {{нп3|Гісанэ|Гісанэ|ru|Гисане}}<ref name="гусаны">{{з|БСЭ|загаловак=Гусаны}}</ref>. Армянская хрысціянская музыка разам з арамейскай, яўрэйскай, кападакійскай ляжыць у аснове агульнахрысціянскай музычнай культуры<ref>''Wellesz E.'', Byzantine Music (in Proceedings of the Musical Association, 1932, vol. I)</ref>, уяўляючы вялікае значэнне для вывучэння, як музычная культура краіны, якая першай прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі<ref>{{кніга |аўтар = Willi Apel. |загаловак = Harvard dictionary of music |выданне = 2-е изд |выдавецтва = Harvard University Press |год= 1969 |старонкі =54}}{{oq|en|Since Armenia was the first country officially to adopt the Christian faith (A.D. 303), the history of Armenian sacred literature and music has attracted much attention.}}</ref>. З пачатку IV стагоддзя бярэ пачатак гісторыя хрысціянскай музыкі Арменіі. З канца таго ж стагоддзя ў найвысокіх школах краіны было ўведзена навучанне музыкі. У V стагоддзі фармавалася армянская гімнаграфія — творчасць {{нп3|Шаракан|шараханаў|ru|Шаракан}}. У тым жа стагоддзі былі сістэматызаваны {{нп3|Глас, музыка|гласы|ru|Глас (музыка)}}<ref name="Арм"/>. Пасля з'яўлення арыгінальнай пісьмовасці, ужо з V стагоддзя вядомыя таксама звесткі пра армянскі музычны інструментарый<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990">{{кніга|загаловак= Музыкальный энциклопедический словарь|спасылка= http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/496.html|месца= М.|выдавецтва= Советская энциклопедия|год= 1990|archive-date= 5 лістапада 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20121105001015/http://www.music-dic.ru/html-music-keld/a/496.html}}</ref>. У VII стагоддзі {{нп3|Барсег Тчон|Барсег Тчон|ru|Барсег Тчон}} склаў першую складанку шараканаў — «Чанынцір шаракноц». У раннесярэднявечнай Арменіі была распрацавана тэорыя акустыкі. Вялікі ўнёсак у развіццё армянскай музыкі ўнеслі такія музыканты і тэарэтыкі раннесярэднявечнай Арменіі як [[Давід Граматык|Давід Керакан]], [[Давід Анахт]], [[Камітас Ахцэцы]] і інш.<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>, у працах якіх разглядаліся пытанні эстэтыкі і тэорыі музыкі — навука пра гук і г.д.<ref name="Арм"/>. На мяжы VIII—IX стагоддзяў фармавалася армянская сістэма музычнай натацыі — [[хазы]], стварэнне якіх злучана з імем [[Сцяпанос Сюнецы|Сцяпаноса Сюнецы]]. Яшчэ да гэтага [[армяне]] выкарыстоўвалі літары алфавіта для фіксацыі музыкі<ref>{{кніга |аўтар = Don Michael Randel. |загаловак = The Harvard dictionary of music |выданне = 4th edition |выдавецтва = Harvard University Press |год = 2003 |старонкі = 56}}{{oq|en|According to Lazarus of Parb (5the century), Armenians at first used alphabetical letters to fix the music of their chants.}}</ref>. Наступны значны перыяд у гісторыі развіцця армянскай музыкі ставіцца да X—XIII стагоддзяў<ref name="Арм"/>. У X стагоддзі з'яўляюцца {{нп3|Таг, музыка|тагі|ru|Таг (музыка)}} — параўнальна аб'ёмныя манодыі духоўнага і свецкага ўтрымання. У эпоху Высокага сярэднявечча дасканаліцца армянскі нотапіс. У сваіх складаннях розныя музычна-эстэтычныя пытанні разглядаюць аўтары X—XIII стагоддзяў {{нп3|Ананія Нарэкацы|Ананія Нарэкацы|ru|Анания Нарекаци}} («Пра веды гласаў»), [[Аванес Імастасер]] і [[Аванес Ерзнкацы]]<ref name="Арм"/>. З гэтага перыяду захаваліся сялянскія песні розных жанраў — любоўныя, працоўныя, песні пра прыроду, побытавыя і г.д. Тады ж завяршыўся фармаванне «манрусума» — навукі пра вочы і хазы, дасканаліўся напаліся. З сярэдзіны XVI стагоддзя пачынае складацца мастацтва армянскіх [[ашуг]]аў, сярод яго першых прадстаўнікоў {{нп3|Нагаш Аўнатан|Нагаш Аўнатан|ru|Нагаш Овнатан}}, [[Багдасар Дпір]] і [[Саят-Нава]]. Яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя Хачгруз Кафаецы склаў першую складанку армянскіх [[Народная песня|народных песень]]. У 1813—1815 [[Амбарцум Ліманджан|А. Ліманджанам]] быў створаны і ўведзены ў практыку новы армянскі нотапіс. З яго дапамогай Н. Ташчан запісаў 3 тамы твораў сярэднявечнай духоўнай музыкі. Другая палова XIX стагоддзя — час узнікнення новай кампазітарскай школы. Тады ствараюцца музычныя ансамблі еўрапейскага тыпу, засноўваюцца прафесійныя музычныя трупы, і г.д. У 1857 годзе з'яўляецца армянская музычная перыёдыка ў асобе часопіса {{нп3|Армянская ліра, часопіс|«Кнар аревелян»|ru|Армянская лира (журнал)}} («Усходняя ліра»). У 1861 годзе Грыгор Сінанян арганізуе [[сімфанічны аркестр]] — Аркестр Сінаняна. У творах такіх кампазітараў як {{нп3|Габрыэль Аганавіч Еранян|Г. Еранян|ru|Еранян, Габриэль Оганович}}, Н. Ташчан, {{нп3|Генарый Восіпавіч Карганаў|Г. Карганаў|ru|Корганов, Генарий Осипович}}, і інш.<ref name="Арм"/> ужываецца еўрапейская тэхніка {{нп3|Кампазіцыя, музыка|кампазіцыі|ru|Композиция (музыка)}}. У 1868 годзе [[Тыгран Геворгавіч Чухаджан|Тыгран Чухаджан]] стварае оперу «{{нп3|Аршак II, опера|Аршак II|ru|Аршак II (опера)}}» — першую армянскую нацыянальную оперу і першую оперу музычнай гісторыі ўсяго Усходу. Яму ж прыналежаць першыя камерныя, сімфанічныя і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы. З 1880-х гадоў у армянскай класічнай музыцы пачынаецца новы рух па зборы і апрацоўцы старажытных народных песень прафесійнымі кампазітарамі, найбуйнейшым сярод якіх быў [[Камітас]]. Ягі творчасць згуляла вельмі важную ролю ў гісторыі развіцця армянскай музыкі. Немалаважнымі былі таксама харавыя апрацоўкі {{нп3|Хрыстафор Макаравіч Кара-Мурза|Х. Кара-Мурзы|ru|Кара-Мурза, Христофор Макарович}} і {{нп3|Макар Рыгоравіч Екмалян|М. Екмаляна|ru|Екмалян, Макар Григорьевич}}, а таксама апрацоўкі народных танцаў {{нп3|Нікагаёс Фадзеевіч Тыгранян|Н. Тыграняна|ru|Тигранян, Никогайос Фаддеевич}}. Найбуйнейшыя армянскія ашугі канца XIX—пачатку XX стагоддзя — {{нп3|Джывані (ашуг)|Джывані|ru|Дживани}}, Шырын, {{нп3|Шэрам|Шэрам|ru|Шерам}}, [[Авасі]]. {{Фотарад|ш1=150|Composer Dikran Tchouhadjian.jpg|ш2=154|Komitas.jpg|ш3=164|Aram Khachaturian, Pic, 17.jpg|тэкст=[[Тыгран Геворгавіч Чухаджан|Чухаджан]] (1837—1898). [[Камітас]] (1869—1935). [[Арам Ільіч Хачатуран|Хачатуран]] (1903—1978)|align=right}} У пачатку XX стагоддзя сваю творчую дзейнасць пачынаюць [[Аляксандр Апанасавіч Спендыяраў|Аляксандр Спендыяраў]] і {{нп3|Армен Тыгранавіч Тыгранян|Армен Тыгранян|ru|Тигранян, Армен Тигранович}}. Спендыяраў унёс вялікі ўнёсак у развіццё армянскай сімфанічнай музыкі. Тыгранян у 1912 годзе завяршае оперу «Ануш». У тым жа годзе Азат Манукян стварае першую армянскую дзіцячую оперу «Канец зла». У вобласці [[раманс]]а тварыў {{нп3|Раманос Авакімавіч Мелікян|Р. Мелікян|ru|Меликян, Романос Овакимович}}. Сярод найболей значных армянскіх кампазітараў пачатку XX стагоддзя — {{нп3|Грыгор Мірзаян Сюні|Г. Сюні|ru|Сюни, Григор Мирзаян}}, А. Маілян, А. Тэр-Гевандзян і інш. Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады важнай падзеяй стае заснаванне [[Ерэванская дзяржаўная кансерваторыя імя Камітаса|нацыянальнай кансерваторыі]] ў 1921 годзе<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>. У 1924 быў створаны сімфанічны аркестр Арменіі, у 1933 годзе [[Армянскі тэатр оперы і балета імя А. А. Спендыярава|оперны тэатр]], у 1934 годзе Армянская філармонія<ref name="Музыкальный энциклопедический словарь, 1990"/>. Адной з гістарычных падзей гэтага перыяду гісторыі армянскай музыкі стае завяршэнне оперы «Алмаст» А. Спендыяравым у 1928 годзе. У 1920—1930 гадах былі пастаўлены адразу некалькі опер армянскіх кампазітараў<ref name="Арм"/>. Найболей вядомыя армянскімі кампазітарамі XX стагоддзя былі [[Арам Хачатуран]], [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аляксандр Аруцюнян]], {{нп3|Эдвард Міхайлавіч Мірзаян|Эдвард Мірзаян|ru|Мирзоян, Эдвард Михайлович}}, {{нп3|Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Эдгар Аганесян|ru|Оганесян, Эдгар Сергеевич}}, [[Арно Аруцюнавіч Бабаджанян|Арно Бабаджанян]], {{нп3|Авет Рубенавіч Тэртэран|Авет Тэртэран|ru|Тертерян, Авет Рубенович}}, {{нп3|Тыгран Егіяевіч Мансуран|Тыгран Мансуран|ru|Мансурян, Тигран Егиаевич}} і інш. ==== Армянскія музычныя інструменты ==== {{main|Армянскія музычныя інструменты}} Арменія багатая народнымі музычнымі прыладамі. Адным з найстаражытнейшых армянскіх народных інструментаў з'яўляецца дудук. У старажытнаармянскіх крыніцах захаваліся згадванні пра музычныя інструменты. Прыкладам, [[Фаўстас Бузанд]] у V стагоддзі згадвае пра інструменталістаў, якія ігралі на [[барабан]]ах, ''срынгах'', ''карах'' і [[труба]]х<ref name="Оганесян, 65">{{артыкул |аўтар=А. Л. Оганесян. |загаловак=Музыка в древней Армении |спасылка=http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf |выданне=Историко-филологический журнал |месца=Ер. |год=1973 |нумар=2 |старонкі=65 |archive-date=15 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215085153/http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf }}</ref>, гісторык пачатку X стагоддзя [[Аванес Драсханакертцы]] згадвае пра струнны інструмент з [[плектр]]ам. Звесткі ў вобласці інструментальнай музыкі і армянскай музычнай інструментар вельмі бедныя, тым не менш да нас дайшло апісанне некаторых музычных інструментаў, а таксама іх назвы. Так, да ліку духавой групы належалі<ref name="Оганесян,67-68">{{артыкул |аўтар=А. Л. Оганесян. |загаловак=Музыка в древней Армении |спасылка=http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf |выданне=Историко-филологический журнал |месца=Ер. |год=1973 |нумар=2 |старонкі=67-68 |archive-date=15 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215085153/http://hpj.asj-oa.am/1956/1/1973-2(61).pdf }}</ref>: ''срынг''<ref>{{артыкул|аўтар = Б. Н. Аракелян. |загаловак= Гарни, II, Результаты работ Гарнийской археологической экспедиции 1951—1955 гг. |выданне = Известия Академии Наук Армянской ССР |месца = Ереван |год = 1957 |старонкі = 75}}{{oq|ru|В Армении впервые в Гарни обнаружен музыкальный инструмент античного времени—свирель, изготовленная из кости… Эта свирель можег быть датирована III в.}}</ref> — тып [[флейта|флейты]], ''ехджэрапох'' — рог, ''пох'' — труба медная, да ўдарнай групы належалі<ref name="Оганесян,67-68"/>: ''тмбук'' — [[барабан]], да струннай групы<ref name="Оганесян,67-68"/>: ''бамбірн'' — інструмент з плектрам, ''пандыр'', ''кнар'' — тып {{нп3|Ліра, музычны інструмент|ліры|ru|Лира (музыкальный инструмент)}}, ''джнар'' — від кнара, ''він'' — від кнара. Музыка армянскага [[дудук]]а была прызнана шэдэўрам [[Сусветная спадчына|Сусветнай нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Тэатр == {{main|Армянскі тэатр}} [[Файл:Вардзак.jpg|thumb|left|180px|Акторка армянскага тэатра гузанаў-мімосаў. Сярэднявечная мініяцюра.]] Тэатр Арменіі разам з грэчаскім і рымскім — адзін са найстаражытнейшых тэатраў свету еўрапейскага тыпу. Старажытнаармянскі тэатр існаваў з [[69 да н.э.|69 да н. э]] ў сталіцы [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] [[Тыгранакерт, Сільван|Тыгранакерт]]<ref>{{кніга |аўтар= Г. Гоян. |частка =1. Окончание постройки театра в 69 году до нашей эры|загаловак = 2000 лет армянского театра. Театр древней Армении |спасылка= http://armenianhouse.org/goyan/mediaeval-armenian/1.html#3|месца= М. |выдавецтва = Искусство |год= 1952 |том= I|старонкі =86}}</ref>, дзе быў пабудаваны будынак [[амфітэатр]]а<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17">{{кніга|загаловак= Театральная Энциклопедия|спасылка = http://www.booksite.ru/fulltext/the/ate/theater/tom1/9.htm|месца = М.|выдавецтва = Советская энциклопедия|год = 1961|том = I}}</ref>, разваліны якога захаваліся да нашага часу<ref name="Энциклопедия Кольера">{{артыкул|загаловак=Армения |спасылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3713/АРМЕНИЯ |выданне=Энциклопедия Кольера|выдавецтва=Открытое общество |год=2000 }}</ref>. Найболей раннія пісьмовыя звесткі пра армянскі тэатр<ref name="The World Encyclopedia of Contemporary Theatre">{{кніга |загаловак=The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Europe |спасылка=http://books.google.ru/books?id=B9RV5UFtPNMC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |адказны=Edited by Don Rubin, Peter Nagy and Philippe Rouyer |выдавецтва=Taylor & Francis |год=2001 |старонкі=45}}{{oq|en|The earliest reference to Armenian theatre is found in Plutarch's Comparative Biographies. It is stated there that the Armenian King Artavazd, son of Tigran the Great (d. c.56 BC), built a Hellenic theatre in his capital city of Artashat and that in 53 BC Euripides' The Bacchae was staged. Documentation also exists related to theatre during the early and late Middle Ages in the area.}}</ref> знаходзім у Плутарха. Паведамляецца, што сын Тыграна II Вялікага [[Артавазд II]] (56—34 да н.э.) стварыў у паўночнай сталіцы Арменіі [[Арташат|Арташаце]] тэатр эліністычнага тыпу. Старажытнагрэчаскі аўтар таксама перадае, што сам Артавазд пісаў трагедыі<ref name="Энциклопедия Кольера"/> на грэчаскай мове. У старажытнаармянскім тэатры быў развіты таксама жанр пантамімы, вядомай актрысай якога была Назенік, якая жыла ў II стагоддзі н.э.<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У II—III стст. армянскія акцёры трагікі — ''дзайнарку-гусаны'' і ''вахбергу-гусаны'' — выконвалі п'есы, як грэчаскія, так і армянскія<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Вядома, што ў IV стагоддзі выставы даваліся пры двары армянскага цара {{нп3|Аршак II, цар Вялікай Арменіі|Аршака II|ru|Аршак II (царь Великой Армении)}}<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Пасля прыняцця хрысціянства ў пачатку IV стагоддзя ў якасці дзяржаўнай рэлігіі і далей злучаным з гэтым супрацівам царквы, працягваліся давацца тэатральныя выставы. Захаваліся дакументальныя звесткі пра армянскі тэатр ранняга і познага сярэднявечча<ref name="The World Encyclopedia of Contemporary Theatre"/>. Так, прыкладам, вядомыя прамовы армянскага аўтара канца V стагоддзя [[Іаан Мандакуні|Іаана Мандакуні]], скіраваныя супраць тэатра, з якіх мы пазнаём пра існаванне адмысловых тэатральных будынках з асобнымі верхнімі месцамі для жанчын<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Пра існаванне тэатральнага мастацтва ў Арменіі паведамляюць таксама аўтары VI—VII стагоддзяў<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У позным сярэднявеччы — у X—XV стагоддзях — тэатральныя выставы былі пашыраны ў Васпуракане, [[Анійскае царства|Анійскім царстве]], [[Кілікійская армянская дзяржава|Кілікіі]]. На рэльефах царквы ў [[Царква Святога Крыжа, Ахтамар|Ахтамары]] пачатку X стагоддзя намаляваны маскі розных жанравых праяў тэатра эпохі<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Найранейшыя захаваныя драматургічныя творы — драматычная паэма [[Аванес Ерзнкацы|Аванеса Ерзнкацы]] (XIII ст.) і «Адамава кніга» [[Аракел Сюнецы|Аракела Сюнецы]] (XIV—XV стст.). Пра стаўленне царквы да тэатра пазнаём з прац аўтараў эпохі, калі {{нп3|Матэос Джугаецы|Матэос Джугаецы|ru|Маттеос Джугаеци}} (XIV—XV стст.) заклікаў «''не хадзіць да гусанаў, яны кажуць пра справы [[Хайк]]а і выхоўваюць дух непадпарадкавання''»<ref>Г. Гоян, 2000 лет армянского театра. Том 2: Театр средневековой Армении., гл. I, стр. 27, «Искусство», М., 1952</ref>. З часоў сярэднявечча захавалася трагедыя «Пакутніцтва святой Рыпсімэ» (пралог, эпілог і інтэрмедыі на польскай мове), якая была пастаўлена ў 1668 у армянскай школе Львова. Першыя армянскія аматарскія спектаклі Новага часу ставяцца да 1810—1820 гадоў<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. . У 1836 годзе Г. Шэрмазанянам у Тыфлісе быў заснаваны тэатр «Шэрмазанян дарбас»<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/> — першы тэатральны будынак на Каўказе. На працягу 1846—1866 гадоў дзеяў прафесійны тэатр<ref name="Арм"/> «Арамян татран» пад кіраўніцтвам А. Гаспарана, дзе захоўваліся традыцыі старажытнаармянскага тэатра<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. У 1856 годзе тэатр заснаваў [[Мкрціч Рафаелавіч Пешыкташлян|М. Пешыкташлян]]. Ужо ў 1857 годзе быў выдадзены тэатральны часопіс «Музы Арарата»<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Важнай падзеяй стае заснаванне ў 1861 годзе прафесійнага тэатра<ref name="Арм"/> Арэвелян татрон» («Усходні тэатр») {{нп3|Акоп Вардавян|А. Вардавянам|ru|Вардовян, Акоп}} у Канстанцінопалі. Праз два гады прафесійны<ref name="Арм"/> армянскі тэатр быў заснаваны ў Тыфлісе Г. Чмшкянам. У 1865 годзе былі паказаны першыя тэатральныя спектаклі ў Ерэване<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. На працягу 1860—1870 гадоў армянскія тэатры былі заснаваны на розных гарадах Закаўказзя і Расіі — у Ерэване, Шушы, Александропалі, Гянджы, Баку, і г.д.<ref name="Арм"/>. Выбітная роля ў развіцці армянскага тэатра канца XIX стагоддзя прыналежыць найбуйнейшаму трагіку {{нп3|Петрос Іеранімавіч Адамян|П. Адамяну|ru|Адамян, Петрос Иеронимович}}. Сярод вядучых акцёраў і актрыс XIX—пачатку XX стагоддзя — М. Амрыкян, К. Арамян, С. Чмшкян, {{нп3|Вардуі|Вардуі|ru|Вардуи}}, Г. Тэр-Даўцян, С. Мацінян, {{нп3|Сірануйш|Сірануйш|ru|Сирануйш}}, Астхік, Р. Азніў, М. Мнакян, {{нп3|Аванес Арцём'евіч Абелян|А. Абелян|ru|Абелян, Ованес Артемьевич}} і інш.<ref name="Театральная энциклопедия, стр. 17"/>. Буйныя армянскія драматургі XIX—пачаткі XX стагоддзя — [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Г. Сундукян]], [[Акоп Аванесавіч Паранян|А. Паранян]], [[Аляксандр Мінасавіч Шырванзадэ|А. Шырванзадэ]] і інш. == Друкарства і прэса == {{main|Гісторыя армянскага друкарства}} {{Фотарад|ш1=290|Urabatagirq.jpg|ш2=127|Azdarar.jpg|тэкст=1. Першая армянская друкаваная кніга «[[Урбатагірк]]», Венецыя, 1512 год 2. Першае армянскае перыядычнае выданне «[[Аздарар]]», [[Мадрас]], 1794 год|align=right}} Армянская мова стала першай мовай друкарства сярод моў СНД, Прыбалтыкі, а таксама многіх моў Азіі{{efn|name="Armenian printing"}}. Армянская стала 18-й мовай свету, на якой кнігі былі надрукаваны [[Іаган Гутэнберг|гутэнбергскім]] спосабам<ref>{{кніга |аўтар=George M. Eberhart. |загаловак=The Whole Library Handbook 4: Current Data, Professional Advice, and Curiosa about Libraries and Library Services |спасылка=https://books.google.am/books?id=6jIjcUMP4CcC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Hakob%20Meghapart&f=false |выдавецтва=American Library Association|год=2006 |volume=4 |pages=211 }}</ref>. Упершыню ён быў выдадзены яшчэ ўжо ў эпоху [[Інкунабула|інкунабулы]] ў 1475 годзе ў кнізе {{нп3|Іаган Шыльтбергер|Іагана Шыльтбергера|ru|Шильтбергер, Иоганн}}. Першая друкаваная кніга на армянскай мове «{{нп3|Урбатагірк|Урбатагірк|ru|Урбатагирк}}» — выдадзена ў 1512 годзе ў Венецыі {{нп3|Акоп Мегапарт|Акопам Мегапартам|be-x-old|Акоп Мэгапарт}}, які заснаваў там друкарню. У XVI стагоддзі кнігі на армянскай мове выдавалі {{нп3|Абгар Дпір|Абгар Тахатэцы|ru|Абгар Дпир}}, Султаніхах, Аванес Тэрзнцы, Аванес Гапузенц. На працягу першых ста гадоў існавання армянскага друкарства былі выдадзены 32 найменаванні кніг, 19 з якіх армянскімі кнігадрукарамі вылучна на армянскай мове. З узнікнення армянскага друкарства да 1800 года былі выдадзены больш 1154 назваў армянскіх кніг (сярод моў СНД і Прыбалтыкі другі, пасля рускамоўных выданняў, паказнік па колькасці). Пасля Венецыі армянскія друкарні былі створаны ў 1567 годзе ў Канстанцінопалі<ref name="Энциклопедия Кольера"/>, потым адкрыліся армянскія друкарні таксама ў Рыме (1584<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Львове (1616), Мілане (1621) Парыжы (1633<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Ліворна (1643), Амстэрдаме (1660), Марселі (1673), Лейпцыгу (1680<ref name="Энциклопедия Кольера"/>), Падуі (1690), Лондане (1736), Санкт-Пецярбургу (1781), і іншых гарадах. Армянскія кнігадрукары XVII—XVIII стагоддзяў — Аванес Карамацінянц, Хачатур Кесарацы, Аванес Джугаецы, Маціёс Царэцы, [[Васкан Ерэванцы]], Маціёс Ванандецы, Грыгор Халдарянц, Пагос Арапян, і інш. У XIX стагоддзі армянскія друкарні адкрыліся ў Маскве (1820), Шушы (1828), Нью-Ёрку (1857), Ерэване (1876), Бостане (1899) і г.д. У цэлым, да 1920 года, ва ўсім свеце дзеяла больш 460 друкарняў, што друкавалі кнігі, часопісы і газеты на армянскай мове. Першае перыядычнае выданне — часопіс «{{нп3|Аздарар|Аздарар|ru|Аздарар}}» выдавалася ў 1794—1796 гадах у Індыі. У XVIII стагоддзі ў Венецыі выйшла яшчэ адно армянскае перыядычнае выданне — часопіс «Тарэгруцюн» (хроніка). == Адукацыя == {{main|Адукацыя ў Арменіі}} [[Файл:EsayiTeaching.jpg|thumb|left|180px|[[Гладзорскі ўніверсітэт]], {{нп3|Есаі Нчэцы|Есаі Нчэцы|ru|Есаи Нчеци}} падчас навучання, 1299 год.]] Яшчэ ў IV стагоддзі ў Арменіі былі створаны школы, дзе выкладанне вялося на грэчаскай і сірыйскай мовах<ref name="ВИ,том2">{{кніга |загаловак=Всемирная история. Энциклопедия |спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml |адказны=Ред. А. Белявский, Л. Лазаревич, А. Монгайт |месца=М. |год=1956 |том= 2}}{{oq|ru|Ещё в IV в. в Армении создаются школы, где преподавались греческий и сирийский языки. Армяне ездили учиться в Антиохию и Эдессу. С V в. в школах вводится преподавание на родном языке. Школы предназначались в основном для духовенства, но и для людей из народа просвещение не было полностью закрыто, как это показывает пример того же Месропа Маштоца.<br />...<br />Так, несмотря на внутренние потрясения и потерю государственной самостоятельности, армянский народ продолжал развивать свою культуру, расцвет которой падает уже на следующие столетия (V—VII вв. н. э.). }}</ref>. Такія школы былі заснаваны царом Трдатам III, а потым і каталікосам Нерсесом Вялікім. Ужо ў 365 годзе ў рашэнніу Аштышацкага сабора дадзены некаторыя нормы, што тычацца адносін паміж настаўнікам і вучнем. Адукацыя ў Арменіі асабліва развіваецца пасля заснавання армянскай пісьмовасці, калі ў школах уводзіцца выкладанне на роднай мове<ref name="ВИ,том2"/>. Пасля стварэння ў 406 годзе [[Армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]] ў тагачаснай сталіцы Армянскага царства Аршакідаў{{efn|name="Kingdom of Armenia"}}. У Вагаршапаце была заснавана вышэйшаая школа, больш вядомая як Вагаршапацкая семінарыя. Пад канец стагоддзя тут была свая бібліятэка<ref>{{кніга | загаловак= История всемирной литературы | спасылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2882.htm | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1984 | том = 2 | старонкі= 290}}</ref>, паводле гістарычных дадзеных сюды, для атрымання адукацыі, прыходзілі з розных бакоў Арменіі. У V стагоддзі вышэйшая школа была заснавана ў Сюніку. З VIII стагоддзя яна знаходзілася ў вобласці {{нп3|Сотк, гавар|Сотк|ru|Сотк (гавар)}}, яна значна развілася пад кіраўніцтвам {{нп3|Матусаха Сюнецы|Матусаха Сюнецы|ru|Матусаха Сюнеци}}. З VI стагоддзя была вядомая вышэйшая школа ў вобласці Аршарунік. У адным з пунктаў рашэння Двінскага царкоўнага сабора 649 года даецца асаблівае ўказанне біскупам і вышэйшаму духавенству паўсюдна сачыць за развіццём адукацыйнай справы. У VII стагоддзі {{нп3|Ананій Шыракацы|Ананій Шыракацы|ru|Анания Ширакаци}} напісаў падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні», які лічыцца цяпер адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас<ref name=autogenerated1>{{з|БСЭ|загаловак=Анания Ширакаци|выданне=3}}</ref>. Шыракацы імкнецца даць навукова-педагагічнае абгрунтаванне пачатку школьнага ўзросту з 7 гадоў. Вобласць адукацыі ў Арменіі застаецца моцнай і ў наступную эпоху<ref name="History of Humanity"/>. У перыяд [[Анійскае царства|Армянскага царства]] Багратыдаў цэнтрамі адукацыі былі школы ў Санаіне, Ахпаце, Капуткары, Гладзоры, Шыраку, Камурджадзоры, дзе займаліся філасофіяй, граматыкай і іншымі навукамі<ref>{{артыкул|аўтар = А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі =28}}{{oq|ru|Стабилизация экономики, политическая независимость и относительное спокойствие в период царствования Багратидов создали основу для успешного развития всех видов культуры. Возрождается интерес к философии, грамматике, риторике, к старым научным традициям. Во всех центрах образования — в школах Санаина, Ахпата, Капуткара, Хладзора, Ширака, Камурджадзора — начинают заниматься философией, грамматикой и другими «внешними (светскими, — Г. Д.) науками».}}</ref>. На мяжы XI—XII стагоддзяў {{нп3|Аванес Імастасер|Аванесам Імастасерам|ru|Ованес Имастасер}} была заснавана вышэйшая школа ў [[Ані]]. У 1184 годзе ў сваім «[[Судзебнік Мхітара Гоша|Судзебніку]]» {{нп3|Мхітар Гош|Мхітар Гош|ru|Мхитар Гош}} прызначыў дармовую адукацыю для сірот і немаёмных дзяцей. У Высокім сярэднявеччы ў Сюніку дзеялі [[Гладзорскі ўніверсітэт|Гладзорскі]] (1282—1338) і {{нп3|Тацеўскі ўніверсітэт|Тацеўскі|ru|Татевский университет}} (1373—1435) ўніверсітэты. Вядома, што пры сканчэнні Гладзора яго вучні пісалі дысертацыі<ref name="Десницкая,Кацнельсон,32">{{артыкул|аўтар = А. В. Десницкая, С. Д. Кацнельсон. |выданне = История лингвистических учений: средневековый Восток |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1981 |старонкі =32}}{{oq|ru|Есаи Ничеци является одним из виднейших деятелей средневековой армянской науки. Он больше полувека руководил Гладзорским университетом, который был центром средневековой науки. Число его учеников достигло 363. Ученики этой школы получали разностороннее образование, при окончании писали диссертации. }}</ref>. У XII—XIII стагоддзі дзеялі навучальныя цэнтры ў {{нп3|Харанашат|Харанашаце|ru|Хоранашат}}, Хор Вірапе, Арчы, Агарцыне, пазней — у XIV—XV стагоддзях — у Эрмоне, Егвардзе, Цыпнаванку, у XV—XVII стагоддзях — у Севанаванку, Сісе, Севастыі, Новай Джузе і г.д. Выкладаліся багаслоўе, матэматыка, астраномія, геаметрыя, гісторыя, геаграфія, граматыка, музыка, філасофія, рыторыка і г.д.<ref name="History of Humanity">{{кніга |загаловак= History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century|адказны= Edited by M. A. Al-Bakhit, L. Bazin and S. M. Cissoko|выдавецтва=UNESCO |год= 2000|том=4 |старонкі=665-666 }}{{oq|en| Nevertheless, education in Armenia remained strong. Apart from primary schools, which had existed in Armenian monasteries since time immemorial, high schools or vardapetarans also came into being in the eleventh to fourteenth century (Ani, eleventh or thirteenth century; Sis, twelfth or thirteenth century; Gladzor, thirteenth to fourteenth century; Tatev, fourteenth to fifteenth century) to give instruction in theology, mathematics, astronomy, geometry, history, geography, grammar, music, philosophy and rhetoric. Many of their graduates became prominent figures in arts and culture (see Plate 156). The Armenian science between the tenth and fourteenth centuries was especially strong in the fields of historiography, philosophy and jurisprudence.}}</ref>. У розныя часы ў гэтых навучальных цэнтрах выкладалі такія навукоўцы, як [[Аванес Імастасер]], {{нп3|Ананія Санахнецы|Ананія Санахнецы|ru|Анания Санахнеци}}, [[Грыгор Магістрос]], {{нп3|Аванес Тавушацы, Ванакан|Ванакан Вардапат|ru|Ованнес Тавушеци (Ванакан)}}, {{нп3|Нерсес Мшэцы|Нерсес Мшэцы|ru|Нерсес Мшеци}}, [[Есаі Нчэцы]], {{нп3|Аванес Варатнецы|Аванес Варатнецы|ru|Ованес Воротнеци}}, {{нп3|Грыгор Тацевацы|Грыгор Тацевацы|ru|Григор Татеваци}}, {{нп3|Таўма Мецапецы|Таўма Мецапецы|ru|Товма Мецопеци}} (аўтар падручніка армянскай мовы), {{нп3|Нерсес Ламбранацы|Нерсес Ламбранацы|ru|Нерсес Ламбронаци}}, {{нп3|Аракел Сюнецы|Аракел Сюнецы|ru|Аракел Сюнеци}}, {{нп3|Кіракос Ерзнкацы|Кіракос Ерзнкацы|ru|Киракос Ерзнкаци}}, {{нп3|Акоп Крымецы|Акоп Крымецы|ru|Акоп Крымеци}} і іншыя. == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="Armenian printing" |Першыя друкаваныя кнігі: на беларускай — 1517, эстонскай — 1525, літоўскай — 1547, рускай — 1564, латышскай — 1585, грузінскай — 1629, турэцкай — 1729, азербайджанскай — 1820, персідскай — 1830 і г. д.}} {{efn|name="Kingdom of Armenia"|Пасля [[Першы падзел Арменіі|падзелу Арменіі паміж Рымам і дзяржавай Сасанідаў у 387 годзе]], ва ўсходняй (сасанідскай) палове Арменіі царская ўлада захавалася аж да 428 года}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ніна Геворгаўна Гарсаян|Nina G. Garsoïan]] |загаловак=Church and Culture in Early Medieval Armenia |спасылка=https://books.google.am/books/about/Church_and_Culture_in_Early_Medieval_Arm.html?id=64-gAAAAMAAJ&redir_esc=y |выдавецтва= Ashgate|год=1999 }} * ''[[Георг Іосіфавіч Гаян|Георг Гоян]]'' [http://armenianhouse.org/goyan/ancient-armenian/p1-8.html 2000 лет армянского театра. Том первый: Театр древней Армении]. — Москва: Государственное издательство «Искусство», [[1952]]. — Т. 1. * ''Георг Гоян'' [http://armenianhouse.org/goyan/mediaeval-armenian/p1-3.html 2000 лет армянского театра. Том второй: Театр средневековой Армении]. — Москва: Государственное издательство «Искусство», 1952. — Т. 2. * {{кніга |аўтар=[[Каміла Васільеўна Трэвер|К. В. Тревер]] |загаловак=Очерки по истории культуры древней Армении (II в. до н. э.—IV в. н. э.) |спасылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii.pdf |месца=М.-Л. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1953 |ref=Тревер |archive-date=31 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831083756/http://www.sno.pro1.ru/lib/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii.pdf }} {{Азія паводле тэм|Культура}} {{Арменія ў тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Арменіі| ]] erz18n50tcgtclau66kb2igrths9oaz 0 467648 5201503 4534079 2026-09-17T16:17:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201503 wikitext text/x-wiki [[Файл:Floriculture.jpg|міні|Вырошчванне кветак на кветкаводчым прадпрыемстве]] '''Кветкаводства''' — галіна [[раслінаводства]], якая займаецца селекцыяй і вырошчваннем раслін з дэкаратыўнымі мэтамі, для зрэзкі букетаў, стварэння аранжарэй і зялёных насаджэнняў на адкрытай [[Глеба|глебе]], а таксама ўпрыгожвання жылых і вытворчых памяшканняў. Кветкаводства — адзін з кірункаў дэкаратыўнага [[садаводства]]. Яно мае справу з вырошчваннем раслін для ўпрыгожвання [[Парк|паркаў]] і сквераў. Людзі займаюцца кветкаводствам з глыбокай старажытнасці. == У Беларусі == Паводле «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства» (1786) [[Андрэй Меер|Андрэя Меера]], пра кветкі ў гародах і садах сялян і мяшчан староства: «З кветак пераважаюць перад усімі: {{bt-bellat|Базілік{{!}}стракатакветкавы базілік|Ocimum basilicum}}, {{bt-bellat|Наготкі лекавыя{{!}}наготкі|Calendula officinalis}}, {{bt-bellat|аксаміткі{{!}}аксаміткі (распасцёртыя)|Tagetes}}, {{bt-bellat|Аксаміткі прамастойныя{{!}}жоўтыя шапкі|Tagetes erecta}}, {{bt-bellat|Лілея кучаравая{{!}}царскія кучары|Lilium martagon}}; {{bt-bellat|Рагулькі высокія{{!}}кавалерскія шпоры|Delphinium elatum}} ці па-мясцоваму „каптурыкі“, {{bt-bellat|Dianthus caryophyllus{{!}}гваздзік (галандскі ці садовы)|Dianthus caryophyllus}}, {{bt-bellat|Lilium bulbiferum{{!}}жоўтая лілея|Lilium bulbiferum}} і {{bt-bellat|сланечнік|Helianthus}}.» == Літаратура == * Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал.: М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — [[Мінск|Мн]].: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1993 ISBN 5-85700-079-3 == Спасылкі == * [http://www.gardenguides.com/ Garden Guides] {{ref-en}} — гід у свеце садоў. * [http://www.gardenia.ru/garden.htm Gardenia.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150709222824/http://www.gardenia.ru/garden.htm |date=9 ліпеня 2015 }} {{ref-ru}} — сайт пра прафесійнае кветкаводства. {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раслінаводства]] [[Катэгорыя:Кветкаводства| ]] 1jafqjucztknxtwmy3mxxubrrnksyo7 0 471218 5201752 5089259 2026-09-18T07:49:22Z Autumndancer 168015 /* Вяршыні */ арфаграфія 5201752 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Каўказскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg |Подпіс = Вялікі і Малы Каўказ, Закаўказзе. Здымак [[НАСА]] |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 45 |lon_min = 00 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія/Азербайджан/Арменія/Грузія |Перыяд утварэння = палеазой-кайназой |Плошча = |Даўжыня = 1100 |Шырыня = да 180 |Найвышэйшая вяршыня = Эльбрус |Вышыня = 5642 м |Пазіцыйная карта = Каўказ |Катэгорыя на Вікісховішчы = Caucasus mountains }} '''Каўказскія горы''' ({{Lang-ab|Кавказаа ашьхақәа}}, {{Lang-av|Кавказалъул мугIрул}}, {{Lang-ady|Къаукъаз къурш}}, {{lang-az|Qafqaz dağları}}, {{Lang-hy|Կովկասյան լեռնաշղթա}}, {{Lang-ka|კავკასიონი}}, дарг. Кавказла дубурти, {{Lang-inh|Кавказа лоамаш}}, Даькъастен лоамаш, {{Lang-kbd|Къаукъаз къурш}}, {{Lang-krc|Кавказ таула}}, лезг.{{lang-lez|Къавкъаз}}, {{Lang-os|Кавказы хæхтæ}}, рут.{{lang-rut|Кавказад банбыр}}, {{Lang-ce|Кавказан лаьмнаш}}) — [[горная сістэма]], размешчаная ў Еўразіі паміж [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Каспійскае мора|Каспійскім]] морамі. Этымалогія назвы не ўстаноўлена<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Откупщиков,_Юрий_Владимирович Откупщиков Ю. В.]'' Очерки по этимологии. — СПб.: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. </ref>. Падзяляецца на дзве [[Горная сістэма|горныя сістэмы]]: [[Вялікі Каўказ]] і [[Малы Каўказ]]. Каўказ часта дзеляць на [[Паўночны Каўказ]] і [[Закаўказзе]], мяжу паміж якімі праводзяць па Галоўнаму, або Вадараздзельнаму, хрыбту Вялікага Каўказа, які займае цэнтральнае становішча ў горнай сістэме. [[Вялікі Каўказ]] распасціраецца больш чым на 1100 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна [[Анапа|Анапы]] і [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]] Чорнага мора да [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэронскага паўвострава]] на ўзбярэжжы [[Каспійскае мора|Каспія]], побач з [[Баку]]. Максімальнай шырыні Вялікі Каўказ дасягае ў раёне мерыдыяна [[Гара Эльбрус|Эльбруса]] (амаль 180 км). У восевай часткі размешчаны [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўны Каўказскі (або Водападзельны)]] хрыбет, на поўнач ад якога распасціраецца шэраг паралельных хрыбтоў (горных ланцугоў), у тым ліку монаклінальнага ([[Куэста|куэставага]]) характару (гл. [[Вялікі Каўказ]]). Паўднёвы схіл Вялікага Каўказа большай часткай складаецца з кулісападобных хрыбтоў, якія прымыкаюць да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Традыцыйна Вялікі Каўказ дзеліцца на 3 часткі: [[Заходні Каўказ]] (ад Чорнага мора да Эльбруса), Цэнтральны Каўказ (ад Эльбруса да [[Гара Казбек|Казбека]]) і Заходні Каўказ (ад Казбека да Каспійскага мора). Найбольш вядомыя вяршыні (такія, як [[Гара Эльбрус|Эльбрус]] (5642 м) і [[Гара Казбек|Казбек]] (5033 м)) пакрытыя вечнымі снягамі і [[Ледавік|ледавікамі]]. [[Вялікі Каўказ]] — рэгіён з вялікім сучасным зледзяненнем. Агульная колькасць леднікоў складае каля 2 050, займаемая імі плошчу складае прыблізна 1 400 км2. Больш за палову зледзянення Вялікага Каўказа засяроджана на Цэнтральным Каўказе (50 % ад колькасці і 70 % ад плошчы абляднення). Буйнымі цэнтрамі абляднення з'яўляюцца [[гара Эльбрус]] і Безенгійская сцяна (з ледніком Безенгі, 17 км). Ад паўночнага падножжа Вялікага Каўказа да [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкай упадзіны]] распасціраецца [[Перадкаўказзе]] з шырокімі [[Раўніна|раўнінамі]] і ўзвышшамі. Да поўдня ад Вялікага Каўказа размешчаны [[Калхідская нізіна|Калхідскага]] і [[Кура-Араксінская нізіна|Кура-Араксинская]] нізіны, Внутреннекартлийская раўніна і Курынская ўпадзіна, у межах якой знаходзяцца Алазань-Аўтаранская даліна і Кура-Араксінская нізіна. У паўднёва-ўсходняй частцы Каўказу — [[Талышскія горы]] (вышыня да 2492 м) з прылеглай [[Ленкаранская нізіна|Ленкаранскай нізінай]]. У сярэдзіне і на захадзе паўднёвай часткі Каўказа знаходзіцца Закаўказскае сугор'е, якое складаецца з хрыбтоў [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]] (вышэйшая кропка — г. [[Гара Арагац|Арагац]], 4090 м). Малы Каўказ злучаецца з Вялікім Каўказам Ліхскім хрыбтом, на захадзе аддзяляецца ад яго [[Калхідская нізіна|Калхідскай нізінай]], на ўсходзе — Курынской упадзінай. Працягласць — каля 600 км, вышыня — да 3724 м. == Геалогія == Каўказ — складкаватая горы з некаторай вулканічнай актыўнасцю, якія сфармаваліся (як і [[Гімалаі]]) у эпоху Альпійскай складкаватасці (прыкладна 28-23 мільёнаў гадоў таму). Горы складаюцца сярод іншага з [[Граніт|граніту]] і [[Гнейс|гнейсамі]], перадгор'і ўтрымліваюць радовішчы нафты і прыроднага газу. Ацэненыя рэзервы: да 200 млрд барэляў нафты (для параўнання: у Саудаўскай Аравіі па ацэнцы 260 млрд барэляў{{Крыніца?|4|05|2017}}). З геафізічнай пункту гледжання, Каўказ ўтварае шырокую зону дэфармацыі, якая з'яўляецца часткай пояса сутыкнення кантынентальных пліт ад Альпаў да Гімалаяў. Архітэктоніку вобласці сфарміравана перамяшчэннем Аравійскай пліты на поўнач на [[Еўразійская пліта|Еўразійскую пліту]]. Прыціснутая Афрыканскай плітой, яна рухаецца кожны год прыкладна на некалькі сантыметраў. Таму ў канцы XX стагоддзя на Каўказе адбываліся вялікія землетрасенні з інтэнсіўнасцю ад 6,5 да 7 балаў па [[Магнітуда землетрасення|шкале Рыхтэра]], якія мелі катастрафічныя наступствы для насельніцтва і эканомікі ў рэгіёне. Больш за 25 тысяч чалавек загінулі ў [[Спітак|Спітаку]] ў Арменіі 7 снежня 1988 года, прыкладна 20 тысяч былі параненыя і прыкладна 515 тысяч засталіся без прытулку ([[Спітакскае землетрасенне]]). Вялікі Каўказ — грандыёзная складкаватая горная вобласць. У ядры яго залягаюць дакембрыйскі, [[Палеазой|палеазойскія]] і [[Трыясавы перыяд|трыясавыя]] пароды, якія паслядоўна акружаны юрскими, [[Мелавы перыяд|крэйдавымі]], [[Палеагенавы перыяд|палеагенавымі]] і [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] адкладамі. У сярэдняй (высакагорнай) часткі Каўказа старажытныя пароды выходзяць на паверхню. == Геаграфічная прыналежнасць == Няма выразнай дамоўленасці аб тым, ці з'яўляюцца Каўказскія горы часткай Еўропы ці Азіі. У залежнасці ад падыходу, самай высокай гарой Еўропы лічыцца адпаведна альбо Эльбрус (5642 м), альбо [[Гара Манблан|Манблан]] (4810 м) у [[Альпы|Альпах]], на італа-французскай мяжы{{Крыніца?|4|05|2017}}. Каўказскія горы знаходзяцца ў цэнтры Еўразійскай пліты (паміж Еўропай і Азіяй, калі лічыць Каўказ мяжой гэтых частак святла). Старажытныя грэкі бачылі [[Праліў Басфор|Басфор]] і Каўказскія горы як мяжу Еўропы. Пазней гэта меркаванне змянялася некалькі разоў па палітычных і эканамічных прычынах. У перыяд міграцыі і [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] праліў Басфор і рака [[Дон]] падзялялі два кантынента. Мяжа была вызначана шведскім афіцэрам і географам Філіпам Іаганам фон Страленбергам, які прапанаваў мяжу, якая ідзе праз вяршыні Урала, а затым ўніз па рацэ Эмбе да ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], да праходжання праз [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкую ўпадзіну]], якая знаходзіцца ў 300 км на поўнач ад Каўказскіх гор (гл. [[Мяжа Еўропа-Азія|Мяжа паміж Еўропай і Азіяй]]). У 1730 годзе гэты курс быў ухвалены рускім царом, і з тых часоў быў прыняты шматлікімі навукоўцамі. У адпаведнасці з гэтым вызначэннем, горы з'яўляюцца часткай Азіі і, згодна з гэтай кропцы гледжання, самая высокая гара Еўропы Манблан. З іншага боку, La Grande Encyclopédie<ref>31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год</ref> відавочна вызначае мяжу Еўропы і Азіі, на поўдзень ад абодвух каўказскіх хрыбтоў. Эльбрус і Казбек з'яўляюцца еўрапейскімі гарамі па дадзеным азначэнні. == Насельніцтва == На Каўказе жывуць больш за 50 народаў (напрыклад: [[абхазы]], [[аварцы]], адыгі (чаркесы), [[азербайджанцы]], [[армяне]], [[балкарцы]], [[даргінцы]],[[чачэнцы]], [[грузіны]], [[інгушы]], [[лакцы]], лезгіны, карачаеўцаў, [[асеціны]], табасараны і інш.), якія пазначаюцца як каўказскія народы. Яны кажуць на [[Каўказскія мовы|каўказскіх]], [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]], а таксама [[Алтайскія мовы|алтайскіх]] мовах. Этнаграфічна і лінгвістычна каўказскі рэгіён можна аднесці да самых цікавых абласцях свету. Пры гэтым заселеныя раёны часам выразна не падзеленыя адзін ад аднаго, паміж рознымі этнічнымі групамі. Вялікая частка народаў Каўказа з'яўляюцца [[Мусульмане|мусульманамі]]. [[Хрысціянін|Хрысціянамі]] з'яўляюцца рускія, грузіны, армяне, украінцы, а таксама вялікая частка абхазцаў і асецін. [[Армянская апостальская царква|Армянская Царква]] і [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская Царква]] з'яўляюцца аднымі з самых старажытных хрысціянскіх цэркваў у свеце{{Крыніца?|4|05|2017}} і гуляюць важную ролю ў захаванні нацыянальнай самабытнасці гэтых народаў, якія на працягу апошніх стагоддзяў былі пад замежным кіраваннем (туркі, персы, рускія). == Вяршыні == [[Файл:Mount_Elbrus_May_2008.jpg|міні|150x150пкс|Гара Эльбрус.]] [[Файл:Bazarduzu_robl.JPG|міні|150x150пкс|Гара Базардюзю ў [[Дагестан|Дагестане]] і [[Азербайджан|Азербайджане]]]] [[Файл:Шалбуздаг.jpg|міні|150x150пкс|Гара Шалбуздаг ў [[Дагестан|Дагестане]]]] [[Файл:Aragats_in_snow.jpg|міні|150x150пкс|Вяршыня [[Гара Арагац|Арагац]] , у Арменіі. Самая высокая вяршыня ў гарах Малога Каўказа]] {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" !Вяршыня !Вышыня, у м !Каардынаты !Заўвагі |- align="center" |[[Гара Эльбрус|Эльбрус]] |5642 м |{{Coord|43|21|11|N|42|26|13|E|type:mountain(5642)_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] і [[Карачаева-Чаркесія]], найвышэйшы пункт Расіі і Еўропы |- align="center" |'''[[Гара Дыхтаў|Дыхта́ў]]''' |5204 м |{{Coord|43|03|09|N|43|07|53|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Коштантаў |5152 м |{{Coord|43|03|00|N|43|12|43|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Пік Пушкіна |5100 м |{{Coord|43|00|51|N|43|04|12|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Джангітаў |5085 м |{{Coord|43|01|18|N|43|03|17|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |[[Гара Шхара|Шхара]] |5201 м |{{Coord|42|59|58|N|43|06|42|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі Кабардзіні-Балкарыя (Расія), вышэйшая кропка [[Грузія|Грузіі]] |- align="center" |[[Гара Казбек|Казбек]] |5034 м |{{Coord|42|42|26|N|44|29|56|E|type:mountain_region:GE}} |[[Грузія]], Расія (найвышэйшы пункт [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]]) |- align="center" |Міжыргі Заходняя |5025 м |{{Coord|43|03|00|N|43|10|00|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Тетнульд |4974 м |{{Coord|43|01|52|N|42|59|34|E|type:mountain_region:GA}} |[[Верхняя Сванеція|Сванеція]], Грузія |- align="center" |Катын-тау |4970 м |{{Coord|43|01|50|N|43|02|08|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Пік Шота Руставелі |4960 м |{{Coord|43|01|33|N|43|02|36|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Гестола |4860 м |{{Coord|43|02|54|N|43|01|28|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" | [[Джымара]] | 4780 м | {{Coord|42|43|9|N|44|24|59|E}} |Грузія, Паўночная Асеція (Расія) |- align="center" |Ушба |4690 м |{{Coord|43|07|37|N|42|38|56|E|type:mountain_region:RU}} | Сванеція, Грузія |- align="center" |Гюльчы-Тау |4447 м |{{Coord|42|59|40|N|43|23|38|E|type:mountain_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |[[Гара Тэбуласмта|Тэбуласмта]] |4493 м |{{Coord|42|34|24|N|45|18|43|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Чачня|Чачні]] |- align="center" |[[Гара Базардзюзю|Базардюзю]] |4466 м |{{Coord|41|12|40|N|47|51|47|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Дагестан|Дагестана]] і [[Азербайджан|Азербайджана]] |- align="center" |Шан |4451 м |{{Coord|42|40|33|N|44|45|27|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Інгушэція|Інгушеціі]] |- align="center" |Адай-Хох |4408 м |{{Coord|42|44|50|N|43|52|01|E|type:mountain_region:RU}} |[[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція<br> ]] |- align="center" |Дзіклосмта |4285 м |{{Coord|42|29|32|N|45|46|51|E|type:mountain_region:RU}} |[[Чачня]] |- align="center" |Шахдаг |4243 м |{{Coord|41|16|21|N|48|00|16|E|type:mountain_region:RU}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Туфандаг |4191 м |{{Coord|41|09|40|N|47|59|30|E|type:mountain_region:AZ}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Шалбуздаг |4142 м |{{Coord|41|20|01|N|47|47|50|E|type:mountain_region:RU}} | [[Дагестан]] |- align="center" |[[Гара Арагац|Арагац]] |4094 м |{{Coord|40|30|0|N|44|12|0|E|type:mountain_region:AM}} |найвышэйшы пункт [[Арменія|Арменіі]] |- align="center" |[[Дамбай-Ульген]] |4046 м |{{Coord|43|14|35|N|41|43|40|E|type:mountain(4046)_region:RU}} |[[Карачаева-Чаркесія]], Дамбай |} [[Файл:Shakhdag.jpg|міні|Вяршыня Шахдаг ў [[Азербайджан|Азербайджане]]]] == Рэкі і вадаёмы == [[Файл:Kezenoy-lake.jpg|міні|300x300пкс| Возера Кезенойам.]] * [[Бзыб]] * [[Кадоры|Кадор]] * [[Інгуры|Інгур (Інгуры)]] * Рыёні, * Мзымта ''Азоўскага'': * [[Кубань]], і ''Каспійскага'' мораў: * [[Кума]] ** Падкумок * [[Кура (рака)|Кура]] ** [[Аракс]] ** Ліяхва (Вялікая Ліяхві) * Самурая * Сулака ** Аварскае Койсу ** Андыйскае Койсу * [[Церак]] ** [[Сунжа (рака)|Сунжа]] *** Аргун ** [[Малка (прыток Церака)|Малка]] (біфуркацыі → Кура) *** [[Баксан (рака)|Баксан]] **** [[Чэгем (рака)|Чэгем]] **** [[Чэрэк]] Возера [[Севан]] з'яўляецца адным з самых вялікіх азёр у рэгіёне. На Каўказе знаходзіцца адзін з самых высокіх [[Вадаспад|вадаспадаў]] Расіі — вадаспад Зейгалан у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў даліне ракі Мідаграбіндон. Яго вышыня — каля 600 м. == Фауна == Акрамя паўсюдна распаўсюджаных дзікіх жывёл сустракаюцца [[Дзік|дзікі]], [[Серна|серны]], [[горныя казлы]], а таксама [[Беркут|беркуты]]. Акрамя таго, досыць часта{{Крыніца?|4|05|2017}} сустракаюцца дзікія [[Мядзведзевыя|мядзведзі]], колькасць якіх у асобных цяснінах дасягае дзясяткаў асобін. Вельмі рэдка сустракаецца каўказскі [[леапард]] (''Panthera pardus ciscaucasica''), які переоткрывался толькі ў 2003 годзе. Таксама рэдка сустракаецца рысь. Апошні раз яе бачылі ў 2009 годзе. У гістарычны перыяд былі таксама [[Леў|азіяцкія львы]] і каспійскія тыгры, але ў пачатку нашай эры былі выкараненыя цалкам. Падвід еўрапейскага [[Зубр еўрапейскі|зубра]], каўказскі зубр, вымер ў [[1925|1925 годзе]]. Апошні асобнік каўказскага [[Лось|лася]] быў забіты ў [[1810|1810 годзе]]. На Каўказе вельмі шмат відаў [[Беспазваночныя|беспазваночных жывёл]], да прыкладу, прыкладна 1000 відаў павукоў там пацверджаны да гэтага часу<ref>[http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all Кавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211173748/http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists?region=1&country=all |date=11 лютага 2009 }}</ref>. == Флора == На Каўказе 6349 відаў кветкавых раслін, у тым ліку 1600 мясцовых відаў. 16 відаў горных раслін зарадзіліся на Каўказе. Гіганцкі баршчэўнік, які лічыцца ў Еўропе неафітам, захопніцкіх выглядам, адбываецца з гэтага рэгіёна. Ён імпартаваўся ў [[1890|1890 годзе]] як дэкаратыўнае расліна ў Еўропу. Біяразнастайнасць Каўказа падае з трывожнай хуткасцю. Горны рэгіён з пункту гледжання аховы прыроды, адзін з 24 найбольш уразлівых рэгіёнаў на Зямлі. == Краіны і Рэгіёны == [[Файл:Georgia,_Khevi,_Suatisi_Valley_-_Village_Suatisi.jpg|міні|300x300пкс|Даліна ракі ў Трусаўскай цясніне, Грузія]] [[Файл:Shatili_valley.jpg|міні|300x300пкс|Аргунская цясніна, Чачня]] {| style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="20%" | * [[Азербайджан]] * [[Арменія]] * [[Грузія]] | width="20%" | * [[Расія]]: ** [[Адыгея]] ** [[Дагестан]] ** [[Інгушэція]] ** [[Кабардзіна-Балкарыя]] ** [[Карачаева-Чаркесія]] ** [[Краснадарскі край]] ** [[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція-Аланія]] ** [[Стаўрапольскі край]] ** [[Чачня]] | width="20%" | * ''[[Паўднёвая Асеція]]'' * ''[[Абхазія]]'' |} == Гарады == [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_The_Caucasus.jpg|міні|300x300пкс|''Каўказ''. [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І. К.]] [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі]].]] {| class="" style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="33%" | * [[Адыгейск]] * [[Алагір]] * [[Аргун]] * [[Баксан]] * [[Баку]] * Батумі * [[Берд]] * [[Буйнакск]] * [[Ванадзор]] * [[Уладзікаўказ]] * Габеля * [[Гагра]] * [[Галі (Абхазія)|Гал]] * [[Геленджык]] * [[Горы (Грузія)|Горы]] * [[Гарачы Ключ]] * [[Грозны]] * [[Губы|Губа]] * [[Гудаута]] * [[Гудэрмес]] * Гурджаані * [[Гюмры]] * [[Гянджа]] * [[Дагестанскія Агні]] * [[Дзербент]] * [[Душэты|Душеты]] * [[Ерэван]] * [[Есентукі]] ! width="33%" | * [[Жалезнаводск]] * [[Зугдыды]] * [[Ізбербаш]] * [[Карабулак (горад)|Карабулак]] * [[Карачаеўск]] * [[Каспійск]] * [[Кваісі|Квайса]] * [[Кізілюрт]] * [[Кізляр]] * [[Кіславодск]] * [[Кутаісі]] * Кусары * [[Краснадар]] * Ленінгор * [[Магас]] * [[Майкоп]] * [[Малгабек]] * [[Мардакерт]] * [[Махачкала]] * [[Мінеральныя Воды]] * [[Назрань]] * [[Нальчык]] * [[Нарткала]] * [[Нявіннамыск]] | width="33%" | * Новарасійск * Очамчыра * Поці * Прахладны * [[Пяцігорск]] * Руставі * [[Стаўрапаль]] * [[Сочы]] * Сумгаіт * Сцепанакерт * Сухум * Урус-Мартан * [[Тбілісі]] * Церак * Тэлаві * Туапсэ * Тырныауз * Хасавюрт * Ткуарчал * Цхінвал * Чаркеск * Ленкарань * Хачмаз * Худат * Хызы * Шэмахы * Шэкі * Шуша * Южна-Сухакумск |} == Клімат == [[Файл:Svaneti,_georgia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Паўночна-Заходняя Грузія]] Клімат на Каўказе адрозніваецца як па вертыкалі (па вышыні), так і па гарызанталі (па шыраце і месцазнаходжанні). Тэмпература звычайна памяншаецца па меры павелічэння вышыні і набліжэння да мора. Сярэдняя гадавая тэмпература ў [[Сухумі]] ([[Абхазія]]) на ўзроўні мора складае 15 градусаў па Цэльсіі, а на схілах гары [[Гара Казбек|Казбек]], на вышыні 3700 м, сярэдняя гадавая тэмпература паветра апускаецца да -6,1 градуса па Цэльсіі. На паўночным схіле Вялікага Каўказскага хрыбта на 3 градусы па Цэльсіі халадней, чым на паўднёвых схілах. У высакагорных раёнах Малога Каўказа ў Арменіі, Азербайджане і Грузіі адзначаны рэзкі кантраст тэмператур паміж летам і зімой у сувязі з больш кантынентальным кліматам. Колькасць ападкаў ўзрастае з усходу на захад у большасці раёнаў. Вышыня над узроўнем мора таксама гуляе важную ролю: у гарах звычайна выпадае больш ападкаў, чым у нізінных раёнах. Паўночна-ўсходнія рэгіёны ([[Дагестан]]) і паўднёвая частка Малога Каўказа з'яўляюцца сухімі. Абсалютны мінімум штогадовых ападкаў складае 250 мм, у паўночна-ўсходняй частцы [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]]. Заходняя частка Каўказа характарызуецца высокім колькасцю ападкаў. На паўднёвым схіле Вялікага Каўказскага хрыбта больш ападкаў, чым на паўночных схілах. Гадавое колькасць ападкаў у заходняй частцы Каўказу вагаецца ад 1000 да 4000 мм, тады як ва Ўсходнім і Паўночным Каўказе ([[Чачня]], [[Інгушэція]], [[Кабардзіна-Балкарыя]], Асеція, [[Кахетыя|Кахеці]], [[Картлі]], і г. д.) колькасць ападкаў вагаецца ад 600 да 1800 мм. Абсалютны максімум штогадовых ападкаў — 4100 мм у раёне [[Месхетыя|Месхетыі]] і [[Аджарыя|Аджарыі]]. Ўзровень ападкаў на Малым Каўказе (поўдзень Грузіі, Арменіі, захад Азербайджана), не уключаючы Месхетыю, вар'іруецца ад 300 да 800 мм у год. Каўказ вядомы вялікай колькасцю снегападаў, хоць схілы з наветранага боку атрымліваюць значна менш снегу. Гэта асабліва прыкметна на Малым Каўказе, які ў некаторай ступені ізаляваны ад уплыву вільготнасці, якая паступае з Чорнага мора, і атрымлівае значна менш ападкаў (у тым ліку ў выглядзе снегу), чым у гарах Вялікага Каўказа. У сярэднім зімой снежны полаг у гарах Малога Каўказа вагаецца ад 10 да 30 см У гарах Вялікага Каўказа (у прыватнасці, на паўднёва-заходнім схіле) адзначаны моцныя снегапады. Лавіны з'яўляюцца частым з'явай з лістапада па красавік. Снежнае покрыва ў некаторых рэгіёнах ([[Верхняя Сванеція|Сванеціі]], у паўночнай частцы Абхазіі) можа дасягаць 5 метраў. Раён Ачышхо з'яўляецца самым снежным месцам на Каўказе, снежны полаг якога дасягае глыбіні 7 метраў. === Ландшафт === [[Файл:Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg|міні|300x300пкс|Даліна Хыналыг ў Азербайджане]] Каўказскія горы маюць разнастайны ландшафт, які ў асноўным змяняецца па вертыкалі і залежыць ад адлегласці ад вялікіх вадаёмаў. Рэгіён ўтрымлівае відаў раслін, жывёл, пачынаючы ад субтрапічных нізка-узроўневых балот і [[Лес|лясоў]] леднікоў (Заходні і Цэнтральны Каўказ) і канчаючы высакагорнымі паўпустыні, стэпамі і альпійскімі лугамі на поўдні (у асноўным, Арменія і Азербайджан). На паўночных схілах Вялікага Каўказа на больш нізкіх вышынях распаўсюджаны дуб, граб, клён і ясень, а на ўзвышшах пераважае бярозавыя і сасновыя лясы. Некаторыя з самых нізкіх раёнаў і схілаў пакрытыя стэпамі і лугамі. На схілах Паўночна-Заходняга Вялікага Каўказа (Кабардзіна-Балкарыя, Карачаева-Чаркесія і г. д.) таксама ўтрымліваюць яловыя і піхтавыя лясы. У высакагорнай зоне (каля 2000 метраў над узроўнем мора) пераважаюць лесу. Вечная мерзлата (ледавік) звычайна пачынаецца прыкладна на вышыні 2800-3000 метраў. На паўднёва-ўсходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаны бук, дуб, клён, граб і ясень. Букавыя лясы, як правіла, дамінуюць на вялікіх вышынях. На паўднёва-заходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаныя дуб, бук, каштан, граб і вяз на больш нізкіх вышынях, хваёвыя і [[Мяшаныя лясы|змешаныя лясы]] (елка, піхта і бук) — на вялікіх вышынях. Вечная мерзлата пачынаецца на вышыні 3000-3500 м. == Гл. таксама == * [[Каўказскія мовы]] * [[Каўказ]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Каўказскі хрыбет}} * Zaur Gasimov, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO — European History Online], Майнц: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219021834/http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php |date=19 лютага 2016 }}, 2011, проверено 16 юния 2011. * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoEEoz Кавказские горы] на сервисе [[Яндэкс.Панарамы|Яндэкс. Панарамы]] * [https://www.youtube.com/watch?v=YOTCpCmL0s8&list=UUfO3ZILeZ56gRfqlUUwyueQ Документальный фильм «Природа Кавказа»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Каўказскія горы| ]] 3vri0ms2kaxhlnvwykc7nfhmvspdsb7 5201753 5201752 2026-09-18T07:51:19Z Autumndancer 168015 /* Вяршыні */ 5201753 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Каўказскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg |Подпіс = Вялікі і Малы Каўказ, Закаўказзе. Здымак [[НАСА]] |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 45 |lon_min = 00 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія/Азербайджан/Арменія/Грузія |Перыяд утварэння = палеазой-кайназой |Плошча = |Даўжыня = 1100 |Шырыня = да 180 |Найвышэйшая вяршыня = Эльбрус |Вышыня = 5642 м |Пазіцыйная карта = Каўказ |Катэгорыя на Вікісховішчы = Caucasus mountains }} '''Каўказскія горы''' ({{Lang-ab|Кавказаа ашьхақәа}}, {{Lang-av|Кавказалъул мугIрул}}, {{Lang-ady|Къаукъаз къурш}}, {{lang-az|Qafqaz dağları}}, {{Lang-hy|Կովկասյան լեռնաշղթա}}, {{Lang-ka|კავკასიონი}}, дарг. Кавказла дубурти, {{Lang-inh|Кавказа лоамаш}}, Даькъастен лоамаш, {{Lang-kbd|Къаукъаз къурш}}, {{Lang-krc|Кавказ таула}}, лезг.{{lang-lez|Къавкъаз}}, {{Lang-os|Кавказы хæхтæ}}, рут.{{lang-rut|Кавказад банбыр}}, {{Lang-ce|Кавказан лаьмнаш}}) — [[горная сістэма]], размешчаная ў Еўразіі паміж [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Каспійскае мора|Каспійскім]] морамі. Этымалогія назвы не ўстаноўлена<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Откупщиков,_Юрий_Владимирович Откупщиков Ю. В.]'' Очерки по этимологии. — СПб.: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. </ref>. Падзяляецца на дзве [[Горная сістэма|горныя сістэмы]]: [[Вялікі Каўказ]] і [[Малы Каўказ]]. Каўказ часта дзеляць на [[Паўночны Каўказ]] і [[Закаўказзе]], мяжу паміж якімі праводзяць па Галоўнаму, або Вадараздзельнаму, хрыбту Вялікага Каўказа, які займае цэнтральнае становішча ў горнай сістэме. [[Вялікі Каўказ]] распасціраецца больш чым на 1100 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна [[Анапа|Анапы]] і [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]] Чорнага мора да [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэронскага паўвострава]] на ўзбярэжжы [[Каспійскае мора|Каспія]], побач з [[Баку]]. Максімальнай шырыні Вялікі Каўказ дасягае ў раёне мерыдыяна [[Гара Эльбрус|Эльбруса]] (амаль 180 км). У восевай часткі размешчаны [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўны Каўказскі (або Водападзельны)]] хрыбет, на поўнач ад якога распасціраецца шэраг паралельных хрыбтоў (горных ланцугоў), у тым ліку монаклінальнага ([[Куэста|куэставага]]) характару (гл. [[Вялікі Каўказ]]). Паўднёвы схіл Вялікага Каўказа большай часткай складаецца з кулісападобных хрыбтоў, якія прымыкаюць да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Традыцыйна Вялікі Каўказ дзеліцца на 3 часткі: [[Заходні Каўказ]] (ад Чорнага мора да Эльбруса), Цэнтральны Каўказ (ад Эльбруса да [[Гара Казбек|Казбека]]) і Заходні Каўказ (ад Казбека да Каспійскага мора). Найбольш вядомыя вяршыні (такія, як [[Гара Эльбрус|Эльбрус]] (5642 м) і [[Гара Казбек|Казбек]] (5033 м)) пакрытыя вечнымі снягамі і [[Ледавік|ледавікамі]]. [[Вялікі Каўказ]] — рэгіён з вялікім сучасным зледзяненнем. Агульная колькасць леднікоў складае каля 2 050, займаемая імі плошчу складае прыблізна 1 400 км2. Больш за палову зледзянення Вялікага Каўказа засяроджана на Цэнтральным Каўказе (50 % ад колькасці і 70 % ад плошчы абляднення). Буйнымі цэнтрамі абляднення з'яўляюцца [[гара Эльбрус]] і Безенгійская сцяна (з ледніком Безенгі, 17 км). Ад паўночнага падножжа Вялікага Каўказа да [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкай упадзіны]] распасціраецца [[Перадкаўказзе]] з шырокімі [[Раўніна|раўнінамі]] і ўзвышшамі. Да поўдня ад Вялікага Каўказа размешчаны [[Калхідская нізіна|Калхідскага]] і [[Кура-Араксінская нізіна|Кура-Араксинская]] нізіны, Внутреннекартлийская раўніна і Курынская ўпадзіна, у межах якой знаходзяцца Алазань-Аўтаранская даліна і Кура-Араксінская нізіна. У паўднёва-ўсходняй частцы Каўказу — [[Талышскія горы]] (вышыня да 2492 м) з прылеглай [[Ленкаранская нізіна|Ленкаранскай нізінай]]. У сярэдзіне і на захадзе паўднёвай часткі Каўказа знаходзіцца Закаўказскае сугор'е, якое складаецца з хрыбтоў [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]] (вышэйшая кропка — г. [[Гара Арагац|Арагац]], 4090 м). Малы Каўказ злучаецца з Вялікім Каўказам Ліхскім хрыбтом, на захадзе аддзяляецца ад яго [[Калхідская нізіна|Калхідскай нізінай]], на ўсходзе — Курынской упадзінай. Працягласць — каля 600 км, вышыня — да 3724 м. == Геалогія == Каўказ — складкаватая горы з некаторай вулканічнай актыўнасцю, якія сфармаваліся (як і [[Гімалаі]]) у эпоху Альпійскай складкаватасці (прыкладна 28-23 мільёнаў гадоў таму). Горы складаюцца сярод іншага з [[Граніт|граніту]] і [[Гнейс|гнейсамі]], перадгор'і ўтрымліваюць радовішчы нафты і прыроднага газу. Ацэненыя рэзервы: да 200 млрд барэляў нафты (для параўнання: у Саудаўскай Аравіі па ацэнцы 260 млрд барэляў{{Крыніца?|4|05|2017}}). З геафізічнай пункту гледжання, Каўказ ўтварае шырокую зону дэфармацыі, якая з'яўляецца часткай пояса сутыкнення кантынентальных пліт ад Альпаў да Гімалаяў. Архітэктоніку вобласці сфарміравана перамяшчэннем Аравійскай пліты на поўнач на [[Еўразійская пліта|Еўразійскую пліту]]. Прыціснутая Афрыканскай плітой, яна рухаецца кожны год прыкладна на некалькі сантыметраў. Таму ў канцы XX стагоддзя на Каўказе адбываліся вялікія землетрасенні з інтэнсіўнасцю ад 6,5 да 7 балаў па [[Магнітуда землетрасення|шкале Рыхтэра]], якія мелі катастрафічныя наступствы для насельніцтва і эканомікі ў рэгіёне. Больш за 25 тысяч чалавек загінулі ў [[Спітак|Спітаку]] ў Арменіі 7 снежня 1988 года, прыкладна 20 тысяч былі параненыя і прыкладна 515 тысяч засталіся без прытулку ([[Спітакскае землетрасенне]]). Вялікі Каўказ — грандыёзная складкаватая горная вобласць. У ядры яго залягаюць дакембрыйскі, [[Палеазой|палеазойскія]] і [[Трыясавы перыяд|трыясавыя]] пароды, якія паслядоўна акружаны юрскими, [[Мелавы перыяд|крэйдавымі]], [[Палеагенавы перыяд|палеагенавымі]] і [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] адкладамі. У сярэдняй (высакагорнай) часткі Каўказа старажытныя пароды выходзяць на паверхню. == Геаграфічная прыналежнасць == Няма выразнай дамоўленасці аб тым, ці з'яўляюцца Каўказскія горы часткай Еўропы ці Азіі. У залежнасці ад падыходу, самай высокай гарой Еўропы лічыцца адпаведна альбо Эльбрус (5642 м), альбо [[Гара Манблан|Манблан]] (4810 м) у [[Альпы|Альпах]], на італа-французскай мяжы{{Крыніца?|4|05|2017}}. Каўказскія горы знаходзяцца ў цэнтры Еўразійскай пліты (паміж Еўропай і Азіяй, калі лічыць Каўказ мяжой гэтых частак святла). Старажытныя грэкі бачылі [[Праліў Басфор|Басфор]] і Каўказскія горы як мяжу Еўропы. Пазней гэта меркаванне змянялася некалькі разоў па палітычных і эканамічных прычынах. У перыяд міграцыі і [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] праліў Басфор і рака [[Дон]] падзялялі два кантынента. Мяжа была вызначана шведскім афіцэрам і географам Філіпам Іаганам фон Страленбергам, які прапанаваў мяжу, якая ідзе праз вяршыні Урала, а затым ўніз па рацэ Эмбе да ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], да праходжання праз [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкую ўпадзіну]], якая знаходзіцца ў 300 км на поўнач ад Каўказскіх гор (гл. [[Мяжа Еўропа-Азія|Мяжа паміж Еўропай і Азіяй]]). У 1730 годзе гэты курс быў ухвалены рускім царом, і з тых часоў быў прыняты шматлікімі навукоўцамі. У адпаведнасці з гэтым вызначэннем, горы з'яўляюцца часткай Азіі і, згодна з гэтай кропцы гледжання, самая высокая гара Еўропы Манблан. З іншага боку, La Grande Encyclopédie<ref>31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год</ref> відавочна вызначае мяжу Еўропы і Азіі, на поўдзень ад абодвух каўказскіх хрыбтоў. Эльбрус і Казбек з'яўляюцца еўрапейскімі гарамі па дадзеным азначэнні. == Насельніцтва == На Каўказе жывуць больш за 50 народаў (напрыклад: [[абхазы]], [[аварцы]], адыгі (чаркесы), [[азербайджанцы]], [[армяне]], [[балкарцы]], [[даргінцы]],[[чачэнцы]], [[грузіны]], [[інгушы]], [[лакцы]], лезгіны, карачаеўцаў, [[асеціны]], табасараны і інш.), якія пазначаюцца як каўказскія народы. Яны кажуць на [[Каўказскія мовы|каўказскіх]], [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]], а таксама [[Алтайскія мовы|алтайскіх]] мовах. Этнаграфічна і лінгвістычна каўказскі рэгіён можна аднесці да самых цікавых абласцях свету. Пры гэтым заселеныя раёны часам выразна не падзеленыя адзін ад аднаго, паміж рознымі этнічнымі групамі. Вялікая частка народаў Каўказа з'яўляюцца [[Мусульмане|мусульманамі]]. [[Хрысціянін|Хрысціянамі]] з'яўляюцца рускія, грузіны, армяне, украінцы, а таксама вялікая частка абхазцаў і асецін. [[Армянская апостальская царква|Армянская Царква]] і [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская Царква]] з'яўляюцца аднымі з самых старажытных хрысціянскіх цэркваў у свеце{{Крыніца?|4|05|2017}} і гуляюць важную ролю ў захаванні нацыянальнай самабытнасці гэтых народаў, якія на працягу апошніх стагоддзяў былі пад замежным кіраваннем (туркі, персы, рускія). == Вяршыні == [[Файл:Mount_Elbrus_May_2008.jpg|міні|150x150пкс|Гара Эльбрус.]] [[Файл:Bazarduzu_robl.JPG|міні|150x150пкс|Гара Базардюзю ў [[Дагестан|Дагестане]] і [[Азербайджан|Азербайджане]]]] [[Файл:Шалбуздаг.jpg|міні|150x150пкс|Гара Шалбуздаг ў [[Дагестан|Дагестане]]]] [[Файл:Aragats_in_snow.jpg|міні|150x150пкс|Вяршыня [[Гара Арагац|Арагац]] , у Арменіі. Самая высокая вяршыня ў гарах Малога Каўказа]] {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" !Вяршыня !Вышыня, у м !Каардынаты !Заўвагі |- align="center" |[[Гара Эльбрус|Эльбрус]] |5642 м |{{Coord|43|21|11|N|42|26|13|E|type:mountain(5642)_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] і [[Карачаева-Чаркесія]], найвышэйшы пункт Расіі і Еўропы |- align="center" |'''[[Гара Дыхтаў|Дыхта́ў]]''' |5204 м |{{Coord|43|03|09|N|43|07|53|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Коштантаў |5152 м |{{Coord|43|03|00|N|43|12|43|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Пік Пушкіна |5100 м |{{Coord|43|00|51|N|43|04|12|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Джангітаў |5085 м |{{Coord|43|01|18|N|43|03|17|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |[[Гара Шхара|Шхара]] |5201 м |{{Coord|42|59|58|N|43|06|42|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі Кабардзіна-Балкарыя (Расія), найвышэйшы пункт [[Грузія|Грузіі]] |- align="center" |[[Гара Казбек|Казбек]] |5034 м |{{Coord|42|42|26|N|44|29|56|E|type:mountain_region:GE}} |[[Грузія]], Расія (найвышэйшы пункт [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]]) |- align="center" |Міжыргі Заходняя |5025 м |{{Coord|43|03|00|N|43|10|00|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Тэтнульд |4974 м |{{Coord|43|01|52|N|42|59|34|E|type:mountain_region:GA}} |[[Верхняя Сванеція|Сванеція]], Грузія |- align="center" |Катын-тау |4970 м |{{Coord|43|01|50|N|43|02|08|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Пік Шата Руставелі |4960 м |{{Coord|43|01|33|N|43|02|36|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Гестола |4860 м |{{Coord|43|02|54|N|43|01|28|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" | [[Джымара]] | 4780 м | {{Coord|42|43|9|N|44|24|59|E}} |Грузія, Паўночная Асеція (Расія) |- align="center" |Ушба |4690 м |{{Coord|43|07|37|N|42|38|56|E|type:mountain_region:RU}} | Сванеція, Грузія |- align="center" |Гюльчы-Тау |4447 м |{{Coord|42|59|40|N|43|23|38|E|type:mountain_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |[[Гара Тэбуласмта|Тэбуласмта]] |4493 м |{{Coord|42|34|24|N|45|18|43|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Чачня|Чачні]] |- align="center" |[[Гара Базардзюзю|Базардюзю]] |4466 м |{{Coord|41|12|40|N|47|51|47|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Дагестан|Дагестана]] і [[Азербайджан|Азербайджана]] |- align="center" |Шан |4451 м |{{Coord|42|40|33|N|44|45|27|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Інгушэція|Інгушеціі]] |- align="center" |[[Адай-Хох]] |4408 м |{{Coord|42|44|50|N|43|52|01|E|type:mountain_region:RU}} |[[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція<br> ]] |- align="center" |Дзіклосмта |4285 м |{{Coord|42|29|32|N|45|46|51|E|type:mountain_region:RU}} |[[Чачня]] |- align="center" |Шахдаг |4243 м |{{Coord|41|16|21|N|48|00|16|E|type:mountain_region:RU}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Туфандаг |4191 м |{{Coord|41|09|40|N|47|59|30|E|type:mountain_region:AZ}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Шалбуздаг |4142 м |{{Coord|41|20|01|N|47|47|50|E|type:mountain_region:RU}} | [[Дагестан]] |- align="center" |[[Гара Арагац|Арагац]] |4094 м |{{Coord|40|30|0|N|44|12|0|E|type:mountain_region:AM}} |найвышэйшы пункт [[Арменія|Арменіі]] |- align="center" |[[Дамбай-Ульген]] |4046 м |{{Coord|43|14|35|N|41|43|40|E|type:mountain(4046)_region:RU}} |[[Карачаева-Чаркесія]], Дамбай |} [[Файл:Shakhdag.jpg|міні|Вяршыня Шахдаг ў [[Азербайджан|Азербайджане]]]] == Рэкі і вадаёмы == [[Файл:Kezenoy-lake.jpg|міні|300x300пкс| Возера Кезенойам.]] * [[Бзыб]] * [[Кадоры|Кадор]] * [[Інгуры|Інгур (Інгуры)]] * Рыёні, * Мзымта ''Азоўскага'': * [[Кубань]], і ''Каспійскага'' мораў: * [[Кума]] ** Падкумок * [[Кура (рака)|Кура]] ** [[Аракс]] ** Ліяхва (Вялікая Ліяхві) * Самурая * Сулака ** Аварскае Койсу ** Андыйскае Койсу * [[Церак]] ** [[Сунжа (рака)|Сунжа]] *** Аргун ** [[Малка (прыток Церака)|Малка]] (біфуркацыі → Кура) *** [[Баксан (рака)|Баксан]] **** [[Чэгем (рака)|Чэгем]] **** [[Чэрэк]] Возера [[Севан]] з'яўляецца адным з самых вялікіх азёр у рэгіёне. На Каўказе знаходзіцца адзін з самых высокіх [[Вадаспад|вадаспадаў]] Расіі — вадаспад Зейгалан у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў даліне ракі Мідаграбіндон. Яго вышыня — каля 600 м. == Фауна == Акрамя паўсюдна распаўсюджаных дзікіх жывёл сустракаюцца [[Дзік|дзікі]], [[Серна|серны]], [[горныя казлы]], а таксама [[Беркут|беркуты]]. Акрамя таго, досыць часта{{Крыніца?|4|05|2017}} сустракаюцца дзікія [[Мядзведзевыя|мядзведзі]], колькасць якіх у асобных цяснінах дасягае дзясяткаў асобін. Вельмі рэдка сустракаецца каўказскі [[леапард]] (''Panthera pardus ciscaucasica''), які переоткрывался толькі ў 2003 годзе. Таксама рэдка сустракаецца рысь. Апошні раз яе бачылі ў 2009 годзе. У гістарычны перыяд былі таксама [[Леў|азіяцкія львы]] і каспійскія тыгры, але ў пачатку нашай эры былі выкараненыя цалкам. Падвід еўрапейскага [[Зубр еўрапейскі|зубра]], каўказскі зубр, вымер ў [[1925|1925 годзе]]. Апошні асобнік каўказскага [[Лось|лася]] быў забіты ў [[1810|1810 годзе]]. На Каўказе вельмі шмат відаў [[Беспазваночныя|беспазваночных жывёл]], да прыкладу, прыкладна 1000 відаў павукоў там пацверджаны да гэтага часу<ref>[http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all Кавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211173748/http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists?region=1&country=all |date=11 лютага 2009 }}</ref>. == Флора == На Каўказе 6349 відаў кветкавых раслін, у тым ліку 1600 мясцовых відаў. 16 відаў горных раслін зарадзіліся на Каўказе. Гіганцкі баршчэўнік, які лічыцца ў Еўропе неафітам, захопніцкіх выглядам, адбываецца з гэтага рэгіёна. Ён імпартаваўся ў [[1890|1890 годзе]] як дэкаратыўнае расліна ў Еўропу. Біяразнастайнасць Каўказа падае з трывожнай хуткасцю. Горны рэгіён з пункту гледжання аховы прыроды, адзін з 24 найбольш уразлівых рэгіёнаў на Зямлі. == Краіны і Рэгіёны == [[Файл:Georgia,_Khevi,_Suatisi_Valley_-_Village_Suatisi.jpg|міні|300x300пкс|Даліна ракі ў Трусаўскай цясніне, Грузія]] [[Файл:Shatili_valley.jpg|міні|300x300пкс|Аргунская цясніна, Чачня]] {| style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="20%" | * [[Азербайджан]] * [[Арменія]] * [[Грузія]] | width="20%" | * [[Расія]]: ** [[Адыгея]] ** [[Дагестан]] ** [[Інгушэція]] ** [[Кабардзіна-Балкарыя]] ** [[Карачаева-Чаркесія]] ** [[Краснадарскі край]] ** [[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція-Аланія]] ** [[Стаўрапольскі край]] ** [[Чачня]] | width="20%" | * ''[[Паўднёвая Асеція]]'' * ''[[Абхазія]]'' |} == Гарады == [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_The_Caucasus.jpg|міні|300x300пкс|''Каўказ''. [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І. К.]] [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі]].]] {| class="" style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="33%" | * [[Адыгейск]] * [[Алагір]] * [[Аргун]] * [[Баксан]] * [[Баку]] * Батумі * [[Берд]] * [[Буйнакск]] * [[Ванадзор]] * [[Уладзікаўказ]] * Габеля * [[Гагра]] * [[Галі (Абхазія)|Гал]] * [[Геленджык]] * [[Горы (Грузія)|Горы]] * [[Гарачы Ключ]] * [[Грозны]] * [[Губы|Губа]] * [[Гудаута]] * [[Гудэрмес]] * Гурджаані * [[Гюмры]] * [[Гянджа]] * [[Дагестанскія Агні]] * [[Дзербент]] * [[Душэты|Душеты]] * [[Ерэван]] * [[Есентукі]] ! width="33%" | * [[Жалезнаводск]] * [[Зугдыды]] * [[Ізбербаш]] * [[Карабулак (горад)|Карабулак]] * [[Карачаеўск]] * [[Каспійск]] * [[Кваісі|Квайса]] * [[Кізілюрт]] * [[Кізляр]] * [[Кіславодск]] * [[Кутаісі]] * Кусары * [[Краснадар]] * Ленінгор * [[Магас]] * [[Майкоп]] * [[Малгабек]] * [[Мардакерт]] * [[Махачкала]] * [[Мінеральныя Воды]] * [[Назрань]] * [[Нальчык]] * [[Нарткала]] * [[Нявіннамыск]] | width="33%" | * Новарасійск * Очамчыра * Поці * Прахладны * [[Пяцігорск]] * Руставі * [[Стаўрапаль]] * [[Сочы]] * Сумгаіт * Сцепанакерт * Сухум * Урус-Мартан * [[Тбілісі]] * Церак * Тэлаві * Туапсэ * Тырныауз * Хасавюрт * Ткуарчал * Цхінвал * Чаркеск * Ленкарань * Хачмаз * Худат * Хызы * Шэмахы * Шэкі * Шуша * Южна-Сухакумск |} == Клімат == [[Файл:Svaneti,_georgia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Паўночна-Заходняя Грузія]] Клімат на Каўказе адрозніваецца як па вертыкалі (па вышыні), так і па гарызанталі (па шыраце і месцазнаходжанні). Тэмпература звычайна памяншаецца па меры павелічэння вышыні і набліжэння да мора. Сярэдняя гадавая тэмпература ў [[Сухумі]] ([[Абхазія]]) на ўзроўні мора складае 15 градусаў па Цэльсіі, а на схілах гары [[Гара Казбек|Казбек]], на вышыні 3700 м, сярэдняя гадавая тэмпература паветра апускаецца да -6,1 градуса па Цэльсіі. На паўночным схіле Вялікага Каўказскага хрыбта на 3 градусы па Цэльсіі халадней, чым на паўднёвых схілах. У высакагорных раёнах Малога Каўказа ў Арменіі, Азербайджане і Грузіі адзначаны рэзкі кантраст тэмператур паміж летам і зімой у сувязі з больш кантынентальным кліматам. Колькасць ападкаў ўзрастае з усходу на захад у большасці раёнаў. Вышыня над узроўнем мора таксама гуляе важную ролю: у гарах звычайна выпадае больш ападкаў, чым у нізінных раёнах. Паўночна-ўсходнія рэгіёны ([[Дагестан]]) і паўднёвая частка Малога Каўказа з'яўляюцца сухімі. Абсалютны мінімум штогадовых ападкаў складае 250 мм, у паўночна-ўсходняй частцы [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]]. Заходняя частка Каўказа характарызуецца высокім колькасцю ападкаў. На паўднёвым схіле Вялікага Каўказскага хрыбта больш ападкаў, чым на паўночных схілах. Гадавое колькасць ападкаў у заходняй частцы Каўказу вагаецца ад 1000 да 4000 мм, тады як ва Ўсходнім і Паўночным Каўказе ([[Чачня]], [[Інгушэція]], [[Кабардзіна-Балкарыя]], Асеція, [[Кахетыя|Кахеці]], [[Картлі]], і г. д.) колькасць ападкаў вагаецца ад 600 да 1800 мм. Абсалютны максімум штогадовых ападкаў — 4100 мм у раёне [[Месхетыя|Месхетыі]] і [[Аджарыя|Аджарыі]]. Ўзровень ападкаў на Малым Каўказе (поўдзень Грузіі, Арменіі, захад Азербайджана), не уключаючы Месхетыю, вар'іруецца ад 300 да 800 мм у год. Каўказ вядомы вялікай колькасцю снегападаў, хоць схілы з наветранага боку атрымліваюць значна менш снегу. Гэта асабліва прыкметна на Малым Каўказе, які ў некаторай ступені ізаляваны ад уплыву вільготнасці, якая паступае з Чорнага мора, і атрымлівае значна менш ападкаў (у тым ліку ў выглядзе снегу), чым у гарах Вялікага Каўказа. У сярэднім зімой снежны полаг у гарах Малога Каўказа вагаецца ад 10 да 30 см У гарах Вялікага Каўказа (у прыватнасці, на паўднёва-заходнім схіле) адзначаны моцныя снегапады. Лавіны з'яўляюцца частым з'явай з лістапада па красавік. Снежнае покрыва ў некаторых рэгіёнах ([[Верхняя Сванеція|Сванеціі]], у паўночнай частцы Абхазіі) можа дасягаць 5 метраў. Раён Ачышхо з'яўляецца самым снежным месцам на Каўказе, снежны полаг якога дасягае глыбіні 7 метраў. === Ландшафт === [[Файл:Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg|міні|300x300пкс|Даліна Хыналыг ў Азербайджане]] Каўказскія горы маюць разнастайны ландшафт, які ў асноўным змяняецца па вертыкалі і залежыць ад адлегласці ад вялікіх вадаёмаў. Рэгіён ўтрымлівае відаў раслін, жывёл, пачынаючы ад субтрапічных нізка-узроўневых балот і [[Лес|лясоў]] леднікоў (Заходні і Цэнтральны Каўказ) і канчаючы высакагорнымі паўпустыні, стэпамі і альпійскімі лугамі на поўдні (у асноўным, Арменія і Азербайджан). На паўночных схілах Вялікага Каўказа на больш нізкіх вышынях распаўсюджаны дуб, граб, клён і ясень, а на ўзвышшах пераважае бярозавыя і сасновыя лясы. Некаторыя з самых нізкіх раёнаў і схілаў пакрытыя стэпамі і лугамі. На схілах Паўночна-Заходняга Вялікага Каўказа (Кабардзіна-Балкарыя, Карачаева-Чаркесія і г. д.) таксама ўтрымліваюць яловыя і піхтавыя лясы. У высакагорнай зоне (каля 2000 метраў над узроўнем мора) пераважаюць лесу. Вечная мерзлата (ледавік) звычайна пачынаецца прыкладна на вышыні 2800-3000 метраў. На паўднёва-ўсходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаны бук, дуб, клён, граб і ясень. Букавыя лясы, як правіла, дамінуюць на вялікіх вышынях. На паўднёва-заходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаныя дуб, бук, каштан, граб і вяз на больш нізкіх вышынях, хваёвыя і [[Мяшаныя лясы|змешаныя лясы]] (елка, піхта і бук) — на вялікіх вышынях. Вечная мерзлата пачынаецца на вышыні 3000-3500 м. == Гл. таксама == * [[Каўказскія мовы]] * [[Каўказ]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Каўказскі хрыбет}} * Zaur Gasimov, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO — European History Online], Майнц: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219021834/http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php |date=19 лютага 2016 }}, 2011, проверено 16 юния 2011. * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoEEoz Кавказские горы] на сервисе [[Яндэкс.Панарамы|Яндэкс. Панарамы]] * [https://www.youtube.com/watch?v=YOTCpCmL0s8&list=UUfO3ZILeZ56gRfqlUUwyueQ Документальный фильм «Природа Кавказа»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Каўказскія горы| ]] dqzh1vk1xbn4rkvr9llagpskyx9x6l0 5201755 5201753 2026-09-18T07:54:57Z Autumndancer 168015 5201755 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Каўказскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg |Подпіс = Вялікі і Малы Каўказ, Закаўказзе. Здымак [[НАСА]] |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 45 |lon_min = 00 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія/Азербайджан/Арменія/Грузія |Перыяд утварэння = палеазой-кайназой |Плошча = |Даўжыня = 1100 |Шырыня = да 180 |Найвышэйшая вяршыня = Эльбрус |Вышыня = 5642 м |Пазіцыйная карта = Каўказ |Катэгорыя на Вікісховішчы = Caucasus mountains }} '''Каўказскія горы''' ({{Lang-ab|Кавказаа ашьхақәа}}, {{Lang-av|Кавказалъул мугIрул}}, {{Lang-ady|Къаукъаз къурш}}, {{lang-az|Qafqaz dağları}}, {{Lang-hy|Կովկասյան լեռնաշղթա}}, {{Lang-ka|კავკასიონი}}, дарг. Кавказла дубурти, {{Lang-inh|Кавказа лоамаш}}, Даькъастен лоамаш, {{Lang-kbd|Къаукъаз къурш}}, {{Lang-krc|Кавказ таула}}, лезг.{{lang-lez|Къавкъаз}}, {{Lang-os|Кавказы хæхтæ}}, рут.{{lang-rut|Кавказад банбыр}}, {{Lang-ce|Кавказан лаьмнаш}}) — [[горная сістэма]], размешчаная ў Еўразіі паміж [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Каспійскае мора|Каспійскім]] морамі. Этымалогія назвы не ўстаноўлена<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Откупщиков,_Юрий_Владимирович Откупщиков Ю. В.]'' Очерки по этимологии. — СПб.: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. </ref>. Падзяляецца на дзве [[Горная сістэма|горныя сістэмы]]: [[Вялікі Каўказ]] і [[Малы Каўказ]]. Каўказ часта дзеляць на [[Паўночны Каўказ]] і [[Закаўказзе]], мяжу паміж якімі праводзяць па Галоўнаму, або Вадараздзельнаму, хрыбту Вялікага Каўказа, які займае цэнтральнае становішча ў горнай сістэме. [[Вялікі Каўказ]] распасціраецца больш чым на 1100 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна [[Анапа|Анапы]] і [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]] Чорнага мора да [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэронскага паўвострава]] на ўзбярэжжы [[Каспійскае мора|Каспія]], побач з [[Баку]]. Максімальнай шырыні Вялікі Каўказ дасягае ў раёне мерыдыяна [[Гара Эльбрус|Эльбруса]] (амаль 180 км). У восевай частцы размешчаны [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўны Каўказскі (або Водападзельны)]] хрыбет, на поўнач ад якога распасціраецца шэраг паралельных хрыбтоў (горных ланцугоў), у тым ліку монаклінальнага ([[Куэста|куэставага]]) характару (гл. [[Вялікі Каўказ]]). Паўднёвы схіл Вялікага Каўказа большай часткай складаецца з кулісападобных хрыбтоў, якія прымыкаюць да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Традыцыйна Вялікі Каўказ падзяляецца на 3 часткі: [[Заходні Каўказ]] (ад Чорнага мора да Эльбруса), Цэнтральны Каўказ (ад Эльбруса да [[Гара Казбек|Казбека]]) і Заходні Каўказ (ад Казбека да Каспійскага мора). Найбольш вядомыя вяршыні ([[Гара Эльбрус|Эльбрус]] (5642 м) і [[Гара Казбек|Казбек]] (5033 м)) пакрытыя вечнымі снягамі і [[Ледавік|ледавікамі]]. [[Вялікі Каўказ]] — рэгіён з вялікім сучасным зледзяненнем. Агульная колькасць ледавікоў складае каля 2 050, займаемая імі плошчу складае прыблізна 1 400 км2. Больш за палову зледзянення Вялікага Каўказа засяроджана на Цэнтральным Каўказе (50 % ад колькасці і 70 % ад плошчы абляднення). Буйнымі цэнтрамі абляднення з'яўляюцца [[гара Эльбрус]] і Безенгійская сцяна (з ледніком Безенгі, 17 км). Ад паўночнага падножжа Вялікага Каўказа да [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкай упадзіны]] распасціраецца [[Перадкаўказзе]] з шырокімі [[Раўніна|раўнінамі]] і ўзвышшамі. На поўдзень ад Вялікага Каўказа размешчаны [[Калхідская нізіна|Калхідскага]] і [[Кура-Араксінская нізіна|Кура-Араксінская]] нізіны, Внутреннекартлийская раўніна і Курынская ўпадзіна, у межах якой знаходзяцца Алазань-Аўтаранская даліна і Кура-Араксінская нізіна. У паўднёва-ўсходняй частцы Каўказа — [[Талышскія горы]] (вышыня да 2492 м) з прылеглай [[Ленкаранская нізіна|Ленкаранскай нізінай]]. У сярэдзіне і на захадзе паўднёвай часткі Каўказа знаходзіцца Закаўказскае нагор'е, якое складаецца з хрыбтоў [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]] (найвышэйшы пункт — г. [[Гара Арагац|Арагац]], 4090 м). Малы Каўказ злучаецца з Вялікім Каўказам Ліхскім хрыбтом, на захадзе аддзяляецца ад яго [[Калхідская нізіна|Калхідскай нізінай]], на ўсходзе — Курынскай упадзінай. Працягласць — каля 600 км, вышыня — да 3724 м. == Геалогія == Каўказ — складкаватая горы з некаторай вулканічнай актыўнасцю; сфармаваліся (як і [[Гімалаі]]) у эпоху Альпійскай складкаватасці (прыкладна 28-23 мільёнаў гадоў таму). Горы складаюцца сярод іншага з [[Граніт|граніту]] і [[Гнейс|гнейсамі]], перадгор'і ўтрымліваюць радовішчы нафты і прыроднага газу. Ацэненыя рэзервы: да 200 млрд барэляў нафты (для параўнання: у Саудаўскай Аравіі па ацэнцы 260 млрд барэляў{{Крыніца?|4|05|2017}}). З геафізічнай пункту гледжання, Каўказ ўтварае шырокую зону дэфармацыі, якая з'яўляецца часткай пояса сутыкнення кантынентальных пліт ад Альпаў да Гімалаяў. Архітэктоніку вобласці сфарміравана перамяшчэннем Аравійскай пліты на поўнач на [[Еўразійская пліта|Еўразійскую пліту]]. Прыціснутая Афрыканскай плітой, яна рухаецца кожны год прыкладна на некалькі сантыметраў. Таму ў канцы XX стагоддзя на Каўказе адбываліся вялікія землетрасенні з інтэнсіўнасцю ад 6,5 да 7 балаў па [[Магнітуда землетрасення|шкале Рыхтэра]], якія мелі катастрафічныя наступствы для насельніцтва і эканомікі ў рэгіёне. Больш за 25 тысяч чалавек загінулі ў [[Спітак|Спітаку]] ў Арменіі 7 снежня 1988 года, прыкладна 20 тысяч былі параненыя і прыкладна 515 тысяч засталіся без прытулку ([[Спітакскае землетрасенне]]). Вялікі Каўказ — грандыёзная складкаватая горная вобласць. У ядры яго залягаюць дакембрыйскі, [[Палеазой|палеазойскія]] і [[Трыясавы перыяд|трыясавыя]] пароды, якія паслядоўна акружаны юрскими, [[Мелавы перыяд|крэйдавымі]], [[Палеагенавы перыяд|палеагенавымі]] і [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] адкладамі. У сярэдняй (высакагорнай) часткі Каўказа старажытныя пароды выходзяць на паверхню. == Геаграфічная прыналежнасць == Няма выразнай дамоўленасці аб тым, ці з'яўляюцца Каўказскія горы часткай Еўропы ці Азіі. У залежнасці ад падыходу, самай высокай гарой Еўропы лічыцца адпаведна альбо Эльбрус (5642 м), альбо [[Гара Манблан|Манблан]] (4810 м) у [[Альпы|Альпах]], на італа-французскай мяжы{{Крыніца?|4|05|2017}}. Каўказскія горы знаходзяцца ў цэнтры Еўразійскай пліты (паміж Еўропай і Азіяй, калі лічыць Каўказ мяжой гэтых частак святла). Старажытныя грэкі бачылі [[Праліў Басфор|Басфор]] і Каўказскія горы як мяжу Еўропы. Пазней гэта меркаванне змянялася некалькі разоў па палітычных і эканамічных прычынах. У перыяд міграцыі і [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] праліў Басфор і рака [[Дон]] падзялялі два кантынента. Мяжа была вызначана шведскім афіцэрам і географам Філіпам Іаганам фон Страленбергам, які прапанаваў мяжу, якая ідзе праз вяршыні Урала, а затым ўніз па рацэ Эмбе да ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], да праходжання праз [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкую ўпадзіну]], якая знаходзіцца ў 300 км на поўнач ад Каўказскіх гор (гл. [[Мяжа Еўропа-Азія|Мяжа паміж Еўропай і Азіяй]]). У 1730 годзе гэты курс быў ухвалены рускім царом, і з тых часоў быў прыняты шматлікімі навукоўцамі. У адпаведнасці з гэтым вызначэннем, горы з'яўляюцца часткай Азіі і, згодна з гэтай кропцы гледжання, самая высокая гара Еўропы Манблан. З іншага боку, La Grande Encyclopédie<ref>31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год</ref> відавочна вызначае мяжу Еўропы і Азіі, на поўдзень ад абодвух каўказскіх хрыбтоў. Эльбрус і Казбек з'яўляюцца еўрапейскімі гарамі па дадзеным азначэнні. == Насельніцтва == На Каўказе жывуць больш за 50 народаў (напрыклад: [[абхазы]], [[аварцы]], адыгі (чаркесы), [[азербайджанцы]], [[армяне]], [[балкарцы]], [[даргінцы]],[[чачэнцы]], [[грузіны]], [[інгушы]], [[лакцы]], лезгіны, карачаеўцаў, [[асеціны]], табасараны і інш.), якія пазначаюцца як каўказскія народы. Яны кажуць на [[Каўказскія мовы|каўказскіх]], [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]], а таксама [[Алтайскія мовы|алтайскіх]] мовах. Этнаграфічна і лінгвістычна каўказскі рэгіён можна аднесці да самых цікавых абласцях свету. Пры гэтым заселеныя раёны часам выразна не падзеленыя адзін ад аднаго, паміж рознымі этнічнымі групамі. Вялікая частка народаў Каўказа з'яўляюцца [[Мусульмане|мусульманамі]]. [[Хрысціянін|Хрысціянамі]] з'яўляюцца рускія, грузіны, армяне, украінцы, а таксама вялікая частка абхазцаў і асецін. [[Армянская апостальская царква|Армянская Царква]] і [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская Царква]] з'яўляюцца аднымі з самых старажытных хрысціянскіх цэркваў у свеце{{Крыніца?|4|05|2017}} і гуляюць важную ролю ў захаванні нацыянальнай самабытнасці гэтых народаў, якія на працягу апошніх стагоддзяў былі пад замежным кіраваннем (туркі, персы, рускія). == Вяршыні == [[Файл:Mount_Elbrus_May_2008.jpg|міні|150x150пкс|Гара Эльбрус.]] [[Файл:Bazarduzu_robl.JPG|міні|150x150пкс|Гара Базардюзю ў [[Дагестан|Дагестане]] і [[Азербайджан|Азербайджане]]]] [[Файл:Шалбуздаг.jpg|міні|150x150пкс|Гара Шалбуздаг ў [[Дагестан|Дагестане]]]] [[Файл:Aragats_in_snow.jpg|міні|150x150пкс|Вяршыня [[Гара Арагац|Арагац]] , у Арменіі. Самая высокая вяршыня ў гарах Малога Каўказа]] {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" !Вяршыня !Вышыня, у м !Каардынаты !Заўвагі |- align="center" |[[Гара Эльбрус|Эльбрус]] |5642 м |{{Coord|43|21|11|N|42|26|13|E|type:mountain(5642)_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] і [[Карачаева-Чаркесія]], найвышэйшы пункт Расіі і Еўропы |- align="center" |'''[[Гара Дыхтаў|Дыхта́ў]]''' |5204 м |{{Coord|43|03|09|N|43|07|53|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Коштантаў |5152 м |{{Coord|43|03|00|N|43|12|43|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Пік Пушкіна |5100 м |{{Coord|43|00|51|N|43|04|12|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Джангітаў |5085 м |{{Coord|43|01|18|N|43|03|17|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |[[Гара Шхара|Шхара]] |5201 м |{{Coord|42|59|58|N|43|06|42|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі Кабардзіна-Балкарыя (Расія), найвышэйшы пункт [[Грузія|Грузіі]] |- align="center" |[[Гара Казбек|Казбек]] |5034 м |{{Coord|42|42|26|N|44|29|56|E|type:mountain_region:GE}} |[[Грузія]], Расія (найвышэйшы пункт [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]]) |- align="center" |Міжыргі Заходняя |5025 м |{{Coord|43|03|00|N|43|10|00|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Тэтнульд |4974 м |{{Coord|43|01|52|N|42|59|34|E|type:mountain_region:GA}} |[[Верхняя Сванеція|Сванеція]], Грузія |- align="center" |Катын-тау |4970 м |{{Coord|43|01|50|N|43|02|08|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Пік Шата Руставелі |4960 м |{{Coord|43|01|33|N|43|02|36|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Гестола |4860 м |{{Coord|43|02|54|N|43|01|28|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" | [[Джымара]] | 4780 м | {{Coord|42|43|9|N|44|24|59|E}} |Грузія, Паўночная Асеція (Расія) |- align="center" |Ушба |4690 м |{{Coord|43|07|37|N|42|38|56|E|type:mountain_region:RU}} | Сванеція, Грузія |- align="center" |Гюльчы-Тау |4447 м |{{Coord|42|59|40|N|43|23|38|E|type:mountain_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |[[Гара Тэбуласмта|Тэбуласмта]] |4493 м |{{Coord|42|34|24|N|45|18|43|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Чачня|Чачні]] |- align="center" |[[Гара Базардзюзю|Базардюзю]] |4466 м |{{Coord|41|12|40|N|47|51|47|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Дагестан|Дагестана]] і [[Азербайджан|Азербайджана]] |- align="center" |Шан |4451 м |{{Coord|42|40|33|N|44|45|27|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Інгушэція|Інгушеціі]] |- align="center" |[[Адай-Хох]] |4408 м |{{Coord|42|44|50|N|43|52|01|E|type:mountain_region:RU}} |[[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція<br> ]] |- align="center" |Дзіклосмта |4285 м |{{Coord|42|29|32|N|45|46|51|E|type:mountain_region:RU}} |[[Чачня]] |- align="center" |Шахдаг |4243 м |{{Coord|41|16|21|N|48|00|16|E|type:mountain_region:RU}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Туфандаг |4191 м |{{Coord|41|09|40|N|47|59|30|E|type:mountain_region:AZ}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Шалбуздаг |4142 м |{{Coord|41|20|01|N|47|47|50|E|type:mountain_region:RU}} | [[Дагестан]] |- align="center" |[[Гара Арагац|Арагац]] |4094 м |{{Coord|40|30|0|N|44|12|0|E|type:mountain_region:AM}} |найвышэйшы пункт [[Арменія|Арменіі]] |- align="center" |[[Дамбай-Ульген]] |4046 м |{{Coord|43|14|35|N|41|43|40|E|type:mountain(4046)_region:RU}} |[[Карачаева-Чаркесія]], Дамбай |} [[Файл:Shakhdag.jpg|міні|Вяршыня Шахдаг ў [[Азербайджан|Азербайджане]]]] == Рэкі і вадаёмы == [[Файл:Kezenoy-lake.jpg|міні|300x300пкс| Возера Кезенойам.]] * [[Бзыб]] * [[Кадоры|Кадор]] * [[Інгуры|Інгур (Інгуры)]] * Рыёні, * Мзымта ''Азоўскага'': * [[Кубань]], і ''Каспійскага'' мораў: * [[Кума]] ** Падкумок * [[Кура (рака)|Кура]] ** [[Аракс]] ** Ліяхва (Вялікая Ліяхві) * Самурая * Сулака ** Аварскае Койсу ** Андыйскае Койсу * [[Церак]] ** [[Сунжа (рака)|Сунжа]] *** Аргун ** [[Малка (прыток Церака)|Малка]] (біфуркацыі → Кура) *** [[Баксан (рака)|Баксан]] **** [[Чэгем (рака)|Чэгем]] **** [[Чэрэк]] Возера [[Севан]] з'яўляецца адным з самых вялікіх азёр у рэгіёне. На Каўказе знаходзіцца адзін з самых высокіх [[Вадаспад|вадаспадаў]] Расіі — вадаспад Зейгалан у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў даліне ракі Мідаграбіндон. Яго вышыня — каля 600 м. == Фауна == Акрамя паўсюдна распаўсюджаных дзікіх жывёл сустракаюцца [[Дзік|дзікі]], [[Серна|серны]], [[горныя казлы]], а таксама [[Беркут|беркуты]]. Акрамя таго, досыць часта{{Крыніца?|4|05|2017}} сустракаюцца дзікія [[Мядзведзевыя|мядзведзі]], колькасць якіх у асобных цяснінах дасягае дзясяткаў асобін. Вельмі рэдка сустракаецца каўказскі [[леапард]] (''Panthera pardus ciscaucasica''), які переоткрывался толькі ў 2003 годзе. Таксама рэдка сустракаецца рысь. Апошні раз яе бачылі ў 2009 годзе. У гістарычны перыяд былі таксама [[Леў|азіяцкія львы]] і каспійскія тыгры, але ў пачатку нашай эры былі выкараненыя цалкам. Падвід еўрапейскага [[Зубр еўрапейскі|зубра]], каўказскі зубр, вымер ў [[1925|1925 годзе]]. Апошні асобнік каўказскага [[Лось|лася]] быў забіты ў [[1810|1810 годзе]]. На Каўказе вельмі шмат відаў [[Беспазваночныя|беспазваночных жывёл]], да прыкладу, прыкладна 1000 відаў павукоў там пацверджаны да гэтага часу<ref>[http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all Кавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211173748/http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists?region=1&country=all |date=11 лютага 2009 }}</ref>. == Флора == На Каўказе 6349 відаў кветкавых раслін, у тым ліку 1600 мясцовых відаў. 16 відаў горных раслін зарадзіліся на Каўказе. Гіганцкі баршчэўнік, які лічыцца ў Еўропе неафітам, захопніцкіх выглядам, адбываецца з гэтага рэгіёна. Ён імпартаваўся ў [[1890|1890 годзе]] як дэкаратыўнае расліна ў Еўропу. Біяразнастайнасць Каўказа падае з трывожнай хуткасцю. Горны рэгіён з пункту гледжання аховы прыроды, адзін з 24 найбольш уразлівых рэгіёнаў на Зямлі. == Краіны і Рэгіёны == [[Файл:Georgia,_Khevi,_Suatisi_Valley_-_Village_Suatisi.jpg|міні|300x300пкс|Даліна ракі ў Трусаўскай цясніне, Грузія]] [[Файл:Shatili_valley.jpg|міні|300x300пкс|Аргунская цясніна, Чачня]] {| style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="20%" | * [[Азербайджан]] * [[Арменія]] * [[Грузія]] | width="20%" | * [[Расія]]: ** [[Адыгея]] ** [[Дагестан]] ** [[Інгушэція]] ** [[Кабардзіна-Балкарыя]] ** [[Карачаева-Чаркесія]] ** [[Краснадарскі край]] ** [[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція-Аланія]] ** [[Стаўрапольскі край]] ** [[Чачня]] | width="20%" | * ''[[Паўднёвая Асеція]]'' * ''[[Абхазія]]'' |} == Гарады == [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_The_Caucasus.jpg|міні|300x300пкс|''Каўказ''. [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І. К.]] [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі]].]] {| class="" style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="33%" | * [[Адыгейск]] * [[Алагір]] * [[Аргун]] * [[Баксан]] * [[Баку]] * Батумі * [[Берд]] * [[Буйнакск]] * [[Ванадзор]] * [[Уладзікаўказ]] * Габеля * [[Гагра]] * [[Галі (Абхазія)|Гал]] * [[Геленджык]] * [[Горы (Грузія)|Горы]] * [[Гарачы Ключ]] * [[Грозны]] * [[Губы|Губа]] * [[Гудаута]] * [[Гудэрмес]] * Гурджаані * [[Гюмры]] * [[Гянджа]] * [[Дагестанскія Агні]] * [[Дзербент]] * [[Душэты|Душеты]] * [[Ерэван]] * [[Есентукі]] ! width="33%" | * [[Жалезнаводск]] * [[Зугдыды]] * [[Ізбербаш]] * [[Карабулак (горад)|Карабулак]] * [[Карачаеўск]] * [[Каспійск]] * [[Кваісі|Квайса]] * [[Кізілюрт]] * [[Кізляр]] * [[Кіславодск]] * [[Кутаісі]] * Кусары * [[Краснадар]] * Ленінгор * [[Магас]] * [[Майкоп]] * [[Малгабек]] * [[Мардакерт]] * [[Махачкала]] * [[Мінеральныя Воды]] * [[Назрань]] * [[Нальчык]] * [[Нарткала]] * [[Нявіннамыск]] | width="33%" | * Новарасійск * Очамчыра * Поці * Прахладны * [[Пяцігорск]] * Руставі * [[Стаўрапаль]] * [[Сочы]] * Сумгаіт * Сцепанакерт * Сухум * Урус-Мартан * [[Тбілісі]] * Церак * Тэлаві * Туапсэ * Тырныауз * Хасавюрт * Ткуарчал * Цхінвал * Чаркеск * Ленкарань * Хачмаз * Худат * Хызы * Шэмахы * Шэкі * Шуша * Южна-Сухакумск |} == Клімат == [[Файл:Svaneti,_georgia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Паўночна-Заходняя Грузія]] Клімат на Каўказе адрозніваецца як па вертыкалі (па вышыні), так і па гарызанталі (па шыраце і месцазнаходжанні). Тэмпература звычайна памяншаецца па меры павелічэння вышыні і набліжэння да мора. Сярэдняя гадавая тэмпература ў [[Сухумі]] ([[Абхазія]]) на ўзроўні мора складае 15 градусаў па Цэльсіі, а на схілах гары [[Гара Казбек|Казбек]], на вышыні 3700 м, сярэдняя гадавая тэмпература паветра апускаецца да -6,1 градуса па Цэльсіі. На паўночным схіле Вялікага Каўказскага хрыбта на 3 градусы па Цэльсіі халадней, чым на паўднёвых схілах. У высакагорных раёнах Малога Каўказа ў Арменіі, Азербайджане і Грузіі адзначаны рэзкі кантраст тэмператур паміж летам і зімой у сувязі з больш кантынентальным кліматам. Колькасць ападкаў ўзрастае з усходу на захад у большасці раёнаў. Вышыня над узроўнем мора таксама гуляе важную ролю: у гарах звычайна выпадае больш ападкаў, чым у нізінных раёнах. Паўночна-ўсходнія рэгіёны ([[Дагестан]]) і паўднёвая частка Малога Каўказа з'яўляюцца сухімі. Абсалютны мінімум штогадовых ападкаў складае 250 мм, у паўночна-ўсходняй частцы [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]]. Заходняя частка Каўказа характарызуецца высокім колькасцю ападкаў. На паўднёвым схіле Вялікага Каўказскага хрыбта больш ападкаў, чым на паўночных схілах. Гадавое колькасць ападкаў у заходняй частцы Каўказу вагаецца ад 1000 да 4000 мм, тады як ва Ўсходнім і Паўночным Каўказе ([[Чачня]], [[Інгушэція]], [[Кабардзіна-Балкарыя]], Асеція, [[Кахетыя|Кахеці]], [[Картлі]], і г. д.) колькасць ападкаў вагаецца ад 600 да 1800 мм. Абсалютны максімум штогадовых ападкаў — 4100 мм у раёне [[Месхетыя|Месхетыі]] і [[Аджарыя|Аджарыі]]. Ўзровень ападкаў на Малым Каўказе (поўдзень Грузіі, Арменіі, захад Азербайджана), не уключаючы Месхетыю, вар'іруецца ад 300 да 800 мм у год. Каўказ вядомы вялікай колькасцю снегападаў, хоць схілы з наветранага боку атрымліваюць значна менш снегу. Гэта асабліва прыкметна на Малым Каўказе, які ў некаторай ступені ізаляваны ад уплыву вільготнасці, якая паступае з Чорнага мора, і атрымлівае значна менш ападкаў (у тым ліку ў выглядзе снегу), чым у гарах Вялікага Каўказа. У сярэднім зімой снежны полаг у гарах Малога Каўказа вагаецца ад 10 да 30 см У гарах Вялікага Каўказа (у прыватнасці, на паўднёва-заходнім схіле) адзначаны моцныя снегапады. Лавіны з'яўляюцца частым з'явай з лістапада па красавік. Снежнае покрыва ў некаторых рэгіёнах ([[Верхняя Сванеція|Сванеціі]], у паўночнай частцы Абхазіі) можа дасягаць 5 метраў. Раён Ачышхо з'яўляецца самым снежным месцам на Каўказе, снежны полаг якога дасягае глыбіні 7 метраў. === Ландшафт === [[Файл:Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg|міні|300x300пкс|Даліна Хыналыг ў Азербайджане]] Каўказскія горы маюць разнастайны ландшафт, які ў асноўным змяняецца па вертыкалі і залежыць ад адлегласці ад вялікіх вадаёмаў. Рэгіён ўтрымлівае відаў раслін, жывёл, пачынаючы ад субтрапічных нізка-узроўневых балот і [[Лес|лясоў]] леднікоў (Заходні і Цэнтральны Каўказ) і канчаючы высакагорнымі паўпустыні, стэпамі і альпійскімі лугамі на поўдні (у асноўным, Арменія і Азербайджан). На паўночных схілах Вялікага Каўказа на больш нізкіх вышынях распаўсюджаны дуб, граб, клён і ясень, а на ўзвышшах пераважае бярозавыя і сасновыя лясы. Некаторыя з самых нізкіх раёнаў і схілаў пакрытыя стэпамі і лугамі. На схілах Паўночна-Заходняга Вялікага Каўказа (Кабардзіна-Балкарыя, Карачаева-Чаркесія і г. д.) таксама ўтрымліваюць яловыя і піхтавыя лясы. У высакагорнай зоне (каля 2000 метраў над узроўнем мора) пераважаюць лесу. Вечная мерзлата (ледавік) звычайна пачынаецца прыкладна на вышыні 2800-3000 метраў. На паўднёва-ўсходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаны бук, дуб, клён, граб і ясень. Букавыя лясы, як правіла, дамінуюць на вялікіх вышынях. На паўднёва-заходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаныя дуб, бук, каштан, граб і вяз на больш нізкіх вышынях, хваёвыя і [[Мяшаныя лясы|змешаныя лясы]] (елка, піхта і бук) — на вялікіх вышынях. Вечная мерзлата пачынаецца на вышыні 3000-3500 м. == Гл. таксама == * [[Каўказскія мовы]] * [[Каўказ]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Каўказскі хрыбет}} * Zaur Gasimov, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO — European History Online], Майнц: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219021834/http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php |date=19 лютага 2016 }}, 2011, проверено 16 юния 2011. * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoEEoz Кавказские горы] на сервисе [[Яндэкс.Панарамы|Яндэкс. Панарамы]] * [https://www.youtube.com/watch?v=YOTCpCmL0s8&list=UUfO3ZILeZ56gRfqlUUwyueQ Документальный фильм «Природа Кавказа»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Каўказскія горы| ]] 1a3q8t4f6go54fxgggeubmqk7h5y28l 5201756 5201755 2026-09-18T07:55:52Z Autumndancer 168015 5201756 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Каўказскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg |Подпіс = Вялікі і Малы Каўказ, Закаўказзе. Здымак [[НАСА]] |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 30 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 45 |lon_min = 00 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія/Азербайджан/Арменія/Грузія |Перыяд утварэння = палеазой-кайназой |Плошча = |Даўжыня = 1100 |Шырыня = да 180 |Найвышэйшая вяршыня = Эльбрус |Вышыня = 5642 м |Пазіцыйная карта = Каўказ |Катэгорыя на Вікісховішчы = Caucasus mountains }} '''Каўказскія горы''' ({{Lang-ab|Кавказаа ашьхақәа}}, {{Lang-av|Кавказалъул мугIрул}}, {{Lang-ady|Къаукъаз къурш}}, {{lang-az|Qafqaz dağları}}, {{Lang-hy|Կովկասյան լեռնաշղթա}}, {{Lang-ka|კავკასიონი}}, дарг. Кавказла дубурти, {{Lang-inh|Кавказа лоамаш}}, Даькъастен лоамаш, {{Lang-kbd|Къаукъаз къурш}}, {{Lang-krc|Кавказ таула}}, {{lang-lez|Къавкъаз}}, {{Lang-os|Кавказы хæхтæ}}, {{lang-rut|Кавказад банбыр}}, {{Lang-ce|Кавказан лаьмнаш}}) — [[горная сістэма]], размешчаная ў Еўразіі паміж [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Каспійскае мора|Каспійскім]] морамі. Этымалогія назвы не ўстаноўлена<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Откупщиков,_Юрий_Владимирович Откупщиков Ю. В.]'' Очерки по этимологии. — СПб.: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. </ref>. Падзяляецца на дзве [[Горная сістэма|горныя сістэмы]]: [[Вялікі Каўказ]] і [[Малы Каўказ]]. Каўказ часта дзеляць на [[Паўночны Каўказ]] і [[Закаўказзе]], мяжу паміж якімі праводзяць па Галоўнаму, або Вадараздзельнаму, хрыбту Вялікага Каўказа, які займае цэнтральнае становішча ў горнай сістэме. [[Вялікі Каўказ]] распасціраецца больш чым на 1100 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна [[Анапа|Анапы]] і [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]] Чорнага мора да [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэронскага паўвострава]] на ўзбярэжжы [[Каспійскае мора|Каспія]], побач з [[Баку]]. Максімальнай шырыні Вялікі Каўказ дасягае ў раёне мерыдыяна [[Гара Эльбрус|Эльбруса]] (амаль 180 км). У восевай частцы размешчаны [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўны Каўказскі (або Водападзельны)]] хрыбет, на поўнач ад якога распасціраецца шэраг паралельных хрыбтоў (горных ланцугоў), у тым ліку монаклінальнага ([[Куэста|куэставага]]) характару (гл. [[Вялікі Каўказ]]). Паўднёвы схіл Вялікага Каўказа большай часткай складаецца з кулісападобных хрыбтоў, якія прымыкаюць да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Традыцыйна Вялікі Каўказ падзяляецца на 3 часткі: [[Заходні Каўказ]] (ад Чорнага мора да Эльбруса), Цэнтральны Каўказ (ад Эльбруса да [[Гара Казбек|Казбека]]) і Заходні Каўказ (ад Казбека да Каспійскага мора). Найбольш вядомыя вяршыні ([[Гара Эльбрус|Эльбрус]] (5642 м) і [[Гара Казбек|Казбек]] (5033 м)) пакрытыя вечнымі снягамі і [[Ледавік|ледавікамі]]. [[Вялікі Каўказ]] — рэгіён з вялікім сучасным зледзяненнем. Агульная колькасць ледавікоў складае каля 2 050, займаемая імі плошчу складае прыблізна 1 400 км2. Больш за палову зледзянення Вялікага Каўказа засяроджана на Цэнтральным Каўказе (50 % ад колькасці і 70 % ад плошчы абляднення). Буйнымі цэнтрамі абляднення з'яўляюцца [[гара Эльбрус]] і Безенгійская сцяна (з ледніком Безенгі, 17 км). Ад паўночнага падножжа Вялікага Каўказа да [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкай упадзіны]] распасціраецца [[Перадкаўказзе]] з шырокімі [[Раўніна|раўнінамі]] і ўзвышшамі. На поўдзень ад Вялікага Каўказа размешчаны [[Калхідская нізіна|Калхідскага]] і [[Кура-Араксінская нізіна|Кура-Араксінская]] нізіны, Внутреннекартлийская раўніна і Курынская ўпадзіна, у межах якой знаходзяцца Алазань-Аўтаранская даліна і Кура-Араксінская нізіна. У паўднёва-ўсходняй частцы Каўказа — [[Талышскія горы]] (вышыня да 2492 м) з прылеглай [[Ленкаранская нізіна|Ленкаранскай нізінай]]. У сярэдзіне і на захадзе паўднёвай часткі Каўказа знаходзіцца Закаўказскае нагор'е, якое складаецца з хрыбтоў [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор'я]] (найвышэйшы пункт — г. [[Гара Арагац|Арагац]], 4090 м). Малы Каўказ злучаецца з Вялікім Каўказам Ліхскім хрыбтом, на захадзе аддзяляецца ад яго [[Калхідская нізіна|Калхідскай нізінай]], на ўсходзе — Курынскай упадзінай. Працягласць — каля 600 км, вышыня — да 3724 м. == Геалогія == Каўказ — складкаватая горы з некаторай вулканічнай актыўнасцю; сфармаваліся (як і [[Гімалаі]]) у эпоху Альпійскай складкаватасці (прыкладна 28-23 мільёнаў гадоў таму). Горы складаюцца сярод іншага з [[Граніт|граніту]] і [[Гнейс|гнейсамі]], перадгор'і ўтрымліваюць радовішчы нафты і прыроднага газу. Ацэненыя рэзервы: да 200 млрд барэляў нафты (для параўнання: у Саудаўскай Аравіі па ацэнцы 260 млрд барэляў{{Крыніца?|4|05|2017}}). З геафізічнай пункту гледжання, Каўказ ўтварае шырокую зону дэфармацыі, якая з'яўляецца часткай пояса сутыкнення кантынентальных пліт ад Альпаў да Гімалаяў. Архітэктоніку вобласці сфарміравана перамяшчэннем Аравійскай пліты на поўнач на [[Еўразійская пліта|Еўразійскую пліту]]. Прыціснутая Афрыканскай плітой, яна рухаецца кожны год прыкладна на некалькі сантыметраў. Таму ў канцы XX стагоддзя на Каўказе адбываліся вялікія землетрасенні з інтэнсіўнасцю ад 6,5 да 7 балаў па [[Магнітуда землетрасення|шкале Рыхтэра]], якія мелі катастрафічныя наступствы для насельніцтва і эканомікі ў рэгіёне. Больш за 25 тысяч чалавек загінулі ў [[Спітак|Спітаку]] ў Арменіі 7 снежня 1988 года, прыкладна 20 тысяч былі параненыя і прыкладна 515 тысяч засталіся без прытулку ([[Спітакскае землетрасенне]]). Вялікі Каўказ — грандыёзная складкаватая горная вобласць. У ядры яго залягаюць дакембрыйскі, [[Палеазой|палеазойскія]] і [[Трыясавы перыяд|трыясавыя]] пароды, якія паслядоўна акружаны юрскими, [[Мелавы перыяд|крэйдавымі]], [[Палеагенавы перыяд|палеагенавымі]] і [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] адкладамі. У сярэдняй (высакагорнай) часткі Каўказа старажытныя пароды выходзяць на паверхню. == Геаграфічная прыналежнасць == Няма выразнай дамоўленасці аб тым, ці з'яўляюцца Каўказскія горы часткай Еўропы ці Азіі. У залежнасці ад падыходу, самай высокай гарой Еўропы лічыцца адпаведна альбо Эльбрус (5642 м), альбо [[Гара Манблан|Манблан]] (4810 м) у [[Альпы|Альпах]], на італа-французскай мяжы{{Крыніца?|4|05|2017}}. Каўказскія горы знаходзяцца ў цэнтры Еўразійскай пліты (паміж Еўропай і Азіяй, калі лічыць Каўказ мяжой гэтых частак святла). Старажытныя грэкі бачылі [[Праліў Басфор|Басфор]] і Каўказскія горы як мяжу Еўропы. Пазней гэта меркаванне змянялася некалькі разоў па палітычных і эканамічных прычынах. У перыяд міграцыі і [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] праліў Басфор і рака [[Дон]] падзялялі два кантынента. Мяжа была вызначана шведскім афіцэрам і географам Філіпам Іаганам фон Страленбергам, які прапанаваў мяжу, якая ідзе праз вяршыні Урала, а затым ўніз па рацэ Эмбе да ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], да праходжання праз [[Кума-Маныцкая ўпадзіна|Кума-Маныцкую ўпадзіну]], якая знаходзіцца ў 300 км на поўнач ад Каўказскіх гор (гл. [[Мяжа Еўропа-Азія|Мяжа паміж Еўропай і Азіяй]]). У 1730 годзе гэты курс быў ухвалены рускім царом, і з тых часоў быў прыняты шматлікімі навукоўцамі. У адпаведнасці з гэтым вызначэннем, горы з'яўляюцца часткай Азіі і, згодна з гэтай кропцы гледжання, самая высокая гара Еўропы Манблан. З іншага боку, La Grande Encyclopédie<ref>31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год</ref> відавочна вызначае мяжу Еўропы і Азіі, на поўдзень ад абодвух каўказскіх хрыбтоў. Эльбрус і Казбек з'яўляюцца еўрапейскімі гарамі па дадзеным азначэнні. == Насельніцтва == На Каўказе жывуць больш за 50 народаў (напрыклад: [[абхазы]], [[аварцы]], адыгі (чаркесы), [[азербайджанцы]], [[армяне]], [[балкарцы]], [[даргінцы]],[[чачэнцы]], [[грузіны]], [[інгушы]], [[лакцы]], лезгіны, карачаеўцаў, [[асеціны]], табасараны і інш.), якія пазначаюцца як каўказскія народы. Яны кажуць на [[Каўказскія мовы|каўказскіх]], [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]], а таксама [[Алтайскія мовы|алтайскіх]] мовах. Этнаграфічна і лінгвістычна каўказскі рэгіён можна аднесці да самых цікавых абласцях свету. Пры гэтым заселеныя раёны часам выразна не падзеленыя адзін ад аднаго, паміж рознымі этнічнымі групамі. Вялікая частка народаў Каўказа з'яўляюцца [[Мусульмане|мусульманамі]]. [[Хрысціянін|Хрысціянамі]] з'яўляюцца рускія, грузіны, армяне, украінцы, а таксама вялікая частка абхазцаў і асецін. [[Армянская апостальская царква|Армянская Царква]] і [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінская Царква]] з'яўляюцца аднымі з самых старажытных хрысціянскіх цэркваў у свеце{{Крыніца?|4|05|2017}} і гуляюць важную ролю ў захаванні нацыянальнай самабытнасці гэтых народаў, якія на працягу апошніх стагоддзяў былі пад замежным кіраваннем (туркі, персы, рускія). == Вяршыні == [[Файл:Mount_Elbrus_May_2008.jpg|міні|150x150пкс|Гара Эльбрус.]] [[Файл:Bazarduzu_robl.JPG|міні|150x150пкс|Гара Базардюзю ў [[Дагестан|Дагестане]] і [[Азербайджан|Азербайджане]]]] [[Файл:Шалбуздаг.jpg|міні|150x150пкс|Гара Шалбуздаг ў [[Дагестан|Дагестане]]]] [[Файл:Aragats_in_snow.jpg|міні|150x150пкс|Вяршыня [[Гара Арагац|Арагац]] , у Арменіі. Самая высокая вяршыня ў гарах Малога Каўказа]] {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" align="center" !Вяршыня !Вышыня, у м !Каардынаты !Заўвагі |- align="center" |[[Гара Эльбрус|Эльбрус]] |5642 м |{{Coord|43|21|11|N|42|26|13|E|type:mountain(5642)_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] і [[Карачаева-Чаркесія]], найвышэйшы пункт Расіі і Еўропы |- align="center" |'''[[Гара Дыхтаў|Дыхта́ў]]''' |5204 м |{{Coord|43|03|09|N|43|07|53|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Коштантаў |5152 м |{{Coord|43|03|00|N|43|12|43|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, [[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |Пік Пушкіна |5100 м |{{Coord|43|00|51|N|43|04|12|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Джангітаў |5085 м |{{Coord|43|01|18|N|43|03|17|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |[[Гара Шхара|Шхара]] |5201 м |{{Coord|42|59|58|N|43|06|42|E|type:mountain_region:GE}} |Безенгі Кабардзіна-Балкарыя (Расія), найвышэйшы пункт [[Грузія|Грузіі]] |- align="center" |[[Гара Казбек|Казбек]] |5034 м |{{Coord|42|42|26|N|44|29|56|E|type:mountain_region:GE}} |[[Грузія]], Расія (найвышэйшы пункт [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]]) |- align="center" |Міжыргі Заходняя |5025 м |{{Coord|43|03|00|N|43|10|00|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Тэтнульд |4974 м |{{Coord|43|01|52|N|42|59|34|E|type:mountain_region:GA}} |[[Верхняя Сванеція|Сванеція]], Грузія |- align="center" |Катын-тау |4970 м |{{Coord|43|01|50|N|43|02|08|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Пік Шата Руставелі |4960 м |{{Coord|43|01|33|N|43|02|36|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" |Гестола |4860 м |{{Coord|43|02|54|N|43|01|28|E|type:mountain_region:RU}} |Безенгі, Кабардзіна-Балкарыя |- align="center" | [[Джымара]] | 4780 м | {{Coord|42|43|9|N|44|24|59|E}} |Грузія, Паўночная Асеція (Расія) |- align="center" |Ушба |4690 м |{{Coord|43|07|37|N|42|38|56|E|type:mountain_region:RU}} | Сванеція, Грузія |- align="center" |Гюльчы-Тау |4447 м |{{Coord|42|59|40|N|43|23|38|E|type:mountain_region:RU}} |[[Кабардзіна-Балкарыя]] |- align="center" |[[Гара Тэбуласмта|Тэбуласмта]] |4493 м |{{Coord|42|34|24|N|45|18|43|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Чачня|Чачні]] |- align="center" |[[Гара Базардзюзю|Базардюзю]] |4466 м |{{Coord|41|12|40|N|47|51|47|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Дагестан|Дагестана]] і [[Азербайджан|Азербайджана]] |- align="center" |Шан |4451 м |{{Coord|42|40|33|N|44|45|27|E|type:mountain_region:RU}} |найвышэйшы пункт [[Інгушэція|Інгушеціі]] |- align="center" |[[Адай-Хох]] |4408 м |{{Coord|42|44|50|N|43|52|01|E|type:mountain_region:RU}} |[[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція<br> ]] |- align="center" |Дзіклосмта |4285 м |{{Coord|42|29|32|N|45|46|51|E|type:mountain_region:RU}} |[[Чачня]] |- align="center" |Шахдаг |4243 м |{{Coord|41|16|21|N|48|00|16|E|type:mountain_region:RU}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Туфандаг |4191 м |{{Coord|41|09|40|N|47|59|30|E|type:mountain_region:AZ}} |[[Азербайджан]] |- align="center" |Шалбуздаг |4142 м |{{Coord|41|20|01|N|47|47|50|E|type:mountain_region:RU}} | [[Дагестан]] |- align="center" |[[Гара Арагац|Арагац]] |4094 м |{{Coord|40|30|0|N|44|12|0|E|type:mountain_region:AM}} |найвышэйшы пункт [[Арменія|Арменіі]] |- align="center" |[[Дамбай-Ульген]] |4046 м |{{Coord|43|14|35|N|41|43|40|E|type:mountain(4046)_region:RU}} |[[Карачаева-Чаркесія]], Дамбай |} [[Файл:Shakhdag.jpg|міні|Вяршыня Шахдаг ў [[Азербайджан|Азербайджане]]]] == Рэкі і вадаёмы == [[Файл:Kezenoy-lake.jpg|міні|300x300пкс| Возера Кезенойам.]] * [[Бзыб]] * [[Кадоры|Кадор]] * [[Інгуры|Інгур (Інгуры)]] * Рыёні, * Мзымта ''Азоўскага'': * [[Кубань]], і ''Каспійскага'' мораў: * [[Кума]] ** Падкумок * [[Кура (рака)|Кура]] ** [[Аракс]] ** Ліяхва (Вялікая Ліяхві) * Самурая * Сулака ** Аварскае Койсу ** Андыйскае Койсу * [[Церак]] ** [[Сунжа (рака)|Сунжа]] *** Аргун ** [[Малка (прыток Церака)|Малка]] (біфуркацыі → Кура) *** [[Баксан (рака)|Баксан]] **** [[Чэгем (рака)|Чэгем]] **** [[Чэрэк]] Возера [[Севан]] з'яўляецца адным з самых вялікіх азёр у рэгіёне. На Каўказе знаходзіцца адзін з самых высокіх [[Вадаспад|вадаспадаў]] Расіі — вадаспад Зейгалан у [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] ў даліне ракі Мідаграбіндон. Яго вышыня — каля 600 м. == Фауна == Акрамя паўсюдна распаўсюджаных дзікіх жывёл сустракаюцца [[Дзік|дзікі]], [[Серна|серны]], [[горныя казлы]], а таксама [[Беркут|беркуты]]. Акрамя таго, досыць часта{{Крыніца?|4|05|2017}} сустракаюцца дзікія [[Мядзведзевыя|мядзведзі]], колькасць якіх у асобных цяснінах дасягае дзясяткаў асобін. Вельмі рэдка сустракаецца каўказскі [[леапард]] (''Panthera pardus ciscaucasica''), які переоткрывался толькі ў 2003 годзе. Таксама рэдка сустракаецца рысь. Апошні раз яе бачылі ў 2009 годзе. У гістарычны перыяд былі таксама [[Леў|азіяцкія львы]] і каспійскія тыгры, але ў пачатку нашай эры былі выкараненыя цалкам. Падвід еўрапейскага [[Зубр еўрапейскі|зубра]], каўказскі зубр, вымер ў [[1925|1925 годзе]]. Апошні асобнік каўказскага [[Лось|лася]] быў забіты ў [[1810|1810 годзе]]. На Каўказе вельмі шмат відаў [[Беспазваночныя|беспазваночных жывёл]], да прыкладу, прыкладна 1000 відаў павукоў там пацверджаны да гэтага часу<ref>[http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all Кавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211173748/http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists?region=1&country=all |date=11 лютага 2009 }}</ref>. == Флора == На Каўказе 6349 відаў кветкавых раслін, у тым ліку 1600 мясцовых відаў. 16 відаў горных раслін зарадзіліся на Каўказе. Гіганцкі баршчэўнік, які лічыцца ў Еўропе неафітам, захопніцкіх выглядам, адбываецца з гэтага рэгіёна. Ён імпартаваўся ў [[1890|1890 годзе]] як дэкаратыўнае расліна ў Еўропу. Біяразнастайнасць Каўказа падае з трывожнай хуткасцю. Горны рэгіён з пункту гледжання аховы прыроды, адзін з 24 найбольш уразлівых рэгіёнаў на Зямлі. == Краіны і Рэгіёны == [[Файл:Georgia,_Khevi,_Suatisi_Valley_-_Village_Suatisi.jpg|міні|300x300пкс|Даліна ракі ў Трусаўскай цясніне, Грузія]] [[Файл:Shatili_valley.jpg|міні|300x300пкс|Аргунская цясніна, Чачня]] {| style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="20%" | * [[Азербайджан]] * [[Арменія]] * [[Грузія]] | width="20%" | * [[Расія]]: ** [[Адыгея]] ** [[Дагестан]] ** [[Інгушэція]] ** [[Кабардзіна-Балкарыя]] ** [[Карачаева-Чаркесія]] ** [[Краснадарскі край]] ** [[Паўночная Асеція|Паўночная Асеція-Аланія]] ** [[Стаўрапольскі край]] ** [[Чачня]] | width="20%" | * ''[[Паўднёвая Асеція]]'' * ''[[Абхазія]]'' |} == Гарады == [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_The_Caucasus.jpg|міні|300x300пкс|''Каўказ''. [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І. К.]] [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі]].]] {| class="" style="margin-bottom: 10px;" width="60%" | width="33%" | * [[Адыгейск]] * [[Алагір]] * [[Аргун]] * [[Баксан]] * [[Баку]] * Батумі * [[Берд]] * [[Буйнакск]] * [[Ванадзор]] * [[Уладзікаўказ]] * Габеля * [[Гагра]] * [[Галі (Абхазія)|Гал]] * [[Геленджык]] * [[Горы (Грузія)|Горы]] * [[Гарачы Ключ]] * [[Грозны]] * [[Губы|Губа]] * [[Гудаута]] * [[Гудэрмес]] * Гурджаані * [[Гюмры]] * [[Гянджа]] * [[Дагестанскія Агні]] * [[Дзербент]] * [[Душэты|Душеты]] * [[Ерэван]] * [[Есентукі]] ! width="33%" | * [[Жалезнаводск]] * [[Зугдыды]] * [[Ізбербаш]] * [[Карабулак (горад)|Карабулак]] * [[Карачаеўск]] * [[Каспійск]] * [[Кваісі|Квайса]] * [[Кізілюрт]] * [[Кізляр]] * [[Кіславодск]] * [[Кутаісі]] * Кусары * [[Краснадар]] * Ленінгор * [[Магас]] * [[Майкоп]] * [[Малгабек]] * [[Мардакерт]] * [[Махачкала]] * [[Мінеральныя Воды]] * [[Назрань]] * [[Нальчык]] * [[Нарткала]] * [[Нявіннамыск]] | width="33%" | * Новарасійск * Очамчыра * Поці * Прахладны * [[Пяцігорск]] * Руставі * [[Стаўрапаль]] * [[Сочы]] * Сумгаіт * Сцепанакерт * Сухум * Урус-Мартан * [[Тбілісі]] * Церак * Тэлаві * Туапсэ * Тырныауз * Хасавюрт * Ткуарчал * Цхінвал * Чаркеск * Ленкарань * Хачмаз * Худат * Хызы * Шэмахы * Шэкі * Шуша * Южна-Сухакумск |} == Клімат == [[Файл:Svaneti,_georgia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Паўночна-Заходняя Грузія]] Клімат на Каўказе адрозніваецца як па вертыкалі (па вышыні), так і па гарызанталі (па шыраце і месцазнаходжанні). Тэмпература звычайна памяншаецца па меры павелічэння вышыні і набліжэння да мора. Сярэдняя гадавая тэмпература ў [[Сухумі]] ([[Абхазія]]) на ўзроўні мора складае 15 градусаў па Цэльсіі, а на схілах гары [[Гара Казбек|Казбек]], на вышыні 3700 м, сярэдняя гадавая тэмпература паветра апускаецца да -6,1 градуса па Цэльсіі. На паўночным схіле Вялікага Каўказскага хрыбта на 3 градусы па Цэльсіі халадней, чым на паўднёвых схілах. У высакагорных раёнах Малога Каўказа ў Арменіі, Азербайджане і Грузіі адзначаны рэзкі кантраст тэмператур паміж летам і зімой у сувязі з больш кантынентальным кліматам. Колькасць ападкаў ўзрастае з усходу на захад у большасці раёнаў. Вышыня над узроўнем мора таксама гуляе важную ролю: у гарах звычайна выпадае больш ападкаў, чым у нізінных раёнах. Паўночна-ўсходнія рэгіёны ([[Дагестан]]) і паўднёвая частка Малога Каўказа з'яўляюцца сухімі. Абсалютны мінімум штогадовых ападкаў складае 250 мм, у паўночна-ўсходняй частцы [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]]. Заходняя частка Каўказа характарызуецца высокім колькасцю ападкаў. На паўднёвым схіле Вялікага Каўказскага хрыбта больш ападкаў, чым на паўночных схілах. Гадавое колькасць ападкаў у заходняй частцы Каўказу вагаецца ад 1000 да 4000 мм, тады як ва Ўсходнім і Паўночным Каўказе ([[Чачня]], [[Інгушэція]], [[Кабардзіна-Балкарыя]], Асеція, [[Кахетыя|Кахеці]], [[Картлі]], і г. д.) колькасць ападкаў вагаецца ад 600 да 1800 мм. Абсалютны максімум штогадовых ападкаў — 4100 мм у раёне [[Месхетыя|Месхетыі]] і [[Аджарыя|Аджарыі]]. Ўзровень ападкаў на Малым Каўказе (поўдзень Грузіі, Арменіі, захад Азербайджана), не уключаючы Месхетыю, вар'іруецца ад 300 да 800 мм у год. Каўказ вядомы вялікай колькасцю снегападаў, хоць схілы з наветранага боку атрымліваюць значна менш снегу. Гэта асабліва прыкметна на Малым Каўказе, які ў некаторай ступені ізаляваны ад уплыву вільготнасці, якая паступае з Чорнага мора, і атрымлівае значна менш ападкаў (у тым ліку ў выглядзе снегу), чым у гарах Вялікага Каўказа. У сярэднім зімой снежны полаг у гарах Малога Каўказа вагаецца ад 10 да 30 см У гарах Вялікага Каўказа (у прыватнасці, на паўднёва-заходнім схіле) адзначаны моцныя снегапады. Лавіны з'яўляюцца частым з'явай з лістапада па красавік. Снежнае покрыва ў некаторых рэгіёнах ([[Верхняя Сванеція|Сванеціі]], у паўночнай частцы Абхазіі) можа дасягаць 5 метраў. Раён Ачышхо з'яўляецца самым снежным месцам на Каўказе, снежны полаг якога дасягае глыбіні 7 метраў. === Ландшафт === [[Файл:Azerbajiani_landscape_-_Another_version.jpg|міні|300x300пкс|Даліна Хыналыг ў Азербайджане]] Каўказскія горы маюць разнастайны ландшафт, які ў асноўным змяняецца па вертыкалі і залежыць ад адлегласці ад вялікіх вадаёмаў. Рэгіён ўтрымлівае відаў раслін, жывёл, пачынаючы ад субтрапічных нізка-узроўневых балот і [[Лес|лясоў]] леднікоў (Заходні і Цэнтральны Каўказ) і канчаючы высакагорнымі паўпустыні, стэпамі і альпійскімі лугамі на поўдні (у асноўным, Арменія і Азербайджан). На паўночных схілах Вялікага Каўказа на больш нізкіх вышынях распаўсюджаны дуб, граб, клён і ясень, а на ўзвышшах пераважае бярозавыя і сасновыя лясы. Некаторыя з самых нізкіх раёнаў і схілаў пакрытыя стэпамі і лугамі. На схілах Паўночна-Заходняга Вялікага Каўказа (Кабардзіна-Балкарыя, Карачаева-Чаркесія і г. д.) таксама ўтрымліваюць яловыя і піхтавыя лясы. У высакагорнай зоне (каля 2000 метраў над узроўнем мора) пераважаюць лесу. Вечная мерзлата (ледавік) звычайна пачынаецца прыкладна на вышыні 2800-3000 метраў. На паўднёва-ўсходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаны бук, дуб, клён, граб і ясень. Букавыя лясы, як правіла, дамінуюць на вялікіх вышынях. На паўднёва-заходнім схіле Вялікага Каўказа распаўсюджаныя дуб, бук, каштан, граб і вяз на больш нізкіх вышынях, хваёвыя і [[Мяшаныя лясы|змешаныя лясы]] (елка, піхта і бук) — на вялікіх вышынях. Вечная мерзлата пачынаецца на вышыні 3000-3500 м. == Гл. таксама == * [[Каўказскія мовы]] * [[Каўказ]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Каўказскі хрыбет}} * Zaur Gasimov, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO — European History Online], Майнц: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160219021834/http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php |date=19 лютага 2016 }}, 2011, проверено 16 юния 2011. * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoEEoz Кавказские горы] на сервисе [[Яндэкс.Панарамы|Яндэкс. Панарамы]] * [https://www.youtube.com/watch?v=YOTCpCmL0s8&list=UUfO3ZILeZ56gRfqlUUwyueQ Документальный фильм «Природа Кавказа»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Каўказскія горы| ]] 6mdc8jvmjlquv9the8mefup16wdu0ia 0 531386 5201456 5201215 2026-09-17T14:38:07Z M.L.Bot 261 5201456 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкілэ''', '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, ням. Uexküll) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны і першы цэнтрам каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 года. Сюды здзяйсняў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдалыя аблогі мураванага замка ў 1203 і 1206 гадах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] cp4lt7y8i9n40y5030ywg6j2pps6zcw 5201462 5201456 2026-09-17T14:49:34Z M.L.Bot 261 5201462 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкілэ''', '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны і першы цэнтрам каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 года. Сюды здзяйсняў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдалыя аблогі мураванага замка ў 1203 і 1206 гадах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] hubajnidcxr2yli9xxrxpfggvzviuf1 5201464 5201462 2026-09-17T14:53:01Z M.L.Bot 261 5201464 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкілэ''', '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны, першы цэнтр каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 года. Сюды здзяйсняў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдала абложваў мураваны замак у 1203 і 1206 гадах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] lyi1enr15jvu2nozqabcda25zaw0jgr 5201465 5201464 2026-09-17T14:56:09Z M.L.Bot 261 5201465 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкіле''', '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр[[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны, першы цэнтр каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 года. Сюды здзяйсняў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдала абложваў мураваны замак у 1203 і 1206 гадах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] pqwss30rj7sob3u0hwld6w7izx2zyv3 5201466 5201465 2026-09-17T14:56:42Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Ікшкілэ]] у [[Ікшкіле]] па-над перасылкай: паводле БЭ 5201465 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкіле''', '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр[[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны, першы цэнтр каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 года. Сюды здзяйсняў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдала абложваў мураваны замак у 1203 і 1206 гадах. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] pqwss30rj7sob3u0hwld6w7izx2zyv3 5201468 5201466 2026-09-17T15:02:14Z M.L.Bot 261 5201468 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкіле'''<ref>Напісанне '''Ікшкіле''' паводле: Латвія // БЭ у 18 т. -- Т. 9. -- С. 150.</ref>, '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр[[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцёла ў 2001 годзе. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны, першы цэнтр каталіцкага місіянерства і [[Рыжскае біскупства|біскупства]] з 1182 года. У 1203 і 1206 гадах сюды здзяйсніў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдала абложваў мураваны замак. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] 5altidca00wo2gxnefm5wszx9d6zdl7 5201469 5201468 2026-09-17T15:03:47Z M.L.Bot 261 5201469 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкіле'''<ref>Напісанне '''Ікшкіле''' паводле: Латвія // БЭ у 18 т. -- Т. 9. -- С. 150.</ref>, '''Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, {{lang-de|Uexküll}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцёла ў 2001 годзе. ]] Месца першага пасяленне немцаў у нізоўях Дзвіны, першы цэнтр каталіцкага місіянерства і [[Рыжскае біскупства|біскупства]] з 1182 года. У 1203 і 1206 гадах сюды здзяйсніў паходы полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]], у тым ліку няўдала абложваў мураваны замак. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] m1n4q2jz9e46f0f13t4aqpjblkoc3dm 0 531387 5201648 2873596 2026-09-18T01:59:28Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ікшкіле]] 5201648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ікшкіле]] opqsqxvg7nim9edesl7d9jfwptjih2v 0 549578 5201499 5067095 2026-09-17T16:03:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201499 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Каўказскі фронт |частка = [[Першая сусветная вайна]] |выява = |памер = |загаловак = Баявыя дзеянні на Каўказскім фронце ў [[1915]] — [[1916]] гадах |дата = {{СС|1|лістапада||19|кастрычніка}} [[1914]] — [[30 кастрычніка]] [[1918]] |месца = [[Закаўказзе]], [[Заходняя Арменія]] |прычына = Уступленне Асманскай імперыі ў Першую сусветную вайну |casus belli = |вынік = Вывад рускіх войскаў з Турцыі і Персіі, утварэнне самастойных дзяржаў у [[Закаўказзе]]. |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>[[Файл:Flag of Administration of Western Armenia.svg|border|22px]] [[Адміністрацыя Заходняй Арменіі|Заходняя Арменія]] ---- {{Сцяг|Брытанская імперыя}} [[Брытанская імперыя]]<br> {{Сцяг Арменіі}} [[Рэспубліка Арменіі|Дэмакратычная Рэспубліка Арменія]]<br> {{Сцяг|Грузія|1918}} [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка]]<br> [[Файл:Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg|border|22px]] [[Дыктатура Цэнтракаспія]]<br>[[Бакінская камуна]] |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Асманская імперыя}}<br>{{Сцяг|Азербайджан|1918(1)}} [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]<br>[[Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|border|22px]] [[Горская рэспубліка]] |камандзір1 = {{сцяг Расіі}} [[Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкаў|І. В. Варанцоў-Дашкаў]] {{Сцяг Расіі}} [[Аляксандр Захар’евіч Мышлаеўскі|А. З. Мышлаеўскі]] {{Сцяг Расіі}} [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|М. М. Юдзеніч]] <br> (са студзеня 1915 г.) {{Сцяг Расіі}} [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы]] <br> (са жніўня 1915 г.) {{Сцяг Расіі}} [[Міхаіл Аляксеевіч Пржэвальскі|М. А. Пржэвальскі]] <br> {{Сцяг Расіі}} [[Яўген Васільевіч Лебядзінскі|Е. В. Лебядзінскі]] <br> {{Сцяг Расіі}} {{Сцяг Арменіі}} [[Андранік Таросавіч Азанян|А. Т. Азанян]] |камандзір2 = {{сцяг Асманскай імперыі}} [[Энвер-паша]]<br>{{сцяг Асманскай імперыі}} [[Вехіп-паша]]<br>{{сцяг Асманскай імперыі}} [[Хафыз хакка-паша]] {{KIA}}<br> {{сцяг Асманскай імперыі}} [[Фаік-паша]] {{KIA}} |сілы1 = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br> На 1914: 170&nbsp;000 чалавек На 1916: 702&nbsp;000 чалавек Усяго 1&nbsp;000&nbsp;000 чалавек. |сілы2 = {{Сцягафікацыя|Асманская імперыя}}<br> На 1914: 190&nbsp;000 чалавек. |страты1 = невядома |страты2 = невядома |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны}} {{Блізкаўсходні тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны}} {{Руска-турэцкія войны}} '''Каўка́зскі фронт''' — адзін з [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|франтоў]] і важны [[тэатр ваенных дзеянняў]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ([[1914]]—[[1918]]). Першапачаткова фронт пралягаў уздоўж [[Расійская імперыя|расійска]]-[[Асманская імперыя|турэцкай]] мяжы ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] праз [[Ван (возера)|возера Ван]] да [[Урмія (возера)|возера Урмія]], аднак затым ахапіў таксама тэрыторыі паўночна-заходняга [[Іран]]а, [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]а і [[Дагестан]]а. За год да заканчэння Першай сусветнай вайны ў Расіі адбылася рэвалюцыя, у выніку чаго асноўнае супрацьстаянне турэцкай арміі склалі [[Армянскі корпус (Расійская імперыя)|армянскія фарміраванні]]. Ускладненне вайны міжканфесійнымі і міжэтнічных фактарамі спрыялі выбухаў гвалту ([[генацыд армян]], [[Генацыд грэкаў|генацыд пантыйскіх грэкаў]], [[сакавіцкія падзеі ў Баку (1918)]], [[Разня армян у Баку (1918)|разня армян у Баку]], [[шамхорская разня]]). == Перадгісторыя == У 1914 годзе на пачатку вайны тэрыторыя сучасных [[Грузія|Грузіі]], [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а ўваходзілі ў склад Расійскай імперыі як [[Тыфліская губерня|Тыфліская]], [[Эрыванская губерня|Эрыванская]] і [[Бакінская губерня|Бакінская]] губерні. Акрамя таго, Расіі таксама належалі некаторыя прыгранічныя тэрыторыі сучаснай Турцыі ([[Карская вобласць]]) і Грузіі ([[Батумская вобласць]]). Расійска-турэцкая мяжа сфарміравалася ў [[1878]] годзе па выніку [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|апошняй руска-турэцкай вайны]]. [[2 жніўня]] [[1914]] года быў падпісаны [[Германа-турэцкі саюз|германа-турэцкі саюзны дагавор]]. [[6 жніўня]] 1914 года [[Асманская імперыя]] падпісала сакрэтнае пагадненне з Германіяй, адно з палажэнняў якога прадугледжвала змяненне ўсходніх межаў Асманскай імперыі для стварэння калідора, які вядзе да мусульманскіх народаў Расіі (Горцы Каўказа, татары Каспійска-Волжскага раёна і Заходняй Сібіры, мусульмане Туркестана), што мела на ўвазе ліквідацыю армянскай прысутнасці на гэтых тэрыторыях. Германія ўзяла на сябе абавязацельства спрыяць рэалізацыі турэцкіх тэрытарыяльных прэтэнзій — «выправіць усходнія межы Атаманскай імперыі такім чынам, каб забяспечыць непасрэдны судотык Турцыі з жывучым у Расіі мусульманскім насельніцтвам»<ref>Германо-турецкое Соглашение о союзе, заключённое в Константинополе 6 августа 1914 года. Нота германского посла в Константинополе Вильгельма на имя турецкого правительства // Ключников Ю. В., Сабанин А. В. Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. Ч. 2. М., 1926. С. 17.</ref><ref>Richard G. Hovannisian. The Armenian People from Ancient to Modern Times. — Palgrave Macmillan, 1997. — Vol. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. — P. 239—245. — 493 p. — ISBN 0312101686, ISBN 9780312101688.</ref><ref>Stephan H. Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // Hovannisian. The Armenian genocide: history, politics, ethics. — P. 68—69.</ref>. [[10 жніўня]] ў праліў [[Дарданэлы]] ўвайшлі нямецкія крэйсера «[[SMS Goeben (1911)|Гёбен]]» і «[[SMS Breslau|Брэслау]]», якія збеглі ад пераследу брытанскага флота ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Тым не менш большасць членаў турэцкага ўрада, у тым ліку вялікі візір, усё яшчэ выступалі супраць вайны. Тады ваенны міністр [[Энвер-паша]] разам з нямецкім камандаваннем пачаў вайну без згоды астатніх членаў урада, паставіўшы краіну перад фактам, які адбыўся. [[16 кастрычніка]] турэцкі крэйсер «Гамідзіе» падышоў да [[Новарасійск]]у. Спыніўшыся каля горада, крэйсер спусціў шлюпку, на якой у Наварасійск прыбылі два турэцкіх марскіх афіцэра. Яны запатрабавалі ад мясцовых уладаў здачы горада і перадачы ім усіх казённых сродкаў і маёмасці. У адказ мясцовыя ўлады арыштавалі абодвух турэцкіх афіцэраў. Не дачакаўшыся іх вяртання, крэйсер зняўся з якара і сышоў. Пазней некалькімі стрэламі з надышоўшага турэцкага мінаносца ў порце быў затоплены параход Расійскага тав-ва «Мікалай». На беразе былі пашкоджаныя цыстэрны з нафтай, якая загарэлася<ref>(http://www.odin-fakt.ru/iskry/_43_jurnala_iskry_god1914/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911180750/http://odin-fakt.ru/iskry/_43_jurnala_iskry_god1914/ |date=11 верасня 2017 }})</ref>. 29 і 30 кастрычніка 1914 года турэцкі флот абстраляў [[Севастопаль]], [[Адэса|Адэсу]], [[Феадосія|Феадосію]] і [[Новарасійск]] (у Расіі гэта падзея атрымала неафіцыйную назву «Севастопальская пабудка»). Мэтамі Расійскай імперыі ў дачыненні да Турцыі (на рэалізацыю якіх далі афіцыйнае згоду асноўныя саюзнікі Расіі — Францыя і Вялікабрытанія) было ўстанаўленне кантролю над пралівамі Басфор і Дарданэлы, а па-другое, уключэнне ў свой склад паўночна-ўсходніх раёнаў Турцыі аж да Сінопа<ref>Соглашение о разделе Азиатской Турции 1916 года // Сборник договоров России с другими государствами: 1856—1917. М., 1952. С. 448, 450.</ref> з наступным адміністрацыйным іх аб’яднаннем з армянскімі землямі, якія ўжо знаходзяцца ў складзе Расіі, і з стварэннем на гэтых тэрыторыях аўтаномнай армянскай дзяржавы ў складзе Расіі<ref name="клин">''Клинов А. С.'' Вопросы северо-восточной границы Турции // Голос минувшего. Кубанский исторический журнал. 2010. № 1/2. С. ?</ref>. == Суадносіны сіл == === Асманская імперыя === [[Файл:ENPER_PASHA_WARMINISTER.jpg|злева|міні|[[Энвер-паша]]]] [[Германія]] забяспечвала турэцкую армію неабходнымі для вядзення вайны ваенна-тэхнічнымі рэсурсамі, а Асманская імперыя дала свае людскія рэсурсы, задзейнічаўшы на рускім фронце [[3-я армія (Асманская імперыя)|3-ю армію]], якую на пачатковым этапе ўзначаліў сам ваенны міністр [[Энвер-паша]] (начальнік штаба — нямецкі генерал Ф. Бронзарт фон Шэлендорф). 3-я армія, якая налічвала каля 100 батальёнаў пяхоты, 35 эскадронаў конніцы і да 250 гармат, займала пазіцыі ад чарнаморскага ўзбярэжжа да [[Масул]]а, пры гэтым асноўная частка сілаў была сканцэнтраваная на левым флангу супраць рускай Каўказскай арміі. На баку Турцыі таксама змагалася курдская ірэгулярная конніца і, у канцы вайны, азербайджанская [[Каўказская ісламская армія]]. Турэцкая армія (у тым ліку войскі, дзейнічаючыя у Персіі) на Каўказскім фронце да канца [[1914]] года налічвала 190 тысяч салдат і афіцэраў, размеркаваных па 160 [[батальён]]ах і 128 эскадронаў пры 300 гарматах і 10 тысяч курдскіх коннікаў. Да 1 ліпеня [[1916]] года налічвала 309 [[батальён]]аў пяхоты з артылерыяй, 156 эскадронаў і сотняў і каля 12 тысяч [[Курды|курдаў]]<ref>''Масловский Е. В.'' [http://coollib.com/b/322750 Мировая война на Кавказском фронте, 1914—1917 г: стратегический очерк.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212110027/https://coollib.com/b/322750 |date=12 снежня 2019 }} — М. :Вече, 2015. — С. 474—483— 544 с. — ISBN 978-5-4444-1754-6.</ref>. Турэцкі батальён складаўся з трох рот, тры батальёна ўтваралі полк, тры палка — дывізію, і дзве ці тры дывізіі — корпус. === Расійская імперыя === [[Файл:Н.Н._Юденич.jpg|міні|377x377пкс|[[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Генерал Юдзеніч]]]] [[Каўказская армія (Першая сусветная вайна)|Расійская Каўказская армія]] засяродзіла на [[Карс]]кім накірунку каля 6 дывізій і на Эрыванскім накірунке каля 2 дывізій і конніца ў раёне Ігдыра. Камандуючым Каўказскай арміяй працяглы час быў [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|генерал Юдзеніч]]. Флангі прыкрываліся невялікімі самастойнымі атрадамі з памежнай варты, казакоў і армянскага апалчэння. Усяго ў склад Каўказскай арміі (уключаючы [[1-ы Каўказскі кавалерыйскі корпус|Пярсідскі экспедыцыйны корпус]]) да канца 1915 года ўваходзіла 129 [[батальён]]аў, 8 артылерыйскіх батальёнаў, 384 гарматы, 240 кавалерыйскіх сотняў і эскадронаў, 2 добраахвотніцкія конныя сотні, 48 дружын апалчэння, 4 армянскія добраахвотніцкія дружыны, 18,5 інжынерных рот, асобная кулямётная каманда, 1 авіяцыйны атрад, 1 этапны батальён, 1 паветраплавацельная рота<ref>''Масловский Е. В.'' [http://coollib.com/b/322750 Мировая война на кавказском фронте, 1914—1917 г: стратегический очерк.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212110027/https://coollib.com/b/322750 |date=12 снежня 2019 }} — М. :Вече, 2015. — С. 463—468 — 544 с. — ISBN 978-5-4444-1754-6</ref>. Колькасць рускай арміі на Каўказе на пачатак вайны ацэньваецца ў 170 тысяч чалавек<ref>{{Cite web |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1023771/9/Shirokorad_-_Gruziya._Zakavkazskiy_tupik.html |title=ЗАКАВКАЗЬЕ В ГОДЫ ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ |access-date=13 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215001040/https://www.e-reading.club/chapter.php/1023771/9/Shirokorad_-_Gruziya._Zakavkazskiy_tupik.html |archivedate=15 снежня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У ходзе вайны ўсё больш самастойнае значэнне набывалі армянскія ўзброеныя фарміравання. План Варанцова-Дашкава прадугледжваў стварэнне ваенізаваных армянскіх атрадаў пад расійскім камандаваннем. Стварэннем армянскіх дружын (добраахвотніцкіх атрадаў) займалася Армянскае нацыянальнае бюро ў [[Тбілісі|Тыфлісе]], якое знаходзілася пад моцным уплывам «[[Дашнакцуцюн]]». Агульная колькасць армянскіх добраахвотнікаў склала да 25 тысяч чалавек пад камандаваннем вядомых кіраўнікоў армянскага нацыянальнага руху на тэрыторыі [[Заходняя Арменія|Заходняй Арменіі]]. Найбольш прыкметнай фігурай сярод асманскіх армянаў быў лідар блока АРФ у турэцкім парламенце і ўдзельнік захопу Оттоманского банка [[Гарегин Пастермаджан|Гарэгін Пастэрмаджан]] (Армэн Гаро)<ref name="Bloxham_72-73">{{кніга|аўтар=Donald Bloxham|частка=|загаловак=THE GREAT GAME OF GENOCIDE|выдавецтва=Oxford University|том=|год=2005|спасылка=|старонкі=72—73|isbn=}}</ref>. З пачаткам Першай сусветнай вайны і абвяшчэннем Расіяй амністыі для дашнакцаканаў Армэн Гаро прыняў актыўны ўдзел у фарміраванні армянскіх добраахвотных дружын у складзе рускай арміі. Анаталійскія армяне, са свайго боку, рыхтаваліся да самаабароне, атрымліваючы падтрымку з Расіі<ref>Bloxham. The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — P. 71—75.</ref>. Усяго было сфарміравана чатыры дружыны агульнай колькасцю да 9 тысяч салдат і афіцэраў, уліўшыхся ў шэрагі дзеючай арміі на розных участках Каўказскага фронту. У другой палове 1916 года армянскія добраахвотніцкія дружыны былі распушчаны і пераўтвораныя ў асобныя батальёны, колькасць якіх узрасла да шасці, а да сярэдзіны ліпеня 1917 года па прапанове армянскіх грамадскіх арганізацый [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Тбілісі|Тыфліса]] яны былі разгорнутыя ў палкі. Да кастрычніка 1917 года на Каўказскім фронце дзейнічалі ўжо дзве армянскія дывізіі. == Армянскае пытанне == [[Файл:Armenia_between_russian_and_ottoman_empires.png|міні|280x280пкс|Тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Асманская імперыя|Атаманскай імперыі]], населеныя армянамі, перад пачаткам Першай сусветнай вайны.]] Як адзначае Маслоўскі, да [[1896]] года «армянскага пытання ў Турцыі не існавала», так як армяне карысталіся пэўнымі правамі як [[Миллет|мілет]], аднак пасля таго, як прыбыўшыя з Лондана армянскія рэпатрыянты зладзілі крывавую правакацыю супраць курдаў, што спрыяла незагойнаму вітку напружанасці<ref>[https://coollib.com/b/322750/read#t3 Великая война на Кавказском фронте. 1914—1917 гг.]</ref>. Кіраўніцтва Турцыі нават спрабавала прыцягнуць заходніх армян на свой бок і прапаноўвала ім ствараць добраахвотніцкія атрады ў складзе турэцкай арміі і схіліць усходніх армян да сумеснага выступлення супраць Расіі. Гэтым планам, аднак, не наканавана было ажыццявіцца. Расійскія ўлады звярталіся да падобных схемаў. Міністр замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргей Сазонаў]] лічыў, што «пажадана падтрымліваць самыя цесныя адносіны з армянамі і курдамі з мэтай... выкарыстоўваць іх у любы момант» у выпадку пачатку вайны. Па яго плане, на выпадак вайны меркавалася забяспечыць зброяй насельніцтва па той бок турэцкай мяжы. Кіраўніцтва «Дашнакцуцюн», аднак, заявіла, што армяне па абодва бакі мяжы ў будучай вайне павінны заставацца лаяльнымі свайму ўраду<ref>Stephan Astourian. The Armenian Genocide: An Interpretation // The History Teacher. — Society for the History of Education, 1969. — Vol. 23, № 2 (Feb., 1990). — P. 111—160.</ref>. Да 1914 года [[Расійская імперыя|Расія]] ў ваенна-палітычным дачыненні дасягнула надзвычай буйных вынікаў у [[Заходняя Арменія|Турэцкай (Заходняй) Арменіі]], дамогшыся правядзення Турцыяй рэформаў у армянскіх вілайетах<ref>''{{Кніга:Корсун М.Г.:ПСВ на Каўказскім фронце}} С.13 — 98 с.</ref><ref>Гаворка ідзе аб падпісаным г. Гулькевічам і Саід-Халімам 26 студзеня 1914 года Дагавора аб правядзенні рэформаў у Арменіі.</ref><ref name="Orange">Будущее устройство Армении. Третья оранжевая книга. Дипломатический архив. Том VIII. Издательство: «Освобождение» — Петроградъ, 1915.</ref><ref name="Djevelegov">[http://publishing.ysu.am/files/Turqian_ev_haykakan_harcy.pdf АЛЕКСЕЙ ДЖИВЕЛЕГОВ. ТУРЦИЯ И АРМЯНСКИЙ ВОПРОС.] Составитель Е. Минасян. ЕРЕВАН. ИЗДАТЕЛЬСТВО ЕГУ. 2014 - 319 с.</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[Закаўказзе]] разгарнуўся армянскі дабравольны рух. Армяне звязвалі з гэтай вайной пэўныя надзеі, разлічваючы на вызваленне з дапамогай рускай зброі Заходняй Арменіі. Таму армянскія грамадска-палітычныя сілы і нацыянальныя партыі абвясцілі гэтую вайну справядлівай і заявілі аб безумоўнай падтрымцы Антанты. У той час як армянскі каталікос спрабаваў атрымаць ад расійскіх уладаў гарантыі пасляваеннай аўтаноміі для Турэцкай Арменіі, намеснік Каўказа граф [[Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкаў|Варанцоў-Дашкаў]] заявіў, што Расія будзе настойваць на ажыццяўленні раней узгодненых рэформаў, і заклікаў армян у Расіі і па той бок мяжы быць гатовымі да падтрымцы расійскіх дзеянняў у выпадку вайны. == Вынікі кампаній на Каўказскім фронце == На момант заканчэння Першай сусветнай вайны ні адзін з першапачатковых удзельнікаў не дасягнулі заяўленых мэтаў. Расія трапіла ў бездань Грамадзянскай вайны, часова страціўшы кантроль над значнай часткай сваіх тэрыторый. На грань выжывання была пастаўлена і сама Турцыя, паколькі [[Сеўрскі мірны дагавор]] прадугледжваў дэзінтэграцыю яе тэрыторыі. Не прывяло заканчэнне Першай сусветнай вайны і да міру, так як баявыя дзеянні працягнуліся ([[Вайна за незалежнасць Турцыі]]) аж да заключэння Маскоўскага і Карскага дагавора [[1921]] года. Тым не менш, вытокі незалежнасці, роўна як і межы сучасных Грузіі, Арменіі і Азербайджана ўзыходзяць менавіта да падзей Першай сусветнай вайны. == Галерэя == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |[[Файл:Pervaya_Armyanskaya_Drujina_3_battalion_1914.png|міні|225x225пкс|3-ці батальён 1-ай Армянскай дружыны на страявым аглядзе ў [[Вагаршапат|Эчміадзіне]], 1915 г.]] |[[Файл:Trebizond_April_29_1916.jpg|цэнтр|міні|610x610пкс|Ілюстрацыя Трапезундской аперацыі, 1916 г.]] |} == Гл. таксама == * [[Першая сусветная вайна]] * [[Персідская кампанія]] * [[Сочынскі канфлікт]] * [[Генацыд армян]] * [[Генацыд асірыйцаў]] * [[Генацыд грэкаў|Генацыд пантыйскіх грэкаў]] * [[Пагадненне Сайкса — Піко|Пагадненне Сайкса — Піка]] == Заўвагі == {{reflist|2|height=200}} == Літаратура == * Мировая война в цифрах. — М.: Военгиз, 1934. — 128 с. — 15 000 экз. * {{Кніга:Заянчкоўскі А.М.:ПСВ}} * {{Крыніцы/История первой мировой войны 1914—1918 гг.}} * {{Кніга:Корсун М.Г.:ПСВ на Каўказскім фронце}} * {{Кніга:Бэзіл Лідл Гарт:1914}} * ''Вержховский Д. В.'' Первая мировая война 1914—1918. — М.: Наука, 1954. — 203 с. * ''Керсновский А. А.'' [http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html История Русской армии. Борьба на Кавказе.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110516093546/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/16.html |date=16 мая 2011 }} * ''Масловский Е. В.'' [http://coollib.com/b/322750 Мировая война на кавказском фронте, 1914—1917 г: стратегический очерк.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212110027/https://coollib.com/b/322750 |date=12 снежня 2019 }} — М. :Вече, 2015. — 544 с. — ISBN 978-5-4444-1754-6 * ''Корганов Г. Г.'' Участие армян в мировой войне на Кавказском фронте (1914—1918). — М. МАКС Пресс, 2011. — 184 с. — ISBN 978-5-31703-563-1. * Будущее устройство Армении. Третья оранжевая книга. Дипломатический архив. Том VIII. Издательство: «Освобождение» — Петроградъ, 1915. * ''Тунян В.'' [https://armeniansite.ru/elektronnye-knigi/828-armyanskij-vopros-v-russkoj-pechati-1900-1917-gg-2000-god.html Армянский вопрос в русской печати: 1900—1917 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220626181702/https://armeniansite.ru/elektronnye-knigi/828-armyanskij-vopros-v-russkoj-pechati-1900-1917-gg-2000-god.html |date=26 чэрвеня 2022 }} /. Науч. ред. канд ист. наук, доцент А. С. Саргсян.- Ереван: Чартарагет.-. 2000.- 244 с.- В надзагл.: (НАН РА; Музей — ин-т Геноцида армян). * Организация временной арминистрации в турецкой Армении. — Армянский вестник, 1916, 14 августа, № 29, с. 1-2. * К взятию Трапезунда. — Армянский вестик, 1916, 24 апреля, № 12-13, с. 1-2. == Спасылкі == * [http://www.hrono.ru/proekty/ostu/turkey1923.html Першая сусветная вайна. Асманская імперыя] на hrono.ru * Сцяпан Сямёнавіч Кандурушкін. «[https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин) Услед за вайной. Лістапад і снежань 1914 г] [https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин) Каўказ]» * <span class="citation">''Расійская дзяржаўная бібліятэка. '' [http://presentation.rsl.ru/presentation/view/68#/0 Забытыя героі. Страчаныя перамогі. Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны 1914-1918]. ''Віртуальныя выставы Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі'' (2014).</span> * [http://bs-kavkaz.org/2014/05/%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD/ КАЎКАЗСКІ ФРОНТ ПЕРШАЙ СУСВЕТНАЙ ВАЙНЫ: АРМЯНСКІЯ ДОБРААХВОТНІКІ Ў БАРАЦЬБЕ ЗА АГУЛЬНУЮ ПЕРАМОГУ. Аруцюнян А. Даклад на міжнароднай навуковай канферэнцыі «Вялікая вайна: Вяртанне памяці» 15 мая 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925132250/http://bs-kavkaz.org/2014/05/%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD/ |date=25 верасня 2017 }} [http://bs-kavkaz.org/2014/05/%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD/ у Расійскім інстытуце стратэгічных даследаванняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925132250/http://bs-kavkaz.org/2014/05/%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD/ |date=25 верасня 2017 }} * [https://ia802605.us.archive.org/34/items/ambassadormorgen00morguoft/ambassadormorgen00morguoft.pdf Ambassador Morgenthau's Story (1919) Kindle Edition / Трагедыя армянскага народа.] [https://ia802605.us.archive.org/34/items/ambassadormorgen00morguoft/ambassadormorgen00morguoft.pdf Гісторыя амбасадара Моргентау] {{Узброеныя сілы Расіі ў ПСВ}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Рускія франты падчас Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны| ]] [[Катэгорыя:Кампаніі і тэатры ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны]] nv5hiqfzltfx18e4nzaoelvr2fscdo1 0 568020 5201501 5190730 2026-09-17T16:04:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201501 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Ruben Ostlund - The Square Golden Palm.jpg }} {{Іншыя значэнні}} '''«Квадра́т»''' ({{lang-en|The Square}}) — [[Швецыя|шведскі]] [[Драма (жанр)|драматычны]] фільм [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] года, пастаўлены рэжысёрам [[Рубен Эстлунд|Рубенам Эстлундам]]. Фільм быў узнагароджаны «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галінай]]''» [[Канскі кінафестываль 2017|70-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="festival-cannes.com">{{cite web|url=https://www.festival-cannes.com/fr/films/the-square|title=THE SQUARE - Festival de Cannes|website=Афіцыйны сайт Канскага кінафестывалю|access-date=2018-08-03|accesslang=fr}}</ref> {{Пераход|#Узнагароды і намінацыі|1}}. == Анатацыя == Крысціян працуе куратарам музея сучаснага мастацтва. Ён разведзены і выхоўвае дзвюх дачок. Аднаго разу ў Крысціяна крадуць тэлефон і кашалёк. Адсачыўшы свой мабільны праз адмысловую праграму, ён разам з калегам адпраўляецца на сваёй моднай {{нп3|Тэсла Роўдстэр|Тэсле|en|Tesla Roadster (2008)}} вяршыць справядлівасць у бедны раён [[Стакгольм]]а. Ён рассоўвае па паштовых скрынях раздрукаванае папярэджанне «Я ведаю, што ты скраў мой тэлефон і кашалёк» і называе месца, куды неабходна вярнуць рэчы. Ён не разлічвае на поспех сваёй задумы, але ён гэтак жа не чакае і іншых падзей, што чакаюць яго наперадзе. == Акцёрскі склад == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Клас Банг]]||Крысціян}} {{УРолях|[[Элізабэт Мос]]||Анне}} {{УРолях|[[Дамінік Уэст]]||Гіджоні}} {{УРолях|[[Тэры Нотары]]||Алег}} {{УРоляхНіз}} == Узнагароды і намінацыі == {|class="wikitable" style="font-size:90%;" |-style="background:#ccc; text-align:center;" !Кінапрэмія / Кінафестываль !Дата і месца !Катэгорыя / Узнагарода !Намінант !Вынік !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |70-ы [[Канскі кінафестываль]] |align="center"|17-28.05.2017<br />[[Каны]] |{{Залатая пальмавая галіна}} |«''Квадрат''» |{{won}} |<ref name="festival-cannes.com" /> |- |rowspan=6|[[Еўрапейская кінапрэмія 2017|30-я Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan=6 align="center"|[[9 снежня|09.12]].[[2017]]<br />[[Берлін]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |[[Рубен Эстлунд]], [[Эрык Гемендорф]], [[Філіп Бобер]] |{{won}} |rowspan=6|<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2017.768.0.html|title=2017 Winners|website=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|publisher=[[Еўрапейская кінаакадэмія]]|access-date=2018-07-29|lang=en|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513143345/https://www.europeanfilmacademy.org/2017.768.0.html|url-status=dead}}</ref> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |[[Рубен Эстлунд]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |[[Рубен Эстлунд]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |[[Рубен Эстлунд]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |[[Клас Банг]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык]] |[[Ёзэфін Асберг]] |{{won}} |- |75-я прэмія «''[[Залаты глобус]]''» |align="center"|[[7 студзеня|07.01]].[[2018]]<br />[[Беверлі-Хілз]] |Найлепшы фільм на замежнай мове |''«Квадрат»'' |{{nom}} |<ref>{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/square|title=Golden Globe Awards, Winners & Nominees: The Square|access-date=2018-08-03}}</ref> |- |43-я прэмія «''[[Сезар]]''» |align="center"|[[2 сакавіка|02.03]].[[2018]]<br />[[Парыж]] |Найлепшы замежны фільм |''«Квадрат»'' |{{nom}} |<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2018/film/news/robin-campillos-bpm-beats-per-minute-wins-best-film-at-cesar-awards-1202715674/|title=Cesar Awards: ‘BPM ‘ Wins Best Film as France Promotes #NowWeAct|date=2017-09-07|access-date=2018-03-03}}</ref> |} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Imdb title|id=4995790|title=Квадрат}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залатая пальмавая галіна»}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю}} {{Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана за найлепшы фільм на замежнай мове}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Даніі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Швецыі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Даніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Швецыі]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на шведскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залатая пальмавая галіна»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Польскай кінапрэміі «Арлы»]] 5p0urhpfq2cyr13zvo9w1x05e30avf5 0 568605 5201769 5180433 2026-09-18T08:11:56Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя, афармленне, дапаўненне, ілюстрацыя 5201769 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з'яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm ...Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. Свіслацкая парафія пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з'яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=9 latitude=53.07 longitude=29.15> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "філіяльны касцёл (пач. XX ст.); лакалізацыя паводле атаясамлення Шацілкі — Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філія пачатку XX стагоддзя, лакалізацыя няпэўная}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || Св. Яна Хрысціцеля || драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын|Лочыне]] і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> {{зноскі}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} == Спасылкі == {{Commonscat|Roman Catholic churches in Mahilioŭ Region}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] fop3aw3qv290fqs7fgsqa4rgsb73v7n 5201775 5201769 2026-09-18T08:16:43Z BasiliusNorr 164739 ілюстрацыя 5201775 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з'яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm ...Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. Свіслацкая парафія пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з'яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=8 latitude=53.07 longitude=29.18> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "Узвышэння Святога Крыжа, філія Бабруйска (пач. XX ст.); цяпер Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філіяльны касцёл пачатку XX стагоддзя}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || Св. Яна Хрысціцеля || драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын|Лочыне]] і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> {{зноскі}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} == Спасылкі == {{Commonscat|Roman Catholic churches in Mahilioŭ Region}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] ohk4e0zxc0tyo75n6n2z10iq0104jn8 5201793 5201775 2026-09-18T08:35:13Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя 5201793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з'яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm ...Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Свіслацкая парафія]] пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з'яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=8 latitude=53.07 longitude=29.18> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "Узвышэння Святога Крыжа, філія Бабруйска (пач. XX ст.); цяпер Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філіяльны касцёл пачатку XX стагоддзя}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Св. Яна Хрысціцеля]]|| драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын|Лочыне]] і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> {{зноскі}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} == Спасылкі == {{Commonscat|Roman Catholic churches in Mahilioŭ Region}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] 20e8iv95x6ccsvg4l11tmmf5f83fuk7 5201807 5201793 2026-09-18T08:47:01Z M.L.Bot 261 5201807 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата.]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з’яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm …Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Свіслацкая парафія]] пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з’яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=8 latitude=53.07 longitude=29.18> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "Узвышэння Святога Крыжа, філія Бабруйска (пач. XX ст.); цяпер Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філіяльны касцёл пачатку XX стагоддзя}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Св. Яна Хрысціцеля]]|| драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын]]е і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] ft7tt0j4h34c7bu246v2a9bf4o66f4d 5201811 5201807 2026-09-18T08:48:45Z M.L.Bot 261 5201811 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата.]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з’яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm …Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Свіслацкая парафія]] пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з’яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=8 latitude=53.07 longitude=29.18> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "Узвышэння Святога Крыжа, філія Бабруйска (пач. XX ст.); цяпер Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філіяльны касцёл пачатку XX стагоддзя}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Св. Яна Хрысціцеля]]|| драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын]]е і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} == Спасылкі == {{Commonscat|Roman Catholic churches in Mahilioŭ Region}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] lg0sqbann3l3375sit9m2nphglhqndk 0 572288 5201770 5070498 2026-09-18T08:11:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201770 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Леанід Ханкевіч | поўнае імя = Леанід Сяргеевіч Ханкевіч | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Куявяк Коваль|Куявяк (Коваль)]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|0 (0) |2012—2016| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]]|95 (14) |2017—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Прамень Мінск|Прамень (Мінск)]]|40 (16) |2018| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|8 (3) |2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|12 (1) |2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|2 (0) |2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смалявічы|Смалявічы]]|14 (3) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]|9 (0) |2021| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Хваля Пінск|Хваля (Пінск)]]|12 (0) |2022| {{Сцяг|Польшча||20px}} [[ФК Улацлавія Улацлавак|Улацлавія (Улацлавак)]]| |2022—| {{Сцяг|Польшча||20px}} [[ФК Куявяк Коваль|Куявяк (Коваль)]]| }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 26 лістапада 2022 }} '''Леанід Ханкевіч''' (нар. {{ДН|21|8|1995}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]] польскага клуба [[ФК Куявяк Коваль|«Куявяк»]] з [[Коваль|Коваля]]. == Клубная кар’ера == Пачынаў кар’еру ў дублі жодзінскага [[ФК Тарпеда-БелАЗ|«Тарпеда-БелАЗ»]], адкуль улетку 2012 года перабраўся ў [[ФК Смалявічы-СТІ|«Смалявічы-СТІ»]]. Разам з камандай атрымаў перамогу ў Другой лізе і на працягу чатырох сезонаў выступаў у Першай лізе, дзе стаў адным з асноўных нападнікаў. У сакавіку 2017 года перайшоў у мінскі [[ФК Прамень Мінск|«Прамень»]]<ref>[http://www.football.by/news/97296.html Леонид Ханкевич сменит "Смолевичи-СТИ" на "Луч"]</ref>. У сезоне 2017 хутка захапіў лідарства ў табліцы бамбардзіраў Першай лігі, аднак у канцы сезона саступіў першынства аднаклубніку [[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрыю Казлову]], застаўшыся на другім месцы. У пачатку 2018 года разам з «Промнем» рыхтаваўся да новага сезона, аднак у лютым 2018 года накіраваўся ў [[ФК Белшына|«Белшыну»]]<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/football/1059951070.html |title=Ханкевич находится на просмотре в «Белшине» |access-date=22 верасня 2018 |archive-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429004932/https://by.tribuna.com/football/1059951070.html |url-status=dead }}</ref>, якой у выніку быў аддадзены ў арэнду. У чэрвені 2018 года датэрмінова вярнуўся ў «Прамень»<ref>[http://football.by/news/114841.html Ханкевич досрочно вернулся в "Луч" из аренды в "Белшине"]</ref> і пазней быў заяўлены за каманду на другую палову сезона ў Вышэйшай лізе. 21 ліпеня 2018 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў матчы супраць брэсцкага [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]] (1:1), правёўшы на полі ўсе 90 хвілін і адзначыўшыся голам. Спачатку гуляў у стартавым складзе, з кастрычніка страціў месца ў аснове. У пачатку 2019 года ў сувязі з пераездам «Промня» ў [[Магілёў]] і аб’яднаннем з мясцовым [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпром»]] стаў іграком аб’яднанай каманды, якая атрымала назву «Дняпро». У жніўні 2019 года адправіўся на прагляд у [[ФК Гарадзея|«Гарадзею»]] і ў выніку папоўніў склад каманды<ref>[http://football.by/news/130077.html "Дняпро" расстался с Ханкевичем, который перейдет в "Городею"]</ref>. Гуляў пераважна за дубль, а з кастрычніка не выхадзіў на поле з-за траўмы. У снежні 2019 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Гарадзею»<ref>{{Cite web |url=http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/856658251254 |title=По окончании срока действия контракта "Городею" покинул нападающий Леонид Ханкевич |access-date=24 снежня 2019 |archive-date=24 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024140355/http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/856658251254 |url-status=dead }}</ref>. У першай палове 2020 года заставаўся без каманды, а ў ліпені далучыўся да [[ФК Смалявічы|«Смалявічаў»]]<ref>[https://fcsmolevichi.by/novosti/leonid-xankevich Леонид Ханкевич присоединился к команде «Смолевичи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200709231504/https://fcsmolevichi.by/novosti/leonid-xankevich |date=9 ліпеня 2020 }}</ref>. Спачатку выхадзіў на замену, пазней стаў з’яўляцца ў стартавым складзе каманды. У снежні 2020 года пакінуў «Смалявічы»<ref>[https://football.by/news/146626.html Футболисты покидают "Смолевичи"]</ref>. У пачатку 2021 года трэніраваўся з [[ФК Крумкачы Мінск|«Крумкачамі»]] і брэсцкім [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]], а ў лютым стаў іграком [[ФК Смаргонь|«Смаргоні»]]<ref>[https://football.by/news/148731.html Ханкевич и Бондаренко перешли в "Сморгонь"]</ref>, дзе чаргаваў выхады ў стартавым складзе і на замену. У ліпені 2021 года пакінуў клуб<ref>[https://football.by/news/153482.html Ханкевич и Бондаренко ушли из "Сморгони"]</ref>. Пасля праходзіў прагляд у мазырскай [[ФК Славія Мазыр|«Славіі»]], а ў жніўні далучыўся да пінскай [[ФК Хваля Пінск|«Хвалі»]]<ref>[https://football.by/news/154455.html Ханкевич подписал контракт с "Волной"]</ref>, дзе звычайна выхадзіў на замену. У снежні 2021 года па пагадненні бакоў пакінуў пінскі клуб<ref>[https://football.by/news/159096.html "Волна" расторгла соглашения с Елезаренко и Ханкевичем]</ref>. У лютым 2022 года далучыўся да польскага клуба [[ФК Улацлавія Улацлавак|«Улацлавія»]]<ref>[https://wloclawek.naszemiasto.pl/sparing-wloclavia-wloclawek-kujawiak-kruszyn-132-pierwsze/ar/c2-8662501 Sparing Włocłavia Włocławek - Kujawiak Kruszyn 13:2. Pierwsze transfery]</ref>, а летам перабраўся ў [[ФК Куявяк Коваль|«Куявяк»]] з [[Коваль|Коваля]]<ref>[https://football.by/news/168681 Самые известные белорусы, не так давно уехавшие покорять польский "минор"]</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=70 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | 2011 || дубль || [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 0 |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] (2) || Д3 || [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] || Д2 || [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 11 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д2 || [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 25 || 3 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д2 || [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 7 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д2 || [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д2 || [[ФК Прамень Мінск|Прамень]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 30 || 15 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (1) || Д2 || [[ФК Белшына|Белшына]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] (2) || Д1 || [[ФК Прамень Мінск|Прамень]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (1) || Д1 || [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] (2) || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 2 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (2) || Д1 || [[ФК Смалявічы|Смалявічы]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 3 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (1) || Д1 || [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 9 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] (2) || Д2 || [[ФК Хваля Пінск|Хваля]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 12 || 0 |- align="center" |} == Грамадзянская пазіцыя == Пасля жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, разам з 92 іншымі беларускімі футбалістамі выступіў з асуджэннем гвалту ў Беларусі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=258896 93 беларускія футбалісты выступілі з асуджэннем гвалту ВІДЭА]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ханкевіч Леанід Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смалявічы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Прамень Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хваля Пінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Улацлавія Улацлавак]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Куявяк Коваль]] bj8ug2j49ll96w9hpdj5fq8iv4hvrkl 0 572326 5201449 5200517 2026-09-17T14:18:01Z M.L.Bot 261 /* Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін (з 2015) */ 5201449 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Гістарычны факультэт | арыгінал = | вну = [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = БДПУ (02).jpg | подпіс = Галоўны корпус БДПУ ў асноўным займае гістарычны факультэт | ранейшыя назвы = Сацыяльна-гістарычны, Сацыяльна-эканамічны, Гісторыка-геаграфічны | міжназва = Faculty of History of the Maxim Tank BSPU | дэвіз = | заснаваны = [[1918]] | закрыты = | дэкан = [[Сяргей Пятровіч Шупляк|Сяргей Шупляк]] | размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]], [[Вуліца Савецкая (Мінск)|вул. Савецкая]], 18 | адрас = | каардынаты = | сайт = https://fhist.bspu.by }} '''Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка''' — структурнае падраздзяленне [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя М. Танка]]. == Гісторыя == Пастановай Цэнтральнага народнага камісарыята па асвеце № 4134 ад 30 снежня 1918 года педагагічнаму савету прадпісана пачаць пераўтварэнне Мінскага настаўніцкага інстытута ў вышэйшую навучальную ўстанову. На базе інстытута створаны сацыяльна-гістарычны факультэт. У верасні 1919 года сацыяльна-гістарычны факультэт рэарганізаваны ў літаратурна-гістарычнае аддзяленне. У 1934 годзе на падставе пастаноў ЦК [[ВКП(б)]] і [[СНК СССР]] «Аб выкладанні грамадскай гісторыі ў школах СССР» ў 1934 была праведзена рэарганізацыя сацыяльна-эканамічнага факультэта. На аснове геаграфічнага і эканамічнага аддзяленняў быў створаны геаграфічны факультэт, а на базе гістарычнага аддзялення — самастойны гістарычны факультэт. 24 чэрвеня 1941 — праца ў інстытуце спынілася. 2 верасня 1944 г. — гістарычны факультэт як складовая частка МДПІ імя А. М. Горкага аднавіў сваю працу. На гістарычным факультэце створаны кафедра гісторыі СССР і кафедра ўсеагульнай гісторыі. У маі 1945 года загадчык кафедры ўсеагульнай гісторыі, прафесар [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцаў]] у складзе дэлегацыі БССР падпісаў на міжнароднай канферэнцыі ў [[Сан-Францыска]] дакумент пра стварэнне [[ААН]]. У лістападзе 1948 года адноўлена аспірантура, на якой у 1948—1965 гады падрыхтавана больш за 25 гісторыкаў. Большасць з іх ([[Аляксандр Цімафеевіч Караткевіч|А. Ц. Караткевіч]], [[Галіна Міхайлаўна Каванцава|Г. М. Каванцава]], [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]], [[Фамін Віталь Міхайлавіч|В. М. Фамін]], [[Аляксандр Мікалаевіч Мацко|А. М. Мацко]] і іншыя) абаранілі кандыдацкія, а затым доктарскія дысертацыі. 1 верасня 1956 года створаны гісторыка-геаграфічны факультэт з кафедрамі ўсеагульнай гісторыі, гісторыі СССР, геаграфіі і прыродазнаўства. У лютым 1971 года — гісторыка-геаграфічны факультэт рэарганізаваны на два — гістарычны і [[Факультэт прыродазнаўства БДПУ імя М. Танка|прыродазнаўства]]. У 1994 заснаваны спецыялізаваны Савет універсітэта па абароне дысертацый (гістарычныя навукі). == Былая структура == === Дэканы === * А. А. Лізурчык (1940-?) * Н. Г. Матусевіч (1944-?) ; Сацыяльна-гістарычны (1956—1971) * [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]] (1961—1974) ; Гісторыка-геаграфічны (1956—1971) * [[Фрол Парфіравіч Шмыгаў|Ф. П. Шмыгаў]] (1957—1974) ; Гістарычны (1971 — наш час) * А. А. Васілеўскі (1974—1986) * Л. А. Шульга (1986—1991) * [[Уладзімір Васільевіч Тугай|У. В. Тугай]] (1991—2004) * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|М. М. Забаўскі]] (2004—2015) * [[Аляксандр Валер’евіч Касовіч|А. В. Касовіч]] (2015—2019) * [[Вераніка Пятроўна Скок|В. П. Скок]] (2019—2022) * [[Сяргей Пятровіч Шупляк|С. П. Шупляк]] (з 2022) === Кафедра ўсеагульнай гісторыі (1931—2004) === Да 1934 кафедра гісторыі Захаду. ;Загадчыкі кафедры * [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцаў]] (1931—1932; 1934—1941; 1944—1946) * [[Гілер Маркавіч Ліўшыц|Г. М. Ліўшыц]] (1946—1950) * А. І. Казлоў (1950—1972) * [[Валянціна Уладзіміраўна Чапко|В. У. Чапко]] (1972—1978) * [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў|Р. А. Чыкалаў]] (1978—1993) * [[Генадзь Аркадзевіч Космач|Г. А. Космач]] (1993—2004) === Кафедра славянскай гісторыі і метадалогіі гістарычнай навукі (1931—2015) === Да 1944 — кафедра гісторыі народаў СССР і Расіі. Да 1991 — Кафедра гісторыі СССР. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандра Іванаўна Воранава|А. І. Воранава]] (1944—1948) * [[Іван Сяргеевіч Краўчанка|І. С. Краўчанка]] (1948—1952) * [[Антон Васілевіч Палонскі|А. В. Палонскі]] (1952—1972) * [[Фамін Віталь Міхайлавіч|В. М. Фамін]] (1972—1984; 1985—1997) * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1984—1985) * [[Анатоль Паўлавіч Жытко|А. П. Жытко]] (1997—2015) === Кафедра эканомікі (1931—2015) === Да 1944 — кафедра палітычнай эканоміі, а пазней кафедра эканамічнай тэорыі і эканамічнага выхавання. ;Загадчыкі кафедры * П. В. Пінчук * А. Я. Кубліцкі * В. М. Лушчыцкі * В. Г. Родзін * [[Фёдар Васілевіч Баравік|Ф. В. Баравік]] (1961—1969) * І. К. Караленка (1969—1973) * [[Сцяпан Яфімавіч Янчанка|С. Я. Янчанка]] (1973—1979) * Серада В. С. (1979—1997) * І. С. Святліцкі (1997-?) * А. А. Дічкоўскі (?-2000) * [[Леанід Мікалаевіч Давыдзенка|Л. М. Давыдзенка]] (2000—2015) === Кафедра гісторыі КПСС (?—1992) === Далучана да кафедры гісторыі Беларусі і методыкі выкладання гісторыі і грамадска-палітычных дысцыплін. === Кафедра паліталогіі і права (?-2015) === === Кафедра філасофіі (1962—2015) === У 1980-я гг. кафедра зрабіла істотны ўклад у аказанні дапамогі Кубе ў падрыхтоўцы навукова-выкладчыцкіх кадраў вышэйшай кваліфікацыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандр Васільевіч Бадакоў|А. В. Бадакоў]] (1962—1973) * [[Алег Сяргеевіч Цярнавы|А. С. Цярнавы]] (1973—2002) * [[Васіль Васільевіч Бушчык|В. В. Бушчык]] (2002—2009) * [[Ірына Юр’еўна Нікіціна|І. Ю. Нікіціна]] (2010—2015) === Кафедра гісторыі Беларусі і методыкі выкладання гісторыі і грамадска-палітычных дысцыплін (1971—1992) === Да 1991 года кафедра гісторыі БССР. Да 1992 — кафедра гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Ніна Васілеўна Каменская|Н. В. Каменская]] (1971—1974) * [[Мікалай Дарафеевіч Каўшараў|М. Д. Каўшараў]] (1974—1978) * [[Валянціна Уладзіміраўна Чапко|В. У. Чапко]] (1978—1984) * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1985—1992) === Кафедра гісторыі Беларусі (1992—2015) === Створана шляхам падзелу кафедры гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчык кафедр * [[Анатоль Міхайлавіч Люты|А. М. Люты]] (1992—2015) === Кафедра дапаможных гістарычных дысцыплін і методыкі выкладання гісторыі (1992—2015) === Створана шляхам падзелу кафедры гісторыі БССР і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Іван Іванавіч Багдановіч|І. І. Багдановіч]] (1992—2007) * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|М. М. Забаўскі]] (2008—2009) * [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк|А. А. Корзюк]] (2009—2015) === Кафедра гісторыі старажытных цывілізацый і сярэднявечча (2004—2015) === Адкрыта ў выніку рэарганізацыі кафедра ўсеагульнай гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Уладзімір Васільевіч Тугай|У. В. Тугай]] (2005—2015) === Кафедра новай і найноўшай гісторыі (2004—2015) === Адкрыта пасля рэарганізацыі кафедра ўсеагульнай гісторыі. * [[Генадзь Аркадзевіч Космач|Г. А. Космач]] (2004—2015) === Кафедра ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі (з 2015) === Створана зліццём кафедраў гісторыі старажытных цывілізацый, новай і найноўшай гісторыі, дапаможных гістарычных дысцыплін і методыкі выкладання гісторыі. ;Загадчыкі кафедры * [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк|А. А. Корзюк]] (2015—2022) * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|І. Р. Чыкалава]] (2022) * [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс|В. А. Ёцюс]] (з 2022) === Кафедра гісторыі Беларусі і славянскіх народаў (з 2015) === Створана шляхам зліцця кафедраў гісторыі Беларусі і славянскай гісторыі і метадалогіі гістарычнай навукі. ;Загадчыкі кафедры * [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|А. Ф. Вялікі]] (2015-2019) * [[Святлана Аляксандраўна Талмачова|С. А. Талмачова]] (з 2019) === Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін (з 2015) === Створана шляхам зліцця кафедраў эканомікі, паліталогіі і права, філасофіі ;Загадчыкі кафедры * [[Ірына Юр’еўна Нікіціна|І. Ю. Нікіціна]] (2015) * [[Сяргей Валянцінавіч Зенчанка|С. В. Зенчанка]] (2015—2024) * А. В. Ефімовіч (2024—2025) * А. А. Сарокін (2025—2026) * А. Г. Каваленя (з 2026) == Сучаснасць == === Кірункі навучання === * 6-05-0113-01 Гістарычная адукацыя, з прафілізацыямі: ** Грамадазнаўчыя дысцыпліны ** Сусветная мастацкая культура ** Экскурсійна-краязнаўчая работа == Структура == Станам на верасень 2026 года, у складзе факультэта 3 кафедры: {| class="wikitable" !Кафедра !Загадчык |- |Кафедра ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі |Кандыдат гістарычных навук, дацэнт [[Віталь Альгімантавіч Ёцюс|Віталій Альгімантавіч Ёцюс]] |- |Кафедра гісторыі Беларусі і славянскіх народаў |Доктар гістарычных навук, дацэнт [[Святлана Аляксандраўна Талмачова]] |- |Кафедра сацыяльна-гуманітарных дысцыплін |Кандыдат культуралогіі, дацэнт [[Алена Георгіеўна Каваленя]] |} ;На факультэце таксама дзейнічаюць * Цэнтр іраназнаўства і вывучэння персідскай мовы * Пяць студэнцкіх навукова-даследчых лабараторый; == Кіраўніцтва факультэта == * Дэкан: [[Сяргей Пятровіч Шупляк]], кандыдат гістарычных навук, дацэнт * Намеснік дэкана па вучэбнай рабоце: Надзея Аляксандраўна Куімава, кандыдат гістарычных навук * Намеснік дэкана па навуковай рабоце: Наталля Уладзіміраўна Пашкевіч, выкладчык * Намеснік дэкана па ідэалагічнай і выхаваўчай рабоце: Ларыса Леанідаўна Савіч == Вядомыя выкладчыкі == * [[Іна Леанідаўна Калечыц]] * [[Зарына Ібрагімаўна Канапацкая]] * [[Ігар Васільевіч Карпенка]] * [[Алена Мікалаеўна Космач]] * [[Генадзь Аркадзевіч Космач]] * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]] * [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў]] == Вядомыя выпускнікі == * [[Анатоль Паўлавіч Жытко]] * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі]] * [[Юрый Апанасавіч Заяц]] * [[Аляксандр Валер’евіч Касовіч]] * [[Кузьма Іванавіч Козак]] * [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]] * [[Людміла Канстанцінаўна Сухнат]] * [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fhist.bspu.by Афіцыйны сайт гістарычнага факультэта БДПУ імя М. Танка]. {{Факультэты БДПУ імя М. Танка}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычныя факультэты|БДПУ імя М. Танка]] [[Катэгорыя:1918 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Гістарычны факультэт БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Факультэты БДПУ імя М. Танка]] o6w2lmmhngex7xirzi3n430plfm0sqo 0 573361 5201508 4894708 2026-09-17T16:37:34Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201508 wikitext text/x-wiki [[Файл:Latch lock.jpg|thumb|справа|Клямка на варатах]] '''Кля́мка'''{{sfn|ТСБМ|1978}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}<ref>{{verbum.by|hsbm|klyamka|Клямка}}</ref> ({{Праслухаць|Be-клямка.ogg}}) — [[метал]]ічнае прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць [[дзверы]], [[вароты]], [[весніцы]]. На [[Беларусь|Беларусі]] вядома з Сярэднявечча, у [[народнае дойлідства Беларусі|народным дойлідстве]] пашырылася ў XIX стагоддзі. Уяўляе сабой дужку (ручку) з расплясканымі канцамі, якімі мацуецца да дзвярэй знадворку. Праз верхнюю яе частку і палатно дзвярэй прапушчаны лапаткападобны язычок (слясак). Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. [[Файл:Клямка на двери.jpg|thumb|Клямка ([[Віцебская вобласць]])]] Іншая канструкцыя клямкі на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]] ([[Гомельская вобласць|Гомельшчына]]): масіўны рычаг, прасунуты праз шула ці вушак, з крукам-зашчапкай на ўнутраным канцы, які фіксуе наглуха прымацаваную да дзвярэй пласціну. Яна вызваляецца націсканнем далонню на знешні канец рычага, што для зручнасці фігурна расплясканы. Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка, як і завеса, нярэдка мела адмысловую і мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і інш.; клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў, рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю [[абярэг]]аў. У наш час клямкі [[Коўка|кавальскай]] работы сустракаюцца пераважна на варотах; у жыллёвым будаўніцтве саступілі месца прамысловым вырабам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ТСБМ|2|703|Кля́мка}} * {{Крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Кля́мка|с=369}} == Спасылкі == {{Commonscat|Thumb latch}} * {{cite web|url= http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|title= Клямка|last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher= Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|accessdate= 15 верасня 2024|archive-date= 22 лютага 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200222192633/http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|url-status= dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] h8yxywkwil570z4tds2eiigujcomped 5201529 5201508 2026-09-17T17:27:37Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]]; дададзена [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5201529 wikitext text/x-wiki [[Файл:Latch lock.jpg|thumb|справа|Клямка на варатах]] '''Кля́мка'''{{sfn|ТСБМ|1978}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}<ref>{{verbum.by|hsbm|klyamka|Клямка}}</ref> ({{Праслухаць|Be-клямка.ogg}}) — [[метал]]ічнае прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць [[дзверы]], [[вароты]], [[весніцы]]. На [[Беларусь|Беларусі]] вядома з Сярэднявечча, у [[народнае дойлідства Беларусі|народным дойлідстве]] пашырылася ў XIX стагоддзі. Уяўляе сабой дужку (ручку) з расплясканымі канцамі, якімі мацуецца да дзвярэй знадворку. Праз верхнюю яе частку і палатно дзвярэй прапушчаны лапаткападобны язычок (слясак). Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. [[Файл:Клямка на двери.jpg|thumb|Клямка ([[Віцебская вобласць]])]] Іншая канструкцыя клямкі на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]] ([[Гомельская вобласць|Гомельшчына]]): масіўны рычаг, прасунуты праз шула ці вушак, з крукам-зашчапкай на ўнутраным канцы, які фіксуе наглуха прымацаваную да дзвярэй пласціну. Яна вызваляецца націсканнем далонню на знешні канец рычага, што для зручнасці фігурна расплясканы. Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка, як і завеса, нярэдка мела адмысловую і мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і інш.; клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў, рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю [[абярэг]]аў. У наш час клямкі [[Коўка|кавальскай]] работы сустракаюцца пераважна на варотах; у жыллёвым будаўніцтве саступілі месца прамысловым вырабам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ТСБМ|2|703|Кля́мка}} * {{Крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Кля́мка|с=369}} == Спасылкі == {{Commonscat|Thumb latch}} * {{cite web|url= http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|title= Клямка|last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher= Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|accessdate= 15 верасня 2024|archive-date= 22 лютага 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200222192633/http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|url-status= dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] 4cp61q74d9pbvplrlsg2ymww0g7vag8 5201532 5201529 2026-09-17T17:32:12Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5201532 wikitext text/x-wiki [[Файл:Latch lock.jpg|thumb|справа|Клямка на варатах]] '''Кля́мка'''{{sfn|ТСБМ|1978}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}<ref>{{verbum.by|hsbm|klyamka|Клямка}}</ref> ({{Праслухаць|Be-клямка.ogg}}) — [[метал]]ічнае прыстасаванне, з дапамогай якога адчыняюць і зачыняюць [[дзверы]], [[вароты]], [[весніцы]]. На [[Беларусь|Беларусі]] вядома з Сярэднявечча, у [[народнае дойлідства Беларусі|народным дойлідстве]] пашырылася ў XIX стагоддзі. Уяўляе сабой дужку (ручку) з расплясканымі канцамі, якімі мацуецца да дзвярэй знадворку. Праз верхнюю яе частку і палатно дзвярэй прапушчаны лапаткападобны язычок (слясак). Пры націсканні на слясак пальцам прыпадымаецца рычаг-замок з унутранага боку дзвярэй, на якіх ён рухома замацаваны адным канцом, другім уваходзіць у кручок, убіты ў вушак дзвярэй. [[Файл:Клямка на двери.jpg|thumb|Клямка ([[Віцебская вобласць]])]] Іншая канструкцыя клямкі на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]] ([[Гомельская вобласць|Гомельшчына]]): масіўны рычаг, прасунуты праз шула ці вушак, з крукам-зашчапкай на ўнутраным канцы, які фіксуе наглуха прымацаваную да дзвярэй пласціну. Яна вызваляецца націсканнем далонню на знешні канец рычага, што для зручнасці фігурна расплясканы. Як галоўная дэталь афармлення ўваходу клямка, як і завеса, нярэдка мела адмысловую і мастацкую форму. Часцей за ўсё аздабляліся расплясканыя канцы дужкі, асабліва верхні, якому надавалі выгляд ліста, трылісніка, завіткоў і інш.; клямкі ў выглядзе галовак коней, пеўняў, рагоў барана ў старажытнасці выконвалі функцыю [[абярэг]]аў. У наш час клямкі [[Коўка|кавальскай]] работы сустракаюцца пераважна на варотах; у жыллёвым будаўніцтве саступілі месца прамысловым вырабам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ТСБМ|2|703|Кля́мка}} * {{Крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Кля́мка|с=369}} == Спасылкі == {{Commonscat|Thumb latch}} * {{cite web|url= http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|title= Клямка|last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website= |publisher= Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал|accessdate= 15 верасня 2024|archive-date= 22 лютага 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200222192633/http://www.gants-region.info/index/kljamka/0-1242|url-status= dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] ms57ss7v2hz4gaha5l4olcel56r5y4b 0 579879 5201654 4727693 2026-09-18T02:45:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201654 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Кірстэн Німвэй | Арыгінал імя = Kirsten Nimwey | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Honey Kirstine Serdenia Malonzo | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Філіпіны}} | стыль = [[фэнтэзі]] | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[анімэ фэнтэзі]], [[цёмнае фэнтэзі]] | Жанр = | Дэбют = The Explorers (2013) | Мова твораў = [[тагальская мова|тагальская]], [[англійская мова|англійская]] | Прэміі = | Узнагароды = [[NaNoWriMo]] (2014), (2015) | Сайт = http://www.kirstennimwey.com | Вікікрыніцы = }} '''Кірстен Німвэй''' (нар. [[23 сакавіка]] [[1990]] года) — [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[Ілюстрацыя|ілюстратар]] і [[Мастак|мастачка]] з [[Філіпіны|Філіпін]].<ref>[https://www.kirstennimwey.com/about-kirsten.html <span lang="en">About Kirsten</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170521151154/http://www.kirstennimwey.com/about-kirsten.html |date=21 мая 2017 }}&nbsp;(англ.).&#x20; Kirsten Nimwey.&#x20;Проверено 30 ноября 2018.</ref><ref>[https://www.smashwords.com/profile/view/kirstennimwey <span lang="en">Kirsten Nimwey</span>]&nbsp;(англ.).&#x20; Smashwords.&#x20;Проверено 30 ноября 2018.</ref> == Біяграфія == Нарадзілася [[23 сакавіка]] [[1997|1990]] года ў [[Маніла|Маніле]] ў сям’і [[Філіпіны|філіпінцаў]].<ref name="amazon">[https://www.amazon.com/kindle-dbs/entity/author/B00GQVLDNA <span lang="mis">Kirsten Nimwey</span>].&#x20;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Amazon.com amazon.com]''.</ref> Як [[Пісьменнік|пісьменніца]] працуе ў жанры [[фэнтэзі]]. З’яўляецца пераможніцай конкурсу [[Раманістыка|раманістаў]] [[NaNoWriMo]] [[2014 год у гісторыі літаратуры|2014]] і [[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]] гадоў.<ref name="The Explorers Tagalog" /> Яе першы [[раман]] «The Explorers» быў выдадзены ў [[2013 год у гісторыі літаратуры|2013]] годзе на [[Тагальская мова|тагальскай мове]], а [[23 снежня]] [[2014 год у гісторыі літаратуры|2014]] года і ў [[Англійская мова|англійскай]] версіі.<ref name="The Explorers English" /> Праз год убачыў свет другі том прыгод у аўтарскім [[анімэ]] сусвеце «The Explorers»<ref>{{Cite web|url=http://theexplorers.wikia.com/wiki/The_Explorers_Wiki|title=The Explorers Wiki|publisher=theexplorers.wikia.com|lang=en|access-date=2018-11-30|archive-date=30 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202248/http://theexplorers.wikia.com/wiki/The_Explorers_Wiki|url-status=dead}}</ref> з падзагалоўкам «King Maximillian».<ref name="The Explorers 2 Tagalog" /> Апошнія яе выдадзеныя [[Кніга|кнігі]] («Silent Shadows»<ref name="Silent Shadows Tagalog" />, «Bullet With A Name»<ref name="Bullet With A Name Tagalog" />) адносяцца да паджанру [[Цёмнае фэнтэзі|цёмнага фэнтэзі]]. У цяперашні час ідзе напісанне новай часткі «The Explorers» з падзагалоўкам «Armageddon».<ref>{{Cite web|url=http://www.kirstennimwey.com/|title=Kirsten Nimwey|publisher=Kirsten Nimwey|lang=en|access-date=2018-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026130453/https://www.kirstennimwey.com/|archive-date=26 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> Як [[Мастак|мастачка]] і [[Ілюстрацыя|ілюстратар]] у дадатак да [[Малюнак|малявання]] персанажаў сваіх [[Кніга|кніг]] з [[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]] года прымае ўдзел у аздабленні старонак выпускаў [[Біблія|бібліі]]-[[Размалёўка|размалёўкі]] «Mr. Mac Bible».<ref>{{Cite web|url=http://www.mrmacbible.com|title=Mr. Mac Bible|publisher=MR MAC BIBLE.COM|lang=en|access-date=2018-11-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.com/s/ref=sr_st_date-desc-rank?keywords=Mr.+Mac+Bible&rh=i:stripbooks-intl-ship,k:Mr.+Mac+Bible&qid=1543593179&sort=date-desc-rank|title=Mr. Mac Bible: Books|publisher=[[amazon.com]]|lang=en|access-date=2018-11-30}}</ref> == Выдадзеныя кнігі == * The Explorers (Tagalog Edition) (Том 1) ([[2014 год у гісторыі літаратуры|2014]])<ref name="The Explorers Tagalog">{{Cite book|url=https://www.amazon.com/gp/product/1505684641|title=The Explorers|date=23.12.2014|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781505684643|last=Nimwey|first=Kirsten|pages=630|language=[[тагальская мова]]}}</ref> * The Explorers (English Edition) (Том 1) ([[2014 год у гісторыі літаратуры|2014]])<ref name="The Explorers English">{{Cite book|url=https://www.amazon.com/gp/product/150570152X|title=The Explorers|date=23.12.2014|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781505701524|last=Nimwey|first=Kirsten|pages=644|language=[[англійская мова]]}}</ref> * The Explorers: King Maximillian (Tagalog Edition) (Том 2) ([[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]])<ref name="The Explorers 2 Tagalog">{{Cite book|url=https://www.amazon.com/gp/product/1508982368|title=The Explorers: King Maximillian|date=23.03.2015|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781508982364|last=Nimwey|first=Kirsten|pages=510|language=[[тагальская мова]]}}</ref> * Silent Shadows (Tagalog Edition) ([[2016 год у гісторыі літаратуры|2016]])<ref name="Silent Shadows Tagalog">{{Cite book|url=https://www.amazon.com/gp/product/1514849402|title=Silent Shadows|date=01.01.2016|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781514849408|last=Nimwey|first=Kirsten|pages=306|language=[[тагальская мова]]}}</ref> * Bullet With A Name (Tagalog Edition) ([[2018 год у гісторыі літаратуры|2018]])<ref name="Bullet With A Name Tagalog">{{Cite book|url=https://www.amazon.com/gp/product/198201122X/|title=Bullet With A Name|date=15.04.2018|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781982011222|last=Nimwey|first=Kirsten|pages=302|language=[[тагальская мова]]}}</ref> == Рознае == Вольны час бавіць агучваннем [[анімэ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/user/Rominise2303/videos|title=SeOznolam VideoTV|publisher=[[YouTube]]|access-date=2018-11-30}}</ref> Старэйшая сястра [[Харкін Дэксімірэ]].<ref>{{Cite web|url=https://www.deviantart.com/harkindeximire/art/Kirsten-Nimwey-Clip-Studio-Paint-Pro-755538198|title=Kirsten Nimwey (Clip Studio Paint Pro)|publisher=[[DeviantArt]]|access-date=2018-11-30}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.kirstennimwey.com Афіцыйны сайт пісьменніцы і ілюстратара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026130453/https://www.kirstennimwey.com/ |date=26 кастрычніка 2018 }} * [https://www.deviantart.com/kirstennimwey Старонка на Deviantart] * [http://www.facebook.com/kirstennimweyofficial Старонка на Facebook] * [http://twitter.com/kirstennimwey Старонка ў Twitter] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навелісты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] khyiz8e4q4afpczod3y8iakknxwl294 0 589468 5201838 5071319 2026-09-18T09:35:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201838 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кантаровіч}} {{Навуковец}} '''Леў Ісакавіч Кантаро́віч'''{{sfn|БелЭн|1998}} ({{ДН|18|8|1903}} — {{ДС|30|10|1958}}) — [[вучоны]] ў галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1948), [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Любонічы]] (сучасны [[аграгарадок]] Любонічы ў {{МН|Кіраўскім раёне|ў Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён}} [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1928 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. З 1930 года на кафедры акушэрства і гінекалогіі ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскім медыцынскім інстытуце]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], маёр медыцынскай службы. Памёр у [[Мінск]]у. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх (Маскоўскіх) могілках]]. == Навуковая дзейнасць == Л. І. Кантаровічу належаць навуковыя працы па праблемах плацэнтарнай крыві, [[Пазаматачная цяжарнасць|пазаматачнай цяжарнасці]]. Сярод апублікаванага: * Гемоплацентарная терапия в акушерстве и гинекологии [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени доктора медицинских наук / Доц. Л. И. Канторович ; Минский гос. мед. ин-т. — Минск : [б. и.], 1958. — 32 с.; 22 см. * Плацентарная кровь и применение ее для целей переливания в акушерстве и гинекологии. — Мн., 1940.; * Клиника внематочной беременности — Мн. 1936. (разам з В. Н. Шатэрнікам); * Переливание крови в акушерской практике / Под ред. [[Леанід Сямёнавіч Персіянінаў|Л. С. Персианинова]] — Мн., 1963. == Узнагароды == * 2 [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (1943, 1945) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (1945) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) * [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] (1945) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|||604}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95785505/ Кантарович Лев Исаакович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251210061728/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95785505/ |date=10 снежня 2025 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://www.bsmu.by/page/3/681/ Кафедра акушерства и гинекологии. История.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161102091250/http://www.bsmu.by/page/3/681/ |date=2 лістапада 2016 }}{{ref-ru}} // [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кантаровіч Леў Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Маёры СССР]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Акушэры СССР]] [[Катэгорыя:Акушэры Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] j2fwm6umsglvb9x6af9ymyvxkgq5lp0 0 614251 5201596 4767110 2026-09-17T20:20:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201596 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Краіна Вымярэнія |Назва-арыгінал = |Выява = Vokladka Kraina Vymiarenija.jpg |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = Адукацыйная казка |Аўтар = [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |Мова арыгіналу = |Напісаны = |Публікацыя = 2019 |Асобнае выданне = |Выдавецтва = [[Кнігазбор]] |Серыя = |Колькасць старонак = 26<ref>{{cite web| author =| date =2019| url =https://akademkniga.by/katalog/detskaya-literatura/kraina-vymyareniya.-litaraturna-mastackae-vydanne.html | title =Краіна Вымярэнія. Літаратурна-мастацкае выданне |publisher =Академкнига| accessdate = 2019-09-08}}</ref> |Ілюстратар = Віктар Козел |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = 978-985-7227-01-3 |Электронная версія = https://knihi.by/knihi/hrusecki-aleh-koziel-viktar-kraina-vymiarenija |Вікікрыніцы-тэкст = }} «'''Краіна Вымярэнія'''» — адукацыйна-[[Дыдактыка|дыдактычная]]<ref>{{YouTube|logo=1|id=NCiow3ZNggw|start=13m40s|title=Дзіцячая казка як ініцыяцыя}}. [[Культура (радыёканал)|Канал «Культура» Беларускага радыё]]. 12 студзеня 2023</ref> казка пра спосабы і адзінкі [[Вымярэнне|вымярэння]]. Аўтар кнігі — [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], ілюстратар — Віктар Козел<ref>{{cite web|url= https://pristalica.by/08122023/kak-hudozhnik-iz-krupiczy-uchit-detej-smotret-na-zhizn-pod-drugim-uglom/|title= Как художник из Крупицы учит детей смотреть на жизнь под другим углом|author= Мазурчик Е.|date= 2023-12-08|publisher= газета "Прысталiчча"|accessdate= 2023-12-10|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20231210130530/https://pristalica.by/08122023/kak-hudozhnik-iz-krupiczy-uchit-detej-smotret-na-zhizn-pod-drugim-uglom/|archivedate= 10 снежня 2023|url-status= live}}</ref>. Выдавецтва «[[Кнігазбор]]», 2019 год. Для дзяцей дашкольнага і малодшага школьнага ўзросту<ref>{{cite web| date =31 жніўня 2019| url =http://www.nastaunik.info/node/17000| title =«Краіна Вымярэнія». Вучым дзетак, чытючы казку| publisher =Настаўнік.info| accessdate =2019-09-08| archiveurl =https://web.archive.org/web/20190908174809/http://www.nastaunik.info/node/17000| archivedate =8 верасня 2019| url-status =live}}</ref><ref name="knihi">{{cite web |url=https://knihi.by/knihi/hrusecki-aleh-koziel-viktar-kraina-vymiarenija |title=Краіна Вымярэнія |publisher=knihi.by |accessdate=2019-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190908174641/https://knihi.by/knihi/hrusecki-aleh-koziel-viktar-kraina-vymiarenija |archivedate=8 верасня 2019 |url-status=live }}</ref>. == Гісторыя == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=_poiUMeAFf8 Буктрэйлер кнігі]}} [[Выява:КраінаВымярэніяГрушэцкі.jpg|thumb|справа|250пкс|А. Грушэцкі з кнігай у выдавецтве]] [[Выява:КраінаВымярэнія_Аўтограф.jpg|thumb|справа|250пкс|Раздача аўтографаў падчас прэзентацыі кнігі на курсах «[[Мова нанова дзеткам|Мова Нанова Дзеткам]]»]] Кніга была выдадзена ў 2019 годзе і падрыхтавана адмыслова да пачатку навучальнага года з мэтай дапамагчы маленькiм школьнiкам хутчэй i не сумна засвоiць адзiнкi вымярэння<ref name="СБ">{{cite web|url= https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|title= Обзор книги Олега Грушецкого «Краіна Вымярэнія»|author= [[Людміла Рублеўская|Рублеўская, Л. І.]]|date= 6 верасня 2019|publisher= [[СБ. Беларусь сегодня]]|accessdate= 2019-06-28|archiveurl= https://web.archive.org/web/20190908181640/https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html|archivedate= 8 верасня 2019|url-status= live}}</ref>. Для беларускага кніжнага рынка кніга стала па свойму унікальнай<ref>{{cite web |url= https://nashaniva.by/?c=ar&i=236246|title= «Краіна Вымярэнія» — займальная адукацыя праз казку |author= |date= 28 жніўня 2019 | publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=2019-09-08}}</ref>. Прэзентацыя кнігі адбылася 10 лістапада 2019 года на курсах беларускай мовы «[[Мова нанова дзеткам|Мова Нанова Дзеткам]]»<ref>{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/minczukou-zapraszajuc-na-prezentacyju-knihi-dlja-d |title= Мінчукоў запрашаюць на прэзентацыю кнігі для дзетак «Краіна Вымярэнія» |author= |date= 9 лістапада 2019 | publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=11 лістапада 2019}}</ref>. У 2023 годзе кніга была прафесійна агучана аўдыёпраектам «[[Кніжны воз]]»<ref name="Кв">{{cite web|url= https://knizhnyvoz.com/app/book/64f62ceb64846d382435ab50|title= Краіна Вымярэнія|date= 2023-09-09|publisher= [[Кніжны воз]]|accessdate= 2023-09-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20230909080256/https://knizhnyvoz.com/app/book/64f62ceb64846d382435ab50/|archivedate= 9 верасня 2023|url-status= live}}</ref>. == Сюжэт == Праз казачныя гісторыі ў займальнай і даступнай форме<ref>{{cite web |url=https://budzma.by/news/kraina-vymiarenija.html|title=«Краіна Вымярэнія»: сакавітай беларускай мовай дзеткам — пра спосабы і адзінкі вымярэння|author= |date= 19 верасня 2019|publisher= [[Будзьма беларусамі!]] |accessdate=19 верасня 2019}}</ref> дзеці маюць магчымасць даведацца пра спосабы і адзінкі вымярэння (даўжыня, шырыня, вышыня), вагі і аб’ёму (кілаграмы, літры), адзінкі вымярэння часу (гадзіны, хвіліны), а дзякуючы беларускім [[прымаўка]]м і [[прыказка]]м спазнаюць і лепш запомняць, чым адрозніваюцца месяцы і поры года<ref>{{cite web |url= http://www.zviazda.by/be/news/20190919/1568867046-kraina-admeranaya-troychy|title= Краіна, адмераная тройчы|author= [[Таццяна Будовіч|Будовіч, Я.]]|date= 13 верасня 2019|publisher=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |accessdate=21 верасня 2019}}</ref>. Веды ў кнізе пададзены праз казачныя апавяданні, дзе галоўныя героі — насельнікі казачнага лесу (мядзведзь, вожык, зайка, ліска, лось, вавёркі і інш.). Кожнае апавяданне сканчаецца лагічным пераходам у наступную тэму, утвараючы такім чынам адзінае арганічнае цэлае, дзе ўсе гісторыі паміж сабою лагічна злучаны<ref>{{cite web |url= https://novychas.by/kultura/kraina-vymjarenija-zajmalnaja-adukacyja-praz-k|title= «Краіна Вымярэнія» — займальная адукацыя праз казку |author= |date= 21 жніўня 2019 | publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=2019-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822141901/https://novychas.by/kultura/kraina-vymjarenija-zajmalnaja-adukacyja-praz-k |archivedate= 2019-09-08}}</ref>. Яскравыя пазнавальныя ілюстрацыі дапамагаюць дзецям лепш засвоіць веды, якія спатрэбяцца ў дарослым жыцці<ref name="knihi" /><ref name="СБ" />. З дапамогай дадзенай кнігі дзецям лягчэй і цікавей засвойваць адзiнкi вымярэння<ref name="Масла">{{cite web| author =[[Алена Масла|Масла, А.]]| date =2023-01-03| url =https://bel.24health.by/yakiya-navagodniya-zborniki-belaruskix-pismennikau-varta-pachytac/| title =Якія навагоднія зборнікі беларускіх пісьменнікаў варта пачытаць?| publisher =Рэдакцыя газеты «Медыцынскі веснік»| accessdate =2023-01-03| url-status =dead}}</ref>. == Змест == # Даўжыня. # Шырыня і вышыня. # Вага. # Літр, вымярэнне аб’ёму. # Час. # Каляндар<ref name="knihi" />. == Агучка кнігі == {{External media| video1 = [https://www.instagram.com/p/CxxkGFrIISX/ Як запісвалася аўдыёкніга «Краіна Вымярэнія»]}} У 2023 годзе кніга «Краіна Вымярэнія» была прафесійна агучана аўдыёпраектам «[[Кніжны воз]]». 7 верасня 2023 года аўдыёкніга «Краіна Вымярэнія» з'явілася ў вольным доступе на старонцы праекта<ref name="Кв" />. Голас Вожыка, аднаго з герояй кнігі, увайшоў у «Залатую калекцыю галасоў» праекта «Кніжны воз». Агучыла кнігу актрыса тэатра і кіно [[Крысціна Дробыш]], аўтар музыкі — Алег Удалееў<ref>{{cite web|url= https://knizhnyvoz.com/app/book/64f62ceb64846d382435ab50/description|title= Краіна Вымярэнія|author= |date= 2023-09-09|publisher= [[Кніжны воз]]|accessdate= 2023-09-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20230909082439/https://knizhnyvoz.com/app/book/64f62ceb64846d382435ab50/description/|archivedate= 9 верасня 2023}}</ref><ref>{{cite web|url= https://audiobooks.by/books/kraina-vymiareniia|title= Краіна Вымярэнія|author= |date= 2023-09-09|publisher= Беларускія аўдыёкнігі|accessdate= 2023-09-09|lang= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20230909082635/https://audiobooks.by/books/kraina-vymiareniia|archivedate= 9 верасня 2023}}</ref>. == Прэміі, намінацыі і адзнакі == * 2019 год — кніга ўвайшла ў ТОП-10 лепшых кніг для дзяцей на беларускай мове (па версіі [[TUT.BY]])<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/culture/664966.html|title= 10 лучших детских книг 2019 года|author= [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Кісліцына, Г.М.]]|date= 2019-12-13|publisher= [[TUT.BY]]|accessdate= 2019-12-15|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20191215185658/https://news.tut.by/culture/664966.html|archivedate= 15 снежня 2019|url-status= dead}}</ref>. * 2020 год — кніга ўвайшла ў лонг-ліст «[[Прэмія Цёткі|Прэміі Цёткі]]—2019» у намінацыях «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў» і «Найлепшае мастацкае афармленне»<ref>{{cite web|url= https://novychas.by/kultura/abveszczany-lonh-list-naminantau-na-premiju-cjotki|title= Абвешчаны лонг-ліст намінантаў на прэмію Цёткі за 2019 год|date= 11 сакавіка 2020|publisher= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|accessdate= 11 сакавіка 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20200311103826/https://novychas.by/kultura/abveszczany-lonh-list-naminantau-na-premiju-cjotki|archivedate= 11 сакавіка 2020|url-status= live}}</ref>. * 2020 год — кніга ўвайшла ў ТОП-12 найлепшых беларускіх дзіцячых выданняў<ref>{{cite web |url= http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |title=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 |author=[[Людміла Рублеўская|Рублеўская, Л. І.]] |date= 30 снежня 2020 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|accessdate=2020-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230131819/http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |archivedate= 2020-12-30}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Рублеўская, Л. І. |загаловак=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 (Алег Грушэцкі. «Краіна Вымярэнія») |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/30sne-2020-5.pdf |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=30 снежня 2020 |выпуск=29368 |нумар=254 |старонкі=5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230190117/https://zviazda.by/sites/default/files/30sne-2020-5.pdf |archivedate=30 снежня 2020 }}</ref>. * 2022 год — кніга ўвайшла ў рэкамендаваны беларускім дзіцячым часопісам «[[Жэўжык (часопіс)|Жэўжык]]» спіс кніг да чытання для дзяцей 6—9 гадоў<ref>{{cite web |url=https://dl.orangedox.com/Uuiqv9/1fz-pAZU79dJSKmBtj3gF-bHL_A5qFrq4 |title=Кнігі для чытання. Для дзяцей на ўзрост 6—9 гадоў |author= |date=2022-06-24 |publisher=[[Жэўжык (часопіс)|Жэўжык]] |accessdate=2022-06-24 |lang= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220624182238/https://dl.orangedox.com/Uuiqv9/1fz-pAZU79dJSKmBtj3gF-bHL_A5qFrq4 |archivedate=24 чэрвеня 2022 }}</ref>. * 2023 год — аўтар рубрыкі «Кніжная паліца» пісьменніца [[Алена Масла]] ўнесла кнігу ў спіс «Навагоднія зборнікі беларускіх пісьменнікаў, якія варта пачытаць»<ref name="Масла" />. * 2023 год — ІІ месца праслухоўванняў на аўдыёпраекце «[[Кніжны воз]]», увайшла ў ТОП-10 кніг лідараў праслухоўванняў па выніках на канец 2023 года<ref>{{cite web |url= https://novychas.online/kultura/knizny-voz-padvjou-vyniki-2023-hoda-szto-u-tope|title= «Кніжны воз» падвёў вынікі 2023 года. Што ў топе?|author= |date= 2024-01-02 | publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|accessdate=2024-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240104112538/https://novychas.online/kultura/knizny-voz-padvjou-vyniki-2023-hoda-szto-u-tope |archivedate= 2024-01-31}}</ref>. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= [[Людміла Рублеўская|Рублеўская, Л. І.]]|загаловак= Измерение вечной дороги (Алег Грушэцкі. Краіна Вымярэнія) |спасылка= https://www.sb.by/articles/izmerenie-vechnoy-dorogi.html |выданне=[[СБ. Беларусь сегодня]] |тып=газета |месца= |выдавецтва= |год=6 верасня 2019 |выпуск=25807 |нумар=169 |старонкі= }} * {{артыкул|аўтар=[[Таццяна Будовіч|Будовіч, Я.]] |загаловак= Краіна, адмераная тройчы|спасылка=http://www.zviazda.by/be/news/20190919/1568867046-kraina-admeranaya-troychy|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=13 верасня 2019 |выпуск= 5042 |нумар=36 |старонкі=7 }} * {{артыкул|аўтар=Рублеўская, Л. І. |загаловак=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 (Алег Грушэцкі. «Краіна Вымярэнія») |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/30sne-2020-5.pdf |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= РВУ «Звязда»|год=30 снежня 2020 |выпуск=29368 |нумар=254 |старонкі=5 }} == Спасылкі == * {{cite web |url= https://budzma.by/news/kraina-vymiarenija.html|title=«Краіна Вымярэнія»: сакавітай беларускай мовай дзеткам — пра спосабы і адзінкі вымярэння |author= |date= 19 верасня 2019 | publisher=[[Будзьма беларусамі!]] |accessdate=11 лістапада 2019}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Кнігі 2019 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы Алега Грушэцкага]] q6dhngt1lvn01w21032f2if1o59rnwm 0 617344 5201608 4671496 2026-09-17T21:21:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201608 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Veronica persica 060403Cw.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд квітнеючай расліны | regnum = Расліны | parent = Veronica | rang = Від | latin = Veronica persica | author = [[Poir.]], 1808 | syn = * {{bt|Cardia filiformis|[[Dulac]]}} * {{bt|Pocilla persica|([[Poir.]]) [[Fourr.]]}} * {{bt|Veronica buxbaumii|[[Ten.]]}} [[nom. illeg.]] * {{bt|Veronica byzantina|([[Sibth.]] & [[Sm.]]) [[Britton]] [[et al.]]}}<!-- BSP. --> * {{bt|Veronica diffusa|[[Raf.]]}} * {{bt|Veronica meskhetica|[[Kem.-Nath.]]}} * {{bt|Veronica precox|[[Raf.]]}} * {{bt|Veronica tournefortii|[[C.C.Gmel.]]}} [[nom. illeg.]] | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Veronica persica | commons = Category:Veronica persica | grin = 80306 }} '''Крынічнік персідскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|139}}</ref> (''Veronica persica'') — [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] [[Трава|травяністая расліна]], [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Крынічнік|Veronica}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}. == Батанічнае апісанне == [[Сцябло|Сцёблы]] вышынёй 10-70 см, адзінкавыя або некалькі, слабыя, распасцёртыя, ляжачыя, простыя або ў ніжняй частцы галінастыя, з доўгімі [[Парастак|парасткамі]], цыліндрычныя, тонкія, валасістыя. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, верхняе амаль сядзячае, застаецца на хвосціках, даўжынёй 2-4 мм. Прыкветкавае лісце чарговае, даўгаватае, крыху зменшана. Сцябловае — шырока яйкападобнае да круглявага, даўжынёй 8-16 мм, шырынёй 5-15 мм, злёгку сэрцападобнае або ўсечанае, па краі буйна зубчастае, з рэдкімі валасінкамі на паверхні. Кветкі па адной у пазухах сцябловага лісця, на доўгіх ніткападобных, слаба валасістых[[кветаножка]]х даўжынёй 1,5-4 см. [[Кветка|Вяночак]] дыяметрам 7-11 (да 15) мм, блакітны, сіні або светла-фіялетавы, з зелянява-жоўтым зевам, з сінімі жылкамі, ніжняя лопасць часам белая, усё лопасці тупыя, тры — круглява-пупышкападобныя, адна яйкападобная, амаль усе роўныя або крыху перавышаюць чашачку. [[Тычынка|Тычынкі]] выгнутыя, карацейшыя за вяночак, з круглява-яйкападобнымі пылавікамі і пашыранымі ў сярэдзіне ніткамі. [[Плод]] — [[каробачка]], шырыня ўдвая большая за даўжыню: шырынёй 8-10 мм, даўжынёй 4-5 мм. [[Насенне]] па 3-12 у кожным гняздзе, даўжынёй 1,5-2,5 мм, даўгаватае, неглыбока маршчыністае. == Распаўсюджанне == Від распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Азія|Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Ва Украіне сустракаецца паўсюдна, расце на палях і ў садах, [[пустазелле]], адвентыўная расліна. == Таксанамія == Від '''Крынічнік персідскі''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Крынічнік|Veronica}} сямейства {{bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Ясноткакветныя|Lamiales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Ясноткакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 21 сямейства (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c2=сямейства '''[[Трыпутнікавыя]]''' |d1=род '''[[Крынічнік]]''' |d2=яшчэ 90 родаў |e1=яшчэ ад 300 да 500 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">від <br />'''Крынічнік&nbsp;персідскі''' |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} {{зноскі}} == Літаратура == * Определитель высших растений Украины / Акад. наук Украинской ССР; Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного; Редкол.: Ю. Н. Прокудин, Д. Н. Доброчаева, Б. В. Заверуха, В. И. Чопик; Авт.: М. И. Котов, Ю. Н. Прокудин, А. И. Барбарич и др. — 2-е изд., стереот., с незначительными доп. и исправлениями. — К. : Фитосоциоцентр, 1999. — 548 с. — <nowiki>ISBN 966-7459-18-7</nowiki>.{{Ref-ru}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|40246|Вероника персидская}} * [http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/persian_speedwell.html Persian speedwell (Veronica persica)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430010925/http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/persian_speedwell.html |date=30 красавіка 2016 }}{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Крынічнік]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1808 годзе]] dh7bbtpj9pnc7mrf5jk75mg3tesy230 0 624000 5201971 5199814 2026-09-18T11:49:32Z StachLysy 62453 /* Asian Cup */ абнаўленне звестак 5201971 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Настольная гульня |Гульцоў = 2—5 |Узрост = 8+ |Падрыхтоўка = 1—5 [[хвіліна|хвілін]] |Працягласць = 30—60 [[хвіліна|хвілін]] }} '''Каркасо́н''' ({{lang-de|Carcassonne}}) — [[Настольныя гульні|настольная]] [[Стратэгічныя гульні|стратэгічна]]-эканамічная гульня [[Настольныя гульні нямецкага стылю|нямецкага стылю]], распрацаваная {{нп5|Клаус-Юрген Урэдэ|Клаусам-Юргенам Урэдэ|en|Klaus-Jürgen Wrede}} у [[2000]] годзе. Упершыню была выдадзена кампаніяй «Hans im Glück» у [[Германія|Германіі]]. У [[2001]] годзе гульня была ўдастоена ўзнагародаў «[[Гульня года]]» і «[[Нямецкая гульнявая прэмія]]» ў Германіі, а ў [[2004]] годзе намініравалася на «Гульню года» ў Чэхіі. У цяперашні час «Каркасон» выпускаецца многімі сусветнымі выдаўцамі настольных гульняў. У 2014 годзе быў выкананы рэдызайн гульні. Перазапуск адбыўся ў снежні 2014 года: тады ў продаж паступіла англамоўная версія новай рэдакцыі «Каркасона». Гульня засталася ранейшай, але змяніла афармленне: над вокладкай гэтым разам папрацаваў Крыс Куільямс, а над квадратамі зямель — Анна Пецке. Дзеля сумяшчальнасці новай рэдакцыі гульні з першапачатковай версіяй і ўсімі дапаўненнямі, рубашку квадратаў пакінулі ранейшай. Да базавых кампанентаў у камплект гульні былі дададзены міні-дапаўненні «River» («Рака») і «The Abbot» («Абат»). На 2018 год у свеце прададзена больш за 10 мільёнаў экзэмпляраў гульні (улічваючы дапаўненні)<ref>{{Cite web|url=https://www.ehgaming.com/carcassonne-board-game-review/|title=Carcassonne Board Game Review|website=EH Gaming|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>. Гульня заключаецца ў пакрокавым збіранні гульнявога поля з квадратаў (тайлаў) і размяшчэнні на ім фішак сваіх падданых (міплаў). У залежнасці ад таго, на якую мясцовасць пастаўлена фішка — на горад, поле, манастыр ці дарогу, яна становіцца адпаведна рыцарам, селянінам, манахам або разбойнікам і прыносіць гульцу пэўную суму ачкоў пасля завяршэння будаўніцтва аб’екта або па завяршэнні гульні. == Правілы == === Стварэнне поля === У пачатку гульні на поле выкладваецца «''стартавы квадрат''». У фірмовай версіі ён адрозніваецца ад астатніх іншай расфарбоўкай рубашкі. Стартавы квадрат змяшчае ўсе магчымыя элементы мясцовасці (горад, дарогу і поле), што выключае праблему нестыкоўкі квадратаў. Пасля гэтага гульцы вызначаюць, у якім парадку будуць хадзіць, і пачынаюць па чарзе даставаць квадраты і выкладваць гульнявое поле. Квадраты можна ставіць толькі так, каб яны датыкаліся хаця б адным бокам да ўжо выстаўленых квадратаў. Прычым мясцовасць на іх павінна састыкоўвацца (дарогі з дарогамі, гарады з гарадамі, палі з палямі). === Фішкі падданых === [[Файл:Carcassonne Miples.jpg|thumb|Міплы — фішкі падданых.]] Кожны гулец мае 8 фішак падданых (адна з іх выкарыстоўваецца для падліку ачкоў). Пасля таго, як гулец выставіў чарговы «''квадрат''» гульнявога поля, ён можа выставіць на гэты квадрат аднаго свайго падданага. Пры гэтым гулец не можа ставіць фігурку на ўжо заняты іншым гульцом аб’ект (горад, дарогу або поле). Аднак у працэсе гульні аб’екты могуць аб’ядноўвацца ў адно цэлае. Фігуркі вяртаюцца да гульца пасля таго, як іх аб’ект завершаны. Адпаведна фішка можа прыносіць ачкі некалькі разоў за гульню. Выключэнне складаюць сяляне — яны застаюцца на полі да канца гульні. === Ачкі === Выстаўленыя на поле фішкі прыносяць ачкі, як толькі аб’ект, які яны займаюць, завершаны. Гэта значыць, як толькі дарога аказалася скончана з абодвух канцоў, як толькі горад цалкам акружаны сценамі, а манастыр — акружаны са ўсіх дзевяці бакоў любымі квадратамі. Недабудаваныя аб’екты, а таксама занятыя сялянамі палі прыносяць ачкі ў канцы гульні, аднак у некаторых выпадках недабудаваныя аб’екты ацэньваюцца ніжэй, чым дабудаваныя. === Канец гульні === Гульня заканчваецца, як толькі заканчваюцца не выстаўленыя на гульнявое поле квадраты. Пасля гэтага выконваецца падлік ачкоў для фішак, што яшчэ стаяць на полі. Перамагае гулец, які набраў больш за ўсіх ачкоў. == Камплектацыя гульні == * 72 квадраты ўчасткаў зямлі * 40 фішак: па 8 кожнага з пяці колераў * Поле шкалы падліку ачкоў * Правілы гульні == Турніры па гульні Каркасон == === Чэмпіянаты свету === Чэмпіянаты свету праводзяцца штогадова, пачынаючы з 2006 года. Традыцыйна чэмпіянаты праводзяцца ў межах выставы SPIEL у горадзе [[Эсэн]]. У чэмпіянаце могуць прыняць удзел пераможцы нацыянальных турніраў. У 2020 годзе турнір не праводзіўся ў сувязі з пандэміяй COVID-2019. У 2021 годзе на турніры ўпершыню прынялі ўдзел па два прадстаўнікі ад краіны. Беларусы ўдзельнічаюць у Чэмпіянаце свету па Каркасоне з 2024 года<ref>{{cite web|url=https://carcassonne-meisterschaft.de/en/final-results-2024.htm|title=Final 2024|website=Carcassonne World Championships|language=en|access-date=2025-06-10}}</ref>. {| class="wikitable alternance" style="font-size:85%" ! Год ! '''Чэмпіён свету''' ! 2 месца ! 3 месца ! 4 месца ! Колькасць удзельнікаў |- | 2006 || {{flagicon|GER}} '''{{нп5|Ральф Кверфурт|Ralph Querfurth|en|Ralph Querfurth}}''' || {{flagicon|AUT}} Michael Wischounig || {{flagicon|CZE}} David Korejtko || {{flagicon|HUN}} David Erdos || align="center"|16 |- | 2007 ||{{flagicon|GER}} '''Sebastian Trunz''' || {{flagicon|Тайвань}} Chen Wei-Chi || {{flagicon|FIN}} Janne Jaula || {{flagicon|NOR}} Henrik Fürstenberg || align="center"|20 |- | 2008 || {{flagicon|GER}} '''Ralph Querfurth''' || {{flagicon|CZE}} Martin Mojžiš || {{flagicon|GER}} Sebastian Trunz || {{flagicon|AUT}} Stefan Leopoldseder || align="center"|20 |- | 2009 || {{flagicon|GER}} '''Ralph Querfurth''' || {{flagicon|AUS}} Daniel Geromboux || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || {{flagicon|FIN}} Petri Savola || align="center"|20 |- | 2010 || {{flagicon|GER}} '''Ralph Querfurth''' || {{flagicon|CZE}} Martin Mojžiš || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || {{flagicon|AUS}} Randy Dreger || align="center"|22 |- | 2011 || {{flagicon|NED}} '''Els Bulten''' || {{flagicon|JPN}} Shinnosuke Komukai || {{flagicon|GER}} Robert Mützner || {{flagicon|CZE}} Martin Moijzis || align="center"|24 |- | 2012 || {{flagicon|CZE}} '''Martin Mojžiš''' || {{flagicon|AUT}} Stefan Leopoldseder || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || {{flagicon|NED}} Els Bulten || align="center"|26 |- | 2013 || {{flagicon|GRE}} '''Pantelis Litsardopoulos''' || {{flagicon|CZE}} Martin Mojžiš || {{flagicon|LAT}} Aleksejs Peguševs || {{flagicon|POL}} Maciej Śmieszek || align="center"|36 |- | 2014 || {{flagicon|JPN}} '''Takafumi Mochizuki''' || {{flagicon|GRE}} Pantelis Litsardopoulos || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || {{flagicon|POR}} Ricardo Gomes || align="center"|34 |- | 2015 || {{flagicon|GRE}} '''Pantelis Litsardopoulos''' || {{flagicon|JPN}} Takafumi Mochizuki || {{flagicon|NED}} Els Bulten || {{flagicon|BRA}} Humberto Fukuda || align="center"|32 |- | 2016 || {{flagicon|RUS}} '''Vladimir Kovalev''' || {{flagicon|GRE}} Pantelis Litsardopoulos || {{flagicon|BEL}} Vannes Vansina || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || align="center"|36 |- | 2017 || {{flagicon|POL}} '''Tomasz Preuss''' || {{flagicon|GRE}} Pantelis Litsardopoulos || {{flagicon|ITA}} Davide Sandrin || {{flagicon|SVK}} Matej Tabak || align="center"|38 |- | 2018 || {{flagicon|JPN}} '''Genro Fujimoto''' || {{flagicon|ROU}} Marian Curcan || {{flagicon|GER}} Kolja Stratmann || {{flagicon|POL}} Tomasz Preuss || align="center"|34 |- | 2019 || {{flagicon|ROU}} '''Marian Curcan''' || {{flagicon|Тайвань}} Ying Chien Chien || {{flagicon|EST}} Timofei Gretsenko || {{flagicon|ITA}} Paolo Ballabeni || align="center"|36 |- | 2021 || {{flagicon|POL}} '''Maciej Polak''' || {{flagicon|BRA}} Melvin Quaresma || {{flagicon|POL}} Tomasz Preuss || {{flagicon|POR}} Nuno Torres || align="center"|42 |- | 2022 || {{Flagicon|ROU}} '''Árpád Gere''' || {{Flagicon|Тайвань}} Min-Wei Chen || {{Flagicon|CZE}} Martin Mojžiš || {{Flagicon|NOR}} Hogne Jorgensen || align="center"|34 |- | 2023 || {{Flagicon|GBR}} '''Matt Tucker''' || {{Flagicon|LAT}} Aleksejs Peguševs || {{Flagicon|NED}} Patrick Bekkenutte || {{Flagicon|CHN}} Xiangyu Qin || align="center"|42 |- | 2024 || {{Flagicon|Каталонія}} '''Daniel Angelats''' || {{Flagicon|HUN}} József Tihon || {{Flagicon|ROM}} Bogdan Curcan || {{Flagicon|CHN}} Ning Ding || align="center"|46 |- | 2025 || {{Flagicon|Кітай}} '''Xiangyu Qin''' || {{Flagicon|Уругвай}} Horacio Mastandrea || {{Flagicon|Бельгія}} Raf Mesotten || {{Flagicon|Латвія}} Aleksejs Peguševs || align="center"|52 |} === Камандныя анлайн-чэмпіянаты === Пачынаючы з 2020 года арганізацыя сarcassonne.сat пачала праводзіць анлайн-турніры па гульні Каркасон сярод зборных каманд. Пачынаючы з другога каманднага чэмпіяната свету, турніры прызнаны афіцыйнымі выдаўцом Каркасона Hans Im Gluck і праходзяць пры падтрымцы выдаўца. Апрача чэмпіянатаў свету, carcassonne.cat арганізуе камандныя чэмпіянаты Еўропы (ETCOC). Аналаг еўрапейскага кантынентальнага турніра для Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі (Copa America) праводзіць арганізацыя Carcassonne Brasil. ==== WTCOC ==== {| class="wikitable alternance" style="font-size:85%" ! Год ! '''Чэмпіён свету''' ! 2 месца ! 3 месца ! 4 месца ! Колькасць каманд ! Крыніца |- | 2020 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Расія}} Расія || {{Flagicon|Германія}} Германія || {{Flagicon|Румынія}} Румынія || align="center"|21 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc-2020 WTCOC-2020] |- | 2021 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Расія}} Расія || {{Flagicon|Румынія}} Румынія || {{Flagicon|Каталонія}} Каталонія || align="center"|29 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc-2021-2 WTCOC-2021] |- | 2022 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Кітай}} Кітай || RCP || {{Flagicon|Партугалія}} Партугалія || align="center"|25 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc-2022 WTCOC-2022] |- | 2023 || {{Flagicon|Кітай}} '''Кітай''' || RCP || {{Flagicon|Латвія}} Латвія || {{Flagicon|Іспанія}} Іспанія || align="center"|32 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc2023 WTCOC-2023] |- | 2024 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Францыя}} Францыя || {{Flagicon|Венгрыя}} Венгрыя || {{Flagicon|Вялікабрытанія}} Вялікабрытанія || align="center"|36 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc2024 WTCOC-2024] |- | 2025 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Чылі}} Чылі || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Польшча}} Польшча || align="center"|38 || [https://www.carcassonne.cat/wtcoc2025 WTCOC-2025] |- | 2026 || {{Flagicon|Кітай}} '''Кітай''' || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Ганконг}} Ганконг || {{Flagicon|Германія}} Германія || align="center"|40 || |} ==== ETCOC ==== {| class="wikitable alternance" style="font-size:85%" ! Год ! '''Чэмпіён Еўропы''' ! 2 месца ! 3 месца ! 4 месца ! Колькасць каманд ! Крыніца |- | 2020 || {{Flagicon|Германія}} '''Германія''' || {{Flagicon|Расія}} Расія || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Вялікабрытанія}} Вялікабрытанія || align="center"|14 || [https://www.carcassonne.cat/euro-2020 ETCOC-2020] |- | 2021 || {{Flagicon|Расія}} '''Расія''' || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Латвія}} Латвія || {{Flagicon|Румынія}} Румынія || align="center"|22 || [https://www.carcassonne.cat/euro-2021 ETCOC-2021] |- | 2023 || {{Flagicon|Польшча}} '''Польшча''' || RCP || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Італія}} Італія || align="center"|18 || [https://www.carcassonne.cat/etcoc2023 ETCOC-2023] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251013025437/https://www.carcassonne.cat/etcoc2023/ |date=13 кастрычніка 2025 }} |- | 2025 || RCP || {{Flagicon|Польшча}} Польшча || {{Flagicon|Украіна}} Украіна || {{Flagicon|Бельгія}} Бельгія || align="center"|19 || [https://www.carcassonne.cat/etcoc2025 ETCOC-2025]{{Недаступная спасылка}} |} ==== Copa America ==== {| class="wikitable alternance" style="font-size:85%" ! Год ! '''Чэмпіён Амерыкі''' ! 2 месца ! 3 месца ! 4 месца ! Колькасць каманд ! Крыніца |- | 2021 || {{Flagicon|Мексіка}} '''Мексіка''' || {{Flagicon|ЗША}} ЗША || {{Flagicon|Бразілія}} Бразілія || {{Flagicon|Калумбія}} Калумбія || align="center"|7 || [https://carcassonne.gg/Copa-America-2021 Copa America 2021] |- | 2024 || {{Flagicon|Бразілія}} '''Бразілія''' || {{Flagicon|Чылі}} Чылі || {{Flagicon|Аргенціна}} Аргенціна || {{Flagicon|Мексіка}} Мексіка || align="center"|9 || [https://carcassonnecolombia.com/copa-america2024 Copa America 2024] |- | 2025 || {{Flagicon|Мексіка}} '''Мексіка''' || {{Flagicon|Калумбія}} Калумбія || {{Flagicon|Аргенціна}} Аргенціна || {{Flagicon|Чылі}} Чылі || align="center"|8 || [https://carcassonnecolombia.com/copa-america2025 Copa America 2025] |} ==== Asian Cup ==== {| class="wikitable alternance" style="font-size:85%" ! Год ! '''Чэмпіён Азіі''' ! 2 месца ! 3 месца ! 4 месца ! Колькасць каманд ! Крыніца |- | 2024 || {{Flagicon|Ганконг}} '''Ганконг''' || {{Flagicon|Тайланд}} Тайланд || {{Flagicon|Тайвань}} Тайвань || {{Flagicon|Кітай}} Кітай || align="center"|8 || [https://carcassonne.gg/Asian-Cup-2024-old Asian Cup 2024] |- | 2025 || {{Flagicon|Японія}} '''Японія''' || {{Flagicon|Тайланд}} Тайланд || {{Flagicon|Ганконг}} Ганконг || {{Flagicon|Тайвань}} Тайвань || align="center"|8 || [https://carcassonne.gg/Asian-Cup-2025 Asian Cup 2025] |- | 2026 || {{Flagicon|Кітай}} '''Кітай''' || {{Flagicon|Тайланд}} Тайланд || {{Flagicon|Ганконг}} Ганконг || {{Flagicon|Тайвань}} Тайвань || align="center"|7 || [https://carcassonne.gg/Asian-Cup-2026 Asian Cup 2026] |} == Асноўныя выдаўцы гульні == * «Hans im Glück» (2000 — цяперашні час) — [[Германія]] і многія краіны [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] * «Devir» (2001 — цяперашні час) — [[Іспанія]], [[Партугалія]], [[Лацінская Амерыка]] * «Rio Grande Games» (2001—2012) — [[Вялікабрытанія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] * «999 Games» (2002 — цяперашні час) — [[Нідэрланды]] * «Мир Хобби» (2002 — цяперашні час) — [[Расія]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] * «Brain Games» (2004 — цяперашні час) — [[Краіны Балтыі]] * «Z-Man Games» (2012 — цяперашні час) — Вялікабрытанія, ЗША == Узнагароды == * [[2001]] — нямецкая прэмія «[[Гульня года]]» ({{lang-de|Spiel des Jahres}}). * [[2001]] — «[[Нямецкая гульнявая прэмія]]» ({{lang-de|Deutscher Spiele Preis}}). * [[2004]] — намінацыя на чэшскую прэмію «Гульня года» ({{Іншамоўны тэкст|чэшская|Hra Roku}})<ref>{{Cite web|url=http://www.hraroku.cz/|title=Hra roku|website=Hra roku|language=cz|access-date=2019-12-12}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гульня года}} {{Нямецкая гульнявая прэмія}} [[Катэгорыя:Настольныя гульні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000 годзе]] 3ujb62x6y2k04xudcm26f65rdeav0jt 0 626986 5201452 5160754 2026-09-17T14:25:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201452 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа |Назва = Рэйс 752 Міжнародных авіяліній Украіны |Выява = Ukraine International Airlines Flight 752 (4).jpg |Назва выявы = На месцы катастрофы. |Дата = [[8 студзеня]] [[2020]] |Час = 2:44 UTC |Характар ​​= Крушэнне пасля ўзлёту |Прычына = збіты |Месца = {{Сцяг|Іран}} паміж [[Паранд]]ам і [[Шахрыяр]]ам, у 20 км ад [[Тэгеран]]а ([[Іран]]) |Каардынаты = {{coord | 35 | 33 | 43 | N | 51 | 6 | 12 | E | region: IR | display = inline, title}} |Загінулыя = 176 (усе) |Параненыя = 0 |Выява паветранага судна = UR-PSR (B738) at Ben Gurion Airport.jpg |Назва выявы паветранага судна = Самалёт за 2 месяцы і 3 тыдні да катастрофы |Мадэль = [[Boeing 737 Next Generation|Boeing 737-8KV]] |Авіякампанія = {{Сцяг|Украіна}} [[Міжнародныя авіялініі Украіны]] (МАУ) |Прыналежнасць = |Пункт вылету = {{Сцяг|Іран}} [[Міжнародны аэрапорт імя імама Хамейні]] ([[Іран]]) |Пункт прызначэння = {{Сцяг|Украіна}} [[Барыспаль (аэрапорт)|Барыспаль]], [[Кіеў]] ([[Украіна]]) |Рэйс = PS-752 |Бартавы нумар = UR-PSR |Дата выпуску = [[21 чэрвеня]] [[2016]] <small> (першы палёт) </small> |Пасажыры = 167 |Экіпаж = 9 |Выжыла = 0 |nocat = 1 }} '''Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам''' — буйная авіяцыйная катастрофа, якая здарылася раніцай [[8 студзеня]] [[2020]] года. Авіялайнер [[Boeing 737]]-8KV авіякампаніі [[Міжнародныя авіялініі Украіны]] (МАУ) выконваў міжнародны рэйс PS-752 па маршруце [[Тэгеран]] — [[Кіеў]], але праз 6 хвілін пасля ўзлёту страціў вышыню і ўрэзаўся ў зямлю каля горада [[Паранд]], за 20 км на паўночны ўсход ад аэрапорта Тэгерана. Пры гэтым загінулі ўсе, хто быў на яго борце: 176 чалавек — 167 пасажыраў і 9 членаў экіпажа. Катастрофа рэйса 752 стала найбуйнейшай (па колькасці загінулых) за ўсю гісторыю ўкраінскай авіяцыі (уключаючы савецкі перыяд), перасягнуўшы [[Катастрофа Ан-10 пад Харкавам|катастрофу Ан-10 пад Харкавам]] (122 загінулых). Таксама гэта першая катастрофа ў гісторыі кампаніі МАУ за 28 гадоў існавання<ref>{{cite web|url=https://tk.media/news/ukrainskiy-samolet-s-180-passazhirami-razbilsya-posle-vyleta-iz-tegerana-2020-01-08|title=Украинский самолёт со 176 людьми разбился после вылета из Тегерана. Всё, что известно на эту минуту (обновляется)|publisher=TK Media|date=2020-01-08|access-date=8 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114093251/https://tk.media/news/ukrainskiy-samolet-s-180-passazhirami-razbilsya-posle-vyleta-iz-tegerana-2020-01-08|archive-date=14 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. На момант падзей займала 48-ы радок сярод найбуйнейшых авіяцыйных катастроф у свеце. Прычынай крушэння стала трапленне ракеты, якую памылкова выпусціла сістэма СПА Ірана. На гэта паўплываў фактар напружанасці ваенных з-за амерыкана-іранскага канфлікту на Блізкім Усходзе<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20200111/1578727228-iran-pryznau-shto-vypadkova-zbiu-ukrainski-samalyot Іран прызнаў, што выпадкова збіў украінскі самалёт]</ref>. == Самалёт == Boeing 737-8KV (WL) (мадэль 737-800, KV — код авіякампаніі МАУ) з завадскім нумарам 38124 і серыйным 5977 быў пабудаваны ў 2016 годзе, а 21 чэрвеня здзейсніў свой першы палёт. Лайнер атрымаў рэгістрацыйны нумар UR-PSR і быў перададзены заказчыку — Міжнародным авіялініям Украіны. Па маршруце Сіэтл-Кефлавіку — Кіеў, з 19 па 20 ліпеня 2016 года борт UR-PSR прыбыў у аэрапорт Барыспаль — асноўны хаб авіякампаніі<ref name="planespotters">{{cite web|title=UR-PSR Ukraine International Airlines Boeing 737-8KV(WL)|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-737-800-ur-psr-ukraine-international-airlines/385qjz|website=Aviation Photos, Airline Fleets|access-date=2020-01-08|lang=en}}</ref>. Самалёт быў абсталяваны двума турбавентылятарнымі рухавікамі CFM International CFM56-7B24E. Эксплуатаваўся ў кампаноўцы салона на 186 месцаў эканом-класа (CY186)<ref name="planespotters"/>. Апошняе тэхнічнае абслугоўванне праходзіў 6 студзеня 2020 года<ref>{{cite web|author=Виктория Ивашечкина|title=Разбившийся в Тегеране украинский лайнер прошел техпроверку 6 января|url=https://www.kp.ru/online/news/3726673/|publisher=Комсомольская правда|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=ru}}</ref>. Пры «ўзросце» 3 гады і 6 месяцаў дадзены самалёт быў адным з самых маладых прадстаўнікоў сямейства 737 Next Generation у флоце авіякампаніі<ref>{{cite web|title=Ukraine International Airlines Fleet Details and History|url=https://www.planespotters.net/airline/Ukraine-International-Airlines|website=Aviation Photos, Airline Fleets|access-date=2020-01-08|lang=en|archive-date=6 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806161018/https://www.planespotters.net/Airline/Ukraine-International-Airlines|url-status=dead}}</ref>. == Экіпаж і пасажыры == На борце знаходзіліся 176 чалавек, з якіх 167 — пасажыры<ref>[https://belsat.eu/news/pad-tegeranam-razbiusya-ukrainski-samalyot-na-bortse-bylo-176-chalavek/ Авіякатастрофа пад Тэгеранам — галоўнае пра крушэнне ўкраінскага самалёта. Абноўлена]</ref>. Экіпаж складаўся з 9 чалавек<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/ukrainskiy-samolet-mau-razbilsya-irane-izvestno-1578459330.html|publisher=РБК Украина|date=2020-01-08|title=Украинский самолёт МАУ разбился в Иране: что известно}}</ref>: * Камандзір паветранага судна — Уладзімір Іванавіч Гапаненка. * Другі пілот — Сяргей Анатольевіч Хаменка. * Пілот-інструктар — Аляксей Яўгенавіч Навумкін. * Бортправаднікі: ** Кацярына Алегаўна Статнік<ref name="politeka">{{cite web|url=https://politeka.net/society/245875-chto-izvestno-o-pogibshih-v-aviakatastrofe-v-tegerane-ukraincah-takih-lyudey-nuzhno-eshche-poiskat|title=Что известно о погибших в авиакатастрофе в Тегеране украинцах: «Таких людей нужно еще поискать»|publisher=Politeka|date=2020-01-08}}</ref>, ** Ігар Валер’евіч Мацькоў, ** Марыя Міхайлаўна Мікіцюк<ref>{{cite web|url=https://fakty.com.ua/ru/ukraine/20200108-mariya-mykytyuk-biografiya-styuardesy-boeing-737-mau/|title=Мария Микитюк — биография стюардесы разбившегося Boeing 737 МАУ|publisher=Факти|date=2020-01-08|access-date=8 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424065306/https://fakty.com.ua/ru/ukraine/20200108-mariya-mykytyuk-biografiya-styuardesy-boeing-737-mau/|archive-date=24 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref>, ** Дзяніс Міхайлавіч Ліхно, ** Валерыя Яўгенаўна Аўчарук, ** Юлія Мікалаеўна Салагуб. {|class="sortable wikitable" !Грамадзянства||Пасажыры||Экіпаж||Усяго |- |{{Сцягафікацыя|Афганістан|2013}}||4||0||4 |- |{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}||3||0||3 |- |{{Сцягафікацыя|Германія}}||3||0||3 |- |{{Сцягафікацыя|Іран}}||83 (82)||0||83 (82) |- |{{Сцягафікацыя|Канада}}||63||0||63 |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}||2||9||11 |- |{{Сцягафікацыя|Швецыя}}||10||0||10 |- |'''Усяго'''||'''167'''||'''9'''||'''176'''<ref name=tsnn>{{cite web|url=https://tsn.ua/ru/ukrayina/aviakatastrofa-mau-v-irane-vse-chto-nado-znat-ob-avarii-1470708.html|title=АВИАКАТАСТРОФА МАУ В ИРАНЕ: ВСЁ, ЧТО НАДО ЗНАТЬ ОБ АВАРИИ|publisher=ТСН|date=2020-01-08}}</ref><ref name=riann>{{cite web|url=https://ria.ru/20200108/1563181177.html|title=В Киеве уточнили данные о гражданстве жертв авиакатастрофы в Иране|date=2020-01-08|publisher=РИА Новости}}</ref> |} Па даных [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА Украіны]], два чалавекі з 169, зарэгістраваных на рэйс, не селі ў самалёт<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-51033731 Катастрофа украинского "Боинга" в Иране: что известно о погибших], BBC, 8.01.2020</ref>. == Перадгісторыя == Катастрофа адбылася на фоне [[Іранскі крызіс (з 2019)|палітычнага крызісу паміж ЗША і Іранам у Персідскім заліве]]. Сітуацыя ў рэгіёне была напружанай пасля нанясення ўдараў [[ЗША]] ў [[Ірак]]у і гібелі ў выніку [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|авіяўдару]] 3 студзеня 2020 года ў [[Багдад]]зе іранскага генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]], камандуючага спецпадраздзяленнем «[[Кодс|Аль-Кудс]]». 8 студзеня іранскі [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] (КВІР) пачаў [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|аперацыю адплаты]], накіраваную супраць амерыканскіх ваенных баз на тэрыторыі Ірака, а войскі СПА былі прыведзеныя ў 100% боегатоўнасць. Як сказаў камандуючы ваенна-касмічнымі сіламі Ірана Амір Алі Хаджызадэ, вайскоўцы прасілі спыніць авіязносіны на час ракетнага ўдару па амерыканскаму кантынгенту ў Іраку, але гэта патрабаванне не выканалі<ref name="irna.ir">[https://www.irna.ir/news/83629483/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD-%D9%88-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7-%D8%B1%D8%A7 irna.ir]</ref><ref name="svaboda.org">[https://www.svaboda.org/a/30371752.html svaboda.org]</ref>. Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам адбылася праз некалькі гадзін пасля атакі КВІР на амерыканскія ваенныя аб’екты ў Іраку. == Катастрофа == [[Файл:PS752.jpg|thumb|Траекторыя палёту рэйса PS752 (па дадзеных flightradar24). Месца сутыкнення з зямлёй адзначана крыжыкам.]] Борт UR-PSR выконваў міжнародны рэйс PS-752 з Тэгерана ў Кіеў. У 02:38 UTC (06:08 па мясцовым часе), пасля гадзінны затрымкі, рэйс 752 узляцеў з паласы 29R аэрапорта імя імама Хамейні, і спачатку палёт праходзіў у нармальным рэжыме. Аднак у 02:44 UTC (06:14 па мясцовым часе), калі лайнер з хуткасцю 509 км/г падняўся да вышыні 2416 м, сувязь з ім нечакана перапынілася<ref>{{Cite web|url=https://www.flightradar24.com/data/flights/ps752|title=Live Flight Tracker - Real-Time Flight Tracker Map|author=Flightradar24|publisher=Flightradar24|lang=en|access-date=2020-01-08}}</ref>. Самалёт перайшоў у некіравальны спуск, пры гэтым, паводле апублікаванага іранскімі студэнтамі відэазапісу, на яго борце быў пажар<ref>{{cite web|author=Artemis Moshtaghian and Joshua Berlinger|title=176 killed after Ukraine International Airlines plane crashes in Tehran shortly after takeoff|url=https://edition.cnn.com/2020/01/07/middleeast/plane-crash-iran-intl-hnk/index.html|publisher=CNN|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=en}}</ref>. Машына ўрэзалася ў зямлю ля паўночнай мяжы Паранда, за 20 км на паўночны захад ад аэрапорта, і цалкам разбурылася, а ўсе, хто быў у ёй, загінулі<ref name="B3A">{{cite web|title=Crash Boeing-737-8KV near Parand: 176 killed|url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-boeing-737-8kv-near-parand-176-killed|website=Bureau of Aircraft Accidents Archives|access-date=2020-01-08|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На кадрах, знятых відавочцамі, відаць, што самалёт адразу пасля ўзлёту загарэўся і ўпаў, пасля чаго адбыўся выбух<ref>[https://lenta.ru/news/2020/01/08/moment/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews Момент катастрофы украинского «Боинга» в Иране попал на видео]</ref>. == Рэакцыя == Адразу пасля інцыдэнту іранскія карыстальнікі [[Твітэр]]а выклалі непацверджаную інфармацыю аб тым, што катастрофа адбылася ў выніку памылковага запуску ракет СПА іранскімі ваеннымі. Арабская газета Al-Hadath таксама паведаміла, што самалёт быў збіты іранскімі СПА<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AlHadath/status/1214758196511985664|title=إيران — أنباء عن سقوط الطائرة الأوكرانية نتيجة إصابتها بصاروخ إيراني عن طريق الخطأ|date=7 January 2020}}</ref>. Аднак вядучыя іранскія агенцтвы навін паведамілі пра тэхнічную няспраўнасць<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/07/middleeast/plane-crash-iran-intl-hnk/index.html|title=Ukrainian Airlines plane crashes in Tehran shortly after takeoff|last=CNN|first=Artemis Moshtaghian and Joshua Berlinger|website=CNN|access-date=8 January 2020}}</ref>. [[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] заклікаў не спекуляваць на прычынах інцыдэнту. Украінскі лідар выказаў спачуванні родным і блізкім загінулых пасажыраў і членаў экіпажа<ref>{{cite web|title=Уладзімір Зяленскі ў Facebook|url=https://www.facebook.com/zelenskiy95/posts/2431179113799117|website=[[Facebook]]|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=uk}}</ref>. У сувязі з катастрофай ён перапыніў візіт у [[Аман]] і выляцеў у Кіеў<ref name="Sputnik">{{citeweb|title=Live Updates: Boeing 737 with 167 Passengers Aboard Crashes After Take-Off from Tehran Airport©|url=https://sputniknews.com/world/202001081077972853-boeing-737-with-180-aboard-crashes-after-take-off-from-tehran-airport---reports/|publisher=Sputnik News|access-date=8 January 2020|lang=en}}</ref>. Па яго ўказанні [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА]] сфарміраваў аператыўны штаб<ref>{{cite web|url=https://nv.ua/ukraine/events/aviakatastrofa-v-tegerane-registraciyu-na-reys-mau-proshlo-168-passazhirov-novosti-ukrainy-50062939.html|title=Ukrainian Airlines plane crashes in Tehran shortly after takeoff|last=CNN|first=Artemis Moshtaghian and Joshua Berlinger|website=nv.ua|access-date=8 January 2020}}</ref>. Прэзідэнт дадаў таксама, што некалькі ўкраінскіх самалётаў падрыхтаваны да вылету ў Тэгеран для наступнай транспартоўкі целаў загінулых<ref name="Sputnik"/>. [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] накіраваў спачуванні Уладзіміру Зяленскаму, прэзідэнту Ірана [[Хасан Раўхані|Хасану Раўхані]] і генерал-губернатару Канады [[Жулі Пеет]]<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/spachuvanni-prezidentu-ukrainy-uladzimiru-zjalenskamu-prezidentu-irana-xasanu-rauxani-i-general-gubernataru-22816/ Спачуванні Прэзідэнту Украіны Уладзіміру Зяленскаму, Прэзідэнту Ірана Хасану Раўхані і Генерал-губернатару Канады Жулі Пеет]</ref>. Спачуванні іранскаму і ўкраінскаму прэзідэнтам выказаў таксама прэзідэнт Расіі [[Уладзімір Пуцін]]<ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/62549|title=Соболезнования Президенту Украины Владимиру Зеленскому|website=kremlin.ru|access-date=8 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/62550|title=Соболезнования Президенту Ирана Хасану Рухани|website=kremlin.ru|access-date=8 January 2020}}</ref>. Спачуванні сем’ям загінулых выказалі дзяржсакратар ЗША [[Майк Пампеа]]<ref name="Vancourier"/>, міністр замежных спраў Швецыі [[Ан Ліндэ]] і іншыя палітыкі<ref name="Vancourier"/><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/AnnLinde/status/1214827526058582016?s=20|title=Ан Ліндэ ў Twitter|website=[[Twitter]]|access-date=9 January 2020}}</ref>. [[Джасцін Трудо]], прэм’ер-міністр Канады, — краіны, грамадзянамі якой была значная частка загінулых, — разам з іншымі членамі ўрада Канады выказаў шкадаванне ў сувязі з трагедыяй і паабяцаў сумесную работу з міжнароднымі партнёрамі з мэтай «адказаць на пытанні канадцаў»<ref name="Vancourier">{{cite web|url=https://www.vancourier.com/what-people-are-saying-about-the-ukrainian-plane-crash-that-killed-176-1.24048257|title=What people are saying about the Ukrainian plane crash that killed 176|publisher=Vancouver Courier|access-date=9 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108164749/https://www.vancourier.com/what-people-are-saying-about-the-ukrainian-plane-crash-that-killed-176-1.24048257|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. 9 студзеня стала днём жалобы ў Іране і ва Украіне<ref>{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/news/volodimir-zelenskij-ogolosiv-9-sichnya-dnem-zhalobi-v-ukrayi-59177|title=Володимир Зеленський оголосив 9 січня днем жалоби в Україні у зв’язку з катастрофою літака МАУ в Ірані|publisher=Офіційне інтернет-представництво Президента України|lang=uk|access-date=2020-01-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e160d3f9a7947c7ded1d1fd|title=В Иране объявили день траура по жертвам авиакатастрофы и давке в Кермане|publisher=РБК|access-date=2020-01-09}}</ref>. == Расследаванне == На месца крушэння была накіравана іранская следчая група<ref>{{citeweb|title=Ukrainian airplane crashes near Tehran's Imam Khomeini Int’l Airport|url=https://en.isna.ir/news/98101813884/Ukrainian-airplane-crashes-near-Tehran-s-Imam-Khomeini-Int-l|publisher=Iranian Students News Agency|access-date=8 January 2020|lang=en}}</ref>. Па словах кіраўніка камісіі па расследаваннях катастроф Іранскай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі, паведамленняў пра надзвычайную сітуацыю на борце ад экіпажа не паступала<ref>{{cite web |title=جزئیات تماس خلبان بوئینگ 737‌ اوکراینی با برج مهرآباد تا پیش از سقوط‌ |url=https://www.farsnews.ir/news/13981018000131/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%AE%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%88%D8%A6%DB%8C%D9%86%DA%AF-3%E2%80%8C-%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7%E2%80%8C |access-date=8 January 2020 |lang=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108060110/https://www.farsnews.ir/news/13981018000131/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%AE%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%88%D8%A6%DB%8C%D9%86%DA%AF-3%E2%80%8C-%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%AC-%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7%E2%80%8C |archive-date=8 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Украінскі ўрад паведаміў, што накіруе ўласных экспертаў для дапамогі следчай групе ў расследаванні трагедыі. Уладзімір Зяленскі даў указанне генпракурору Украіны пачаць расследаванне прычын катастрофы<ref name="Sputnik"/>. Афіцыйны прадстаўнік Міністэрства дарог і гарадскога развіцця Ірана сцвярджаў, што пасля ўзгарання рухавіка самалёт ахапіла полымя, што прывяло да страты кантролю над лайнерам і крушэння<ref name="Sputnik"/><ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-08/ukrainian-boeing-737-crashes-imam-khomeini-airport-state-media/11852504|title=176 people killed in Boeing 737 crash in Iran, state TV reports|date=8 January 2020|website=ABC News|language=en-AU|access-date=8 January 2020|lang=en}}</ref>. Амаль адразу была выключана версія пра тэракт на борце<ref name="WP-crash">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/ukrainian-passenger-plane-with-180-crashes-in-iran/2020/01/07/7e214eb4-31cc-11ea-91fd-82d4e04a3fac_story.html |title=Ukrainian passenger plane with more than 170 on board crashes in Iran, no survivors |last1=Khurshudyan |first1=Isabelle |last2=Cunningham |first2=Erin |publisher=Washington Post |date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020|lang=en}}</ref>. Неўзабаве пасля крушэння былі выяўлены бартавыя самапісцы<ref name="Sputnik"/>. Іран адмовіўся даваць Украіне «чорныя скрыні»<ref>[https://www.interfax.ru/world/690480 СМИ узнали об отказе Ирана передать Boeing «чёрные ящики» разбившегося лайнера]</ref>. Начальнік дэпартамента рэагавання на надзвычайныя здарэнні Арганізацыі грамадзянскай авіяцыі Ірана Хасан Резаіфар заявіў<ref>{{cite web|url=https://www.isna.ir/news/98101813904/سرنوشت-جعبه-سیاه-چه-می-شود-فراخوان-خانواده-قربانیان-به-پزشکی|title=سرنوشت جعبه سیاه چه می‌شود؟/ فراخوان خانواده‌ قربانیان به پزشکی قانونی|date=2020-01-08|publisher=ایسنا|lang=fa|access-date=2020-01-08}}</ref>:{{пачатак цытаты}} «Чорныя скрыні будуць расшыфроўвацца ў аўтарытэтнай дзяржаўнай лабараторыі Ірана. Такім чынам, іранскія законы ўсталёўваюць правілы, дзе і як іх трэба расшыфроўваць».{{канец цытаты}} Паводле стандартаў [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|Міжнароднай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі]], акрамя прадстаўнікоў краіны, у якой адбыўся інцыдэнт, у расследаванні павінны прыняць удзел амерыканскі Нацыянальны савет па бяспецы на транспарце (як прадстаўнік дзяржавы-вытворцы самалёта), французскае Бюро па расследаванні і аналізе бяспекі грамадзянскай авіяцыі (як прадстаўнік дзяржавы-вытворцы рухавікоў) і ўкраінскае Міністэрства інфраструктуры (як прадстаўнік дзяржавы рэгістрацыі борта)<ref>{{Cite news|access-date=2020-01-09|date=2020-01-08|title=Ukrainian plane crashes in Iran killing 176|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51029994|website=BBC|lang=en}}</ref>. Кіраўнік іранскага аддзялення ІКАО Алі Абедзадэ паведаміў, што прадстаўнікі Украіны будуць дапушчаны да расследавання<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51042326 Iran plane crash: Tehran won’t give Boeing or US black boxes], BBC, 9.01.2020</ref>. 9 студзеня Арганізацыя грамадзянскай авіяцыі Ірана апублікавала першыя вынікі расследавання. Паводле папярэдніх даных, паветранае судна загарэлася ў паветры. Выявіўшы тэхнічную праблему, пілоты развярнулі самалёт, каб вярнуцца ў аэрапорт. Пры сутыкненні самалёта з зямлёй адбыўся ўзрыў. Адзначалася, што ад экіпажа не паступала паведамленняў аб незвычайных абставінах палёту<ref>[https://blr.belta.by/world/view/iran-apublikavau-papjarednjuju-spravazdachu-ab-krushenni-ukrainskaga-boeing-737-84222-2020/ blr.belta.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111163543/https://blr.belta.by/world/view/iran-apublikavau-papjarednjuju-spravazdachu-ab-krushenni-ukrainskaga-boeing-737-84222-2020/ |date=11 студзеня 2020 }}</ref>. [[10 студзеня]] абломкі самалёта былі сабраны і вывезены ў ангар для рэканструкцыі і расследавання прычыны катастрофы<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/ru/v_irane_pochti_polnostju_zachistili_mesto_katastrofy_samoleta_mau__smi_n1261115|title=В Иране почти полностью зачистили бульдозерами место катастрофы самолёта МАУ: что там не так|publisher=24 Канал|access-date=2020-01-10}}</ref>. Кіраўнік арганізацыі грамадзянскай авіяцыі Ірана Алі Абедзадэ заявіў, што расследаванне катастрофы зойме адзін-два гады, а расшыфроўка чорнай скрыні зойме адзін-два месяцы<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2020/01/11/83413-boeing-propaganda-online Пропагандисты не сдаются! Как Иран и российские СМИ сначала отрицали, что «боинг» сбила ракета, а потом признали]</ref>. Як паведаміў міністр замежных спраў Украіны [[Вадзім Уладзіміравіч Прыстайка|Вадзім Прыстайка]], Украіна атрымала ад Ірана доступ да бартавога самапісца. Паводле яго слоў, прадстаўнікам украінскага боку таксама далі доступ да абломкаў самалёта і месца крушэння, а таксама да запісаў перамоў дыспетчараў аэрапорта Тэгерана з пілотамі. Як адзначыў Прыстайка, украінскі экіпаж да апошняга не паведамляў ні пра якія непаладкі, аднак перад крушэннем рэзка змяніў курс<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e18b5989a79473d77802564 Иран предоставил Украине доступ к «чёрным ящикам» упавшего самолёта // РБК, 10.01.2020]</ref>. Кіраўнік [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] [[Іван Генадзьевіч Баканаў|Іван Баканаў]] заявіў, што ведамства разглядае дзве прыярытэтныя версіі прычын, якія прывялі да авіякатастрофы: першая — пападанне ракеты, другая — тэракт<ref>[https://ssu.gov.ua/ua/news/1/category/2/view/6950#.jKSBPLQ2.dpbs ssu.gov.ua]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=244201 СБУ назвала дзве прыярытэтныя версіі катастрофы ўкраінскага самалёта]</ref>. [[11 студзеня]] Іран прызнаў, што ўкраінскі самалёт быў збіты СПА краіны па памылцы, а не пацярпеў катастрофу ў выніку тэхнічнай няспраўнасці. Пра гэта заявіў Генштаб Узброеных сіл Ірана. У заяве вайскоўцаў было сказана, што катастрофа стала вынікам чалавечай памылкі<ref>[https://reform.by/iran-priznal-chto-ukrainskij-samolet-byl-sbit Иран признал, что украинский самолет был сбит]</ref>. Поўную адказнасць за катастрофу ўкраінскага самалёта прыняў на сябе [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]]. Паводле слоў камандуючага ваенна-касмічнымі сіламі Ірана Аміра-Алі Хаджызадэ, сістэма СПА прыняла ўкраінскі самалёт за крылатую ракету, а сувязь у гэты момант была няспраўнай. Аператар супрацьпаветранай абароны Ірана самастойна вырашыў выпусціць крылатую ракету па самалёце, не здолеўшы звязацца з камандаваннем<ref name="irna.ir"/><ref name="svaboda.org"/><ref>[https://belsat.eu/news/adkaznasts-za-zbitstsyo-ukrainskaga-letaka-uzyau-na-syabe-korpus-vartaunikou-islamskaj-revalyutsyi/ belsat.eu]</ref>. Прэзідэнт Ірана Хасан Раўхані ў размове з Прэзідэнтам Украіны Уладзімірам Зяленскім выказаў спачуванні ўкраінскаму народу і сем’ям загінулых. Ён папрасіў прабачэння іранскага боку за трагедыю. Хасан Раўхані заявіў, што трагедыя адбылася з-за няправільных паводзінаў іранскіх вайскоўцаў і паабяцаў прыцягнуць усіх вінаватых да адказнасці<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/news-51079447 bbc.com]</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=244233 nashaniva.by]</ref>. Прэзідэнт Украіны У. Зяленскі дамовіўся з прэзідэнтам Францыі [[Эмануэль Макрон|Э. Макронам]] аб прыцягненні французскіх спецыялістаў да расшыфроўцы «чорных скрыняў»<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukraine/politics/iran-sbil-ukrainskiy-samolet-mau-francuzy-budut-rasshifrovyvat-chernye-yashchiki-poslednie-novosti-50063642.html|title=Французских специалистов привлекут к расшифровке «чёрных ящиков» сбитого самолёта МАУ — переговоры Зеленского с Макроном|publisher=nv.ua|access-date=2020-01-12}}</ref>. [[12 студзеня]] французскае [[Бюро па расследаванні і аналізе бяспекі грамадзянскай авіяцыі (Францыя)|Бюро па расследаванні і аналізе бяспекі грамадзянскай авіяцыі]] (BEA) паведаміла, што «чорныя скрыні» збітага ракетай рэйса будуць расшыфраваны на тэрыторыі Украіны<ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/world/geopolitics/sbityy-samolet-mau-posla-velikobritanii-vyzvali-v-mid-irana-glavnye-novosti-50063766.html|title=Сбитый самолёт МАУ. МИД Ирана вызвал посла Великобритании из-за его задержания на акции протеста|publisher=nv.ua|access-date=2020-01-12}}</ref>. [[13 студзеня]] Савет па бяспецы на транспарце Канады (TSB) па запрашэнні Ірана накіраваў двух сваіх следчых у Тэгеран. TSB таксама планаваў адправіць другую групу следчых з вопытам загрузкі і аналізу бартавых самапісцаў<ref>{{Cite web|url=http://www.bst-tsb.gc.ca/eng/medias-media/communiques/aviation/2020/a20f0002-20200113.html|title=13 January 2020 - Aviation news release - Transportation Safety Board of Canada|author=Transportation Safety Board of Canada Government of Canada|date=2020-01-12|publisher=www.bst-tsb.gc.ca|access-date=2020-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bst-tsb.gc.ca/eng/medias-media/communiques/aviation/2020/a20f0002-20200112.html|title=12 January 2020 - Aviation news release - Transportation Safety Board of Canada|author=Transportation Safety Board of Canada Government of Canada|date=2020-01-12|publisher=www.bst-tsb.gc.ca|access-date=2020-01-14}}</ref>. [[14 студзеня]] пошукавая каманда [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|ДСНС]], эксперты [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|МУС]] і следчыя [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Нацыянальнай паліцыі Украіны]] завяршылі пошукавыя работы, следчыя мерапрыемствы і работу па ідэнтыфікацыі целаў загінулых на месцы катастрофы і вярнуліся ва Украіну<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/01/14/7237318/|title=Крушение самолёта МАУ: украинские спасатели вернулись из Ирана|publisher=Украинская правда|lang=ru|access-date=2020-01-14}}</ref>. У чэрвені ў Міністэрстве замежных спраў Ірана заявілі пра гатоўнасць правесці перамовы з Украінай па «чорных скрынях» і выплаце кампенсацый сем’ям загінулых<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/politics/katastrofa-mau-v-irane-gotovy-k-peregovoram-s-ukrainoy-novosti-ukraina-11030582.html|title=В Иране заявили о готовности к переговорам с Украиной о сбитии самолета МАУ|website=www.unian.net|access-date=2020-06-10}}</ref>. Аднак 9 ліпеня намеснік кіраўніка МЗС Украіны Яўген Енін заявіў, што з пачатку 2020 года Украіна накіравала Ірану чатыры прапановы аб пачатку перамоў, але канкрэтную дату так і не ўдалося ўзгадніць<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/society/mau-kiev-uzhe-chetyre-raza-predlagal-iranu-nachat-peregovory-novosti-ukrainy-11067998.html|title=Авиакатастрофа МАУ: в 2020 году Украина направила уже четыре вербальные ноты Ирану по переговорам|website=www.unian.net|access-date=2020-07-09}}</ref>. 24 ліпеня намеснік міністра замежных спраў Украіны Яўген Енін заявіў, што даныя з «чорных скрыняў» лайнера пацвердзілі факт знешняга ўмяшання ў работу самалёта<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/politics/aviakatastrofa-mau-chernye-yashchiki-podtverdili-nezakonnoe-vmeshatelstvo-novosti-ukraina-11087771.html|title=Авиакатастрофа МАУ: "черные ящики" подтвердили "незаконное вмешательство" в работу самолета|website=www.unian.net|access-date=2020-07-24}}</ref>. 29 ліпеня ў Кіеве пачаўся першы этап перамоў з Іранам па збітаму ўкраінскаму «Боінгу»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/incidents/aviakatastrofa-samoleta-mau-v-kieve-segodnya-nachnutsya-peregovory-ukrainy-i-irana-video-novosti-ukraina-11093033.html|title=Авиакатастрофа самолета МАУ: в Киеве сегодня начнутся переговоры Украины и Ирана (видео)|website=www.unian.net|access-date=2020-07-29|archive-date=29 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729100852/https://www.unian.net/incidents/aviakatastrofa-samoleta-mau-v-kieve-segodnya-nachnutsya-peregovory-ukrainy-i-irana-video-novosti-ukraina-11093033.html|url-status=dead}}</ref>. Па іх выніках Тэгеран пагадзіўся выплаціць усе неабходныя кампенсацыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.unian.net/politics/aviakatastrofa-mau-v-irane-zavershilis-peregovory-otnositelno-kompensaciy-novosti-ukraina-11096126.html|title=Авиакатастрофа самолета МАУ: Кулеба сообщил результаты переговоров с Ираном о компенсациях родным погибших|website=www.unian.net|access-date=2020-07-31}}</ref>. 20 лютага 2021 года ваенная пракуратура Ірана завяршыла расследаванне катастрофы самалёта МАУ, пачалася падрыхтоўка абвінаваўчага акта дзесяці падазраваным<ref>{{Cite web|lang=fa|url=https://www.radiofarda.com/a/31112951.html|title=وعده رئيس سازمان قضایی نیروهای مسلح برای برگزاری دادگاه هواپیمای اوکراینی|website=رادیو فردا|access-date=2021-02-20}}</ref>. == Прычына катастрофы == 11 студзеня кіраўнік МЗС Ірана [[Махамад Джавад Зарыф]] заявіў, што, паводле папярэдніх высноў унутранага расследавання, праведзенага ўзброенымі сіламі, было зроблена заключэнне, што самалёт быў збіты выпадкова ў выніку «чалавечай памылкі»<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2020/01/11/vlasti-irana-priznali-chto-sluchayno-sbili-ukrainskiy-boing-glavnoe|title=Иран признал, что случайно сбил украинский «боинг».|author=Александр Бакланов|website=Медуза|date=11 января 2020 года}}</ref>. У афіцыйным паведамленні гаварылася<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-51073468 Иранские военные: украинский «Боинг» был непреднамеренно сбит, его приняли за вражеский объект], BBC, 11.01.2020</ref>:{{пачатак цытаты}}«Падчас палёту самалёт апынуўся ў непасрэднай блізкасці ад аднаго з важных ваенных аб’ектаў Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі і па форме і вышыні палёту нагадваў варожы аб’ект».{{канец цытаты}} У заяве таксама было паказана, што вінаватыя будуць прыцягнуты да адказнасці<ref name="komm11">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/01/2020/5e1947da9a794765a7427e78|title=Иран признал вину в крушении украинского лайнера|publisher=РБК|access-date=2020-01-11}}</ref>. У заяве прэзідэнта Ірана Хасана Рухані, апублікаваным ISNA, гаварылася, што на фоне «запалохванняў і агрэсіі з боку ЗША» пасля гібелі Касема Сулеймані з мэтай абароны ад магчымых нападаў з боку ЗША іранская армія была прыведзена ў поўную гатоўнасць, «аднак, на жаль, гэта прывяло да чалавечых памылак». Па словах Рухані, Іран глыбока шкадуе аб трагедыі<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/01/2020/5e195d769a79476c5d5ee4cb|title=Президент Ирана назвал сбитый Boeing «непростительной ошибкой»|publisher=РБК|access-date=2020-01-11}}</ref>. Генеральны штаб УС Ірана паведаміў, што праз некалькі гадзін пасля ракетнага ўдару Ірана ваенныя самалёты, якія належаць амерыканскім ВПС, павялічылі колькасць палётаў у паветранай прасторы каля Ірана, і працягвалі паступаць паведамленні пра некаторыя лятучыя цэлі, якія набліжаліся да абарончых аб’ектаў краіны<ref>{{Cite web |url=https://en.irna.ir/news/83628876/General-Staff-of-Iran-Armed-Forces-releases-statement-on-Ukrainian |title=General Staff of Iran Armed Forces releases statement on Ukrainian plane crash |publisher=irna.ir |access-date=2020-01-11}}</ref>. Камандуючы Ваенна-касмічнымі войскамі Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі Амір-Алі Хаджызадэ заявіў, што аператар сістэмы СПА вызначыў украінскі самалёт як «варожы аб’ект»<ref>[https://lenta.ru/news/2020/01/14/tor/ Описаны подробности удара «Тора» по украинскому лайнеру] // Лента.ру, 14 января 2020</ref> (крылатую ракету<ref>[https://piter.tv/event/Sistema_PVO_Irana_prinyala_ukrainskij_samolet_za_krilatuyu_raketu/ Система ПВО в Иране приняла украинский самолёт за крылатую ракету]</ref>), але з-за перашкод у сувязі не змог дакласці пра гэта камандаванню, таму ён самастойна прыняў няправільнае рашэнне і запусціў ракету па цэлі<ref>[https://www.rbc.ru/politics/11/01/2020/5e19a6ec9a79478073b52f5c Иран назвал ошибку оператора системы ПВО причиной крушения Boeing] // РБК</ref>. Генеральны штаб Узброеных сіл Ірана заявіў, што вінаватыя ў гібелі самалёта былі перададзены армейскай судовай арганізацыі для прыняцця працэсуальных рашэнняў<ref>{{Cite web |url=https://ruinformer.com/page/rukovodstvo-irana-priznalos-v-tom-chto-voennye-po-oshibke-sbili-ukrainskij-samolet |title=Руководство Ирана призналось в том, что военные по ошибке сбили украинский самолёт |access-date=21 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112022438/https://ruinformer.com/page/rukovodstvo-irana-priznalos-v-tom-chto-voennye-po-oshibke-sbili-ukrainskij-samolet |archive-date=12 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Наступствы катастрофы == МАУ абвясціла аб прыпыненні палётаў у Тэгеран на нявызначаны тэрмін<ref>{{cite web|title=МАУ ў Facebook|url=https://www.facebook.com/flyuia.ua/posts/3118296231519255|website=[[Facebook]]|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=uk}}</ref>. Паралельна з гэтым у сувязі з высокай напружанасцю ў рэгіёне аб аналагічных рашэннях заявілі і іншыя авіякампаніі, у тым ліку [[Singapore Airlines]], [[China Airlines]] і [[Malaysia Airlines]]<ref>{{cite web|title=Airlines avoid Iranian airspace, cancel flights as Middle East tensions spike|url=https://www.cnbc.com/2020/01/08/singapore-airlines-sia-diverts-flights-from-iranian-airspace.html|publisher=CNBC|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=en}}</ref>. Не выкарыстоўваць паветраную прастору краін [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] праз некалькі гадзін пасля катастрофы рэкамендавала [[Расавіяцыя]]. Падобнае рашэнне прыняла авіякампанія [[Air Astana]]<ref>{{cite web|title=Росавиация рекомендовала авиакомпаниям не летать над Ираном и Ираком|url=https://tass.ru/ekonomika/7479009|publisher=ТАСС|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=ru}}</ref>. 10 студзеня намеснік кіраўніка Арганізацыі грамадзянскай авіяцыі Ірана Мартэза Дэхган паведаміў, што шэраг міжнародных авіякампаній, якія раней прыпынілі рэйсы ў Іран, а таксама рэйсы, маршрут якіх пралягае праз гэту краіну, з меркаванняў бяспекі аднавілі палёты над Іранам<ref>[https://blr.belta.by/world/view/mizhnarodnyja-avijakampanii-adnavili-palety-nad-iranam-84263-2020/ blr.belta.by]</ref>. Пасля таго як афіцыйныя ўлады краіны прызналі, што па памылцы збілі пасажырскі лайнер «Украінскіх авіяліній», больш за дзве тысячы маладых актывістаў [[Пратэсты ў Іране (з 2019)|выйшлі на стыхійны мітынг]] у [[Тэгеран]]е ўвечары 11 студзеня<ref>{{Cite web|url= https://edition.cnn.com/2020/01/11/middleeast/iran-shot-down-ukrainian-plane/index.html |title= Iranian protesters take to streets after Tehran admits Ukrainian plane was unintentionally shot down. }}</ref>. Галоўным лозунгам пратэстуючых стала патрабаванне ліквідаваць Вярхоўнага лідара Ірана<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iranian-protesters-demand-khamenei-quit-downing-plane-200111171757858.html |title= Protests in Tehran after Iran admits shooting down plane.}}</ref>. 12 студзеня падобныя мітынгі супраць палітыкі КВІР прайшлі ў Ісфахане і Хамадане<ref>{{Cite web|url=https://www.radiofarda.com/a/30371917.html|title=تجمع‌های اعتراضی در چند شهر ایران؛ شلیک تیر هوایی و گاز اشک‌آور در تهران|website=رادیو فردا}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/persian/live/iran-51070107|title=ایران شلیک به هواپیمای اوکراینی را پذیرفت؛ برپایی تجمعات اعتراضی - BBC Persian|website=BBC News فارسی}}</ref>. [[19 студзеня]] целы 11 загінулых украінскіх грамадзян прыбылі ва Украіну<ref>{{Cite news|access-date=2020-01-19|date=2020-01-19|website=Reuters|title=Bodies of Ukrainian victims of Iran plane crash returned home|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash-ukraine-idUSKBN1ZI0B2}}</ref>. == Суд == 16 красавіка 2023 года паведамлена, што ў Іране вынеслі прысуд 10 вайскоўцам узброеных сіл па абвінавачанні ў датычнасці да збіцця самалёта. Камандзіра, чые дзеянні прывялі да катастрофы, прысудзілі да дзесяці гадоў пазбаўлення волі, іншых вайскоўцаў — ад аднаго да трох гадоў<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/4707892/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DB%B2%DB%B0-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A8%D9%87-%DB%B1%DB%B3-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AD%D8%A8%D8%B3-%D9%85%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%AF mizanonline.ir]</ref><ref>[https://www.rferl.org/a/iran-sentences-prison-2020-downing-ukrainian-airliner/32366156.html Radio Free Europe/Radio Liberty]</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20200108-0 Апісанне катастрофы на Aviation Safety Network] * {{cite web|title=Украинский самолёт со 180 пассажирами разбился в Иране|url=https://tass.ru/proisshestviya/7477901|website=[[ТАСС]]|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08}} * {{cite web|title=Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL|website=[[Рейтер]]|date=2020-01-08|access-date=2020-01-08|lang=en}} * {{cite web|url=https://www.isna.ir/news/98101814040/%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%DB%8C|title=Списки погибших в авиакатастрофе|website=Iranian Students' News Agency|date=2020-01-08|lang=fa|access-date=2020-01-08}}. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:Студзень 2020 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 8 студзеня]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2020 года]] [[Катэгорыя:Авіякатастрофы]] [[Катэгорыя:2020 год у Іране]] 0v6bnpb9pdcykqk32d38edg0r2rekce 0 627286 5201587 4762175 2026-09-17T19:53:28Z JerzyKundrat 174 5201587 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Тулейка}} {{Асоба |імя = Міхась Тулейка |арыгінал імя = |бацька = |партрэт = [[Файл:Міхась_Тулейка.jpg]] |апісанне = |род дзейнасці = грамадскі і вайсковы дзеяч |дата нараджэння = 08.09.1915 |месца нараджэння = |дата смерці = 06.03.1998 |месца смерці = }} '''Міхась Тулейка''' ({{ДН|8|9|1915}} — {{ДС|6|3|1998}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і вайсковы дзеяч. Афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], сябра [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]], [[Беларуская народная самапомач|БНС]] і [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|БАЗА]].<ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/31512.html |title = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 8 верасня. Апанас (Мартас), Міхась Тулейка|author = [[Наталля Гардзіенка]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20200112064632/https://hardzin.livejournal.com/31512.html |archive-date= 12.01.2020}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[8 верасня]] [[1915]] г. у [[Нясвіж]]ы [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1936]] г. скончыў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]], пасля чаго адразу быў забраны ў [[Войска Польскае]] на падрыхтоўчыя курсы афіцэраў. У [[1937]] г. пачаў працаваць настаўнікам у [[Нясвіж]]ы, пазней — у [[Сноў|Снове]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] у [[1939]] г. быў зноў мабілізаваны ў [[Войска Польскае]], паранены ў баях пад [[Варшава]]ю. Пасля зноў працаваў настаўнікам у Нясвіжы, потым заступнікам дырэктара Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі. Пазней працаваў у [[Баранавіцкая настаўніцкая семінарыя|Баранавіцкай настаўніцкай семінарыі]]. Кіраваў камітэтам [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] на Баранавіцкую акругу. Быў дэлегатам [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэсу]]. Далучыўся да падпольнай [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], удзельнічаў у нарадах актыву БНП у [[Мінск]]у.<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> Ад [[1944]] г. — на эміграцыі. У [[Берлін]]е ў [[1944]] г. у рангу афіцэра быў далучаны да кадравага батальёна, што фармаваўся ў школе на вуліцы Lychenerstrasse, аднак калі батальён быў ужо сфармаваны на пачатку [[1945]] г. у [[Баварыя|Баварыі]], яго туды не паслалі. Займаўся вярбоўкай добраахвотнікаў у беларускае войска. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вучыўся ў [[Мюнхен]]скім універсітэце [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]] і Украінскім вольным універсітэце ў [[Рэгенсбург]]у. Заснавальнік [[Беларускае студэнцкае згуртаванне|Беларускага студэнцкага згуртавання]]. У [[1949]] г. выехаў у [[ЗША]]. Быў абраны першым старшынём [[Згуртаванне беларуска-амерыканскай моладзі|Згуртавання беларуска-амерыканскай моладзі]]. Уваходзіў у рэдакцыйную калегію часопіса «Віці». Зарганізаваў першы беларускі скаўтынгавы атрад у [[Амерыка|Амерыцы]]. Сябра [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]], пэўны час кіраваў Нью-ёркскім і Нью-джэрсійскім аддзеламі арганізацыі. Найбольш часу аддаваў працы на пасадзе старшыні парафіяльнай рады БАПЦ у [[Бруклін]]е, быў рэгентам хору. Пазней, пераехаўшы ў [[Нью-Джэрсі]], працягваў сваю грамадска-рэлігійную дзейнасць у [[Хайленд-Парк (Нью-Джэрсі)|Хайленд-Парку]]. Памёр [[6 сакавіка]] [[1998]] г. у [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Тулейка Міхась}} [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] o08qfh4j8hn1b53l81sx5jk2pcd4n81 0 631385 5201631 4695251 2026-09-18T00:12:19Z BilboBeggins 88144 5201631 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джэсіка Мішэль Чэстэйн''' ({{lang-en| Jessica Michelle Chastain}}; нар. [[24 сакавіка]] [[1977]], [[Сакрамента (Каліфорнія)|Сакрамента]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША|тэлебачання ЗША|XXI стагоддзя}} і {{кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]». == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Чэстэйн Джэсіка}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Постаці фемінізму]] 3m2qlrvnoxlz5z5iej1zliynlm8wiei 0 636379 5201939 5047611 2026-09-18T11:08:49Z BasiliusNorr 164739 удакладненне 5201939 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Солтаны|Солтанамі герба «Урубы» («Корчак»)|магнацкім родам XV-XVII ст.}} {{не блытаць|Солтанавічы|Солтанавічамі герба «Ліс»|родам лагойскіх баяр XV-XVI ст.}} {{Шляхецкі род|Герб=POL COA Sołtan.svg|Подпіс=Герб уласны «Солтан».|Прозвішча=Перасвет-Солтаны}} '''Солтаны''', частка роду карысталася прыдомкам '''Перасвет''' або '''Перасвятовічы''' — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] шляхецкі род герба ўласнага «[[Солтан (герб)|Солтан]]» (які часта называюць «[[Сыракомля (герб)|Сыракомляй]]»). Прадстаўнікі роду вядомыя на [[Валынь|Валыні]] і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўшчыне]], у [[Інфлянты|Інфлянтах]] і ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]], дзе на працягу XVII—XVIII стст. займалі павятовыя ўрады. == Герб == [[Каспер Нясецкі]] апісвае герб як «Сыракомлю» з адрозненнем: над [[Абданк (герб)|Абданкам]] два крыжы, адзін над другім, ніжні большы, верхні меншы, над крыжам зорка, у клейнодзе тры страўсіныя пёры. Зорку, паводле пераказу, які ён прыводзіць, продак роду атрымаў ад вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]]. Нясецкі адзначае таксама, што Б. Папроцкі змяшчаў Солтанаў пад гербам «[[Корчак (герб)|Корчак]]», і лічыць гэта памылкай.<ref name="niesiecki">{{Cite book |last=Niesiecki |first=K. |title=Herbarz polski |volume=VIII |others=wyd. J. N. Bobrowicz |location=Lipsk |publisher=Breitkopf i Härtel |year=1841 |pages=407—408}}</ref> У «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» герб рэчыцкай галіны пададзены ў форме «Сыракомля змененая» («Солтан»).<ref name="jackievic">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}} (арт. 48, с. 264—265).</ref> == Паходжанне == Адгалінаванне валынскага роду Ставецкіх (Шышкаў Ставескіх), нашчадкі пана Солтана Стэцковіча Ставецкага, вядомага ў 1-й палове XVI ст., ад якога пайшла кіеўская галіна роду<ref>''Однороженко О.'' Руські родові герби XIV—XVI ст. як генеалогічне джерело // Збірка наукових праць / Голова редколегії В. А. Смолій; упорядник В. В. Томазов. — К.: ВД «Простір», 2013. — Вип. І. — 440 с. — С. 410.</ref>. Перасвет-Солтаны, якія жылі ў Рэчыцкім павеце, напэўна, аднаго паходжання з Солтанамі з Кіеўскага павета. У XVII ст. радаводы шляхецкага роду Перасвет-Солтанаў, магнацкага [[Солтаны|Солтанаў]] і баярскага [[Солтанавічы|Солтанавічаў]] змяшаліся, і вызначэнне, хто з пазнейшых асоб з прозвішчам Солтан да якога роду належыць, патрабуе асобнага даследавання для кожнай. Нясецкі падае ўсіх іх у адным артыкуле, разам з [[Жыровічы|жыровіцкай]] магнацкай галіной.<ref name="niesiecki" /> == Валынь і Інфлянты == Нясецкі асобна адзначае Солтанаў на Валыні пад [[Крамянец|Крамянцом]], якія карысталіся іншым гербам — гарматай на двух колах, павернутай управа, з крумкачом, што трымае ў дзюбе пярсцёнак з дыяментам. Паводле звестак, атрыманых ім ад Самуэля Солтана, гэтая галіна перайшла на Валынь з [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Да яе Нясецкі адносіць '''Станіслава Перасвет-Солтана''', падстарасту судовага [[Брацлаўскае ваяводства|брацлаўскага]] і старасту амелянскага, жанатага з Элеанорай Гільзен.<ref name="niesiecki" /> Гербы роду ў Інфлянтах у XVIII ст. сталі прадметам асобнага даследавання А. Шаланды.<ref name="szalanda">''Шаланда А.'' Гербы роду Солтанаў у Інфлянтах у XVIII ст. // Герольд Litherland. № 24. — Горадня—Мінск, 2023. — С. 40—47.</ref> == Рэчыцкая галіна == У Рэчыцкім павеце Солтаны трымалі земскія і гродскія ўрады. Нясецкі называе '''Яна''', суддзю земскага рэчыцкага і старасту [[Прапойскае староства|прапойскага]] і рэчыцкага, з сынам '''Геранімам-Уладзіславам'''; '''Тэадора''', падстолія рэчыцкага; '''Міхала Льва Солтана''', падкаморага старадубаўскага (1704); '''Юзафа''', пісара гродскага рэчыцкага (1788); '''Юзафа''', падстарасту рэчыцкага, і '''Крыштапа''', [[лоўчы|лоўчага]]. Асобна ён падае '''Гераніма''', падкаморага старадубаўскага і пасла на [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1667 г.: на тым сойме маёнткі Хіжава (''Chyzów''), Рогінь (''Robyn'') і Наўхавічы (''Nauchowice'') ў Рэчыцкім павеце, трыманыя дагэтуль пажыццёва, былі аддадзены яму ў спадчыннае валоданне ўзамен бацькоўскіх уладанняў у [[Смаленскае ваяводства|Смаленскім ваяводстве]], страчаных паводле дамовы з Масквой.<ref name="niesiecki" /> Радавод гэтай галіны апублікаваў З. Л. Яцкевіч паводле спраў земскага суда [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]]. Ён выводзіць род ад '''Базыля''', [[падстолі|падстолія]] старадубаўскага, які падпісаў лаўдумы шляхты [[Старадубскі павет|Старадубскага павета]] ў 1615 і 1616 гг.<ref group="заўв.">Нясецкі называе бацькам Гераніма-Уладзіслава Яна, суддзю земскага рэчыцкага і старасту прапойскага, тады як Яцкевіч — Базыля, падстолія старадубаўскага.</ref> Сынамі Базыля былі Пётр, пісар земскага суда Рэчыцкага павета, і Геранім-Уладзіслаў, падкаморы старадубаўскі, чые спадчынныя ўладанні — Хіжава, Петраевічы, Гарадзец, Задуб'е, Рогінь, Лушава і Ваўкаўшчына — былі замацаваны прывілеем караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] ад 19 мая 1667 г. Ад Пятра пайшла лінія, якая ў 1700 г. атрымала маёнтак Лушаў, аддзелены ў 1733 г. ад Рогіні; род быў прызнаны ў дваранстве 14 кастрычніка 1773 г.<ref name="jackievic" /> У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета 30 верасня 1765 г. з Лушава пісаліся Вінцэнт, Міхал, Крыштап, Бенядыкт і Лявон Солтаны, а з Дземяхаў — Юзаф Солтан.<ref group="заўв.">Попіс падае толькі імёны і назвы ўладанняў, без прыдомкаў і імёнаў бацькоў.</ref><ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> У 1747 г. Марцін Перасвет-Солтан прадаў маёнтак Баранавічы на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў Антонію Вірпшу, гараднічаму троцкаму.<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Вядомы асобы == * [[Станіслаў Солтан]] (1756—1836) — харунжы вялікі літоўскі (з 1782) і падкаморы вялікі літоўскі (з 1790), маршалак надворны літоўскі (1791—1792); староста слонімскі; генерал-ад’ютант літоўскай польнай булавы.<ref group="заўв.">Нясецкі называе ў гэтым жа артыкуле «Станіслава, харунжага вялікага літоўскага».</ref> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўская правінцыя]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Niesiecki |first=K. |title=Herbarz polski |volume=VIII |others=wyd. J. N. Bobrowicz |location=Lipsk |publisher=Breitkopf i Härtel |year=1841 |pages=407—408}} * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}} * ''Аляксея Шаланда'' Гербы роду Солтанаў у Інфлянтах у XVIII ст. // Герольд Litherland № [https://www.academia.edu/110233176/ 24] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240710183555/https://www.academia.edu/110233176 |date=10 ліпеня 2024 }} — Горадня-Менск, 2023. — С. 40—47. {{ВС}} [[Катэгорыя:Перасвет-Солтаны| ]] apuidjc6zgzwp9qe6euihzlyooewtqu 0 639766 5201757 4617416 2026-09-18T07:59:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201757 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Татарынаў}} '''Леанід Пятровіч Тата́рынаў'''<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15к}}</ref> ({{lang-ru|Татаринов Леонид Петрович}}; {{ДН|12|11|1926}}, {{МН|Тула}} — {{ДС|27|8|2011}}, {{МС|Масква}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Заалогія|заалогіі]], [[Палеанталогія|палеанталогіі]] і эвалюцыйнай біялогіі, [[доктар біялагічных навук]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1981), [[РАН|Расійскай акадэміі навук]] (1991). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Тула]]. У 1943 годзе быў прызваны на службу ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. У 1944 годзе пасля дэмабілізацыі паступіў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт]], біялагічны факультэт якога скончыў у 1949 годзе. У 1953 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «О роли условий жизни в филогенезе земноводных». Працаваў у Выдавецтве замежнай літаратуры. У 1954 годзе быў запрошаны ў [[Палеанталагічны інстытут імя А. А. Барысяка РАН|Палеанталагічны інстытут]] Акадэміі навук СССР у лабараторыю ніжэйшых тэтрапод, якую ўзначаліў у 1959 годзе. У 1969 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Проблемы эволюциитериодонтов». У 1973—1975 гадах працаваў у [[Інстытут праблем экалогіі і эвалюцыі імя А. М. Северцава РАН|Інстытуце эвалюцыйнай марфалогіі і экалогіі жывёл імя А. М. Северцава]]. У 1974 годзе абраны членам-карэспандэнтам [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] па спецыяльнасці «агульная біялогія». З 1975 года Л. П. Татарынаў на пасадзе дырэктара Палеанталагічнага інстытута. У 1981 годзе абраны правадзейным членам Акадэміі навук СССР па спецыяльнасці «заалогія». З 1992 года — саветнік [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Л. П. Татарынаву навуковыя працы па ранняй эвалюцыі [[Земнаводныя|земнаводных]], [[Паўзуны|паўзуноў]] і [[Млекакормячыя|млекакормячых]] на аснове палеанталагічных, [[Біяхімія|біяхімічных]] і [[Фізіялогія|фізіялагічных]] дадзеных. Аўтар больш за 250 прац, у тым ліку 6 [[Манаграфія|манаграфій]]. Уваходзіў у склад Вучонага савета Палеанталагічнага інстытута і Дысертацыйнага савета пры інстытуце. У 1976—2001 гадах займаў пасаду галоўнага рэдактара «Палеанталагічнага часопіса». У 1975—1996 гадах уваходзіў у склад Бюро Аддзялення агульнай біялогіі АН СССР (РАН) і ў 1975—1996 гадах займаў пасаду намесніка акадэміка-сакратара і навуковага кіраўніка Сумеснай Савецка—Мангольскай (Расійска-Мангольскай) палеанталагічнай экспедыцыі. Быў членам рэдакцыйных калегій часопісаў «Агульная біялогія», «Палеанталагічны часопіс», «Russian Journal of Herpetology». З 1986 года — замежны член Лонданскага Лінееўскага таварыства. == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] 1978 года. * [[Ордэн «Знак Пашаны»]]. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. * Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені. * Ордэн «Палярнай Зоркі» (Манголія, 1982). * Медаль «Дружба» ([[Манголія]], 1977). * Знак Гонару ў срэбры ([[ГДР]]). * Прэміі Х. Раўсінга (2007, 2008). * Прэмія А. М. Северцава (2002) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Татарынаў Леанід Пятровіч|Ермакоў В. Ф.}} — С. 456. == Спасылкі == * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=364F5B66-6526-DBC5-D1F2-1F546194A2F4 Татаринов Леонид Петрович // Архивы Российской академии наук] {{ref-ru}} * [https://www.paleo.ru/institute/structure/people/person.php?ID=7110 Татаринов Леонид Петрович // Палеонтологический институт им. А. А. Борисяка РАН] {{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Татаринов%20Леонид%20Петрович Татаринов Леонид Петрович // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru] {{ref-ru}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/4546 Татаринов Леонид Петрович // Летопись Московского университета] {{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4&middle_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=1926 Память народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170321082216/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4&middle_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=1926 |date=21 сакавіка 2017 }} {{ref-ru}} * [http://golubeff.narod.ru/PF/128_Golubev_2012_Tatarinov.pdf Академик Леонид Петрович Татаринов (1926—2011) // Палеонталоагический журнал, 2012, № 3, С. 106—108.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татарынаў Леанід Пятровіч}} [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] [[Катэгорыя:Заолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Палеантолагі СССР]] [[Катэгорыя:Палеантолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Палеанталагічнага інстытута РАН]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] fmkvbkhi5il9ymua7tlswqtx6t5zt2r 0 640245 5201623 5021261 2026-09-17T23:00:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201623 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{Асоба}} {{Цёзкі2|Бабкоў}} '''Кузьма Нікадзімавіч Бабкоў''' ([[12 кастрычніка]] [[1910]], в. Скакаўшчына [[Горацкі павет|Горацкага павета]] — [[7 чэрвеня]] [[1982]] года, п. Клёнаўка Амвросіеўскага раёна) — дырэктар саўгаса «Ціміразеўскі» [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Скакаўшчына ў сялянскай сям’і. Гэта вёска ў 1978 годзе рашэннем Горацкага райвыканкама скасавана. Пасля заканчэння сямігодкі ў в. [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] паехаў у г. [[Макееўка|Макееўку]], дзе старэйшы брат працаваў геадэзістам. Там паступіў у Макееўскі сельскагаспадарчы тэхнікум (цяпер гэта Аграрны тэхнікум пры Данецкай аграрнай акадэміі), які з адзнакай скончыў і атрымаў спецыяльнасць «аграном збожжавай гаспадаркі». Пачаў працаваць аграномам у саўгасе «Металіст» Амвросіеўскага раёна Сталінскай (зараз Данецкай) вобласці, а затым — галоўным аграномам гэтага саўгаса. == Удзел у Вялікай Айчыннай вайне == 28 жніўня 1941 года быў прызваны на фронт. Як камадзір танкавага ўзвода 103-й (87-й) танкавай брыгады 2-й танкавай арміі, ваяваў на Цэнтральным фронце. Быў цяжка паранены 11 жніўня 1943 года пад вёскай Дудзінка Арлоўскай вобласці. Пасля шпіталя ён зноў на фронце. У 1944 годзе — старшы лейтэнант, камандзір узвода 1-га танкавага батальёна 30-й гвардзейскай асобнай танкавай брыгады. Вызначыўся падчас Выбаргскай наступальнай аперацыі на Ленінградскім фронце і быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі. На сайце «Памяць народа» апублікаваны ўзнагародны ліст, з якога бачна, што ў час бою каля населенага пункта Парлампі ўзвод пад яго камандай захапіў тры танкі праціўніка, і пры руху далей камандзір выходзіў з танка, «…ішоў наперадзе пад моцным агнём праціўніка, паказваючы правільныя шляхі і напрамкі»<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31380044/ |title=Сайт «Память народа». Наградной лист на К. Н. Бобкова |access-date=25 красавіка 2020 |archive-date=17 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117143449/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31380044/ |url-status=dead }}</ref>. Разам са сваёй дывізіяй удзельнічаў у вызваленні Польшчы, дайшоў да Германіі, дзе ўдзельнічаў у вызваленні партовага горада [[Ростак]], у якім і сустрэў Перамогу. == Праца ў пасляваенны час == Пасля перамогі вярнуўся ў родны саўгас «Металіст» Амвросіеўскага раёна і неўзабаве, па накіраванні трэста, быў пераведзены ў свінасаўгас № 2 (пазней саўгас «Ціміразеўскі»), дзе быў прызначаны дырэктарам. Ветэраны саўгаса ўспаміналі, што К. Н. Бабкоў быў чалавек-наватар. Менавіта па яго ініцыятыве вясной 1947 года, каб у агратэхнічныя тэрміны справіцца з пасевам ранніх збожжавых, была арганізавана сяўба ў начны час, для чаго на пасяўных агрэгатах усталявалі дадатковае асвятленне магутнымі пражэктарамі і пераноснымі электралямпамі, якія працавалі за кошт электрагенератараў, устаноўленых у кабінах трактароў. А ў свінагадоўлі сталі ўжываць тэхналогію сухога кармлення. Па яе прымяненню гаспадарка была другой ва Украіне пасля свінагадоўчага саўгаса «Чырвонаармеец» Палтаўскай вобласці. У 1958 годзе дырэктар прапанаваў выпрабаваць арашэнне прымітыўным спосабам — пусціць ваду па барознах пасеваў, і гэта дало добрыя вынікі ў атрыманні высокага ўраджаю. Тады гэта называлі «малым арашэннем». Аб сваім вопыце К. Н. Бабкоў у 1960 годзе дакладваў на пленуме ЦК КП Украіны. У выніку саўгасу была аказана дапамога ў будаўніцтве арашальнай сістэмы. У 1963 годзе ён абагульніў вопыт кіравання гаспадаркай у брашуры «От рубежа к рубежу», якая была выдадзена ў Данецку. Клапаціўся К. Н. Бабкоў і аб сацыяльнай сферы. Менавіта пры ім былі пабудаваны ў пасёлку Клёнаўка будынкі школы, Дома культуры, дзіцячага садка, гандлёвага цэнтра, шмат вытворчых аб’ектаў. У 1968 годзе саўгас «Ціміразеўскі» ўдзельнічаў ва Усесаюзным конкурсе на лепшы саўгасны пасёлак цэнтральнай сядзібы па планіроўцы, азеляненні і добраўпарадкаванні тэрыторыі і быў удастоены дыплома другой ступені. У 1966 годзе па выніках шматгадовай працы Кузьму Нікадзімавічу Бабкову было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы. Да 1973 года К. Н. Бабкоў заставаўся нязменным кіраўніком саўгаса, а затым працягнуў працаваць у саўгасе аграномам, быў адказным спецыялістам па засцярозе глеб ад эрозіі і барацьбе з ёй. У гэты час саўгас стаў элітнай семянной гаспадаркай. Памёр 7 чэрвеня 1982 года. == Працы == * От рубежа к рубежу. — Донецк, 1963. == Узнагароды == * Залатая Зорка Героя Сацыялістычнай працы * два ордэны Леніна (1958; 1966) * ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (1971) * ордэн Чырвонай Зоркі (1944) * тры медалі «За працоўную доблесць» (1950; 1959; 1960) * Ганаровая грамата Вярхоўнага савета Украінскай ССР * медалі СССР * медалі УВДНГ {{Зноскі}} == Літаратура == * Памяць. Краязнаўца Уладзімір Ліўшыц адшукаў яшчэ аднаго Героя Сацыялістычнай Працы з Горацкага раёна // газета «Узгорак». 7 мая 2020. == Спасылкі == * [https://klenschool.at.ua/publ/shkilni_vidomosti/istorija_sela_i_shkoli/istorija_sela_i_shkoli/5-1-0-6 Жмаєва, Н. Л., Жмаєв М. М. Історія села і школи] * {{warheroes|id=25786}} * [https://horki.info/news/14508.html Краязнаўца Уладзімір Ліўшыц адшукаў яшчэ аднаго Героя Сацыялістычнай Працы з Горацкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813021211/https://horki.info/news/14508.html |date=13 жніўня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Бабкоў Кузьма Нікадзімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горацкім раёне]] [[Катэгорыя:Камандзіры ўзводаў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] cn7secg1ieau7edusdujy5pdei3pqrr 0 643147 5201475 5201021 2026-09-17T15:18:50Z M.L.Bot 261 афармленне 5201475 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карпечанка}} {{пісьменнік}} '''Васіль Васілевіч Карпе́чанка''' ({{ДН|7|01|1925}}, в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]], [[Гомельскі павет]], [[Гомельская губерня]] — {{ДС|30|08|2005}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 студзеня 2925 года ў [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішчы]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Чачэрскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Скончыў Будзішчанскую няпоўную сярэднюю школу, вучыўся ў 1939—1941 гадах у [[Нова-Беліцкі лесатэхнічны тэхнікум|Нова-Беліцкім лесатэхнічным тэхнікуме]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у баях быў тройчы паранены. З [[1946]] г. працаваў настаўнікам пачатковых класаў [[Сідаравічы (Чачэрскі раён)|Сідаравіцкай]], затым [[Роўкавічы (Чачэрскі раён)|Роўкавіцкай]] школ [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Скончыў у 1952 годзе [[Гомельскае педвучылішча]], у 1957 годзе беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт Магілёўскага педінстытута|філалагічнага факультэта Магілёўскага педінстытута]]. Працаваў загадчыкам аддзела пісьмаў, адказным сакратаром у рэдакцыі магілёўскай раённай газеты «[[За камуністычную працу]]». З 1959 г. каля 30 гадоў працаваў у [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкаўскай]] СШ [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] на пасадах дырэктара, намесніка дырэктара па ваенна-патрыятычным выхаванні, выкладчыка беларускай мовы і літаратуры. З 1987 г. — пазаштатным [[карэспандэнт]]ам-арганізатарам [[Бюро прапаганды мастацкай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР|Бюро прапаганды мастацкай літаратуры]] [[СП Беларусі]] па Магілёўскай вобласці. Член [[СП Беларусі]] з 1990 г. == Творчасць == Пачаў друкавацца з 1953 года ў раённых, абласных, рэспубліканскіх газетах і часопісах, калектыўных зборніках «Дняпро» (1957), «Прыдняпроўе» (1959). Пра свае ваенныя шляхі-дарогі расказаў у шматлікіх творах, якія ўвайшлі ў [[паэзія|паэтычныя]] зборнікі розных гадоў: «Споведзь збалелай душы» (1994), «Я родам з Будзішча» (1994), «Вярхом на ўрагане (1996)», «Боль» (1998), «Назаўсёды» (2002), «Ішла вайна» (2005). Выдаў зборнікі вершаў для дзяцей «Сандалікі-скакалікі» (1994), «Крылаты будзільнік» (1998). Многія вершы ўключаныя ў школьныя падручнікі для малодшых класаў. Апублікаваў шмат [[верш]]аў, [[байка|баек]], [[гумарэска|гумарэсак]] для дарослых. Зборнік вершаў «Толькі з табою» (1998) пакладзены на музыку. == Узнагароды == За гераізм адзначаны [[Ордэн Славы|ордэнамі Славы]] ІІІ ступені, [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] І ступені, [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалем «За адвагу»]] і інш. == Бібліяграфія == * Сонейка ўзышло: Вершы. — Мн., 1961. * Споведзь збалелай душы: Выбранае. — Магілёў, 1994. * Я родам з Будзiшча: Вершы. — Магілёў, 1994. * Сандалiкi-скакалiкi. — Магілёў, 1994. == Памяць == * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку Карпечанку Васілію Васільевічу на будынку сярэдняй школы ў в. [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкі]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] (Рашэнне [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] ад 14 верасня 2006 года № 18-8)<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DdWMVNQgC_E/?utm_source=ig_web_button_share_sheet|title=О создании мемориальной доски В.В.Карпеченко}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Аношкін, І. Франтавік, настаўнік, паэт / І. Аношкін // Веснік Магілёва. — 2005. — 22 июля. — С. 6. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мінск, 1995. — Т. 6. — С. 615—616. * Дзятлаў, А. Не лічыць ветэран гады / А. Дзятлаў // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2004. — 28 лютага. — С. 5. * Дуктов, В. Бывший воин стал поэтом / В. Дуктов // Веснік Магілёва. — 2002. — 4 ліпеня. — С. 4. * Дуктаў, У. Паэт-франтавік / У. Дуктаў // Магілёўскія ведамасці. — 2005. — 6 студзеня. — С. 3. * Карпечанка Васіль Васільевіч: некралог // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2005. — 31 жніўня. — С. 2. * Сідарэнка, І. Сонечныя залацінкі паэзіі / І. Сідарэнка // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2000. — 21 кастрычніка. — С. 2. * Скульбедаў, В. «Жыццё ў мяне і лёс адзіны з маёю любаю Радзімай» / В. Скульбедаў // Зямля і людзі. — 2004. — 15 снежня. — С. 15. == Спасылкі == * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm Карпечанка Васіль Васільевіч (1925—2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190726145236/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm |date=26 ліпеня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпечанка Васіль Васілевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чачэрскім раёне]] pn650a94a7z3k9w912fxjyl5g12j2e5 5201940 5201475 2026-09-18T11:15:33Z GiluEr.iwleus 161439 5201940 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карпечанка}} {{пісьменнік}} '''Васіль Васілевіч Карпе́чанка''' ({{ДН|7|01|1925}}, в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]], [[Гомельскі павет]], [[Гомельская губерня]] — {{ДС|30|08|2005}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 студзеня 2925 года ў [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішчы]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Чачэрскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Скончыў Будзішчанскую няпоўную сярэднюю школу, вучыўся ў 1939—1941 гадах у [[Нова-Беліцкі лесатэхнічны тэхнікум|Нова-Беліцкім лесатэхнічным тэхнікуме]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у баях быў тройчы паранены. З [[1946]] г. працаваў настаўнікам пачатковых класаў [[Сідаравічы (Чачэрскі раён)|Сідаравіцкай]], затым [[Роўкавічы (Чачэрскі раён)|Роўкавіцкай]] школ [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Скончыў у 1952 годзе [[Гомельскае педвучылішча]], у 1957 годзе беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт Магілёўскага педінстытута|філалагічнага факультэта Магілёўскага педінстытута]]. Працаваў загадчыкам аддзела пісьмаў, адказным сакратаром у рэдакцыі магілёўскай раённай газеты «[[За камуністычную працу]]». З 1959 г. каля 30 гадоў працаваў у [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкаўскай]] СШ [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] на пасадах дырэктара, намесніка дырэктара па ваенна-патрыятычным выхаванні, выкладчыка беларускай мовы і літаратуры. З 1987 г. — пазаштатным [[карэспандэнт]]ам-арганізатарам [[Бюро прапаганды мастацкай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР|Бюро прапаганды мастацкай літаратуры]] [[СП Беларусі]] па Магілёўскай вобласці. Член [[СП Беларусі]] з 1990 г. == Творчасць == Пачаў друкавацца з 1953 года ў раённых, абласных, рэспубліканскіх газетах і часопісах, калектыўных зборніках «Дняпро» (1957), «Прыдняпроўе» (1959). Пра свае ваенныя шляхі-дарогі расказаў у шматлікіх творах, якія ўвайшлі ў [[паэзія|паэтычныя]] зборнікі розных гадоў: «Споведзь збалелай душы» (1994), «Я родам з Будзішча» (1994), «Вярхом на ўрагане (1996)», «Боль» (1998), «Назаўсёды» (2002), «Ішла вайна» (2005). Выдаў зборнікі вершаў для дзяцей «Сандалікі-скакалікі» (1994), «Крылаты будзільнік» (1998). Многія вершы ўключаныя ў школьныя падручнікі для малодшых класаў. Апублікаваў шмат [[верш]]аў, [[байка|баек]], [[гумарэска|гумарэсак]] для дарослых. Зборнік вершаў «Толькі з табою» (1998) пакладзены на музыку. == Узнагароды == За гераізм адзначаны [[Ордэн Славы|ордэнамі Славы]] ІІІ ступені, [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] І ступені, [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалем «За адвагу»]] і інш. == Бібліяграфія == * Сонейка ўзышло: Вершы. — Мн., 1961. * Споведзь збалелай душы: Выбранае. — Магілёў, 1994. * Я родам з Будзiшча: Вершы. — Магілёў, 1994. * Сандалiкi-скакалiкi. — Магілёў, 1994. == Памяць == * Імем В. В. Карпечанкі названа вуліца ў [[Магілёў|Магілёве]]<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/heroes/karpechenko.html|title=Улица Василия Карпеченко}}</ref>. * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку Карпечанку Васілію Васільевічу на будынку сярэдняй школы ў в. [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкі]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] (Рашэнне [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] ад 14 верасня 2006 года № 18-8)<ref>{{Cite web|url=https://mogjust.gov.by/chronicle/293-2006/4856-20060914|title=О создании мемориальной доски В.В.Карпеченко}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DdWMVNQgC_E/?utm_source=ig_web_button_share_sheet|title=О создании мемориальной доски В.В.Карпеченко}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Аношкін, І. Франтавік, настаўнік, паэт / І. Аношкін // Веснік Магілёва. — 2005. — 22 июля. — С. 6. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мінск, 1995. — Т. 6. — С. 615—616. * Дзятлаў, А. Не лічыць ветэран гады / А. Дзятлаў // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2004. — 28 лютага. — С. 5. * Дуктов, В. Бывший воин стал поэтом / В. Дуктов // Веснік Магілёва. — 2002. — 4 ліпеня. — С. 4. * Дуктаў, У. Паэт-франтавік / У. Дуктаў // Магілёўскія ведамасці. — 2005. — 6 студзеня. — С. 3. * Карпечанка Васіль Васільевіч: некралог // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2005. — 31 жніўня. — С. 2. * Сідарэнка, І. Сонечныя залацінкі паэзіі / І. Сідарэнка // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2000. — 21 кастрычніка. — С. 2. * Скульбедаў, В. «Жыццё ў мяне і лёс адзіны з маёю любаю Радзімай» / В. Скульбедаў // Зямля і людзі. — 2004. — 15 снежня. — С. 15. == Спасылкі == * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm Карпечанка Васіль Васільевіч (1925—2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190726145236/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm |date=26 ліпеня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпечанка Васіль Васілевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чачэрскім раёне]] 572uxretlcg754iwgdd6874ogx3t5ib 0 644760 5201844 4731727 2026-09-18T09:44:38Z Autumndancer 168015 5201844 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адам (значэнні)}} {{Навуковец |Імя = Рэйнальд Адам |Арыгінал імя = |Выява = |Апісанне выявы = |Дата нараджэння =1602 |Месца нараджэння = [[Курпфальц]] |Дата смерці = 1656 |Месца смерці = |Род дзейнасці = тэолаг, педагог |Гады актыўнасці = |Напрамак = педагогіка |Жанр = |Мова твораў = лацінская }} '''Рэйнальд Адам''' (''Adamus''; [[1602]], [[Курпфальц]] — [[1656]]) — [[Кальвінізм|кальвінскі]] [[Тэалогія|тэолаг]], [[педагог]], дзеяч пратэстанцкага руху ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == З 1622 года вывучаў тэалогію ў [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскім ўніверсітэце]]. Па запрашэнні [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]] прыехаў у Вялікае Княства Літоўскае, выкладаў у [[Слуцкая гімназія|слуцкай кальвінісцкай гімназіі]], некаторы час яе рэктар<ref>{{cite web|url=http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/books/starasvetchyna/5649/|title=Педагогі і іх выхаванцы|author=|date=22.1.2016|work=|publisher=Спадчына Слуцкага краю|accessdate=|lang=}}</ref>. Быў хатнім настаўнікам [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], будучага [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]], суправаджаў яго ў час навучання ў замежных універсітэтах. Вярнуўшыся ў 1633 годзе ў Вялікае Княства Літоўскае, стаў прыдворным прапаведнікам у Януша Радзівіла. У 1636 годзе пасылаўся ў Парыж з лістом кальвіністаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да [[Гуга Гроцый|Гуга Гроцыя]]. У 1642 годзе па даручэнні віленскай евангелісцкай абшчыны інспектаваў кальвінісцкія школы у Вялікім Княстве Літоўскім. Жыў пры двары Януша Радзівіла ў [[Кедайней|Кейданах]], сістэматызаваў і дапаўняў бібліятэку. Удзельнічаў у пратэстанцкіх сінодах у [[Орля (Падляскае ваяводства)|Орлі]] на Падляшшы (1644) і ў [[Торунь|Торуні]] (1645). == Навукова-педагагічная дзейнасць == У [[Слуцк]]у, у 1628 годзе, разам з калегамі Анджэям Дабжанскім і Анджэям Музоніем склаў для гімназіі на лацінскай мове статут, праграму і расклад заняткаў («Ordo scholae slucensis», Любча, 1628). У кнізе дадзены метадычныя ўказанні па гісторыі і літаратуры, арганізацыі [[Тэатр у Вялікім Княстве Літоўскім|школьнага тэатра]], фізічнай падрыхтоўкі вучняў. Таксама характарызуюцца беларуская прырода і духоўнае аблічча жыхароў са Случчыны<ref>{{кніга|аўтар=Парэцкі А. І.|частка=Адам Рэйнальд|спасылка=|загаловак=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=37|старонак=727|isbn=}}</ref>. У 1629 годзе віленскі сінод зацвердзіў падручнікі Рэйнальда Адама па гісторыі і рыторыцы «Слуцкі кампендыум» («Compendium rhetoricum… in usum Scholae Slucensis»). Апошні мае тры часткі: «Метад, пытанні, каноны», «Аб значэнні мастацтва прамовы», «Спецыяльная рыторыка». У звароце да чытача аўтар піша: «Жыццё, найбольш займальная − у школах, гэтых майстэрняў чалавечых душ, − тут менш зладумцаў, тут захоўваюцца прыдатнасць і талент чалавека»<ref>{{артыкул|аўтар=Порецкий Я. І.|загаловак=Слуцкий Компедиум по риторике|спасылка=|выданне =Педагогика и психология. Вопросы истории школы и педагогики в БССР|месца =Мн.|выдавецтва =|год= 1976|нумар = 9|старонкі =|isbn =}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Антология педагогической мысли Белорусской СССР. ― М.: Педагогика, 1986. ― С. 92—101. ― С. 460. * Stanisław Knot: Adam Rejnold. In: Polski Słownik Biograficzny. Band 1. Krakau 1935, S. 23-24. {{DEFAULTSORT:Адам Рэйнальд}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэйнланд-Пфальцы]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] 3m79kg6s5vexm99fqmgkeh1ulv5g9pw 0 647412 5201762 5197527 2026-09-18T08:03:05Z 5201762 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі з мэтай абароны і захавання існуючага ладу. Любыя палітычныя рэпрэсіі з’яўляюцца праявай [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]]. == Гвалт == Палітычныя рэпрэсіі часта суправаджаюцца гвалтам, які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам<ref>{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}</ref>. Гвалт можа ўстараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, так і ўскосна, усяляючы страх. == Гл. таксама == * [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Сталінскія рэпрэсіі]] * [[Чырвоны тэрор]] {{зноскі}} == Літаратура == * Липатов И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) М., 1989. * Политология. Энциклопедический словарь /Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. М.: Publishers, 1993. С. 191. * ''Пиджаков А. Ю.'', Сущность и разновидности политического насилия. Теоретический журнал «Credo», 2002. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]] ef2esfd7l1255xsfr84pumhhjplrnir 5201767 5201762 2026-09-18T08:11:36Z 5201767 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі для абароны і захавання існуючага ладу. Любыя палітычныя рэпрэсіі — праявы [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]], які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам<ref>{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}</ref>. Праз гвалт могуць устараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, а таксама ўскосна — усяляючы страх. == Гл. таксама == * [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Сталінскія рэпрэсіі]] * [[Чырвоны тэрор]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Липатов, И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.02 / И. М. Липатов; [Воен.-полит. акад. им. В. И. Ленина]. — М., 1989. — 24 с. * Политология. Энциклопедический словарь / Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. — М.: Publishers, 1993. — С. 191. * ''Пиджаков, А. Ю.'' Сущность и разновидности политического насилия / А. Ю. Пиджаков // Credo New. — 2002. — № 2. — С. 48-76. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]] nbgl64yhj8l3z8wbvkni8faoi2qgvn3 5201771 5201767 2026-09-18T08:12:14Z 5201771 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі для абароны і захавання існуючага ладу. Любыя палітычныя рэпрэсіі — праява [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]], які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам<ref>{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}</ref>. Праз гвалт могуць устараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, а таксама ўскосна — усяляючы страх. == Гл. таксама == * [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Сталінскія рэпрэсіі]] * [[Чырвоны тэрор]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Липатов, И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.02 / И. М. Липатов; [Воен.-полит. акад. им. В. И. Ленина]. — М., 1989. — 24 с. * Политология. Энциклопедический словарь / Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. — М.: Publishers, 1993. — С. 191. * ''Пиджаков, А. Ю.'' Сущность и разновидности политического насилия / А. Ю. Пиджаков // Credo New. — 2002. — № 2. — С. 48-76. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]] fs744b91l980vr8gpt81dvs948vfz4w 5201772 5201771 2026-09-18T08:12:26Z 5201772 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя рэпрэсіі''' (ад {{lang-la|repressio}} — падаўленне, прыгнёт) — [[пакаранне]], карныя меры, якія прымяняюцца дзяржаўнымі органамі для абароны і захавання існуючага ладу. Любыя палітычныя рэпрэсіі — праява [[палітычны гвалт|палітычнага гвалту]], які можа быць законным або незаконным у адпаведнасці з унутраным заканадаўствам<ref>{{Cite news |author= |title=Los Derechos Humanos y la trata de personas |url=https://ohchr.org/Documents/Publications/FS36_sp.pdf |publisher=ohchr.org |lang=es |date=2014 |accessdate=2020-05-29}}</ref>. Праз гвалт могуць устараняць палітычную апазіцыю наўпрост, забіваючы членаў апазіцыі, а таксама ўскосна — усяляючы страх. == Гл. таксама == * [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Сталінскія рэпрэсіі]] * [[Чырвоны тэрор]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Липатов, И. М. Сущность и основные формы политического насилия в современных условиях (философско-социологический анализ) : автореф. дис. … канд. филос. наук : 09.00.02 / И. М. Липатов; [Воен.-полит. акад. им. В. И. Ленина]. — М., 1989. — 24 с. * Политология. Энциклопедический словарь / Общ. ред. и сост. ''А. М. Аверьянов''. — М.: Publishers, 1993. — С. 191. * ''Пиджаков, А. Ю.'' Сущность и разновидности политического насилия / А. Ю. Пиджаков // Credo New. — 2002. — № 2. — С. 48-76. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі| ]] kv2i6of1jz2502o18x6ey3a88sdpbne 0 651589 5201731 5174545 2026-09-18T07:25:14Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5201731 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Мастацкая коўка''' — выраб рэчаў утылітарна-дэкаратыўнага прызначэння шляхам гарачага ці халоднага [[Коўка|кавання]] [[метал]]у; від [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Гісторыя == Вядома з [[4 тысячагоддзе да н.э.|4]]—[[3 тысячагоддзе да н.э.|3-га тысячагоддзя да н.э.]] ў [[Іран]]е, [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Егіпет|Егіпце]]; халодная мастацкая коўка ў індзейцаў Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі да [[XVI стагоддзе н.э.|XVI стагоддзя н.э.]] У перыяд [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] дасягнула росквіту ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], дзе такім спосабам вырабляліся [[рашотка|рашоткі]] для [[балкон]]аў, [[Дзверы|дзвярэй]], [[агароджа]]ў, [[ліхтар]]ы, [[святцы]], акаваныя жалезам [[куфар|куфры]], дзверы ў [[касцёл]]ах і інш. Традыцыі мастацкай коўкі як сярэдневяковага рамяства захаваліся ў народным мастацтве да [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. [[Файл:Golden Gates in Tsarskoe Selo.jpg|thumb|Залатая брама ў Царскім Сяле]] Сярод твораў [[XV стагоддзе|XV]]—[[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]] вылучаюцца каваныя [[ліхтар]]ы, [[рашотка|рашоткі]], брамы [[Версаль|Версаля]] ([[Францыя]]), [[Пецярбург]]а, [[Царскае Сяло|Царскага Сяла]] ([[Расія]]). Шматлікія гарады спецыялізаваліся ў розных галінах [[кавальства]]: [[Герат (горад)|Герат]] ([[Афганістан]]), [[Масул]] ([[Ірак]]) — [[начынне]], [[Дамаск]], [[Мілан]] ([[Італія]]), [[Аўгсбург]] ([[Германія]]), [[Астрахань]] і [[Тула]] ([[Расія]]) — [[зброя]], [[Нотынгем]] ([[Вялікабрытанія]]), [[Золінген]] ([[Германія]]), [[Паўлава (горад)|Паўлава]] ([[Расія]]) — [[нож|нажы]] і [[інструмент]]ы. [[Файл:Annakreuz, Walpersdorf 03.jpg|міні|злева|Каваны крыж]] У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] ручная мастацкая коўка выцеснілася [[штампоўка]]й і [[Ліццё мастацкае|ліццём]]. Традыцыі мастацкай коўкі адрадзіліся ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] ў творах прафесійных мастакоў. == Беларусь == [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (04).jpg|thumb|Мастацкія завесы [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла Сэрца Ісуса]] ў в. Слабодка. XIX ст.]] На [[Беларусь|Беларусі]] па-мастацку выкаваныя [[посуд]], [[зброя]], прадметы побыту вядомы з [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII стагоддзяў]]. Росквіту мастацкая коўка дасягнула ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] у сувязі з арганізацыяй кавальскіх [[цэх]]аў у [[Берасце|Берасці]], [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і інш., дзе выраблялі рэчы утылітарнага і мастацкага характару — дэкаратыўныя ліхтары, падстаўкі пад [[вазон]]ы, надмагільныя і царкоўныя [[крыж]]ы «са ззяннем», [[накладка|накладкі]] на [[мэбля|мэблю]] і [[дзверы]], [[падсвечнік]]і і інш. Больш за 160 кавалёў з Беларусі ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] працавалі ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] буйнымі цэнтрамі кавальства былі [[Віцебск]], [[Горадня]], [[Пінск]], [[Менск]], [[Магілёў]], дзе выраблялі [[балкон]]ныя і [[акон]]ныя [[рашотка|рашоткі]], [[агароджа|агароджы]], [[вароты]], надкупальныя [[крыж]]ы, [[алтарная перагародка|алтарныя перагародкі]], [[флюгер]]ы, [[завесы]], [[замок|замкі]], [[дзвярная ручка|дзвярныя ручкі]] і інш. Асноўны від дэкору каваных агароджаў — спалучэнні S- і С-падобных завіткоў, скручванне жалезных [[прут]]оў вакол падоўжнай восі, [[арнамент]]альныя матывы ў выглядзе [[разетка|разетак]], [[бегунок|бегункоў]], [[меандр]]у, [[картуш]]аў. Накладкі на мэблі і дзвярах аздаблялі [[прасечка]]й, [[гравіроўка]]й, [[насечка]]й у выглядзе [[геаметрычны ўзор|геаметрычных узораў]]. У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў сувязі з развіццём прамысловасці мастацкая коўка ў гарадах заняпала, але захавала свае традыцыі ў народным побыце. [[Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|міні|злева|Жырандоля [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]] ў [[Крошынскі касцёл|Крошынскім касцёле]]]] Сярод майстроў мастацкай коўкі канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] [[П. Багрым]], [[С. Манко]], [[А. Уласік]] і інш. У другой палове XX стагоддзя як мастацкі промысел выйшла з ужытку. У наш час мастацкая коўка вядома ў творчасці некаторых прафесійных беларускіх мастакоў: [[А. 3айцаў|А. 3айцава]], [[Б. Казакоў|Б. Казакова]], [[Я. Карманаў|Я. Карманава]], [[С. Ларчанка|С. Ларчанкі]], [[Ю. Любімаў|Ю. Любімава]], [[В. Сташчанюк]]а, [[А. Сурскі|А. Сурскага]] і інш. == Літаратура == * [[Я. М. Сахута|Сахута Я. М.]] Народнае мастацтва кавальства. Мн., 1981. * {{крыніцы/БЭ|8|Коўка мастацкая|[[А. І. Сямёнаў]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Коўка]] k5sv9f5jghaalpg56jpe3wfuxn5g63p 3 667017 5201552 5197280 2026-09-17T19:14:35Z Için warum 153459 /* Дэананімізацыя */ 5201552 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) Добры вечар! Калі ласка прашу Вас звярнуць увагу на апісанне гэтых правак удзельніка Peisatai: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197203][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%83%D1%91%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=5197202][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8B&diff=prev&oldid=5197201][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197200][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197191] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:14, 17 верасня 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) : Добры дзень! [[Удзельнік:Emilia Noah/Пра любоў: Іра]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:50, 18 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць артыкул == Вітаю! Гэта мая першая старонка пра чалавека ў беларускай Вікі. Я арыентавалася на створаныя вамі артыкулы пры напісанні :) Хацела б папрасіць вас, калі будзе магчымасць, паглядзець артыкул [[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]. Буду ўдзячная за заўвагі або праўкі. Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 19:23, 9 ліпеня 2026 (+03) : Добры дзень! Артыкул выглядае цудоўна. Дзякуй за добрую справу :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:45, 10 ліпеня 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 08:00, 10 ліпеня 2026 (+03) == Парушэнне рашэння == Увага на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я рашэння датрымліваюся. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае "апошняе" строгае папярэджанне з перспектывай бану. Або пазбавіць статуса аўтадаглядчыка. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул "Дзерман"). Хіба трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. Гэта грубая ігнарацыя адмінскага рашэння, за гэта мусі быць санкцыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:17, 11 верасня 2026 (+03) : На выходных усё пагляджу. Дзякуй за згадванне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:42, 11 верасня 2026 (+03) ne45rujav6no3q9f3a1n41v4fm5z53d 5201573 5201552 2026-09-17T19:41:18Z Için warum 153459 /* Парушэнне рашэння */ 5201573 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) Добры вечар! Калі ласка прашу Вас звярнуць увагу на апісанне гэтых правак удзельніка Peisatai: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197203][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%83%D1%91%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=5197202][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8B&diff=prev&oldid=5197201][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197200][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197191] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:14, 17 верасня 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) : Добры дзень! [[Удзельнік:Emilia Noah/Пра любоў: Іра]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:50, 18 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць артыкул == Вітаю! Гэта мая першая старонка пра чалавека ў беларускай Вікі. Я арыентавалася на створаныя вамі артыкулы пры напісанні :) Хацела б папрасіць вас, калі будзе магчымасць, паглядзець артыкул [[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]. Буду ўдзячная за заўвагі або праўкі. Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 19:23, 9 ліпеня 2026 (+03) : Добры дзень! Артыкул выглядае цудоўна. Дзякуй за добрую справу :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:45, 10 ліпеня 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 08:00, 10 ліпеня 2026 (+03) == Парушэнне рашэння == Увага на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я рашэння датрымліваюся. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае "апошняе" строгае папярэджанне з перспектывай бану. Або пазбавіць статуса аўтадаглядчыка. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул "Дзерман"). Хіба трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. Гэта грубая ігнарацыя адмінскага рашэння, за гэта мусі быць санкцыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:17, 11 верасня 2026 (+03) : На выходных усё пагляджу. Дзякуй за згадванне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:42, 11 верасня 2026 (+03) : Не займайся крывадушнасцю і маніпуляціямі. Па-першае, прозвішчы я дадаваў толькі дзеля таго каб "разбавіць" тыя прозвішчы, якія ты дадаў раней, каб паказаць, што пры жаданні можна прыцягуць за вушы мора розных сугучных прозвішчаў розных народаў, ніякай вартасці ў гэтым няма, ніякага дачыння да тэмы артыкула яны ў большасці выпадкаў не маюць. Па-другое, па-харошаму твае прозвішчы трэба было выдаліць з артыкула як аф-топ, але тады б мяне абвінавацілі б у вандалізме, таму прышлося шукаць кампрамісны варыянт. Па-трэцяе, у адрозненні ад цябе я дадаваў прозвішчы не ў раздзел "Назва", а ў раздзел "Іншае" або "Рознае", каб паказаць, што гэтая інфармацыя не мае дачынення да артыкула. Па-чацвертае, артыкул Турчын я наогул не рэдагаваў, а ў артыкуле Дзермант больш за год стаяў запыт крыніцы на тое ўласнае даследванне, якое ты там панапісваў. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:41, 17 верасня 2026 (+03) gyq7h9t5z3ue6om2gf3prt0qwjkuyqq 5201576 5201573 2026-09-17T19:43:37Z Için warum 153459 /* Парушэнне рашэння */ 5201576 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) Добры вечар! Калі ласка прашу Вас звярнуць увагу на апісанне гэтых правак удзельніка Peisatai: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197203][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%83%D1%91%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=5197202][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8B&diff=prev&oldid=5197201][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197200][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197191] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:14, 17 верасня 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) : Добры дзень! [[Удзельнік:Emilia Noah/Пра любоў: Іра]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:50, 18 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць артыкул == Вітаю! Гэта мая першая старонка пра чалавека ў беларускай Вікі. Я арыентавалася на створаныя вамі артыкулы пры напісанні :) Хацела б папрасіць вас, калі будзе магчымасць, паглядзець артыкул [[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]. Буду ўдзячная за заўвагі або праўкі. Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 19:23, 9 ліпеня 2026 (+03) : Добры дзень! Артыкул выглядае цудоўна. Дзякуй за добрую справу :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:45, 10 ліпеня 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 08:00, 10 ліпеня 2026 (+03) == Парушэнне рашэння == Увага на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я рашэння датрымліваюся. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае "апошняе" строгае папярэджанне з перспектывай бану. Або пазбавіць статуса аўтадаглядчыка. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул "Дзерман"). Хіба трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. Гэта грубая ігнарацыя адмінскага рашэння, за гэта мусі быць санкцыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:17, 11 верасня 2026 (+03) : На выходных усё пагляджу. Дзякуй за згадванне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:42, 11 верасня 2026 (+03) : Peisatai, не займайся крывадушнасцю і маніпуляціямі. Па-першае, прозвішчы я дадаваў толькі дзеля таго каб "разбавіць" тыя прозвішчы, якія ты дадаў раней, каб паказаць, што пры жаданні можна прыцягуць за вушы мора розных сугучных прозвішчаў розных народаў, ніякай вартасці ў гэтым няма, ніякага дачыння да тэмы артыкула яны ў большасці выпадкаў не маюць. Па-другое, па-харошаму твае прозвішчы трэба было б проста выдаліць з артыкула як аф-топ і ўсё, але тады б мяне абвінавацілі б у вандалізме, таму прышлося шукаць кампрамісны варыянт. Па-трэцяе, у адрозненні ад цябе я дадаваў прозвішчы не ў раздзел "Назва", а ў раздзел "Іншае" або "Рознае", каб паказаць, што гэтая інфармацыя не мае дачынення да артыкула. Па-чацвертае, артыкул Турчын я наогул не рэдагаваў, а ў артыкуле Дзермант больш за год стаяў запыт крыніцы на тое ўласнае даследванне, якое ты там панапісваў. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:41, 17 верасня 2026 (+03) 5mkujo5fqynv28un66qf41cbehift3q 5201592 5201576 2026-09-17T20:04:25Z JerzyKundrat 174 адказ 5201592 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) Добры вечар! Калі ласка прашу Вас звярнуць увагу на апісанне гэтых правак удзельніка Peisatai: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197203][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%83%D1%91%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=5197202][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8B&diff=prev&oldid=5197201][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197200][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197191] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:14, 17 верасня 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) : Добры дзень! [[Удзельнік:Emilia Noah/Пра любоў: Іра]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:50, 18 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць артыкул == Вітаю! Гэта мая першая старонка пра чалавека ў беларускай Вікі. Я арыентавалася на створаныя вамі артыкулы пры напісанні :) Хацела б папрасіць вас, калі будзе магчымасць, паглядзець артыкул [[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]. Буду ўдзячная за заўвагі або праўкі. Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 19:23, 9 ліпеня 2026 (+03) : Добры дзень! Артыкул выглядае цудоўна. Дзякуй за добрую справу :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:45, 10 ліпеня 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 08:00, 10 ліпеня 2026 (+03) == Парушэнне рашэння == Увага на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я рашэння датрымліваюся. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае "апошняе" строгае папярэджанне з перспектывай бану. Або пазбавіць статуса аўтадаглядчыка. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул "Дзерман"). Хіба трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. Гэта грубая ігнарацыя адмінскага рашэння, за гэта мусі быць санкцыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:17, 11 верасня 2026 (+03) : На выходных усё пагляджу. Дзякуй за згадванне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:42, 11 верасня 2026 (+03) : Peisatai, не займайся крывадушнасцю і маніпуляціямі. Па-першае, прозвішчы я дадаваў толькі дзеля таго каб "разбавіць" тыя прозвішчы, якія ты дадаў раней, каб паказаць, што пры жаданні можна прыцягуць за вушы мора розных сугучных прозвішчаў розных народаў, ніякай вартасці ў гэтым няма, ніякага дачыння да тэмы артыкула яны ў большасці выпадкаў не маюць. Па-другое, па-харошаму твае прозвішчы трэба было б проста выдаліць з артыкула як аф-топ і ўсё, але тады б мяне абвінавацілі б у вандалізме, таму прышлося шукаць кампрамісны варыянт. Па-трэцяе, у адрозненні ад цябе я дадаваў прозвішчы не ў раздзел "Назва", а ў раздзел "Іншае" або "Рознае", каб паказаць, што гэтая інфармацыя не мае дачынення да артыкула. Па-чацвертае, артыкул Турчын я наогул не рэдагаваў, а ў артыкуле Дзермант больш за год стаяў запыт крыніцы на тое ўласнае даследванне, якое ты там панапісваў. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:41, 17 верасня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], ''шукаць кампрамісны варыянт'', гэта вельмі слушна, гэта ў духу Вікіпедыі. Бо ўсе працэсы, якія праходзяць у Вікіпедыі, звязаны з пошукам [[Вікіпедыя:Кансэнсус|кансэнсусу]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:04, 17 верасня 2026 (+03) h3zolfn9on6k53os0p1eqixtmt0czfc 5201872 5201592 2026-09-18T10:20:31Z Peisatai 111348 /* Парушэнне рашэння */ Адказ 5201872 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 3 студзеня 2021 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:18, 1 верасня 2023 (+03) :Добры дзень! Хацеў набраць 100 правак і сам напісаць датычна гэтага. Можа адразу лепш пайсці на даглядчыка? Я б тады свае неправераныя праўкі праверыў бы. Але канешне, я не супраць сцяга. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 верасня 2023 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:18, 1 верасня 2023 (+03) :::Дзякуй вялікі! Make be.wiki Great Again! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:29, 1 верасня 2023 (+03) ==Даследванне супольнасці== Прывітанне, Ладжу даслеванне з мэтай вывучэння магчымых кропак развіцця беларускай Вікімедыя супольнасці, як у Беларусі, так і па-за межамі. Прашу [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z прыняць удзел] у даследванні! Само даслежванне ананімнае і вынікі складаюцца на маім сэрверы. Вынікі даследвання могуць быць расшараны прыватна пры запаўненні поля кантакт, на які можна будзе даслаць гэтыя вынікі, а таксама пры ўважлівым запаўненні адказаў на прапанаваныя [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z ў анкеце пытанні]. Гэта даследванне можа адбывацца некалькімі спосабамі. # мы правядзем размову анлайн і даследчык запаўняе вашы адповяды, # ці можна запаўніць [https://next.falanster.info/index.php/apps/forms/s/pjamBY3ckbq6iQrnQJTWem2z гэту анкету] наўпрост. Запаўненне анкеты можа заняць 20-30 хвілін часу. Калі ласка, прысвяціце гэты час з максімальнай канцэнтраванасцю. Я адказны за даследванне карыстач [[User:Mr. Zabej|Mr. Zabej]], таму калі зацікаўлены ў дзейнасным боку супольнасці, [https://www.facebook.com/mikhail.volczak пішыце мне]. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 19:51, 7 жніўня 2024 (+03) == Электронные обращения для перехода сайтов на свободные лицензии == Добрый вечер, коллега! Извиняюсь, что пишу на русском языке, но это касается крайне важной темы. У меня к вам есть серьёзное предложение - начать перевод государственных сайтов на лицензии типа Creative Commons, поскольку Беларусь значительно запоздала с их внедрением, несмотря на потребности общества. С августа 2021 года неоднократно пытался уговорить ваших коллег рассмотреть вопрос о переводе президентского сайта на CC для начала тех или иных шагов. При этом в феврале того же года произошёл редизайн сайта, в котором медиаархив ведётся с 1994 года - многие фотографии и видеозаписи опубликованы впервые и представляют высокую историческую ценность, поскольку здесь в большинстве своём ключевые события в истории современной Беларуси. --[[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 18:08, 22 лютага 2025 (+03) == Запрашэнне ў дыскорд == Вітаю! Нажаль не магу зайсці ў новы дыскорд па спасылцы з [[Вікіпедыя:Форум#Дыскорд|абмеркавання на форуме]]. Ці можна неяк атрымаць новае запрашэнне? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 11:21, 23 красавіка 2025 (+03) : Дзіўна, бо ў мяне працуе. Вось новая спасылка для вас: https://discord.gg/q6d7u39s [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 красавіка 2025 (+03) ::Падаецца, праблема была на маім баку, урэшце зайшоў. Дзякуй! [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2025 (+03) == Peisatai == Вітаю! На старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні гэтага ўдзельніка, магчыма, вам будзе гэта цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 18 мая 2025 (+03) : Добры дзень! Дзякуй за паведамленне. Бачу там шмат тэксту і вялікае абмеркаванне. Трошкі пазней адкажу ў тэму, калі будуць сілы гэта ўсё праглядзець. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:58, 19 мая 2025 (+03) ::Вітаю! не магу разабрацца, як зьвязваць артыкул з іншымі мовамі. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 16:31, 19 лістапада 2025 (+03) ::: Добры дзень! Справа ў інструментах ёсць опцыі "Элемент Вікіданых" і "Звязаць з іншымі раздзеламі" (ці нешта накшталт гэтага). Можна праз ніх. Дайце спасылку на артыкул - усё зробім :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:36, 19 лістапада 2025 (+03) ::::Дзякуй! Але старонка на тарашкевіцы https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%86%D0%97%D0%90 [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 17:06, 19 лістапада 2025 (+03) ::::: Справа ёсць кнопка "Дадаць міжмоўныя спасылкі". Вось там трэба знайсці аналагічны артыкул на іншай мове і пазначыць яго. Паспрабуйце. Калі не атрымаецца - я сам зраблю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:17, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::Дзякуй, вельмі добрая парада: хвіля - і ўсё зроблена! ::::::чаму ня пішуцца такой зразумелай мовай інструкцыі? я паўгадзіны тыркаўся і нічога не знайшоў. там увогуле пішуць, што нейкай кансоль зьлева )) ::::::і яшчэ: а як з кім-небудзь перапісвацца? я вось залез у чужую размову, бо не зразумеў, як можна каму-небудзь напісаць прыватна. [[Удзельнік:Zm.Zmagar|Zm.Zmagar]] ([[Размовы з удзельнікам:Zm.Zmagar|размовы]]) 20:56, 19 лістапада 2025 (+03) ::::::: Трэба напісаць, канешне. Гэта ўсё не лёгка для чалавека, які толькі пачынае нешта рабіць у Вікі. Звычайна новую тэму для размовы трэба рабіць у самым нізе старонкі і пачынаць яе з "<nowiki>== Назва тэмы ==</nowiki>". Я вам раю ўключыць [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions/ru гэты гаджэт], ён вельмі спрошчвае задачу камунікацыі ў рамках Вікіпедыі. Прыватна ў Вікі размаўляць не атрымаецца, але вы можаце далучыцца да нашага [[Вікіпедыя:Discord|Discord-сервера]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:27, 20 лістапада 2025 (+03) == Датычна у:Нел_Вес == Вітаю. Здаецца, Нел Вес згубіў доступ да свайго ўліковага запісу і цяпер працуе як Livandiay. Унёсак у асноўным пазітыўны, але ёсць схільнасць да выдалення спасылак на нейкія_не_такія_СМІ, часам з заменай іх на такія_як_трэба_СМІ. Таксама перыядычна ўстаўляе для паселішч {{ш|lang-ru}}, дзе яно не трэба. Пісаў Нел Вес'у пра гэта на старонку размоў удзельніка. З беларускай мовай, як разумею, ва ўдзельніка праблемы, то-бок ведае на вельмі базавым узроўні. Магчыма, далі на працы заданне напаўняць вікі спасылкамі на pravo.by, belta і падобнае, а таксама звесткамі пра брацкія магілы часоў 2СВ, і ён яго выконвае. А можа то памкненне ад душы, хто ведае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:16, 30 верасня 2025 (+03) : Ну-с, нейкія карысныя праўкі я ад яго бачыў. Прастаўляе шаблоны на неадназначнасці, спасылкі вікіфікуе, звесткі ў ВД пераносіць. Пакуль я сачыў за рувікі, ён там спрабаваў пісаць нейкія артыкулы пра вёскі, няхай і з праблематычным афармленнем. Таму мне здаецца, што ўсёж не заданне гэта, а памкненне. Дарэчы з апошняга, што я правяраў - не бачыў выдалення спасылак. Але можа гэта вы ўжо перад маёй праверкай адхілілі. Амаль дабілі з вамі Pending Changes, яшчэ трошки засталося :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:44, 30 верасня 2025 (+03) == Абарона старонак == Вітаю. Пастаўце, калі ласка, абарону старонкі [[Францыск Скарына]] для незарэгістраваных удзельнікаў. Старонка папулярная і мае статус. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Добры дзень! Маеце рацыю, зрабіў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 30 верасня 2025 (+03) ::[[Ефрасіння Полацкая]] таксама варта абараніць. Статусны артыкул, ананімныя толькі вандальныя праўкі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:06, 21 кастрычніка 2025 (+03) ::: {{Done}}. Артыкул са статусам. Абараніў да аўтапацверджаных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:09, 21 кастрычніка 2025 (+03) == Моцны духам, як я доўга цябе шукала)) дапамажы, умаляю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе, бо я ўзялася за справу ўпершыню і пакуль ідзе прам не агонь. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:53, 2 кастрычніка 2025 (+03) : Добры дзень! Давайце падумаем, як мы можам палепшыць артыкул. Зараз вашы праўкі не выконваюць правіла аб [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральнасці]] зместу артыкула. Калі коратка: чытач павінен мець магчымасць пераканацца ў тым, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў [[ВП:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Напрыклад, паглядзіце як гэта правіла выконваецца [[Беларускі Гаюн|тут]]. : Калі вы хочаце апісаць ініцыятывы арганізацыі – вам патрэбна ўзяць іх опіс з незалежных ад вас СМІ, або іншых [[ВП:АК|АК]]. Цяпер вы іх апісваеце без крыніц, што разам з вашай адназначнай афіліяванасцю з арганізацыяй выглядае як простая рэклама новых ініцыятыў. : Таксама звярніце ўвагу на тое, што нават з энцыклапедычнай значнасцю вашай арганізацыі, не заўсёды ўсе вашы дзеянні з'яўляюцца такімі. Умоўна і груба кажучы, калі заўтра Рада правядзе сустрэчу з людзьмі на кубачак гарбаты абмеркаваць беларускую культуру, то гэты факт наўрад ці будзе апісаны ў Вікіпедыі. : Я вам вельму прачытаць вось гэтыя правілы перад тым, як зноў дадаць інфармацыю ў артыкул: [[ВП:НПГ]], [[ВП:СНК]], [[ВП:АЎТА]], [[ВП:ПРАВ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:45, 2 кастрычніка 2025 (+03) ::Шчыры дзякуй за адказ. Я паспрабую сёння яшчэ раз. Я прачытала ўсе правілы, дзякуй, што звярнулі маю ўвагу на іх яшчэ раз (вельмі дасяжна напісаныя, дарэчы, дзякуй). Але ёсць такая штука, калі, напрыклад, інфармацыя ёсць толькі на нашым сайце. Напрыклад, статут ці Дарожная мапа. Ці нават склад кіраўніцтва рады. Людзі проста ёсць на сваіх пачадах і на нашым сайце -- таму тут я ў тупіку. [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:23, 3 кастрычніка 2025 (+03) :::і я разумею, што пра кававанне ў Вікі не пішуць, у мяне і не было такой мэты. Але апісаць флагманскія праекты арганізацыі, мяркую, варта, таму што яны даюць уяўленне, што канкрэтна мы робім. Ці Вы пра каву не да гэтага пісалі?)) [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 10:35, 3 кастрычніка 2025 (+03) ::: Нажаль правілы дзейнічаюць так, што калі інфармацыя ёсць толькі на вашым сайце, то яна хутчэй за ўсё не з'яўляецца «[[вікіпедыя:Значнасць|значнай]]» для Вікіпедыі. Лепш пазбягаць дабаўлення гэтых звестак да артыкула. Кава была толькі прыкладам, можа не самым удалым. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:38, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Ордэн «Заслужаны даглядчык» == {| style="background:#FDFFE7; border: solid 1px #C2C2C2; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Premium Reviewer Barnstar Hires.png|100px|center|link=ВП:Догляд|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Заслужаны даглядчык|Ордэн «Заслужаны даглядчык»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid #C2C2C2;" | За самы значны ўнёсак у разбіранне завалаў састарэлых старонак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:26, 6 кастрычніка 2025 (+03) |} : Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:52, 20 кастрычніка 2025 (+03) |}<br /><br /><br /><br /><br /> : Дзякуй! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:53, 20 кастрычніка 2025 (+03) == СВО == Не война а СВО запомни [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:43, 29 снежня 2025 (+03) : Мы пішам артыкулы ў адпаведнасці з [[ВП:АК]]. Сусветная акадэмічная супольнасць прыйшла да кансэнсусу датычна ваенных дзеянняў на тэрыторыі Украіны. Пра альтэрнатыўныя назвы гэтай вайны можна напісаць у артыкуле, калі ў вас ёсць такое жаданне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:54, 29 снежня 2025 (+03) ::На Окрестина скоро пропишут тебе как надо [[Удзельнік:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|Беларусі і Расійскай Федэрацыі]] ([[Размовы з удзельнікам:Беларусі і Расійскай Федэрацыі|размовы]]) 18:56, 29 снежня 2025 (+03) ::: Поспехаў! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 29 снежня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:52, 7 лютага 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Вандалізм == Артыкул [[Федэральная служба бяспекі Расіі]] трэба абараніць ад ананімых правак. Адказваць мне не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:41, 29 красавіка 2026 (+03) : Абараніў на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:20, 29 красавіка 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень! Узнікла спрэчнае пытанне на конь раздзелаў "Назва" у артыкулах [[Янкі]] і [[Вольберавічы]]. На сённяшні дзень, мае месца без кампрамісная вайна правак за гэтыя раздзелы гэтых артыкулаў. Peisatai піша тэксты якія мяжуюць з уласнымі даследаваннямі, абмяжоўваючыся лінгвістычным інструментарыям пры напісанні тэкстаў па тапаніміцы (ігнаруючы гісторыю таго ці іншага населенага пункта). Мая прапанова: ініцыятар такіх правак вядзе цікавую дзейнасць, але яго праўкі патрабуюць рэдагавання (напрыклад, каб звязаць іх з артыкулам Балцкая [[Балцкая канцэпцыя|канцэпцыя]]). Артыкулы ж па населеным пунктам з славянскімі назвамі лепей пераглядзець зноў. Пісаць мільён разоў аргументы на карысць славянскай версіі не маю сэнсу. Вы іх бачылі і чыталі. Ці можам мы знайсці паразуменне па гэтай праблеме? З павагай [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:18, 9 мая 2026 (+03) :У артыкуле Янкі раблю адкат. Прабачце, але тут відавочна, што пытанне разгледжана павярхоўна. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:19, 9 мая 2026 (+03) : Тэма старая. Сёння падвёў вынік. Калі ласка азнаёмцеся: [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Таксама я раю вам не рабіць адкаты без каментароў. Таксама заўсёды лепш заводзіць абмеркаванне, калі ёсць непаразуменне і спачатку даходзіць да кансэнсуса. Спадзяюся вынік вырашыць праблему. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:14, 10 мая 2026 (+03) :: Клас, ''пытанне разгледжана павярхоўна'', таму ён адкат робіць. [[Удзельнік:MocnyDuham]], ён там [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D1%96&diff=5138329&oldid=5138228 каментар даў], дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:48, 10 мая 2026 (+03) :::Удзельнік @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] абмяжоўваецца выключна лінгвістыкай. Гл. раздзел [[Размовы:Вольберавічы]]. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:15, 11 мая 2026 (+03) ::::Сумневы выклікаюць такія тэксты. Пакідаюць шмат пытанняў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:16, 11 мая 2026 (+03) ::У раздзеле "Размовы" да артыкула [[Вольберавічы]] былі сфармуляваны пазіцыі абодвух бакоў. Кампрамісным варыянтам з'яўляецца стварэнне раздзела "Цікавы факт". ::Я азнаёміўся [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]] - адчуванне, што @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] - абыякава. Я ня ведаю як вырашыць гэта пытанне. Кампрамісны варыянт быў мной прапанаваны і запісаны ў артыкуле сёння (11 мая 2026 г.) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:10, 11 мая 2026 (+03) :::Падтрымліваю свежую ідэю калегі [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] пра раздзел "Цікавы факт" замест раздзела "Назва" (калі апошні не запоўнены Жучкевічам). Прозвішчам-адпаведнікам там якраз месца. Да часу, калі будуць адпаведныя публікацыі, дзе будзе ясней і пэўней пастулявана пра сувязь прозвішча+тапонім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:59, 11 мая 2026 (+03) ::::Шчыра рады, што мы вырашылі гэта пытанне не нашкодзіўшы агульнай справе) [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 12:48, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй, што прыйшлі да паразумення. Я не разумею, як гэты цікавы факт звязаны з вёскай, але калі вы паглыбіліся ў тэму і ў вас кансэнсус - няхай так і будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:26, 11 мая 2026 (+03) Час Х мінуў, праўка [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=5140028&oldid=5139949 зроблена сёння]. Так што сцірайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 11 мая 2026 (+03) == Дэананімізацыя == Добры вечар! Прашу звярнуць увагу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5141084 на гэтую праўку]. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 13 мая 2026 (+03) : Інфармацыя з адкрытых крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 13 мая 2026 (+03) : Не зусім дэананімізацыя, бо так пішуць СМІ. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:06, 13 мая 2026 (+03) :: А сам удзельнік гэта прызнае? Альбо ён сам не жадаючы быў дэананімізаваны з боку СМІ? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:20, 13 мая 2026 (+03) ::: Ета не наш удзельнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 13 мая 2026 (+03) Добры вечар! Калі ласка прашу Вас звярнуць увагу на апісанне гэтых правак удзельніка Peisatai: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197203][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%83%D1%91%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=5197202][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8B&diff=prev&oldid=5197201][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197200][https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BB%D1%96&diff=prev&oldid=5197191] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:14, 17 верасня 2026 (+03) == [[Пра любоў: Іра]] == Добры дзень! Прашу аднавіць гэтую старонку ў маёй асабістай прасторы для капіравання зыходнага коду. Я ствараю артыкул пра фільм у іншамоўным раздзеле. Потым я пакіну {{Tl|Хутка выдаліць}} і можна будзе старонку выдаліць. Дзякуй! [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:28, 16 мая 2026 (+03) : Добры дзень! [[Удзельнік:Emilia Noah/Пра любоў: Іра]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:50, 18 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць артыкул == Вітаю! Гэта мая першая старонка пра чалавека ў беларускай Вікі. Я арыентавалася на створаныя вамі артыкулы пры напісанні :) Хацела б папрасіць вас, калі будзе магчымасць, паглядзець артыкул [[Яўген Ігаравіч Андрэйчык]]. Буду ўдзячная за заўвагі або праўкі. Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 19:23, 9 ліпеня 2026 (+03) : Добры дзень! Артыкул выглядае цудоўна. Дзякуй за добрую справу :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:45, 10 ліпеня 2026 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Pryhoža|Pryhoža]] ([[Размовы з удзельнікам:Pryhoža|размовы]]) 08:00, 10 ліпеня 2026 (+03) == Парушэнне рашэння == Увага на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я рашэння датрымліваюся. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае "апошняе" строгае папярэджанне з перспектывай бану. Або пазбавіць статуса аўтадаглядчыка. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул "Дзерман"). Хіба трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. Гэта грубая ігнарацыя адмінскага рашэння, за гэта мусі быць санкцыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:17, 11 верасня 2026 (+03) : На выходных усё пагляджу. Дзякуй за згадванне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:42, 11 верасня 2026 (+03) : Peisatai, не займайся крывадушнасцю і маніпуляціямі. Па-першае, прозвішчы я дадаваў толькі дзеля таго каб "разбавіць" тыя прозвішчы, якія ты дадаў раней, каб паказаць, што пры жаданні можна прыцягуць за вушы мора розных сугучных прозвішчаў розных народаў, ніякай вартасці ў гэтым няма, ніякага дачыння да тэмы артыкула яны ў большасці выпадкаў не маюць. Па-другое, па-харошаму твае прозвішчы трэба было б проста выдаліць з артыкула як аф-топ і ўсё, але тады б мяне абвінавацілі б у вандалізме, таму прышлося шукаць кампрамісны варыянт. Па-трэцяе, у адрозненні ад цябе я дадаваў прозвішчы не ў раздзел "Назва", а ў раздзел "Іншае" або "Рознае", каб паказаць, што гэтая інфармацыя не мае дачынення да артыкула. Па-чацвертае, артыкул Турчын я наогул не рэдагаваў, а ў артыкуле Дзермант больш за год стаяў запыт крыніцы на тое ўласнае даследванне, якое ты там панапісваў. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:41, 17 верасня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], ''шукаць кампрамісны варыянт'', гэта вельмі слушна, гэта ў духу Вікіпедыі. Бо ўсе працэсы, якія праходзяць у Вікіпедыі, звязаны з пошукам [[Вікіпедыя:Кансэнсус|кансэнсусу]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:04, 17 верасня 2026 (+03) ::Хоць па-пятае. Старонка перагорнутая. Будзеш бясчынстваваць - адміны забаняць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:20, 18 верасня 2026 (+03) 39yx9yasm3qj8x53eei7an4asputhjc 0 672151 5201657 4485257 2026-09-18T04:22:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201657 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рот (значэнні)}} {{Вучоны}} '''Лазар Артуравіч Рот'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-ru|Лазарь Артурович Ротт}}; {{ДН|13|12|1920}} — {{ДС|12|5|2006}}<ref name="НББ">[https://bis.nlb.by/ru/documents/138979 Беларусь у асобах і падзеях — Рот Лазар Артуравіч] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>) — [[вучоны]], [[фізік-тэарэтык]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1977), [[прафесар]] (1977). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Курган (горад)|Курган]]. 21 жніўня 1941 года прызваны на вайсковую службу<ref name="ДП">[https://1418museum.ru/heroes/41261820/ Ротт Лазарь Артурович // Проект Минобороны России «Дорога памяти»]{{ref-ru}}</ref>. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў складзе 1-й і 2-й паветраных армій<ref name="ДП" />. У 1944 годзе скончыў [[Ваенна-паветраная інжынерная акадэмія імя М. Я. Жукоўскага|Ваенна-паветраную інжынерную акадэмію]]. З 1953 года працаваў у [[БДТУ|Беларускім тэхналагічным інстытуце]], дзе ў 1964—1992 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па статыстычнай [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміцы]], [[Механіка суцэльных асяроддзяў|механіцы суцэльных асяроддзяў]], [[Біяфізіка|біяфізіцы]], праблемах падрыхтоўкі навуковых кадраў і інш. Стварыў метад умоўных размеркаванняў. Сярод апублікаванага: * Статистическая теория молекулярных систем. — М., 1979. * За спиной двадцатый век. — Мн., 1999. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (1985) * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (1951) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рот Лазар Артуравіч|Міляшкевіч Я. Г.|410}} * Ротт Лазарь Артурович (1920—2006): биобиблиографический список / библиотека Белорусского государственного технологического университета; [сост. Т. В. Боровик, ред. О. В. Рабчинская]. — Минск: БГТУ, 2017. — 21 с. — (Основоположники научных школ БГТУ) == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/ru/documents/138979 Беларусь у асобах і падзеях — Рот Лазар Артуравіч] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://1418museum.ru/heroes/41261820/ Ротт Лазарь Артурович // Проект Минобороны России «Дорога памяти»]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123688398/ Ротт Лазарь Артурович // «Память народа» — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040312/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123688398/ |date=23 студзеня 2026 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рот Лазар Артуравіч}} [[Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Капітаны СССР]] jutqrngtjzb0jn8oeidkd9mrbrwkyc2 3 684270 5201651 3893521 2026-09-18T02:26:48Z Max 135614 Max перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:SHB2000]] у [[Размовы з удзельнікам:SHB]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]» на «[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]» 3893521 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 0 686254 5201650 4833888 2026-09-18T02:09:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201650 wikitext text/x-wiki '''[[Кінатэатр]]ы ў [[Гродна]]''' існуюць з [[1908|1908 года]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kinogrodno.by/o-nas/istoria_grodnenskogo_kinoprokata|title=История Гродненского кинопроката|lang=ru|publisher=kinogrodno.by|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512191456/http://www.kinogrodno.by/o-nas/istoria_grodnenskogo_kinoprokata|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. На [[2022]] год у Гродна працуюць 5 кінатэатраў, уключаючы 4 кінатэатра, якія падкантрольныя дзяржаўнай структуры КУП «Гроднааблкінавідэапракат»<ref>{{Cite web|url=https://grodnocinema.by/|title=Кинотеатры Гродно|lang=ru|access-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703104104/https://grodnocinema.by/|archive-date=3 ліпеня 2022|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> '''Колькасць<br>кінатэатраў<br>у розныя гады:''' {| cellpadding=2 |- | 1920-я | bgcolor="#00FF00"|4 |- | 1930-я | bgcolor="#00FF00"|7 |- | 1941 | bgcolor="#00FF00"|3 |- | 2020 | bgcolor="#00FF00"|5 |} </div> Першы кінематограф «Электра-Біёграф» у Гродна пачаў дзейнічаць у [[1908]] годзе ў доме Чартка на вуліцы Саборнай (зараз - [[Савецкая вуліца (Гродна)|вул. Савецкая]]), адчынены местачкоўцам Якавам Крывапіскам. У [[1911]]-[[1912]] гады ў Гродна адкрыліся кінатэатры «Люкс» і «Сатурн». Кінематограф «Люкс» быў перабудаваны мешчанінам Раманам Завістоўскім з уласнага дома. У траўні [[1914]] года быў зацверджаны план двухпавярховага цаглянага будынку, які быў прадстаўлены капітанам у адстаўцы Сяргеем Манастырскім. Кінатэатр у ім адкрыўся ў жніўні [[1915]] года і першапачаткова называўся «Эдэн» (Eden), пазней насіў назвы «Палац» (Palac), «Палонія» (Polonija), «Пан» (Pan). Пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР – «Чырвоная зорка». У 1920 гады ў Гродна працавала 4 кінатэатры: «Ліра», «Эдэн», «Люкс», «Сатурн». У 30 гады іх стала сем: «Аполла» (былы кінатэатр «Ліра»), «Маленькі люкс» (былы «Сатурн»), «Пан» (раней - «Эдэн» і «Палонія»), «Палац», «Пацеха», «Геліёс» і «Зосенька»<ref>{{Cite web|url=https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/32-kinematograf-grodno|title=Кинематограф как часть повседневной городской жизни Гродно в начале ХХ в.|lang=ru|publisher=harodnia.com|access-date=2021-05-13|url-status=dead|archive-date=12 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512211603/https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/32-kinematograf-grodno}}</ref>. У 1940-1941 гады ў Гродна працавалі кінатэатры «Трэці інтэрнацыянал», «КІМ» (раней - «Зосенька») і «Чырвоная зорка». У 1950 гады ў Занеманскай частцы горада з'явіўся кінатэатр імя Пушкіна. 4 жніўня [[1950]] года [[Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт|гродзенскі гарвыканкам]] прыняў рашэнне аб будаўніцтве кінатэатра на 200 месц на скрыжаванні вуліц Беластоцкай (вул. Суворава) і Аўгустоўскай (вул. Курбатава). Але праз 3 дні рашэнне адмянілі, а зямельны ўчастак плошчай 3300 квадратных метраў пад будаўніцтва кінатэатра выдзелілі на вуліцы Ласасянскай. У 2000 кінатэатр імя Пушкіна быў пераабсталяваны пад більярдны клуб з барам і рэстаранам. У [[1961]] годзе адкрыты кінатэатр «Гродна», які стаў першым шырокаэкранным, а затым і шырокафарматным кінатэатрам у вобласці. У [[1962]] годзе распачалося будаўніцтва кінатэатра «Космас» (адкрыўся ў студзені 1964)<ref>{{Cite web|url=https://newgrodno.by/society/pervyj-tsifrovoj-pokaz-pervyj-v-formate-3d-festival-popkorna-filmy-kontserty-chem-privlekaet-uzhe-55-let-kinoteatr-kosmos-v-grodno/|title=Первый цифровой показ, первый в формате 3D, фестиваль попкорна, фильмы-концерты: чем привлекает уже 55 лет кинотеатр «Космос» в Гродно|lang=ru|publisher=newgrodno.by|access-date=2021-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904162737/https://newgrodno.by/society/pervyj-tsifrovoj-pokaz-pervyj-v-formate-3d-festival-popkorna-filmy-kontserty-chem-privlekaet-uzhe-55-let-kinoteatr-kosmos-v-grodno/|archive-date=4 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2010 года ўпершыню ў горадзе ў ім пачалі паказваць фільмы ў 3D. У лістападзе [[1970]] года на [[Праспект Касманаўтаў (Гродна)|праспекце Касманаўтаў]] быў адкрыты кінатэатр «Усход» на 605 гледачоў. У студзені [[1987]] года быў адкрыты кінатэатр «Кастрычнік», першы трохзальны кінатэатр на тэрыторыі БССР. Кінатэатр пабудаваны па індывідуальным праекце<ref>{{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/edinstvennyy_trekhzalnyy_v_bssr_basseyn_v_foye_i_unesennye_vetrom_kinoteatr_oktyabr_v_proekte_k_95_l.html|title=Единственный трехзальный в БССР: бассейн в фойе и "Унесенные ветром". Кинотеатр "Октябрь" в проекте к 95-летию белорусского кино|lang=ru|publisher=Гродзенская праўда|access-date=2021-05-13|url-status=live}}</ref>. У траўні [[2002]] года ў вялікай зале кінатэатра «Кастрычнік» упершыню ў Гродна была усталявана сістэма звука [[Dolby Digital|Dolby]]. У 2016 годдзе ў кінатэатры таксама ўпершыню ў Гродна была ўсталявана сістэма Dolby Atmos<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/news/anews/502306.html|title=В гродненском кинотеатре "Октябрь" установят новейшую систему 3D-звука Dolby Atmos2|lang=ru|publisher=Афиша TUT.BY|access-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513183920/https://afisha.tut.by/news/anews/502306.html|archive-date=2021-05-13|url-status=dead}}</ref>. У [[2009]] была праведзена рэканструкцыя кінатэатра «Чырвоная зорка», а ў снежні [[2014]] года пасля рэканструкцыі будынку адкрыўся кінатэатр «Усход». У сакавіку [[2021]] года ў гандлёва-забаўляльным комплексу «Трыніці» адкрыўся 5-зальны кінатэатр MOOON сеткі Silver Screen<ref>{{Cite web|url=https://vgr.by/2021/03/26/v-grodno-otkryilsya-kinoteatr-novogo-formata-mooon-chto-v-nem-neobyichnogo-i-skolko-stoyat-biletyi/|title=В Гродно открылся кинотеатр нового формата MOOON — что в нем необычного и сколько стоят билеты|lang=ru|publisher=Вечерний Гродно|access-date=2021-05-12|url-status=live}}</ref>. == Спіс кінатэатраў Гродна == У спісе прадстаўлены зачыненыя, існуючыя і будучыя кінатэатры Гродна. Яны размешчаныя ў алфавітным парадку. Табліца: * '''Назва''' — назва кінатэатра; * '''Адкрыты''' — дата адкрыцця кінатэатра; * '''Закрыты''' — дата закрыцця для неіснуючых кінатэатраў; * '''Архітэктары''' — імя і прозвішча архітэктараў; * '''Адрас''' — адрас, дзе знаходзіцца кінатэатр; * '''Нататкі''' — дадатковыя тлумачэнні; * '''Спасылкі''' — крыніцы; === Існуючыя === ''Колерам вылучаныя часова зачыненыя кінатэатры'' {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! Адкрыты ! class="unsortable"! width="15%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable" ! width=10%|Выява ! class="unsortable" ! width=47%|Нататкі ! class="unsortable" ! width=2%|Спасылкі |- |Кастрычнік |align="center"|1987 | |вул. Паповіча, 3 | |3 залы |<ref>{{Cite web|url=http://kinogrodno.by/kinoteatr/oktyabr|title=Кинотеатр «Октябрь»|lang=ru|website=КиноГродно|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512200114/http://kinogrodno.by/kinoteatr/oktyabr|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Космас |align="center"|1964 | |вул. Горкага, 49А | |1 зала з экранам 15 на 7 метраў |<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/kosmos-v-grodno/|title=Кинотеатр «Космос»|lang=ru|website=Афиша.tut.by|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512200531/https://afisha.tut.by/place/kosmos-v-grodno/|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kinogrodno.by/kinoteatr/kosmos|title=Кинотеатр «Космос»|website=КиноГродно|access-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513155625/http://www.kinogrodno.by/kinoteatr/kosmos|archive-date=13 мая 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Усход |align="center"|1970 | |[[Праспект Касманаўтаў (Гродна)|прасп. Касманаўтаў]], 41/1 | |Начны кінатэатр; 1 зала з экранам 12 на 6 метраў. |<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/vostok-grodno/|title=Кинотеатр «Восток»|lang=ru|website=Афиша.tut.by|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512201857/https://afisha.tut.by/place/vostok-grodno/|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kinogrodno.by/kinoteatr/vostok|title=Кинотеатр «Восток»|website=КиноГродно|access-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512210632/http://kinogrodno.by/kinoteatr/vostok|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/kinoteatr_vostok_lokatsiya_nestandartnykh_resheniy.html|title=Скидки для водителей и студентов и кинотеатр на месте спортзала. Кинотеатр «Восток» – локация нестандартных решений|publisher=Гродзенская праўда|access-date=2021-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513180721/https://grodnonews.by/news/zhizn/kinoteatr_vostok_lokatsiya_nestandartnykh_resheniy.html|archive-date=13 мая 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Чырвоная зорка |align="center"|1915 |Сяргей Манастырскі |[[Сацыялістычная вуліца (Гродна)|вул. Сацыялістычная]], 4 | |Ранейшыя назвы - «Эдэн», «Палац», «Палонія», «Пан». |<ref>{{Cite web|url=http://kinogrodno.by/kinoteatr/krasnaya-zvezda|title=Кинотеатр «Красная звезда»|lang=ru|website=КиноГродно|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512195800/http://kinogrodno.by/kinoteatr/krasnaya-zvezda|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref> |- |MOOON |align="center"|2021 | |[[Праспект Янкі Купалы (Гродна)|прасп. Янкі Купалы]], 87 | |5-зальны мульціплекс |<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/mooon/|title=Кинотеатр MOON|lang=ru|website=Афиша.tut.by|access-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512195353/https://afisha.tut.by/place/mooon/|archive-date=12 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Silver Screen - MOON в ТРК «Тринити»|url=https://silverscreen.by/cinemas/grodno/triniti/|lang=ru|website=Silver Screen|access-date=2021-05-12|archive-date=12 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512195355/https://silverscreen.by/cinemas/grodno/triniti/|url-status=dead}}</ref> |- |} === Закрытыя === {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="5%"|Адкрыты ! width="5%"|Закрыты ! class="unsortable"! width="10%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable"|Нататкі ! class="unsortable" ! width=4%|Спасылкі |- |Геліёс |align="center"|1930-я |{{NA}} | |{{NA}} | | |- |Глёрыя |{{NA}} |{{NA}} | |[[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вул. Ажэшка]] | | |- |Гродна |align="center"|1961 |{{NA}} | |[[Савецкая вуліца (Гродна)|вул. Савецкая]], 9 | | |- |КІМ |align="center"|1930-я |{{NA}} | |[[Вуліца Карла Маркса (Гродна)|вул. Карла Маркса]], 2 |Да 1939 — «Зосенька» |<ref>{{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/glavnoe/19828-ulica-karla-marksa-v-grodno-chto-zdes-bylo.html|title=Улица Карла Маркса в Гродно: что здесь было?|publisher=Гродзенская праўда|access-date=2021-05-13|url-status=live}}</ref> |- |Кінатэатр імя Пушкіна |align="center"|1954 |align="center"|2000-е | |вул. Ласасянская | | |- |Люкс |align="center"|1911-1912 |{{NA}} | |[[Дамініканская вуліца (Гродна)|вул. Дамініканская]] | | |- |Маленькі Люкс |align="center"|1911-1912 |{{NA}} | |вул. Гараднічанская, 10 | Да 1930-х — «Сатурн». | |- |Палац |align="center"|1930-я |{{NA}} | |[[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вул. Ажэшка]] | | |- |Пацеха |align="center"|1930-я |{{NA}} | |[[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вул. Ажэшка]], 15 | | |- |Спартак |align="center"|1920-я |{{NA}} | |[[Дамініканская вуліца (Гродна)|вул. Дамініканская]], 26 |Да 1930 гадоў — «Ліра», да 1964 — «Аполла». Будынак знеслі падчас будаўніцтва новага корпуса універмага. | |- |Трэці інтэрнацыянал |align="center"|1939-1941 |{{NA}} | |{{NA}} | | |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Cinemas in Hrodna}} [[Катэгорыя:Кінатэатры Гродна| ]] [[Катэгорыя:Культура Гродна]] ka7cmpz5ho6mqpwjbn22nyvwrj38xuk 0 686291 5201649 5068978 2026-09-18T02:03:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201649 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mir Cinema (Homiel, Belarus).jpg|thumb|230px|Кінатэатр «Мір»]] '''[[Кінатэатр]]ы ў [[Гомель|Гомелі]]''' існуюць з [[1911|1911 года]]<ref>{{Cite web|url=http://nashkraj.info/razvitie-kinematografa-v-gomele-v-pervoj-polovine-xx-veka/|title=Развитие кинематографа в Гомеле в первой половине XX века|publisher=nashkraj.info|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510143336/http://nashkraj.info/razvitie-kinematografa-v-gomele-v-pervoj-polovine-xx-veka/|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. На [[2021]] год у Гомелі працуюць 4 кінатэатра, уключаючы 3 кінатэатра, якія падкантрольныя дзяржаўнай структуры КУП «Гомелькінавідэапракат»<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/places-gomel/cinema/|title=Кинотеатры в Гомеле|publisher=afisha.tut.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510112252/https://afisha.tut.by/places-gomel/cinema/|archive-date=2021-05-10|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == <div style="float:right; margin:0 0 .5em 1em;"> '''Колькасць<br />кінатэатраў<br />у розныя гады:''' {| class="wikitable" cellpadding=2 |- | 1929 | bgcolor="#00FF00"|3 |- | 1941 | bgcolor="#00FF00"|5 |- | 1989 | bgcolor="#00FF00"|7 |- | 2020 | bgcolor="#00FF00"|5 |} </div> У [[1911]] годзе ў Гомелі адкрыты кінатэатр «Мастацкі» (таксама вядомы як «Тэатр мастацтваў») пры гасцініцы «Савой» (архітэктар С. Шабунеўскі), які меў 3-ярусную залу на 800 месцаў. У [[1919]] годзе ён быў перайменаваны ў «1-ы Савецкі», а ў [[1923]] годзе — рэканструяваны і перайменаваны ў кінатэатр імя Калініна. У 1910-я гады ў доме Цырліна на Румянцаўскай вуліцы (вул. Савецкая) быў адкрыты электрабіёграф Р. Штрэмера (пазней — кінатэатр «Мулен Руж»). У 1919 годзе кінатэатр быў перайменаваны ў «Чырвоную Зорку», а ў 1923 годзе — пасля забойства [[Вацлаў Вацлававіч Вароўскі|В. Вароўскага]] — у кінатэатр імя Вароўскага. У [[1913]] годзе ў Гомелі працаваў «электра-тэатр» «Трыумф» на рагу вуліц Румянцаўскай і Траецкай (зараз Савецкая і Сялянская). У 1910-я гады ў Гомелі таксама працавалі кінатэатры «Мары» і «Новы Ілюзіён» (каля чыгуначнага вакзала, насупраць сённяшняга Палаца культуры чыгуначнікаў імя Леніна)<ref>{{Cite web|url=https://gomelstreet.by/zdaniya/obekty-kultury/kinoteatry/|title=Кинотеатры Гомеля|publisher=Гомельпедия|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510173738/https://gomelstreet.by/zdaniya/obekty-kultury/kinoteatry/|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. У 1919 годзе «Новыі Ілюзіён» быў перайменаваны ў кінатэатр «Інтэрнацыянал». У 1920-я гады пачалі працаваць новыя кінатэатры: «Інтымны» на вуліцы Базарнай (вул. Трудавая), «Кіно» ў Навабеліцы, летні кінатэатр «1 Мая» (у парку імя Луначарскага), кінатэатр імя Валадарскага (насупраць кінатэатра імя Калініна), «Кіно Гарсавету» (у Вялікай Сінагозе, якая была пабудавана С. П. Румянцавым у [[1833]] г. Зараз на гэтым месцы — будынак дарожна-будаўнічага каледжу)<ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/14207-devyat-stoletiy-istorii-gomelya-xx-vek_28845.html|title=Девять столетий истории Гомеля: XX век|publisher=Гомельские ведомости|access-date=2021-05-10|url-status=live}}</ref>. У [[1940]] годзе ў парку імя Луначарскага адкрыўся кінатэатр «Зорка». Напярэдадні Другой сусветнай вайны ў Гомелі, па статыстычных звестках, функцыянавалі 5 кінатэатраў з агульнай колькасцю 3100 месцаў. У перыяд ваенных дзеянняў усе кінатэатры горада былі разбураныя, а іх тэхнічная база знішчана. Пасля вызвалення Гомеля кінафільмы дэманстраваліся ў так званых летніх кінатэатрах, у прыстасаваных пад кінатэатры памяшканнях. У лютым [[1944]] года ў памяшканні чыгуначнага клуба пасля вайны адкрыўся першы гарадскі кінатэатр. У [[1948]] годзе быў адноўлены кінатэатр імя Калініна (архітэктар Уладзімір Мікалаевіч Вараксін) з 1 залай. {{sfn|Краеведение – основа духовного и нравственного возрождения общества: научно-практ. конф. (Гомель, 10-11 декабря 1997 г.). – Гомель|1997|с=92-94}} У чэрвені [[1947]] года ў аднапавярховым доўгім будынку на левым баку вуліцы Будзённага (вул. Барыкіна) быў адкрыты Гомельскі дзіцячы кінатэатр. З 1 жніўня [[1948]] года кінатэатр стаў насіць імя Будзённага, а ў [[1958]] годзе яго перайменавалі ў «Кастрычнік». Кінатэатр быў зачынены з-за адкрыцця ў [[1963]] годзе новага аднайменнага двухпавярховага кінатэатра «Кастрычнік» па тыпавому праекту ў цэнтры сквера на правым баку вуліцы Барыкіна. У лютым 1963 года на Палескай вуліцы адкрыўся кінатэатр «Ракета» з кіназалай на 463 месца. У [[1964]] годзе ў гарадскім парку культуры і адпачынку адкрыты спецыялізаваны дзіцячы кінатэатр імя Ісачанкі. З [[1988]] года ён быў зачынены на рэканструкцыю, а на яго месцы адкрыўся Гомельскі дзяржаўны абласны Палац творчасці дзяцей і моладзі. У [[1969]] годзе будынак кінатэатра імя Калініна быў рэканструяваны: пабудаваныя другая кіназала і фае. На [[1989]] год у Гомелі было 7 кінатэатраў: шырокафарматныя імя Калініна і «Юбілейны» (адкрыўся ў [[1978]] годзе), шырокаэкранныя «Кастрычнік», «Мір» (адкрыўся ў [[1959]] годзе), «Ракета», «Спартак», «Спадарожнік». Кінатэатр імя Калініна быў самым буйным у горадзе, меў 2 кіназалы на 1270 месцаў, па статыстыцы яго штогод наведвала больш за 2 мільёна гледачоў. Другім па памеру быў кінатэатр «Юбілейны» з 2 заламі на 1060 месцаў. У 1990-я гады зачыніліся гомельскія кінатэатры «Ракета», «Спартак», «Спадарожнік» і «Юбілейны», а з [[2002]] да [[2010]] у кінатэатры «Мір» арганізоўваліся толькі відэапаказы, без кінасеансаў. У [[2006]] годзе спыніла працу малая зала кінатэатра імя Калініна. У [[2008]] годзе кінатэатр «Юбілейны» быў здадзены ў арэнду ПУП «Інвестыцыйная кампанія „Капітал-актыў“», якая правяла рэканструкцыю. У кінатэатры была ўсталяваная новая гукавая сістэма і 21-метровы бясшоўны экран. Летам 2010 года кінатэатр «Юбілейны» першы ў Гомелі стаў паказваць фільмы ў 3D. З-за эканамічнага крызісу ў лістападзе [[2011]] года кінатэатр зачыніўся. У снежні 2010 года пасля правядзення капітальнага рамонту з’явілася магчымасць прагляду фільмаў у 3D-фармаце ў кінатэатры «Кастрычнік», а ў [[2012]] годзе і ў кінатэатры «Мір». У снежні [[2014]] года на аўтастаянцы ДБК на вул. Аб’язной, 10 адкрыўся першы ў Гомелі Аўтакінатэатр на 25 аўтамабіляў з экранам памерам 5 на 10 метраў. Праз некалькі гадоў кінатэатр спыніў сваю працу. У лютым [[2016]] года зала відэацэнтра «Кастрычніцкі» праспекце Кастрычніка была перааснашчана за кошт сродкаў «Гомелькінавідэапракат» і атрымала назву «МініОН»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belkagomel.by/2020/10/20/v-gomele-s-1-noyabrya-kinozal-minion-perestanet-prinimat-zritelej/|title=В Гомеле с 1 ноября кинозал «МиниОН» перестанет принимать зрителей|publisher=Белка Гомель|access-date=2021-05-10}}</ref>. 1 лістапада [[2020]] года кіназала спыніла працу, а праз некалькі тыдняў адкрылася ў былой відэазале кінатэатра імя Калініна. У [[2019]] годзе пасля рэканструкцыі адкрыта малая зала кінатэатра імя Калініна, разлічаная на 150 месцаў. У кіназале ўсталяваны сярэбраны экран памерам 12,3 на 5,3 м. Новае абсталяванне кіназалы дазволіла дэманстраваць фільмы ў фарматах 2D і 3D<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gomel.today/2019/02/01/219726.html/amp|title=В кинотеатре имени Калинина после ремонта открылся малый кинозал|publisher=Сильные новости|access-date=5 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510204329/https://gomel.today/2019/02/01/219726.html/amp|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/kultura/news191563.html|title=Чем планирует удивить главный кинотеатр города?|publisher=Правда Гомель|access-date=2021-05-10|archive-date=11 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511211949/https://gp.by/novosti/kultura/news191563.html|url-status=dead}}</ref>. 28 снежня [[2018]] года будынак кінатэатра «Юбілейны» з дзясятай спробы быў прададзены на аўкцыёне за 250 200 рублей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rynak.by/gomel/kinoteatr-yubilejnyj-v-gomele-prodan-po-rekordnoj-tsene|title=Кинотеатр Юбилейный в Гомеле продан по рекордной цене|website=rynak.by|access-date=2021-03-22|archive-date=10 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510153659/https://rynak.by/gomel/kinoteatr-yubilejnyj-v-gomele-prodan-po-rekordnoj-tsene|url-status=dead}}</ref> кампаніі «Эльфента-спорт», якая ў [[2019]] годзе адкрыла ў ім сямейныя забаўляльны цэнтр з кінатэатрам Misteria Cinema на 135 месцаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/society/669284.html|title=Если вы еще не знали. В Гомеле без рекламы и пафоса открылся семейный развлекательный центр|publisher=TUT.BY|access-date=5 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510190045/https://news.tut.by/society/669284.html|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref>. У красавіку 2020 года на паркоўцы былога аўтарынку «Асаўцы» пачаў працаваць аўтакінатэатр Open air cinema: на плошчы каля 3000 квадратных метраў размешчаны святлодыёдны экран памерам 10 на 4 метры. Гук транслюецца на FM-частаце. == Спіс кінатэатраў Гомеля == У спісе прадстаўлены зачыненыя, існуючыя і будучыя кінатэатры Гомеля. Яны размешчаныя ў алфавітным парадку. Табліца: * '''Назва''' — назва кінатэатра; * '''Адкрыты''' — дата адкрыцця кінатэатра; * '''Закрыты''' — дата закрыцця для неіснуючых кінатэатраў; * '''Архітэктары''' — імя і прозвішча архітэктараў; * '''Адрас''' — адрас, дзе знаходзіцца кінатэатр; * '''Нататкі''' — дадатковыя тлумачэнні; * '''Спасылкі''' — крыніцы; === Існуючыя === ''Колерам вылучаныя часова зачыненыя кінатэатры'' {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="2%"|Адкрыты ! class="unsortable"! width="15%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable" ! width=10%|Выява ! class="unsortable" ! width=47%|Нататкі ! class="unsortable" ! width=2%|Спасылкі |- bgcolor="#C7FCEC" |Аўтакінатэатр Open air cinema |align="center"|2020 | |Аўтастаянка па вул. Давыдаўская, 100 | |Экран памерам 10 на 7 метраў. Часова не працуе. |<ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/04/16/kino-8|title=Новая реальность — новое кино. В Гомеле откроют автокинотеатр, чтобы зрители оставались «самоизолированы»|publisher=Onliner.by|access-date=2021-05-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsgomel.by/news/society/kak-rabotaet-gomelskiy-avtokinoteatr-video_50189.html|title=Как работает гомельский автокинотеатр?|publisher=Гомельские ведомости|access-date=2021-05-10|url-status=live}}</ref> |- |Кастрычнік |align="center"|1963 | |вул. Барыкіна, 127 |[[Файл:Cinema Kastrychnik.jpg|center|120px]] | 1 кіназала на ~200 месцаў. З 2010 пасля рэканструкцыі — лічбавы з фарматам 3D. | <ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/oktyabr-gomel/|title=Кинотеатр Октябрь|publisher=afisha.tut.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510123118/https://afisha.tut.by/place/oktyabr-gomel/|archive-date=2021-05-10|url-status=dead}}</ref> |- |Кінатэатр імя Калініна |align="center"|1911 | [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслаў Шабунеўскі]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вараксін|Уладзімір Вараксін]] |вул. Камунараў, 4 |[[Файл:Гомель. Кінатэатр.jpg|center|120px]] |3 залы. Самы стары дзеючы кінатэатр Гомеля. Будынак кінатэатра імя Калініна з’яўляецца часткай гасцініцы «Савой», якая захавалася. Да 1919 года — «Мастацкі», з 1919 па 1923 — «1-ы Савецкі». У 1923 атрымаў імя Калініна. У 1947 годзе кінатэатр быў рэканструяваны. |<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/kinoteatr-kalinina/|title=Кинотеатр им. Калинина|publisher=afisha.tut.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510143951/https://afisha.tut.by/place/kinoteatr-kalinina/|archive-date=2021-05-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomelstreet.by/zdaniya/obekty-kultury/kinoteatry/kinoteatr-imeni-kalinina/|title=Кинотеатр имени Калинина|publisher=gomelstreet.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510115858/https://gomelstreet.by/zdaniya/obekty-kultury/kinoteatry/kinoteatr-imeni-kalinina/|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Мір |align="center"|1959 |Зоя Брод |вул. Ільіча, 51/Б |[[Файл:Mir Cinema (Homiel, Belarus).jpg|center|120px]] |1 кіназала і 2 відэазалы ад 6 да 198 месцаў. З 2002 да 2010 у кінатэатры адбываліся толькі відэапаказы, без кінасеансаў. З 2012 пасля рэканструкцыі — лічбавы ў фармаце 3D. | <ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/regions/view/kinoteatr-mir-posle-rekonstruktsii-otkroetsja-v-gomele-1-avgusta-85804-2012|title=Кинотеатр "Мир" после реконструкции откроется в Гомеле 1 августа|publisher=БЕЛТА|access-date=2021-05-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/place/mir-2/|title=Кинотеатр Мир|publisher=afisha.tut.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510122032/https://afisha.tut.by/place/mir-2/|archive-date=2021-05-10|url-status=dead}}</ref> |- |Містэрыя Сінема |align="center"|1979 |[[Вольга Ісаеўна Ціхава]] |вул. Юбілейная, 9 |[[Файл:Юбілейны (кінатэатр, Гомель).jpg|center|120px]] |Першы 3D-кінатэатр Гомеля. Да 2019 года — «[[Юбілейны (кінатэатр, Гомель)|Юбілейны]]». Са снежня 2019 года — Misteria Cinema. У 2008 годзе быў рэканструяваны. З 2011 па 2019 годы кінатэатр быў зачынены з-за фінансавага крызісу. |<ref>{{Cite web|url=https://region.ej.by/gomel/2011/12/01/v_gomele_zakrylsya_pervyy_3d_kinoteatr.html|title=В Гомеле закрылся первый 3D кинотеатр|publisher=ej.by|access-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510115902/https://region.ej.by/gomel/2011/12/01/v_gomele_zakrylsya_pervyy_3d_kinoteatr.html|archive-date=10 мая 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cinema.misteria.by/|title=Мистерия|access-date=2021-05-10|url-status=dead|archive-date=10 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142957/https://cinema.misteria.by/}}</ref> |- |} === Закрытыя === {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="5%"|Адкрыты ! width="5%"|Закрыты ! class="unsortable"! width="10%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable"|Нататкі ! class="unsortable" ! width=4%|Спасылкі |- |1 Мая |align="center"|1920-я |{{NA}} | |Парк імя Луначарскага |Летні кінатэатр | |- |Аўтакінатэатр |align="center"|2014 |{{NA}} | |вул. Аб’язная ||Аўтакінатэатр на 25 месцаў. Экран памерам 5 на 10 метраў. |<ref>{{Cite web|url=https://gomelnews.onliner.by/2014/12/16/avtikino|title=На Объездной откроется первый гомельский автокинотеатр|publisher=Onliner.by|access-date=2021-05-10|url-status=live}}</ref> |- |Зорка |align="center"|1940 |{{NA}} | |Парк імя Луначарскага | | |- |Інтымны |align="center"|1920-я |{{NA}} | |вул. Базарная | | |- |Інтэрнацыянал |align="center"|1910-я |{{NA}} | |Каля чыгуначнага вакзала, насупраць цяперашняга Палаца культуры чыгуначнікаў імя Леніна |Да 1919 года — кінатэатр «Новы Ілюзіён» | |- |Кінатэатр Гарсавету |align="center"|1920-я |{{NA}} | |Будынак Вялікай Сінагогі (раён сучаснай плошчы Труда) | | |- |Кінатэатр імя Будзённага |align="center"|1947 |align="center"|1961 | | вул. Барыкіна, 82б | Кінатэатр на 250 месцаў. У 1958 годзе быў перайменаваны ў «Кастрычнік», а праз тры гады зачынены. У 2013 годзе былы будынак «Будзёнага» знеслі з-за пашырэння вуліцы Барыкіна. | <ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news187059.html|title=Советский район. Такой молодой|publisher=Правда Гомель|access-date=2021-05-10|url-status=dead|archive-date=10 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510135146/https://gp.by/novosti/gomelskaya-oblast-80-let/news187059.html}}</ref> |- |Кінатэатр імя Валадарскага |align="center"|1920-я |{{NA}} | |Насупраць кінатэатра імя Калініна | | |- |Кінатэатр імя Вароўскага |align="center"|1910-я |align="center"|1940-я | |вул. Румянцаўская |У 1910-я — электрабіёграф Р. Штрэмера, пазней — кінатэатр «Мулен Руж». У 1919 годзе кінатэатр быў перайменаваны ў «Чырвоную Зорку», а ў 1923 годзе — у кінатэатр імя Вароўскага. Разбураны падчас Другой сусветнай вайны. | |- |Кінатэатр імя Ісачанкі |align="center"|1964 |align="center"|1988 | |Парк імя Луначарскага | У 1964 годзе быў перайменаваны ў «Дзіцячы кінатэатр імя А. Л. Ісачанка». На месцы кінатэатра пабудаваны моладзевы цэнтр «Юнацтва». | |- |Кіно |align="center"|1920-я |{{NA}} | |Навабеліца | | |- |Мары |align="center"| 1910-я |{{NA}} | | | | |- |Ракета |align="center"|1963 |align="center"|1990-я | |вул. Палеская, 96А. |У будынку былога кінатэатра працуе кафэ. | |- |Спадарожнік |align="center"|1983 |align="center"|1990-я | |вул. Чарнаморская, 1а |Кіназала на 273 месца. | |- |Спартак |{{NA}} |align="center"|1990-я | Зоя Брод | вул. Савецкая, 66а |У будынку кінатэатра размяшчаецца забаўляльны цэнтр «Plaza». | |- |Трыумф |align="center"|1913 |{{NA}} | |Вугал вуліц Румянцаўскай і Траецкай | | |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Краеведение - основа духовного и нравственного возрождения общества Материалы Междунар. науч.-практ. конф., Гомель, 10-11 дек. 1997 г.|год=1997|месца=Гомель|выдавецтва=Б.и.|старонак=111|мова=ru|ref=Краеведение – основа духовного и нравственного возрождения общества: научно-практ. конф. (Гомель, 10-11 декабря 1997 г.). – Гомель}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Кінатэатры Гомеля| ]] [[Катэгорыя:Культура Гомеля]] etxhy8o0urj7wpw5hw0hrsq17cx8xn5 0 703236 5201768 4496148 2026-09-18T08:11:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201768 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Собалеў}} '''Леанід Сяргеевіч Со́балеў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Леонид Сергеевич Соболев}}; {{ДН|21|7|1898}} — {{ДС|17|2|1971}}) — рускі савецкі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[капітан 1-га рангу]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1968). == Біяграфія == Л. С. Собалеў нарадзіўся ў [[Іркуцк]]у. Вучыўся ў 3-м Аляксандраўскім кадэцкім корпусе. У 1917 годзе скончыў марскі кадэцкі корпус і праходзіў практыку на Балтыйскім флоце. Прымаў удзел у [[Аперацыя «Альбіён»|Маанзунскай аперацыі]] і [[Лядовы паход Балтыйскага флоту|Лядовым паходзе балтыйскага флоту]]. З сакавіка 1918 года на службе ў Чырвоным флоце. У 1921 годзе скончыў Курсы ўласканалення каманднага саставу Марской акадэміі, у 1924 годзе — гіраскапічныя курсы. З лютага 1930 года праходзіў службу ў аператыўным аддзеле штаба Марскіх сіл Балтыйскага мора. У студзені 1931 года быў дэмабілізаваны. У 1939 годзе Л. С. Собалеў быў накіраваны ў якасці ваеннага карэспандэнта на фронт [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайны]]. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — ваенны карэспандэнт газеты «[[Правда (газета)|Праўда]]» і Саўінфармбюро, газеты «Чырвоны флот». З пачатку 1950-х гадоў займаўся грамадскай работай. Быў ініцыятарам стварэння Саюза пісьменнікаў РСФСР і яго старшынёй у 1957—1970 гадах. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1926 года{{sfn|БелЭн|2002}}. Асноўная частка твораў прысвечана марской тэматыцы. Сярод твораў [[раман]] «Капітальны рамонт», зборнік апавяданняў «Марская душа», аповесць «Зялёны прамень», трагедыя «Абай» (разам з [[Мухтар Амарханавіч Аўэзаў|М. Аўэзавым]]), кнігі нарысаў «Дарогамі перамогі», «Святло перамогі», зборніка публіцыстычных артыкулаў, кінасцэнарыяў і інш. Апавяданне «Салавей» перакладзена на [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Валянцін Іванавіч Рабкевіч|В. Рабкевічам]]. == Грамадская дзейнасць == Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 5—8 скліканняў. Член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання. == Памяць == Мемарыяльныя дошкі на доме ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе ён жыў у 1924—1971 гадах і на доме ў [[Масква|Маскве]], дзе ён жыў і працаваў з 1955 года па 1971 год. Імем Л. С. Собалева былі названы акіанаграфічнае судна [[Ваенна-Марскі Флот СССР|Ваенна-Марскога Флоту СССР]], рачны цеплаход у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], базавы [[тральшчык]] [[Ваенна-Марскі Флот Расіі|Ваенна-Марскога Флоту Расіі]], Цэнтральная раённая бібліятэка Неўскай цэнтральнай бібліятэчнай сістэмы Санкт-Пецярбурга. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Собалеў Леанід Сяргеевіч||72}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79361993/ Соболев Леонид Сергеевич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Собалеў Леанід Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Афіцэры СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] [[Катэгорыя:Застрэліліся ў СССР]] adqggmiqv0ns2wc4dvgb14he14gkb8d 0 706471 5201540 5117429 2026-09-17T18:10:27Z 5201540 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аляксандраў}} {{пісьменнік}} '''Андрэй Валер’евіч Аляксандраў''' (нар. {{ДН|27|01|1978}}) — беларускі журналіст і медыяменеджар, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], абвінавачаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 студзеня 1978 года ў [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]], ягоны бацька служыў у розных вайсковых структурах. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], пазней жыў у [[Наваполацк]]у. Скончыў гістарычна-філалагічны факультэт [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=":0">https://belsat.eu/news/zhurnalista-andreya-alyaksandrava-zatrymali-pa-kryminalnaj-sprave/</ref>. Журналісцкую кар’еру пачынаў у Наваполацку, у незалежнай гарадской газеце «Хімік» і на мясцовым гарадскім тэлебачанні, супрацоўнічаў з інфармагенцтвам [[БелаПАН]], стварыў партал «himik.info»<ref name=":1">{{Cite web |url=https://underpressure.press-club.by/alexandrov |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2022 |archive-date=4 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104212726/https://underpressure.press-club.by/alexandrov |url-status=dead }}</ref>. У 2009—2012 гадах з’яўляўся намеснікам старшыні [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], адказваў за міжнародныя дачыненні. На гэтай пасадзе выступаў 12 студзеня 2011 у [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламенце]], дзе прадстаўляў праграму Нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці ў межах праграмы «[[Усходняе партнёрства]]»<ref>https://mff.by/bel/news/282/{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011 годзе Андрэй выйграў конкурс і атрымаў прэстыжную стыпендыю Chevening Міністэрства замежных справаў і міжнароднага развіцця [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Для навучання ён абраў магістратуру ў Уэстмінстэрскім універсітэце ў Лондане, дзе атрымаў ступень магістра медыяменеджменту, пасля вучобы працаваў у лонданскіх офісах праваабарончых арганізацыяў Index on Censorship і Article 19<ref>https://belsat.eu/news/12-01-2022-kahanne-dapamagae-navat-tam-andrej-alyaksandrau-i-iryna-zlobina-god-za-kratami/</ref>. Быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі і актыўна ўдзельнічаў у жыцці [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name=":0" />. У 2014 годзе здымаў дакументальны фільм пра падзеі на Данбасе, пасля атрымаў ад [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]] запрашэнне далучыцца да каманды БелаПАН і вырашыў вярнуцца ў Беларусь. У 2015—2018 гадах быў намеснікам дырэктара інфармацыйнага агенцтва БелаПАН, пасля 2018-га працаваў у агенцтве медыякансультантам і займаўся развіццём беларускай медыяпрасторы. Адукоўваў менеджараў і рэдактараў разнастайных медыяў, стварыў онлайн-выданне «Беларускі часопіс»<ref name=":0" />. Грае на фартэпіяна, піша вершы, захапляецца фотамастацтвам, заўзятар футбольнага клубу «Ліверпуль». У 2016 годзе на словы аднаго з вершаў Аляксандрава — «Пакіньце мне права» — украінскі гурт «Колір» склаў і запісаў песню, таксама зняты кліп з назвай «Застацца сабой»<ref name=":1" />. == Палітычны пераслед == Андрэя Аляксандрава і яго дзяўчыну Ірыну Злобіну затрымалі 12 студзеня 2021 году па абвінавачванні паводле ч. 2 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] («Навучанне ці іншае падрыхтоўка асобаў для ўдзелу ў групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадзкі парадак, а таксама фінансаванне і іншае забеспячэнне такой дзейнасці»), яны былі змешчаны [[Акрэсціна|на Акрэсціна]]. Падставай для абвінавачвання, паводле [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных справаў]], сталі аплаты 250 штрафаў, якія Андрэй Аляксандраў і Ірына Злобіна аплацілі з 22 жніўня да 9 лістапада 2020 году, па спісах, якія Аляксандраву перадаваў фонд «BY_help»<ref>https://belsat.eu/news/mus-vinavatsits-zhurnalista-alyaksandrava-i-yagonuyu-dzyauchynu-u-aplatse-shtrafau-pratestoutsau/</ref>. Супраць людзей, якія атрымлівалі дапамогу, таксама завялі крымінальную справу, а таксама пракуратура запатрабавала, каб людзі выплацілі штрафы ў другі раз<ref>https://belsat.eu/news/11-03-2021-by-help/</ref>. 18 студзеня 2021 года сумеснаю заяваю беларускіх праваабарончых арганізацыяў, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], Аляксандраў і Злобіна былі прызнаны палітычнымі зняволенымі. У заяве адзначаецца, што «''збор добраахвотных ахвяраванняў грамадзян, а таксама прадстаўнікоў беларускай замежнай дыяспары і дапамога ў аплаце штрафаў асобам, якія былі прыцягнутыя да адміністрацыйнай адказнасьці толькі за факт удзелу ў мірных сходах і рэалізацыю гарантаваных Канстытуцыяй Беларусі і міжнароднымі нормамі права … мірных сходаў і выказвання меркавання, не мае нічога агульнага з фінансаваннем якой бы ні было супрацьпраўнай дзейнасці і, адпаведна, не з’яўляецца злачынствам. У дадзеным кантэксце дзейнасьць Андрэя Аляксандрава і Ірыны Злобінай з'яўляецца добраахвотнай і дабрачыннай дзейнасцю па аказанню дапамогі ахвярам масавых палітычных рэпрэсій ў краіне і па сутнасці сваёй з'яўляецца правабарончай''»<ref>http://spring96.org/be/news/101383</ref>. 26 красавіка 2021 года сімвалічным хросным Андрэя Аляксандрава стала дэпутатка брытанскай [[Палата абшчын|Палаты абшчын]] {{нп3|Крысцін Джардзін|||Christine Jardine}}<ref>https://spring96.org/be/news/103113</ref><ref>https://www.lphr.org/en/robert-biedron-european-parliament-wiosna-poland-christine-jardine-house-of-commons-liberal-democrats-great-britain-and-johann-wadephul-bundestag-cdu-germany/</ref>. 30 чэрвеня 2021 года Аляксандраву было выстаўлена новае абвінавачанне паводле ч. 1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]] («Здрада дзяржаве»), які прадугледжвае ад 7 да 15 гадоў пазбаўлення волі<ref>https://nn.by/?c=ar&i=275286</ref>. Агулам Андрэю Аляксандраву ставяць у віну чатыры артыкулы КК: «Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак» (ч.2 арт.342), «Стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім» (ч.1, арт.361), «Ухіленне ад аплаты падаткаў» па справе БелаПАН (ч.2, арт.243), «Здрада дзяржаве» (ч.1, арт.356)<ref>https://belsat.eu/news/08-04-2022-patryyatyzm-tsi-zlachynstva-kago-i-za-shto-u-belarusi-abvinavachvayuts-u-zdradze-dzyarzhave/</ref>. Андрэй Аляксандраў утрымліваецца ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА № 1 г. Мінска]], адкуль дасылае вершы<ref>https://prisoners.spring96.org/be/person/andrei-aljaksandrau</ref>. 6 кастрычніка 2022 года Аляксандраву прызначылі 14 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{Cite web|date=2021-08-19|title=Вярхоўны суд пакінуў прысуды абвінавачаным па «справе БелаПАН»|url=https://novychas.online/hramadstva/vjarhouny-sud-pakinuu-prysudy-abvinavaczanym-pa-s|url-status=live|access-date=2023-01-06|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. Вызвалены 16 верасня 2026 года. == Узнагароды == 15 лістапада 2021 года Аляксандраў разам з [[Аляксандр Васілевіч|Аляксандрам Васілевічам]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максімам Знакам]], [[Вольга Калацкая|Вольгай Калацкай]], Святланай Купрэевай, [[Мікола Папека|Міколам Папекам]] і [[Андрэй Генадзевіч Скурко|Андрэем Скурко]] быў узнагароджаны літаратурнай [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэміяй імя Францішка Аляхновіча]] за свае вершы з-за кратаў <ref>https://spring96.org/be/news/105692</ref>. 12 снежня 2021 года быў узнагароджаны статуэткай «Надзея свабоды» ад Літоўскага саюза журналістаў<ref>https://www.delfi.lt/ru/news/live/premiya-nadezhda-svobody-prisuzhdena-belorusskomu-zhurnalistu-aleksandrovu.d?id=88912971</ref>. == Міжнародная рэакцыя на затрыманне == 15 студзеня 2021 года міжнародная арганізацыя {{нп3|Index on Censorship||be-x-old|Index on Censorship}} асудзіла затрыманне і звярнулася да [[Міністр замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністра замежных справаў Вялікабрытаніі]] {{нп3|Дамінік Рааб|Дамініка Рааба|uk|Домінік Рааб}} і беларускага амбасадара ў Вялікабрытаніі  Максіма Ермаловіча з заклікам садзейнічаць вызваленню Аляксандрава<ref>https://www.indexoncensorship.org/2021/01/index-calls-for-the-release-of-andrei-aliaksandrau/</ref>. Міжнародныя арганізацыя {{нп3|ARTICLE 19|Article 19|ru|ARTICLE 19}} таксама асудзіла затрыманне Аляксандрава і Злобінай<ref>https://www.article19.org/resources/belarus-release-andrei-aliaksandrau-and-irina-zlobina/</ref>. Платформа грамадзянскай салідарнасці «Civic Solidarity Platform» запатрабавала безадкладнага вызвалення зняволеных Аляксандрава і Злобінай, адпаведную заяву платформы падтрымалі 48 праваабарончых арганізацый розных краінаў свету<ref>https://humanrightshouse.org/statements/civic-solidarity-platform-calls-for-the-release-of-andrei-aliaksandrau/</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/andrei-aljaksandrau Старонка Андрэя Аляксандрава на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэй Аляксандраў}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] b6z4euhyx28bddrrl4px0idhk3zllmn 0 708021 5201659 4743210 2026-09-18T04:57:25Z StarDeg 16311 5201659 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''В’ёса Асмані-Садрыў''' ({{Lang-sq|Vjosa Osmani-Sadriu}}, нар. [[17 мая]] [[1982]]<ref name="kos">{{Cite web|url=https://www.kuvendikosoves.org/eng/deputydetails/?deputy=173|title=Vjosa Osmani - Sadriu|lang=en|publisher=[[Парламент Косова|Kuvendi i Kosovës]]|access-date=2020-04-03|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811211822/http://www.kuvendikosoves.org/eng/deputydetails/?deputy=173|url-status=dead}}</ref>, Косаўская-Мітравіца<ref name="kos"/>) — косаўскі {{Палітык2|XXI века}}, юрыст і выкладчык. Прэзідэнт Рэспублікі Косава з 4 красавіка 2021 года, часова выконвала абавязкі прэзідэнта з 5 лістапада 2020 да 22 сакавіка 2021<ref name="bbc">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-54830923|title=Президент Косова Хашим Тачи ушел в отставку. Он обвинен в военных преступлениях|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105164559/https://www.bbc.com/russian/news-54830923|url-status=live}}</ref><ref name="tas">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11066897|title=Президентом непризнанного Косова с третьей попытки избрана Вьоса Османи|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2021-04-07|archive-date=2021-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210404200756/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11066897|url-status=live}}</ref>. У мінулым-спікер [[Асамблея Косава|парламента Косава]] (2020—2021), першая жанчына на гэтай пасадзе<ref name="reg">{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2848633.html|title=Женщина впервые стала спикером парламента Косово|publisher=ИА REGNUM|access-date=2020-04-03|archive-date=2020-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209145023/https://regnum.ru/news/polit/2848633.html|url-status=live}}</ref>, дэпутат парламента Косава (2010—2021)<ref name="kos" />. Доктар юрыдычных навук (J.S.D.). Член савета Парламенцкай сеткі Сусветнага банка і [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] (МВФ)<ref name="par">{{Cite web|url=http://www.parlnet.org/node/813|title=Honourable Vjosa Osmani-Sadriu, Kosovo|lang=en|publisher=The Parliamentary Network on the World Bank and International Monetary Fund|access-date=2020-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414122114/http://www.parlnet.org/node/813|archive-date=14 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref>. Намеснік старшыні Дэмакратычнай лігі Косава да 2020 года, з 5 лістапада 2020 года па 4 красавіка 2021 года — старшыня партыі «Guxo!». == Біяграфія == Нарадзілася 17 мая 1982 года ў Косаўскай-Мітравіцы<ref name="kos" /><ref name="ria">{{Cite web|url=https://ria.ru/20190827/1557950097.html|title=Кандидатом в премьеры Косово впервые стала женщина|publisher=[[РИА Новости]]|date=2019-08-27|access-date=2020-04-03|archive-date=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529200511/https://ria.ru/20190827/1557950097.html|url-status=live}}</ref>. Вучылася на юрыдычным факультэце [[Прышцінскі ўніверсітэт|Прышцінскага універсітэта]], атрымала ступень бакалаўра. У 2005 годзе атрымала ступень магістра права (LLM) на юрыдычным факультэце [[Пітсбургскі ўніверсітэт|Пітсбургскага універсітэта]] у штаце [[Пенсільванія]] у ЗША, у 2015 годзе абараніла доктарскую дысертацыю ў Пітсбургскім універсітэце і атрымала ступень доктара юрыдычных навук (J.S.D.)<ref name="par"/><ref name="ria"/><ref name="pit">{{Cite web|url=https://www.law.pitt.edu/news/pitt-law-alumna-vjosa-osmani-nominated-ldk-candidate-prime-minister-kosovo|title=Pitt Law Alumna Vjosa Osmani Nominated by LDK as candidate for prime minister of Kosovo|publisher=[[Питтсбургский университет|University of Pittsburgh School of Law]]|access-date=2020-04-03|archive-date=2021-04-08|archive-url=https://archive.today/20210408031852/https://www.law.pitt.edu/news/pitt-law-alumna-vjosa-osmani-nominated-ldk-candidate-prime-minister-kosovo|url-status=live}}</ref>. Выкладала ў Прышцінскім універсітэце і Рочэстарскім тэхналагічным інстытуце ў Косава. Была [[Запрошаны прафесар|запрошаным прафесарам]] у Пітсбургскім універсітэце. Аўтар артыкулаў і манаграфій ў галіне міжнароднага і гандлёвага права, як на албанскай, так і на англійскай мовах. Займала пасаду начальніка штаба, саветніка па знешняй палітыцы і саветніка па прававых пытаннях пры Прэзідэнце Рэспублікі Косава<ref name="par"/>. Была прадстаўніком прэзідэнта ў камісіі, якая распрацавала Канстытуцыю Рэспублікі Косава 2008 года. Была членам юрыдычнай групы ў [[Міжнародны суд ААН|Міжнародным судзе ААН]] ў [[Гаага|Гаазе]] падчас судовага разбору аб правамернасці абвяшчэння незалежнасці Косава у снежні 2009 года<ref name="pit"/>. Акрамя [[Албанская мова|албанскай]], свабодна валодае таксама [[Англійская мова|англійскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Турэцкая мова|турэцкай]] і [[Сербская мова|сербскай]] мовамі<ref name="kos" /><ref>{{Cite web|url=https://vloranews.al/lajme/vjosa-osmani-femra-e-pare-si-kandidate-per-kryeministre-e-diplomuar-ne-shba|title=Vjosa Osmani, femra e parë si kandidate për kryeministre, e diplomuar në SHBA.|date=25 августа 2019|access-date=2021-03-16|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414224803/https://vloranews.al/lajme/vjosa-osmani-femra-e-pare-si-kandidate-per-kryeministre-e-diplomuar-ne-shba/|url-status=live}}</ref>. Замужам<ref name="kos" />. Нарадзіла двайнят. == Палітычная дзейнасць == [[Файл:Osmani_with_Obama_(cropped).jpg|злева|міні|Асмані і [[Барак Абама]] у 2009 годзе.]] Па выніках парламенцкіх выбараў 12 снежня 2010 года абраная дэпутатам парламента Косава. Пераабіралася на выбарах 8 чэрвеня 2014 года і 11 чэрвеня 2017 года. На выбарах 2017 года атрымала больш {{Num|64000}} галасоў. Узначальвала Камітэт па замежных справах, дыяспары і стратэгічных інвестыцыях і раней некалькі іншых камітэтаў. Кандыдат у прэм’еры на датэрміновых парламенцкіх выбарах 6 кастрычніка 2019 года ад Дэмакратычнай лігі Косава. 3 лютага 2020 года, пасля зацвярджэння [[Альбін Курці|Альбіна Курці]] на пасаду прэм’ер-міністра прызначаная спікерам парламента Косава. За яе кандыдатуру прагаласавала 65 дэпутатаў. Першая жанчына на гэтай пасадзе. Змяніла Глаўка Каньюфка, які атрымаў партфель міністра замежных спраў у кабінеце Курці. Пасля адстаўкі прэзідэнта [[Хашым Тачы]] 5 лістапада 2020 года часова выконвала абавязкі прэзідэнта Косава. 5 красавіка 2020 года заснавала партыю «Guxo!». Па выніках парламенцкіх выбараў 2021 года, у якіх партыя ўдзельнічала ў складзе партыі «Самавызначэньне», партыя «Guxo!» атрымала 7 з 120 месцаў у парламенце. Двое дэпутатаў ад партыі «Guxo!» ўвайшлі ў другі кабінет Курці, у тым ліку віцэ-прэм’ер і міністр замежных спраў Доніка Гервала. 4 красавіка 2021 года абрана прэзідэнтам Косава на галасаванні ў парламенце, набрала 70 з 120 галасоў<ref name="tas"/>. Гэта ўжо другая па ліку жанчына на пасадзе прэзідэнта [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] пасля [[Атыфетэ Ях’яга]]. == Узнагароды == Асмані атрымала ступень бакалаўра ў Косава па стыпендыі, якую яна атрымала ад Міністэрства адукацыі, па ацэнцы яе як лепшай студэнткі Косаўскага юрыдычнага факультэта. У той жа час яна таксама была ўключана ў пяцёрку лепшых студэнтаў краіны па ўсіх факультэтах. У 2004 годзе ёй была прысуджана стыпендыя для атрымання ступені магістра ва Універсітэце Піцбурга. У 2005 годзе Пітсбургскі універсітэт двойчы ўзнагароджваў яе прэміяй «Перавага ў імя будучыні». У 2009 годзе, дзякуючы прадэманстраванаму поспеху, яна зноў выйграла поўную стыпендыю для завяршэння вучобы ў дактарантуры таго ж універсітэта, дзе зноў засяродзілася на галіне права. Яна таксама была ганаравана ўзнагароды Sheth International Achievement Award універсітэта Пітсбурга за ўклад у сферы [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асмані В'ёса}} [[Катэгорыя:Жанчыны-прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Косава]] [[Катэгорыя:Дактары юрыдычных навук]] i1ls102xfwf8q71hei9j41n8ltezv9q 0 712709 5201441 4191553 2026-09-17T13:42:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201441 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святога Яна Апостала і Евангеліста''' — [[Каталіцтва|рымска-каталіцкі]] мураваны парафіяльны [[касцёл]] у раёне старага Фардона [[Быдгашч]]а. == Гісторыя == [[Файл:Фардон. Касцёл Святога Яна Апостала і Евангеліста 1.jpg|міні|злева]] Евангелісты з’явіліся ў Фордане пасля 1772 года. У 1822 годзе была створана евангелічна-еўрапейская абшчына з сядзібай у Фордане, якая налічвала каля 2 тысяч чалавек з 36 бліжэйшых населеных пунктаў. Будаўніцтва касцёла пачалося 16 кастрычніка 1878 года. Будаўніцтва храма было завершана ў лістападзе 1879 года і 27 лістапада быў урачыста асвечаны. Будынак выкарыстоўваўся ў рэлігійных мэтах да 1945 года, пакуль члены нямецкай евангелічнай парафіі не пакінулі Польшчу. Касцёл, як і 16 іншых евангельскіх храмаў у Быдгашчы і раёне, перайшоў у распараджэнне Быдгашцкага староства і быў часова перададзены каталікам. У канцы 1940-х гадоў улады размясцілі там склад збожжа, а ў 1950-я — склад ахоўнага адзення. У 1970-я гады разбураны будынак улады прызначылі пад знос. У ім быў пашкоджаны дах, расколіны ў сценах, пашкоджаная стойка вежы, ушкадзення ў падмурках і сценах. У 1983 годзе дзякуючы пробошчу [[Касцёл Святога Мікалая (Фардон)|парафіі св. Мікалай]], кс. Станіслаў Грунт, храм быў афіцыйна перададзены мясцоваму прыходу. У 1983—1985 гадах быў праведзены капітальны рамонт. 1 лістапада 1985 года кс. Біскуп Марыян Пшыкуцкі нанава асвяціў храм. <gallery> Bdg kscswJana 8 07-2013.jpg Bdg kscswJana 3 07-2013.jpg Bdg kscswJana 12 07-2013.jpg Fordon - kościół Św Jana Apostoła i Ewangelisty (dawny kościół ewangelicki ) - panoramio.jpg </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.janbydgoszcz.pl/ Parafia św. Jana Apostoła i Ewangelisty]{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касцёлы Быдгашча]] [[Катэгорыя:Касцёлы Быдгашцкай дыяцэзіі]] ah7q6y6hx0y7oajj5ls22qvroyy2wzf 0 713449 5201712 5161378 2026-09-18T06:51:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201712 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Ісакавіч Окунь''' ({{ДН|29|12|1929}}, [[Мінск]] — {{ДС|26|4|2015}}, [[Тэль-Авіў]]) — самы малады (15 гадоў) кавалер двух [[Ордэн Славы|ордэнаў Славы]] ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]<ref name="autogenerated2">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32187596/?static_hash=bf097d8316f1625cea5fc75bf25feccf Окунь Леонид Исаакович. Ордена Славы II и III степени] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220722053520/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32187596/?static_hash=bf097d8316f1625cea5fc75bf25feccf |date=22 ліпеня 2022 }} на портале [https://pamyat-naroda.ru/?static_hash=843c9efeecdcf62fa1749faf47edbf9d «Память Народа»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску. Старэйшы брат і бацька Леаніда яшчэ да пачатку вайны знаходзіліся на службе ў войску. Леанід з маці і сёстрамі не паспелі эвакуіравацца і, як і ўсе яўрэі, апынуліся ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]]<ref name="autogenerated1">''Г. Койфман''. [https://iremember.ru/memoirs/partizani/okun-leonid-isaakovich/ Окунь Леонид Исаакович. Интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103062013/https://iremember.ru/memoirs/partizani/okun-leonid-isaakovich/ |date=3 лістапада 2013 }}</ref>. Узімку 1941 года маці Леаніда аддала ўсе астатнія сямейныя каштоўнасці за тое, каб сына вывелі з гета і з горада і схавалі ў беларускай сям’і на хутары. Жанчына, якая вывела Леаніда, забрала золата, а хлопчыка кінула замярзаць у лесе. Выпадкова на яго натыкнуліся партызаны, і Леанід Окунь стаў партызанскім звязнікам і правадніком з гета ў 3-м атрадзе імя Суворава брыгады імя Чапаева. Вывеў з гета каля пяцідзесяці чалавек, але сваю сям’ю не паспеў. Пасля таго, як нехта ў Мінску данёс [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцэйскім]], што Леанід знаходзіцца ў партызанах, немцы павесілі ў гета ўсіх яго родных — восем чалавек<ref name="autogenerated1"/>. Затым Леанід Окунь ваяваў у складзе [[106-ы партызанскі атрад|партызанскага атрада 106]] пад камандаваннем [[Шолам Натанавіч Зорын|Зорына]]<ref name="autogenerated1"/>. У 1944 годзе, прыпісаўшы сабе два гады па ўзросту, дамогся залічэння ў роту аўтаматчыкаў 563-га стралковага палка {{нп3|153-я стралковая дывізія (3-га фарміравання)|153-й стралковай дывізіі|ru|153-я стрелковая дивизия (3-го формирования)}}, затым яго перавялі ў разведвальны ўзвод палка. == Першы «Ордэн Славы» == У верасні 1944 года ў складзе групы выведнікаў пятнаццацігадовы Леанід Окунь змог у адзіночку ўзяць у палон нямецкага афіцэра і з дапамогай астатніх даставіць яго жывым для допыту. Праз два дні, падчас наступнай разведкі, Леанід быў цяжка паранены ў жывот і спіну<ref name="autogenerated1"/>. За злоў і дастаўку важнага «{{нп3|Захоп языка|языка|ru|Захват языка}}» ў верасні 1944 узнагароджаны «Ордэнам Славы III ступені»<ref name="autogenerated1"/><ref name="autogenerated2"/>. == Другі «Ордэн Славы» == У лістападзе таго ж 1944 года ў Польшчы падчас штурму нямецкай вышыні ўсё яшчэ пятнаццацігадовы Леанід Окунь удзельнічаў у баі ў складзе палкавой разведкі, якую выставілі ў першым ланцугу атакуючых. Убачыўшы, што сцяганосец палка забіты, Леанід падбег да яго, падняў сцяг і ва ўвесь рост пайшоў наперадзе палка ў атаку. Быў паранены разрыўной куляй у правае сцягно і выцягнуты з поля бою<ref name="autogenerated1"/>. За гэты подзвіг у лістападзе 1944 года ўзнагароджаны «Ордэнам Славы II ступені»<ref name="autogenerated1"/><ref name="autogenerated2"/>. Таксама падчас службы ў франтавой разведцы быў прадстаўлены да ордэнаў [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], але па нявысветленых прычынах гэтыя ўзнагароды не атрымаў<ref name="autogenerated1"/>. Усяго за час службы атрымаў восем раненняў<ref name="autogenerated1"/>. == Пасля вайны == Пасля вайны Леанід Окунь паспрабаваў скончыць сярэднюю школу, чаму перашкодзіла вайна, і яму давялося пайсці ў чацвёрты клас. Неўзабаве пакінуў школу і быў залічаны ў {{нп3|Школа боцманаў і юнгаў|школу юнгаў|ru|Школа боцманов и юнг}} ў [[Ліепая|Ліепаі]], патрапіўшы ў групу падрыхтоўкі электрыкаў. Далей служыў у Балтыйскім флоце на [[тральшчык]]у. З-за падарванага франтавымі раненнямі здароўя праз два з паловай гады быў з флоту камісаваны. Вярнуўся ў Мінск, працаваў электрыкам, вучыўся ў вячэрняй школе, завочна скончыў [[Маскоўскі энергетычны інстытут]]. Атрымаўшы дыплом, больш за дваццаць гадоў прапрацаваў галоўным энергетыкам аднаго з мінскіх заводаў. Пасля гэтага нечакана пайшоў працаваць загадчыкам пастановачнай часткі ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Мінскім тэатры оперы і балета]], таксама афармляў спектаклі ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатры імя Янкі Купалы]]. У пачатку 1990-х гадоў {{нп3|Алія (тэрмін)|рэпатрыяваўся|ru|Алия (термин)}} ў Ізраіль. У першы ж год жыцця ў яўрэйскай дзяржаве атрымаў ганаровае запрашэнне запаліць у Іерусаліме адну з шасці свечак на цырымоніі ў «{{нп3|Дзень Катастрофы||ru|День Катастрофы}}». Памёр у Тэль-Авіве ў 2015 годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * ''А. Казарновский''. [https://www.youtube.com/watch?v=hwV49vb4r1s&feature=emb_logo Леонид Окунь. Видеоинтервью в 5 частях] * [https://deti.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Детопедия. Окунь, Леонид Исаакович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125065713/https://deti.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=25 студзеня 2025 }} * [http://www.zlatkintours.ru/news/317/ Встреча в облаках с Леонидом Исааковичем Окунем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814135845/http://www.zlatkintours.ru/news/317/ |date=14 жніўня 2020 }} * ''Д. Таубкин''. [https://netzulim.org/R/OrgR/Articles/Memo/Okun'01.html Я помню]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031014637/https://netzulim.org/R/OrgR/Articles/Memo/Okun%2701.html |date=31 кастрычніка 2020 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=mIk0cJ36Hms&feature=emb_logo Леонид Окунь 9 мая 2014, в День Победы] * ''А. Казарновский''. [https://www.youtube.com/watch?list=PLrMm5KaQEl5LMSaYS4aMA8fvr06i5Eb8p&v=jRhryAgnGAA&feature=emb_logo Леонид Окунь. Вся жизнь] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-07-23}} {{DEFAULTSORT:Окунь Леанід Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Вязні мінскага гета]] acop3pc9u6z3c8umxgvczz4vqc5l0dz 0 714954 5201437 5200931 2026-09-17T13:13:06Z DBatura 73587 /* Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў */ 5201437 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадаскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадаскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажуч» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці на Грэнадзе== Усяго ў момант ўварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінца, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] lsxxeh7r19g6xwuzib87mlgs0jcq9j7 0 715590 5201658 5065989 2026-09-18T04:32:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201658 wikitext text/x-wiki [[Файл:Homiel,_Feldmaršalskaja,_Centralnyja._Гомель,_Фэльдмаршальская,_Цэнтральныя_(1901-17)_(2).jpg|alt=Цэнтральныя лазні ў пачатку ХХ ст.|міні|269x269пкс|Цэнтральныя лазні ў пачатку ХХ ст.]] '''Лазні Рудзіеўскага''' (або '''Цэнтральныя лазні''') — грамадская [[лазня]] ў [[Гомель|Гомелі]] канца ХІХ — пачатку 40-х гг. ХХ ст. Трохпавярховы будынак лазні ўзведзены ў [[1898]] г. на [[Пралетарская вуліца (Гомель)|вуліцы Фельдмаршальскай]]. Архітэктурна быў вырашыны ў [[Цагляны стыль|цагляным стылі]]. Лазня стала адной з першых [[Электрыфікацыя|электрыфікаваных]] грамадскіх устаноў Гомеля<ref name=":1">Панкоў, Ю., Ляпін, С. [https://gp.by/novosti/pogovorim-o-gorode/news42231.html Будынкі Гомеля, аб якіх вы не ведалі. Страты часоў Вялікай Айчыннай вайны (частка другая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220805191510/https://gp.by/novosti/pogovorim-o-gorode/news42231.html |date=5 жніўня 2022 }} // Правда Гомель. Новостной портал. — 20.08.2015.</ref>. Забор вады здзяйсняўся з ракі [[Сож]] пры дапамозе вадакачкі, якая месцілася ў [[Яр|яры]] ад [[Вуліцы Камісарава (Гомель)|вуліцы Князя Паскевіча]]. Уладкаванне лазні было падпарадкавана [[Саслоўе|саслоўнаму]] грамадскаму падзелу: у цэнтральнай частцы будынка знаходзілася дваранскае аддзяленне, у правым крыле — агульнае мужчынскае, а ў левым, верагодна — агульнае жаночае<ref>Гэта вынікае з логікі афармлення фасада лазні адпаведнымі шыльдамі, чытэльнымі на паштоўцы пачатку ХХ ст. Гл.: Целеш, В. М. Гарады Беларусі на старых паштоўках [Выяўленчы матэрыял] / Вячка Целеш. — Мінск : Беларусь, 2014. — С. 132.</ref>. Ацяпленне ажыццяўлялася не заўсёды з выканнем правіл бяспекі. У студзені 1911 г. паведамлялася, што некалькі чалавек (у т. л., [[рабін]] з сынам) так моцна ўчадзелі падчас мыцця, што толькі «вялікімі намаганнямі атрымалася іх прывесці да прытомнасці»<ref>Обмороки от угара // Полесская жизнь. — 1911. — 9 января. — С. 3.</ref>. Часам нараканні выклікаў і санітарны стан лазні. Напрыклад, прыезджы на кірмаш камерсант у пачатку таго ж года скардзіўся, што пасля купання «з меркаванняў эканоміі» яму паднеслі мокрую прасціну «кагадзе кінутую адным спадаром»<ref>В банях // Полесская жизнь. — 1911. — 11 января. — С. 2.</ref>. Здараліся і парушэнні пажарнай бяспекі. Так, увесну 1911 г. «загарэлася сажа ў люку, адкуль агонь перайшоў на дах будынка». Пажар быў лакалізаваны дзвюма пажарнымі дружынамі<ref>Пожар // Полесская жизнь. — 1911. — 25 апреля. — С. 2.</ref>. Асноўная назва паходзіць, відаць, ад прозвішча першага ўладальніка. Яго напісанне ў дарэформеннай рускай арфаграфіі адрозніваецца ў розных крыніцах: ''«Рудзіевскій»'' і ''«Рудзѣевскій»''<ref name=":0">[[:Файл:Homiel. Гомель (1910).jpg|Гомель. План города на 1910 г.]]</ref><ref>[[:Файл:Homiel. Гомель (1913).jpg|Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.]]</ref>. На [[1910]] г. ўстанова значылася як «былая лазня Рудзіеўскага»<ref name=":0" />. З усталяваннем савецкай улады лазня канфіскавана на патрэбы вайсковых часцей. У [[1920-я]] гг. перададзена камунальнаму трэсту, але доўгі час не працавала, бо падлягала рамонту. Станам на [[1927]] г. з'яўлялася адзінай грамадскай лазняй Гомеля, што для горада лічылася недастатковым, нягледзячы нават на нізкую яе наведальнасць — у сярэднім на кожнага жыхара прыпадала па два-тры наведання лазні за год, тады як лазня «па сваім памеры» дазваляла «кожнаму карыстацца ёю да 5 разоў на год»<ref>Гомель и городские поселения Гомельщины: Предварит. итоги переписи 1926 г. и некоторые данные текущ. отчетов и обследований. — Речица, 1927. — С. VII.</ref>. Прапусканая здольнасць лазні ацэньвалася ў 1 тыс. чалавек за дзень пры 245 працоўных днях за год. На той час лазня складалася з агульнага аддзялення і нумароў, якія аплочваліся па адрозных тарыфах<ref>Гомель и городские поселения Гомельщины: Предварит. итоги переписи 1926 г. и некоторые данные текущ. отчетов и обследований. — Речица, 1927. — С. 77.</ref>. Пасля аднаўлення лазня функцыянавала да пачатку баявых дзеянняў [[1941]] г. Будынак быў істотна пашкоджаны падчас аднаго з авіяналётаў і пасля вайны не аднаўляўся<ref name=":1" />. == Гл. таксама == * [[Лазні Лагорыа]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:1898 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Гомеля]] [[Катэгорыя:Лазні]] a1n1xctbprla48akyz9i7tjan2yhwsv 0 721039 5201763 4888090 2026-09-18T08:04:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201763 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леанід Станіслававіч Станішэ́ўскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|17|9|1936}}, [[Мінск]] — {{ДС|||2016}}) — [[Беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]]. [[Доктар хімічных навук]] (1976), [[прафесар]] (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1959; аспірантура, 1962). Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1962, прафесар кафедры арганічнай хіміі, у 1988—1994 і 2004—2009 — загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: сінтэз карба- і гетэрацыклічных злучэнняў. == Бібліяграфія == * Синтезы на основе ацилоксиранов : автореферат диссертации … доктора химических наук : 02.00.03 / Станишевский Леонид Станиславович. ― Минск, 1975. * Жидкофазное окисление a, β — непредельных кетонов алифатического ряда молекулярным кислородом : автореферат диссертации … кандидата химических наук / Л. С. Станишевский. ― Минск, 1964. * ''Ковганко, В. Н.'' Азометины в синтезе 3,3-диметил-4-нитро-5-арилциклогексанонов / В. Н. Ковганко, Л. С. Станишевский // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. — 2002. — № 3. — С. 15—17. * Сборник олимпиадных задач по химии / Т. П. Адамович, Г. И. Васильева, С. А. Мечковский, Л. С. Станишевский. — Мн.: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1980. — 111 с. ; 20 см. — 101 000 экз. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Станішэ́ўскі Леанід Аляксандравіч||148}} * Станишевский Леонид Станиславович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 89. * Станишевский Леонид Станиславович // Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага універсітэта, 1921—2001. — Минск, 2001. — С. 264. * Леонид Станиславович Станишевский : [к 60-летию со дня рождения] // Вестник Белорусского государственного университета. Серия 2, Химия. Биология. География. — 1997. — № 1. — С. 69. == Спасылкі == * [https://bsu.by/best_employers/23651-d Леонид Станиславович Станишевский]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}{{v|5|8|2023}} // Сайт БДУ * [https://patentdb.ru/author/883669 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805063112/https://patentdb.ru/author/883669 |date=5 жніўня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|8|2023}} * [https://bypatents.com/patents/stanishevskijj-leonid-stanislavovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805063113/https://bypatents.com/patents/stanishevskijj-leonid-stanislavovich |date=5 жніўня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|5|8|2023}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-10-02}} {{DEFAULTSORT:Станішэўскі Леанід Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] dtlnwvvwug5v9r2ga8j20cd0opahkad 0 721738 5201607 5166196 2026-09-17T21:12:44Z 5201607 wikitext text/x-wiki {{Мост}} '''Крымскі мост''' — транспартны пераход цераз [[Керчанскі праліў]], які злучыў [[Керчанскі паўвостраў]] на захадзе з [[Таманскі паўвостраў|Таманскім паўвостравам]] на ўсходзе. Маецца арка над суднаходнай часткай моста. == Гісторыя == 15 мая 2018 года адбылося ўрачыстае адкрыццё аўтамабільнай часткі Крымскага моста<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/world/view/krymski-most-praz-kerchanski-praliu-afitsyjna-adkryty-68881-2018/|title=Крымскі мост праз Керчанскі праліў афіцыйна адкрыты|website=blr.belta.by|date=2018-05-15|access-date=2026-07-15}}</ref>. 23 снежня 2019 года запушчаны рух па чыгуначным мосце. 8 кастрычніка 2022 года на аўтамабільнай частцы моста з боку Таманскага паўвострава адбыўся падрыў грузавога аўтамабіля, які пацягнуў за сабой узгаранне паліўных цыстэрнаў цягніка, што рухаўся ў кірунку Крымскага паўвострава. Здарылася частковае абвальванне двух аўтамабільных пралётаў Крымскага моста<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/15992515 tass.ru]</ref>. У выніку здарэння загінулі чатыры асобы<ref>[https://tass.ru/politika/16059613 tass.ru]</ref>. {{далей}} [[Выбух на Крымскім мосце (2022)]]. 5 снежня быў запушчаны аўтамабільны рух пасля правядзення аднаўленчых работ<ref>[https://tass.ru/politika/16506745 tass.ru]</ref>. 5 мая 2023 года адноўлены чыгуначны рух. 17 ліпеня 2023 года ўчынена атака на Крымскі мост, на пралётах моста было пашкоджана дарожнае палатно. У выніку інцыдэнту загінулі два чалавекі, таксама пацярпела дзіця<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://www.blr.belta.by/world/view/nak-rasii-na-krymski-most-uchynena-terarystychnaja-ataka-130157-2023|title=НАК Расіі: на Крымскі мост учынена тэрарыстычная атака|website=Беларускае тэлеграфнае агенцтва|date=2023-07-17|access-date=2026-07-15|archive-date=25 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725003334/https://www.blr.belta.by/world/view/nak-rasii-na-krymski-most-uchynena-terarystychnaja-ataka-130157-2023|url-status=dead}}</ref>. 18 ліпеня адноўлены рух легкавых аўтамабіляў па адной паласе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/world/view/na-krymskom-mostu-vosstanovleno-odnopolosnoe-dvizhenie-577434-2023/|title=На Крымском мосту восстановлено однополосное движение {{!}} Новости Беларуси {{!}} БелТА|website=belta.by|date=2023-07-18|access-date=2026-07-15}}</ref>. 12 жніўня здзейснена ракетная атака на Крымскі мост<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/18497275 tass.ru]</ref>. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Крымский мост 13 сентября 2019 года.jpg|alt= Файл:Арки Крымского моста вечером 18 декабря 2019 года.jpg|alt= Файл:Крымский мост на фоне заходящего солнца.jpg|alt= Файл:Крымский мост 21 декабря 2019 года.jpg|alt= </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Масты Расіі]] [[Катэгорыя:2018 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Керчанскі праліў]] tdsg11klap10rol75fdm9xn34zk90n6 0 723298 5201965 4265683 2026-09-18T11:43:34Z Autumndancer 168015 5201965 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марсі}} {{Вучоны}} '''Джэфры Марсі''' ({{lang-en|Geoffrey William Marcy}}; нар. {{ДН|29|9|1954}}) — амерыканскі астраном, рэкардсмен па колькасці адкрытых экзапланет. Прафесар [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]] (да кастрычніка 2015 года), член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]] (2002—2021). Сумесна з Полам Батлерам і [[Дэбра Фішэр|Дэбрай Фішэр]] адкрыў 70 з першых ста знойдзеных экзапланет. == Біяграфія == У 1972 годзе скончыў сярэднюю школу ў Гранада Хілс у Каліфорніі. У 1976 годзе з адзнакай скончыў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Лос-Анджэлесе]] па спецыяльнасцях фізіка і астраномія. У 1982 годзе стаў доктарам філасофіі па астраноміі ў Каліфарнійскім універсітэце ў Санта-Крузе, працуючы ў Лікскай абсерваторыі. З 1982 па 1984 гады займаўся выкладаннем і навукова-даследчай дзейнасцю ў Інстытуце Карнегі (Вашынгтон). З 1984 па 1996 гады — дацэнт кафедры фізікі і астраноміі, і з 1997 па 1999 гады — заслужаны прафесар Універсітэта штата ў Сан-Францыска. Пасля ад’юнкт-прафесар фізікі і астраноміі гэтага ж універсітэта, прафесар астраноміі Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі і кіраўнік Цэнтра комплекснай планеталогіі. У кастрычніку 2015 года пакінуў Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі — з-за скандалу аб дамаганні да студэнтак і аспірантак у перыяд з 2001 па 2010 гады. У маі 2021 года быў выключаны з Нацыянальнай АН ЗША. Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (2010). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{DEFAULTSORT:Марсі Джэфры}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа]] [[Катэгорыя:Астраномы ЗША]] [[Катэгорыя:Астраномы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Астраномы XXI стагоддзя]] pbma250n0rcm78i23zwrr9omnonmoaw 0 726104 5201472 5200946 2026-09-17T15:13:11Z M.L.Bot 261 афармленне 5201472 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі}} «'''The Game Awards'''» — штогадовая цырымонія ўзнагароджання, якая адзначае дасягненні ў індустрыі [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. «The Game Awards» уяўляе сабой маштабнае шоу, якое прываблівае вялікую ўвагу СМІ, і праводзіцца ў канцы каляндарнага года. Акрамя ўласна ўручэння ўзнагарод распрацоўнікам гульняў, цырымонія ўключае ў сябе выкананне музыкі, выступленні розных дзеячаў гульнявой індустрыі, анонсы і трэйлеры новых гульняў. «The Game Awards» з’яўляецца пераемнікам цырымоніі «Spike Video Game Awards», якая праходзіла штогод з 2003 па 2013 год пад патранажам тэлеканала «Spike TV». Заснавальнікам, прадзюсарам і пастаянным вядучым «The Game Awards» з’яўляецца Канадскі журналіст і тэлевядучы Джэф Кілі, які раней на працягу многіх гадоў выступаў у якасці вядучага «Spike Video Game Awards». Традыцыйна цырымонія ўзнагароджання «Spike Video Game Awards» праходзіла ў снежні, перад пачаткам сезону калядных распродажаў — у процівагу іншаму важнаму мерапрыемству ў гульнявой індустрыі, выставе «[[Electronic Entertainment Expo]]», якая звычайна праходзіць у чэрвені; менавіта гэтую нішу займае «The Game Awards»<ref name="kotaku-pal">{{Cite web|author=Jason Schreier|title=There's A Big New Game Award Show Happening This December|url=http://kotaku.com/hey-all-a-little-more-about-this-from-my-pal-keighley-1656985933|date=2014-11-10|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|accessdate=2016-12-11|language=en|archivedate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629211708/https://kotaku.com/hey-all-a-little-more-about-this-from-my-pal-keighley-1656985933|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе шоў «Spike Video Game Awards» было перайменавана ў VGX (наўзамен старой абрэвіятуры VGA) — яго прадзюсары хацелі тым самым паказаць асаблівую ўвагу, якую шоў надае гульням і гульнявым платформам новага пакалення. Адзіная цырымонія VGX падвергнулася крытыцы як празмерна камерцыялізаваная — хутчэй рэкламнае прадстаўленне, чым уручэнне прэстыжных узнагарод<ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/gamers-care-more-about-the-vgx-than-the-show-did-that-1479162197|title=Gamers Care More About the VGX Than the Show Did. That's the Problem.|first=Owen|last=Good|date=2013-12-08|accessdate=2016-12-11|work={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|archivedate=2019-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228110029/https://kotaku.com/gamers-care-more-about-the-vgx-than-the-show-did-that-1479162197|url-status=live}}</ref>; шоў пакінуў яго вядучы Джэф Кілі, і ў канцы 2014 года кампанія «Spike TV» абвясціла аб канчатковым закрыцці праекта<ref name="variety origins">{{Cite web|url=http://variety.com/2014/biz/news/videogame-industry-rallies-around-first-game-awards-exclusive-1201352339/|title=Videogame Industry Rallies Around First ‘Game Awards’|first=Marc|last=Graser|date=2014-11-10|accessdate=2016-12-11|work=[[Variety]]|archivedate=2016-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161203123518/http://variety.com/2014/biz/news/videogame-industry-rallies-around-first-game-awards-exclusive-1201352339/|url-status=live}}</ref>. Калі планы «Spike TV» у дачыненні да працягу VGA/VGX усё яшчэ заставаліся нявызначанымі, Кілі абвясціў аб заснаванні новай цырымоніі, закліканай прыйсці на змену «Spike Video Game Awards»<ref name="tga 2014">{{Cite web|last=Takahashi|first=Dean|title=Geoff Keighley unveils The Game Awards 2014 to replace the VGAs|url=https://venturebeat.com/2014/11/10/geoff-keighley-unveils-the-game-awards-2014-to-replace-the-vgas/|website=Venture Beat|accessdate=2016-12-11|archivedate=2014-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141127000111/http://venturebeat.com/2014/11/10/geoff-keighley-unveils-the-game-awards-2014-to-replace-the-vgas/|url-status=live}}</ref>. У адрозненне ад старой цырымоніі, арыентаванай у асноўным на гульні, «The Game Awards» надае нашмат большую ўвагу распрацоўнікам, дзеячам індустрыі камп’ютарных гульняў і кіберспорту, а таксама супольнасцям гульцоў<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/11/15/5107808/spike-video-game-awards-vgx-2013-date|title=Spike Video Game Awards renamed VGX, set for Dec. 7|first=Samit|last=Sarkar|date=2013-11-15|accessdate=December 6, 2016|work={{Не перакладзена 5|Polygon|Polygon|ru|Polygon}}|archivedate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629211222/https://www.polygon.com/2013/11/15/5107808/spike-video-game-awards-vgx-2013-date|url-status=live}}</ref>. Шоў атрымала падтрымку ад найбуйнейшых кампаній на рынку камп’ютарных гульняў — «[[Sony]]», «[[Microsoft]]» і «[[Nintendo]]», а таксама іншых кампаній-выдаўцоў гульняў. Калі паказ цырымоніі «Spike Video Game Awards» праходзіў у прамым эфіры толькі на самім канале «Spike TV», прагляд «The Game Awards» праз сэрвісы струменевага відэа даступны ў рамках сетак «[[Xbox Live]]», «PlayStation Network», «Nintendo Network» і «[[Steam]]» — на 2014 год колькасць карыстальнікаў гэтых сетак складала блізу 100 мільёнаў чалавек<ref name="variety origins"/>. У склад першага экспертнага савета, які абірае пераможцаў, увайшлі Хідэа Кодзіма (кіраўнік «Kojima Productions»), Марцін Трэмбей (кіраўнік «[[Warner Bros. Interactive Entertainment]]»), Пітэр Мур (выканаўчы дырэктар «[[Electronic Arts]]»), Філ Спенсер (кіраўнік аддзела «Xbox» у «[[Microsoft]]»), Рэджы Фіс-Эме (кіраўнік «[[Nintendo|Nintendo of America»]]), Шон Лэйдэн (дырэктар «Sony Computer Entertainment America»), Іў Гійма (генеральны дырэктар «[[Ubisoft]]»), прадстаўнік «Valve» і «Rockstar Games»<ref name="variety origins" />. == Крытыка == «[[The New York Times|The New York Times»]] у 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|author=Nick Wingfield|date=2015-11-08|url=https://bits.blogs.nytimes.com/2015/11/08/going-independent-and-online-with-the-video-game-awards/|title=Video Game Awards Go Independent and Online|subtitle= |publisher=// bits.blogs.nytimes.com|accessdate=2020-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108163633/https://bits.blogs.nytimes.com/2015/11/08/going-independent-and-online-with-the-video-game-awards/|archivedate=2020-11-08}}</ref> параўнала цырымонію з «[[Оскар]]ам» у гульнявой індустрыі, а ў 2017 годзе падобнае параўнанне падтрымала «[[Los Angeles Times|Los Angeles Times»]]<ref>{{Cite web|lang=en|author=Todd Martens|date=2017-12-05|url=https://www.latimes.com/entertainment/herocomplex/la-et-hc-game-awards-20171205-story.html|title=Geoff Keighley’s lifelong obsession to create a video game Oscars|subtitle= |publisher=// latimes.com|accessdate=2020-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201215034925/https://www.latimes.com/entertainment/herocomplex/la-et-hc-game-awards-20171205-story.html|archivedate=2020-12-15}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} {{The Game Awards}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] jn9y37jmuoj6198crnulc81kcbkubki 4 728990 5201758 5198191 2026-09-18T08:00:14Z M.L.Bot 261 +Увага да крытычнага шаблону 5201758 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Увага да крытычнага шаблону == Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы "lang" ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а "іншамоўны тэкст" стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03) == Вандалізм == {{закрыта}} Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03) : А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з "Ідывідуялізм" -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=cur&oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=5195113&oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З "Рыначная эканоміка" сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&diff=cur&oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03) :::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&diff=cur&oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка Ne4elovek == {{закрыта}} Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == {{закрыта}} Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка вандала == Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03) :Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03) == Перанос == Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Санкт-Пецярбург]] == Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Аб'яданне версій == Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) : {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце "Лаялісты", потым "Лаялізм" пераносіце ў "Лаялісты". Потым зноў выдаляеце "Лаялісты" і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Вандалізм з самазванствам == Добрага дня. Упісванне сябе ў "журы" [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&action=edit&undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03) * Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03) == Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat == Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах: * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] * [[Банкаўская сістэма Беларусі]] Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03) : @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03) Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03) JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], "не ўрода", будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03) :::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле "[[Гомель]]". Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам "[[Расійскае ўварванне ў Крым]]", адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03) == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] j147ux3f813mm7pugz3svo7lnr6yyr9 5201829 5201758 2026-09-18T09:13:47Z Plaga med 116903 /* Увага да крытычнага шаблону */ Адказ 5201829 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Увага да крытычнага шаблону == Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы "lang" ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а "іншамоўны тэкст" стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03) :Зрабіў абарону, перавязаў шаблоны на Вікіданых. Пакуль пра поўную міграцыю на новы шаблон не гаворым, бо там іншая логіка. Новы шаблон можа быць карысным у будучыні, але трэба папрацаваць з размежаваннем ці зліццём шаблонаў пазней. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:13, 18 верасня 2026 (+03) == Вандалізм == {{закрыта}} Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03) : А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з "Ідывідуялізм" -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=cur&oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=5195113&oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З "Рыначная эканоміка" сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&diff=cur&oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03) :::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&diff=cur&oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка Ne4elovek == {{закрыта}} Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == {{закрыта}} Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка вандала == Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03) :Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03) == Перанос == Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Санкт-Пецярбург]] == Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Аб'яданне версій == Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) : {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце "Лаялісты", потым "Лаялізм" пераносіце ў "Лаялісты". Потым зноў выдаляеце "Лаялісты" і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Вандалізм з самазванствам == Добрага дня. Упісванне сябе ў "журы" [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&action=edit&undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03) * Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03) == Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat == Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах: * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] * [[Банкаўская сістэма Беларусі]] Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03) : @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03) Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03) JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], "не ўрода", будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03) :::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле "[[Гомель]]". Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам "[[Расійскае ўварванне ў Крым]]", адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03) == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] c1ajyem73lnsczxo0ohe0ics9jf57d6 0 729891 5201642 5068443 2026-09-18T00:22:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201642 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Куранёўская трагедыя |выява = |подпіс = |К каардынаты шыраты = 50.47000 |К каардынаты даўгаты = 30.45000 |Тып = тэхнагенная катастрофа |Прычына = прарыў дамбы |Месца = [[Куранёўка (Кіеў)|Куранёўка]], [[Кіеў]] |Краіна = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |Дата = [[13 сакавіка]] [[1961]] |Час = 9:20 |Загінулых = афіцыйна 145 <br/> па неафіцыйных ацэнках да 1500 |Пацярпелых = |К краіна = Украіна |К назва = Кіеў }} == Перадумовы трагедыі == 28 сакавіка 1950 года пастановай № 582 (паўторна — 2 снежня 1952 года) выканкам Кіеўскага гарадскога савета прыняў рашэнне аб [[Бабін Яр|засыпанні Бабінага Яра]] адходамі вытворчасці [[Пятроўскія цыгельні|Пятроўскіх цагельных заводаў]], размешчаных побач, на вуліцы Сырэцкай, 33. Непрыдатныя для вытворчасці цэглы земляныя пароды перамешваліся з вадой і ў выглядзе [[Пульпа (сумесь)|пульпы]] па трубах паступалі ў адгор’і Бабінага Яру. Толькі за 10 гадоў такім чынам у адгор’і яра, у прыватнасці ў адрог № 1, было [[Намыў|намыта]] больш за 4 мільёны кубаметраў глебы, у прыватнасці да адрогу 3, дзе пазней адбылася [[Здарэнне|аварыя]], 3 млн. 191 тыс. м³. Агульная плошча намыву склала каля аднаго квадратнага кіламетра. Слой намыву дасягаў 30 метраў. Намыў вёўся на вышыні ад 40 да 60 метраў над узроўнем буйнога прамысловага і жылога раёна [[Кіеў|Кіева]] — Куранёўкі, але замест [[бетон]]най [[Дамба|дамбы]] пабудавалі земляную, якая не адпавядала ні праекту, ні нормам бяспекі. Прапускная здольнасць супрацьпаводкавага сцёку складала ўсяго 0,5 м³ у секунду, што было недастаткова, каб выключыць магчымасць аварыі. Намыў праводзіўся і зімой. Па тэхналагічных умовах [[Пульпа (сумесь)|пульпу]] трэба было падаваць у [[яр]] толькі восем гадзін у суткі, каб вада паспявала даходзіць да вадазборнага калодзежа, але насамрэч цагельныя заводы працавалі ў тры змены. Пры гэтым калодзеж чысцілі толькі адзін раз, у 1959 годзе. == Катастрофа == Ужо [[11 сакавіка|11]]-[[12 сакавіка]] [[1961]] года па плаціне цяклі струменьчыкі вады, якія ўзмацняліся і ўзмацняліся, але ніякіх мер па тэрміноваму ўмацаванню дамбы і эвакуацыі людзей з небяспечнай зоны не прымалася. У 6:45 раніцы [[13 сакавіка]] дамба пачала разбурацца, а ў 9:20 раніцы яна зламалася, і маса вадкай пульпы абрынулася ўніз. Першапачатковая вышыня вала дасягала 14 метраў, шырыня ў стварэнні «Кірылаўская царква» — каля 14 метраў, а хуткасць — 5 метраў у секунду. У 9:30 пульпа дабралася да [[Куранёўка (Кіеў)|Куранёўкі]] і затапіла тэрыторыю каля 30 гектараў. У раёне [[Кірылаўская вуліца (Кіеў)|вуліцы Кірылаўскай]] вышыня набярэжнай скарацілася ўдвая. Паступова звадкаваная пульпа стала цвёрдай, як камяні. Ужо ў такім выглядзе вышыня гэтай масы месцамі дасягала трох метраў. Паток перакульваў і зносіў [[Аўтамабіль|аўтамабілі]], [[аўтобус]]ы, [[Трамвай|трамваі]], валіў слупы [[Электрычная сетка|электрасетак]], рваў драты. Адзін з аўтобусаў сутыкнуўся з грузавіком і загарэўся. Цэлюлоза амаль цалкам разбурыла [[Падольскае трамвайнае дэпо|трамвайнае дэпо імя Красіна]], некалькі дзясяткаў яго супрацоўнікаў загінулі<ref name="Kuren">''Брамський К. А.'' Куренівська трагедія. К., 2011. — 26 с., 10 іл., 1 схема.</ref>. Па ініцыятыве начальніка тэхнічнага аддзела [[Кіеўпастранс|КП «Кіеўпастранс»]] [[Брамскі Казімір Антонавіч|К. А. Брамскага]] і дырэктара музея [[Музей гісторыі КП «Кіеўпастранс»|кіеўскага электратранспарту]] [[Лівінская Лідзія Архіпіўна|Л. А. Лівінскай]] у памяць аб работніках трамвайнага дэпо, якія загінулі ў выніку Куранёўскай трагедыі, устаноўлены мемарыял. Каля яго ўваходу ў 1995 годзе быў адкрыты знак, на тэрыторыі прадпрыемства пабудавана [[капліца]] і арганізаваны збор звестак аб загінуўшых <ref name="TechDepart">''Брамський К. А.'' Технічний відділ київського трамвайно-тролейбусного управління. К., 2013. — 26 с., 30 іл.</ref>. Паводле некаторых звестак, куранёўская катастрофа знішчыла 22 прыватныя аднапавярховыя дамы, 5 двухпавярховых дамоў, 12 аднапавярховых дамоў дзяржаўнага фонду і два [[інтэрнат]]ы. Пры гэтым, паводле афіцыйнага паведамлення з грыфам «Для службовага карыстання», у выніку аварыі разбураны 68 жылых і 13 адміністрацыйных будынкаў. Непрыдатнымі для пражывання сталі 298 жылых дамоў, у тым ліку 163 прыватныя дамы, у якіх пражывала 353 сям’і колькасцю 1228 чалавек {{Sfn|Куренівська трагедія|2012|с=37, 38}}. Паводле розных ацэнак і дадзеных гісторыкаў, тады загінулі каля 1500 жыхароў сталіцы<ref>{{Cite web|title=Бабин Яр і Куренівка: головні трагедії Києва - ikyyanyn.com|url=https://ikyyanyn.com/uk/article-4743-babin-yar-i-kurenivka-golovni-tragedii-kieva|website=ikyyanyn.com|accessdate=2021-05-25|language=uk|archive-date=25 травня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525205337/https://ikyyanyn.com/uk/article-4743-babin-yar-i-kurenivka-golovni-tragedii-kieva}}</ref>. Былі цалкам знесеныя Капылёўскія могілкі, дзіцячы садок, затопленыя тэрыторыя [[Спартак (стадыён, Кіеў)|стадыёна «Спартак»]], гарадская бальніца № 15 і радзільны дом, бальніца імя Паўлава, эксперыментальны завод «Укрпрамканструктар», рэльсазварачны завод Паўднёва-Заходняй чыгункі (цяпер на месцы апошняга — [[Куранёўскі парк]]), шэраг іншых прадпрыемстваў ды ўстаноў. Агулам плошча падтаплення склала 9 тысяч квадратных метраў<ref name=":0">{{Cite web|url=http://kiev.unian.ua/620815-kurenivska-tragediya-vichniy-dokir-ta-pamyat.html|title=Олена Григор'єва. Куренівська трагедія. Вічний докір та пам'ять|accessdate=13 березня 2016|archive-date=14 березня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314010809/http://kiev.unian.ua/620815-kurenivska-tragediya-vichniy-dokir-ta-pamyat.html}}</ref>. Маса пульпы затапіла частку вуліц [[Кірылаўская вуліца (Кіеў)|Кірылаўскай]] і Новаканстантынаўскай і завулка Кажэвеннага, а таксама вуліц Лугавой-Станцыйнай, [[Вуліца Аляксея Цярохіна (Кіеў)|Траецка-Кірылаўскай]] і [[Вуліца Тульчынская (Кіеў)|Тульчынскай]]. Агульны аб’ём пульпы ў раёне вул. Кірылаўскай — Новаканстантынаўскай складаў да 600 000 м³ пры таўшчыні пласта да 4 м{{Sfn|Куренівська трагедія|2012|с=86}}. == Сведчанні відавочцаў == М. Н. Наўгародская, настаўнік: {{Пачатак цытаты}} Я села ў аўтобус, у салоне якога было так цесна, што мяне літаральна прыпячаталі да задніх дзвярэй. Трохі праехаўшы, аўтобус затрымаўся насупраць стадыёну «Спартак». Вада пачала дасягаць вокнаў. Кіроўцы ўсіх машын, якія захраслі, вылезлі з іх і паплылі на супрацьлеглы бок да агароджы стадыёна. У аўтобусе пачуўся жудасны крык. Людзі зразумелі, што іх пахавалі жывымі. І раптам усё пацямнела. На нас ішоў вал — суцэльная пеністая маса нейкага шэрага колеру. Вал быў вышэйшы за дамы і закрываў неба. Чалавек, які стаяў перада мной, рыўком адчыніў дзверы і рушыў наперад. Я іду за ім. Плынь збіла мяне з ног, але цудам утрымаўшыся на паверхні і змагаючыся, я дабралася да агароджы стадыёна. Калі я ўскараскалася на яе, адбыўся выбух — аўтобус, з якога я выйшла некалькі секунд таму, быў ахоплены полымем. Нехта выламаў уваходныя дзверы, але выратаваліся толькі жанчына і дзве дзяўчыны. Валасы ў іх былі моцна абпаленыя. Астатнія пасажыры згарэлі жыўцом.{{Арыгінальны тэкст|ru|Я села в автобус, салон которого был так переполнен, что меня буквально припечатали к задней двери. Проехав немного, автобус застрял напротив стадиона «Спартак». Вода стала достигать окон машины. Шофёры всех застрявших машин выбирались из них и плыли на противоположную сторону к ограде стадиона. В автобусе стоял страшный крик. Люди осознали, что погребены заживо. И вдруг всё потемнело. На нас шёл вал — сплошная пенящаяся масса какого-то серого цвета. Вал был выше домов и закрывал собой небо. Стоявший впереди меня человек на мгновение рывком раздвинул двери и шагнул вперёд. Я — вслед за ним. Поток сбил меня с ног, но чудом оставшись на поверхности и барахтаясь, я добралась до ограды стадиона. Когда я взобралась на неё, раздался взрыв — автобус, из которого я несколько мгновений назад выбралась, был объят пламенем. Кто-то выбил переднюю дверь, но спаслись только женщина и две девочки. У них сильно обгорели волосы. Остальные пассажиры сгорели заживо.}} {{Канец цытаты}} == Змяншэнне маштабаў катастрофы == Доўгі час улады хавалі і прымяншалі маштабы і наступствы аварыі. Інфармацыя пра куранёўскія падзеі падвяргалася жорсткай [[Цэнзура|цэнзуры]], [[13 сакавіка]] ў Кіеве адключылі міжгароднюю і міжнародную сувязь. Нягледзячы на гэта, ужо апоўдні таго ж дня [[Варожыя галасы|заходнія радыёстанцыі]], якія выступалі ў СССР, паведамілі пра падзею. Афіцыйнае паведамленне аб катастрофе прагучала па дзяржаўным Украінскім радыё толькі [[16 сакавіка]]{{Sfn|Куренівська трагедія|2012}}. Шматлікія памерлыя былі пахаваныя на розных могілках у Кіеве ([[Байкавыя могілкі|Байкаў]], [[Лук’янаўскія могілкі|Лук’янаў]], [[Куранёўскія могілкі|Куранёў]], [[Беркавецкія могілкі|Беркаўцы]]) і за яго межамі (у [[Пушча-Вадзіца (Кіеў)|Пушчы-Вадзіцы]] і Гарэнцы) з пазначэннем у дакументах і ў допісах на магілах розных датаў і прычын смерці. Частка целаў засталася нявыяўленай у тоўшчы зацвярдзелай пульпы. У паведамленні ўрадавай камісіі па расследаванні прычын аварыі гаварылася: «У зоне аварыі загінулі 145 чалавек». У цяперашні час вызначыць дакладную колькасць ахвяр катастрофы практычна немагчыма; паводле ацэнак кіеўскага гісторыка [[Анісімаў Аляксандр Леанідавіч|Аляксандра Анісімава]], гэта прыкладна 1,5 тысячы чалавек. Сёння, дзякуючы карпатлівай працы [[Брамскі Казімір Антонавіч|К. А. Брамскага]] і [[Лівінская Лідзія Архіпаўна|Л. А. Лівінскай]], мы маем дакладныя звесткі толькі аб загінуўшых на вытворчасці электратранспартніках трамвайнага дэпо<ref name="Kuren" />. Гісторык Ілля Афанасьеў у 2016 годзе навукова даказаў, што ў выніку куранёўскай катастрофы загінула прыкладна ад 250 да 550 чалавек, найбольш верагодным ён назваў дыяпазон 350—450 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://incognita.day.kiev.ua/nezabuta-tragediya.html|title=Незабута трагедія. «Куренівський апокаліпсис» у цифрах|website=day.kiev.ua|language=українська|accessdate=27 лютого|archive-date=28 лютого 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228042836/http://incognita.day.kiev.ua/nezabuta-tragediya.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180228042836/http://incognita.day.kiev.ua/nezabuta-tragediya.html|archivedate=28 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=gileya_2016_107_25|title=Уточнення наслідків Куренівської катастрофи|website=http://nbuv.gov.ua/UJRN/gileya_2016_107_25|language=українська|accessdate=27 лютого|archive-date=15 лютого 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215165011/http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?I21DBN=LINK&P21DBN=UJRN&Z21ID=&S21REF=10&S21CNR=20&S21STN=1&S21FMT=ASP_meta&C21COM=S&2_S21P03=FILA=&2_S21STR=gileya_2016_107_25}}</ref>. == Афіцыйнае расследаванне == Пракуратура УССР ва ўмовах сакрэтнага рэжыму ўзбудзіла крымінальную справу і правяла следства. Матэрыялы крымінальнай справы былі хутка знішчаны — разам са сведчаннямі відавочцаў і фотаздымкамі з месца здарэння. Закрыты суд прыгаварыў да пазбаўлення волі шасцярых чыноўнікаў — двух праектавальнікаў з [[Масква|Масквы]] і чатырох кіраўнікоў кіеўскага будаўнічага ўпраўлення. Згодна з заключэннем дзяржэкспертнай камісіі, прычынай аварыі названыя «памылкі ў праектаванні [[Гідраўлічны адвал|гідраскідаў]] і плацін», а таксама «наступства [[Дэфект|дэфектаў]] падчас будаўнічых работ». [[20 кастрычніка]] [[1963]] года, незадоўга да заканчэння следства, якое доўжылася каля 2,5 гадоў, раптоўна памёр (паводле афіцыйнай версіі, памёр ад [[Інфаркт|сардэчнага прыступу]], па чутках — застрэліўся) старшыня гарвыканкама [[Давыдаў Аляксей Ёсіпавіч|О. І. Давыдаў]], які ў [[1950|1950 годзе]] падпісаў пастанову аб пачатку звалкі цэлюлозы ў [[Бабін Яр]]. == Засыпанне яра пасля катастрофы == Пасля катастрофы ў адгор’ях Бабінага Яра засталося больш за тры мільёны кубаметраў пульпы. Паводле распараджэння адмысловай камісіі, [[вада]], якая сабралася ў адгор’ях па трубаправодзе, які пастаўляў цэлюлозу ў Бабін Яр, ужо перапампоўвалася ў адваротным кірунку ў кар’еры цагельных заводаў, адкуль потым паступала ў раку [[Сырэц (рака)|Сырэц]]. Адначасова былі спраектаваны і пабудаваны новыя ахоўныя збудаванні ў яры. Частка пульпы, якая вылілася на Куранёўку, ужо ў зацвярдзелым стане самазваламі вярталася і выкарыстоўвалася для засыпання яра. Была пабудаваная новая капітальная [[бетон]]ная плаціна даўжынёй 172 метры і вышынёй 25 метраў, якая прадугледжвалася першапачатковым праектам пачатку 1950-х гадоў. На грэбні дамбы пасадзілі маладыя [[Таполя|таполі]]. Да аварыі прама пад старой дамбай быў пракладзены газаправод нізкага ціску, што стварала дадатковую пагрозу. Згодна з новым праектам, газаправод быў пракладзены проста па паверхні глебы. Для адвядзення вады быў пракладзены вадаправод, у якім выкарыстоўваліся трубы дыяметрам 100 см. Новы вадаправод мог перапампоўваць 11 кубічных метраў вады кожную секунду, гэта значыць, забяспечваў надзейную працу адгалінаванняў нават ва ўмовах вялікіх паводак і суцэльных ліўняў. Пазней праз засыпаную частку яра была пракладзеная дарога з Сырца на Куранёўку (частка цяперашняй вул. Алены Тэлігі), уладкаваны парк. == Ушанаванне пямяці загінулых == [[Файл:Kiev_Kurenivka_Mudslide_Monument_070613.jpg|міні|200x200пкс| Помнік ахвярам Куранёўскай трагедыі, адкрыты ў сакавіку 2006 года]] У сакавіку 2006 года, да 45-й гадавіны катастрофы, у парку культуры і адпачынку, створаным на месцы насыпаных адгор’яў Бабінага Яра (каля прыпынку «Парк адпачынку»), быў адкрыты помнік загінулым у выглядзе дзвюх каменных пліт і звона паміж імі. Акрамя таго, на ўваходзе ў былое трамвайнае дэпо імя Красіна (цяпер — Падольскае трамвайнае дэпо) пастаўлены помнік загінулым працаўнікам прадпрыемства. [[Файл:Куренівка_Пам._знак1961.JPG|міні|267x267пкс| Помнік служачым трамвайнага дэпо ім Красіна, якія загінулі падчас Куранёўскай трагедыі]] У музеі дэпо ёсць экспазіцыя з фотаздымкамі і іншымі матэрыяламі аб Куранёўскай катастрофе. 13 сакавіка 2011 года споўнілася 50 гадоў з дня Куранёўскай трагедыі. На Лук’янаўскіх могілках на ўчастку № 34 (першы рад) у памяць аб гэтай падзеі ўстаноўлены памятны знак у выглядзе надмагільнай пліты з надпісам: {{Пачатак цытаты}} <center><tt>Вічна пам'ять<br/> безвинно загиблим<br/> під час Куренівської<br/> трагедії 1961 року<br/><small>Від працівників<br/> електротранспорту м. Києва<br/> 13 березня 2011 року</small></tt></center> {{Канец цытаты}} 13 сакавіка 2011 года грамадскасць Кіева ўсталявала ля падножжа Кірылаўскай царквы крыж у памяць аб кіяўлянах, якія загінулі ў Куранёўскай катастрофе <ref name=":0"/>. У 2016 годзе помнік быў рэканструяваны. У 2021 годзе ў Мемарыяльным цэнтры Халакосту «Бабін Яр» у Кіеве адкрылася новая інсталяцыя «Погляд у мінулае» да 60-годдзя Куранёўскай трагедыі. Аўтар інсталяцыі — украінскі дзеяч культуры, мастак і пісьменнік Алег Шавенка <ref>{{Cite web |url=https://tk.media/news/v-kieve-otkryli-installyatsiyu-vzglyad-v-proshloe-k-60-y-godovnische-kurenevskoy-tragedii-2021-03-12 |title=В Киеве открыли инсталляцию «Взгляд в прошлое» к 60-й годовщине Куреневской трагедии |access-date=15 студзеня 2023 |archive-date=11 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241211003836/https://tk.media/news/v-kieve-otkryli-installyatsiyu-vzglyad-v-proshloe-k-60-y-godovnische-kurenevskoy-tragedii-2021-03-12 |url-status=dead }}</ref>. == Рэха ў літаратуры і мастацтве == Упершыню ў мастацкай літаратуры тэму куранёўскай трагедыі ўзняў [[Кісялёў Леанід Уладзіміравіч|Леанід Кісялёў]] у паэме «Трынаццатага сакавіка, Куранёўка…» ([[1963]]). У рамане-дакуменце «Бабін Яр» [[Кузняцоў Анатоль Васільевіч|Анатоль Кузняцоў]] разглядае Куранёўскую трагедыю як адплату за неналежнае стаўленне савецкай улады да ўшанавання памяці расстраляных у [[Бабін Яр|Бабіным Яру]]. Старонкі, прысвечаныя трагедыі 1961 года, не ўвайшлі ў першае часопіснае (цэнзурнае) выданне ([[1966]]) і ўпершыню з’явіліся ў замежных выданнях рамана. Пазней гэтая метафізічная сувязь дзвюх трагедый (1941 і 1961) была пакладзена ў аснову сюжэта аповесці «Апакаліпсіс у Кіеве» кіеўскага пісьменніка-фантаста [[Літоўчанка Цімур Іванавіч|Цімура Літоўчанкі]]. У той жа час дэталі тэхнагеннай катастрофы, выкладзеныя ў сюжэце, шмат у чым не адпавядаюць дакументальным фактам. Класік украінскай савецкай літаратуры [[Алесь Ганчар]] выказаў сваю рэакцыю на Куранёўскую трагедыю. У яго [[Навела|аповесці]] «Чорны Яр» падрабязна апісваецца развіццё падзей куранёўскай трагедыі, прыводзяцца вядомыя пісьменніку падрабязнасці катастрофы. Упершыню раман быў апублікаваны 23 снежня 1985 года [[Руская мова|на рускай мове]] ў газеце [[Правда (газета)|Правда]]. Крытыкі назвалі гэты твор ''малым «Саборам»''. Куранёўская трагедыя згадваецца ў цыкле «[[Сага (серыял)|Сага]]» (6 серыя). == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Юсаў З. Л.'' [http://www.history.org.ua/?encyclop&termin=Kurenіvska_Katastrofa Куранёўская Катастрофа 1961] [Архівавана 12 красавіка 2016 г. на Wayback Machine .] // {{Крыніцы/ЕІУ|5|520}} * ''Юсаў С. Л.'' [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=45687 Куранёўская Катастрофа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160820203925/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=45687 |date=20 жніўня 2016 }} [Архівавана 20 жніўня 2016 г. на Wayback Machine .] // {{Крыніцы/ЕСУ}} * [https://web.archive.org/web/20010902155117/http://babyn_yar.tripod.com/books.htm ''Аляксандр Анісімаў'' . Куранёвы апакаліпсіс. Кіеўская трагедыя 13 сакавіка 1961 года ў фотаздымках, дакументах, успамінах…"] * ''Аляксандр Анісімаў.'' Кіеўскі патоп. Куранёўская трагедыя 13 сакавіка 1961 года. * [http://www.profil-ua.com/allways/62/1289 ''Аляксандр Анісімаў'' .] [http://www.profil-ua.com/allways/62/1289 ''«Судны дзень» гарадскога маштабу''] * {{h|Куренівська трагедія|2012|3=Куренівська трагедія 13 березня 1961 р. у Києві: причини, обставини, наслідки. Документи і матеріали / Пад рэд. зб.: В. А. Смолій і інш. — К. : Інстытут гісторыі Украіны, 2012. — 548 з. — <nowiki>ISBN 978-966-02-6392-5</nowiki>.}} * ''Брамскі К. А.'' Куранёўская трагедыя. — К., 2011 — 26 с., 10 ілюстрацый, 1 схема. * ''Яўстаф’ева Таццяна.'' [http://www.istpravda.com.ua/research/2011/03/13/31140/ Куранёўская трагедыя. Як і чаму гэта адбылося] [Архіў 12 лістапада 2013 г. на Wayback Machine .] // Гістарычная праўда. — 2016 год. — 13 сакавіка. * ''В. О. Крупіна'' [http://www.history.org.ua/?litera&id=8099 «Ахвяр многа, а ў газетах нічога не пішуць…» (Куранёўская трагедыя 13 сакавіка 1961 г. у Кіеве)] [Архівавана 12 лістапада 2013 г. на Wayback Machine .] == Спасылкі == * [http://wek.kiev.ua/uk/Куренівська_катастрофа Куранёўская катастрофа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160923232553/http://wek.kiev.ua/uk/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0 |date=23 верасня 2016 }} [Архівавана 23 верасня 2016 г. на Wayback Machine .] * [http://tyzhden.ua/History/18640 Печаная куранёўская трагедыя] [Архівавана 17 сакавіка 2011 г. на Wayback Machine . ] // [[Український тиждень|Украінскі тыдзень]] * [http://www.archives.gov.ua/Ukr/Sections/ Куранёўская катастрофа ў Кіеве. Дакументы: ЦДАВО Украіны, ЦДАГО Украіны, ЦДЦФФФА Украіны ім. Г. З. Пшанічны, Дзяржархів, Кіеў] [недаступная спасылка з ліпеня 2019 г. ] * [https://web.archive.org/web/20130211031014/http://www.archdesignfoto.com/kurenevskaya-tragediya-1961-goda-v-kieve-podrobnoe-izlozhenie-foto.html Падрабязна пра Куранёўскую трагедыю] {{Ref-ru}} * [http://lifeglobe.net/blogs/details?id=185 Куранёўская трагедыя — Кіеўскі «Дзень Пампеі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310033803/http://lifeglobe.net/blogs/details?id=185 |date=10 сакавіка 2016 }} [Архівавана 10 сакавіка 2016 г. на Wayback Machine .] {{Ref-ru}} * [http://vilavi.ru/prot/180306/180306.shtml Артыкул пра Куранёўскую трагедыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416062929/http://vilavi.ru/prot/180306/180306.shtml |date=16 красавіка 2016 }} [Архівавана 16 красавіка 2016 г. на Wayback Machine .] {{Ref-ru}} * [http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/10/4d77d39496b8b/ «Мы прыйшлі да вас. Не мы;— яры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150601022521/http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/10/4d77d39496b8b/ |date=1 чэрвеня 2015 }} [Архівавана 1 чэрвеня 2015 г. на Wayback Machine .] {{Ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20130329045144/http://io.ua/v99ebdd6b9ecbbbb1b6d0140419b10441 Дакументальны фільм «Таямніца кіеўскага патопу» (2008 г] [https://web.archive.org/web/20130329045144/http://io.ua/v99ebdd6b9ecbbbb1b6d0140419b10441 )] * http://picturehistory.livejournal.com/257926.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020063006/http://picturehistory.livejournal.com/257926.html |date=20 кастрычніка 2016 }} [Архівавана 20 кастрычніка 2016 г. на Wayback Machine .] * {{YouTube|C10UKBqOm28|BABI YAR. CONTEXT/R02/THE FLOOD. A film by SERGEI LOZNITSA}}</img> {{ізаляваны артыкул|date=2023-01-15}} [[Катэгорыя:Падзеі 13 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 1961 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Катастрофы ва Украіне]] 06qa5f2h8vmtyaxcgyhxd0ibualy17d 0 734636 5201594 5161051 2026-09-17T20:07:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201594 wikitext text/x-wiki {{Main|Банкаўскі крызіс (2023)}} [[Файл:3003_Tasman_Drive.jpg|thumb|300px| Штаб-кватэра Silicon Valley Bank у Санта-Клары, Каліфорнія.]] [[10 сакавіка]] [[2023]] года банк {{нп3|Silicon Valley Bank||en|Silicon Valley Bank}} (SVB) зачыніўся пасля [[банкруцтва]]. Гэта найбуйнейшае банкаўскае банкруцтва з часоў крызісу [[2008]] года і другое па велічыні ў [[Гісторыя ЗША|гісторыі ЗША]]<ref>{{Cite web|url=https://nytimes.com/2023/03/10/business/silicon-valley-bank-stock.html|title=Silicon Valley Bank Fails After Run by Venture Capital Customers|date=March 10, 2023|work=[[The New York Times]]}}</ref>. == Перадгісторыя == SVB быў камерцыйным банкам, заснаваным у [[1983]] годзе са штаб-кватэрай у [[Санта-Клара (Каліфорнія)|Санта-Клары]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Да свайго краху быў 16-м па велічыні банкам у [[ЗША]]<ref name="APNewsInfo">{{Cite web |url=https://apnews.com/article/svb-fed-bonds-rates-banks-inflation-a24b28b3caeede91c76cd120aa9b7966 |title=Silicon Valley Bank is seized by US after historic failure |date=March 10, 2023 |last=Sweet |first=Ken |agency=[[Associated Press]] |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. Яго кліентамі былі кампаніі [[Airbnb]], [[Cisco]], {{нп3|Fitbit||en|Fitbit}}, [[Pinterest]] і [[Square, Inc|Block, Inc]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nbcnews.com/business/business-news/silicon-valley-bank-collapse-news-updates-rcna74384 |title=Silicon Valley Bank shutdown: How it happened and what comes next |date=March 10, 2023 |last=Wile |first=Rob |work=NBC News |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. У канцы 2010-х, калі [[стартап]]ы ў [[Крамянёвая даліна|Крамянёвай даліне]] пачалі дасягаць поспеху, SVB пачаў браць [[Аблігацыя|аблігацыі]] і захоўваў невялікую суму дэпазітаў. У адказ на ўсплёск [[Інфляцыя|інфляцыі]] {{нп3|Федэральная рэзервовая сістэма||en|Federal Reserve}} пачала павялічваць працэнтныя стаўкі, што прывяло да скарачэння фінансавання стартапаў<ref name="NYTimesBackground">{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2023/03/10/business/svb-silicon-valley-bank-explainer.html |title=Silicon Valley Bank Collapse: What We Know |date=March 10, 2023 |last=Giang |first=Vivian |work=[[The New York Times]] |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. Тыя ў сваю чаргу пачалі выводзіць сродкі, якія захоўваліся ў банку, што прывяло да недахопу капіталу. Каб кампенсаваць гэта, SVB прадаў аблігацыі са стратай у 1,8 мільярда [[Долар ЗША|долараў ЗША]]<ref name=":1">{{Cite news |last1=Son |first1=Hough |last2=Goswami |first2=Rohan |last3=Vanian |first3=Jonathan |date=March 10, 2023 |title=Here's how the second-biggest bank collapse in U.S. history happened in just 48 hours |work=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2023/03/10/silicon-valley-bank-collapse-how-it-happened.html |access-date=March 10, 2023 }}</ref>. == Ход падзей == За 2 тыдні да банкруцтва дырэктар SVB Грэгары Бекер ({{lang-en|Greg Becker}}) прадаў свае акцыі на 3,57 млн долараў<ref>[https://archive.today/20230311041154/https://www.dailymail.co.uk/news/article-11846085/CEO-Silicon-Valley-Bank-sold-3-57-million-stock-dramatic-collapse.html CEO of Silicon Valley Bank sold $3.57 million of stock before its dramatic collapse] | Daily Mail Online</ref>. За тыдзень да краху агенцтва {{нп3|Moody's Investors Service||en|Moody's Investors Service}} паведаміла SVB Financial, холдынгавай кампаніі банка, што яму пагражае паніжэнне крэдытнага рэйтынгу. [[8 сакавіка]] 2023 года прадстаўнікі SVB абвясцілі, што банк прадаў 21 міліард долараў сваіх інвестыцый, пазычыўшы яшчэ 15, і правёў экстранны продаж сваіх акцый. Аднак рэйтынг, нягледзячы на прынятыя крокі, усё ж такі быў паніжаны<ref name="unthinkable_bloomberg">{{Cite news|title=SVB Spectacularly Fails After Unthinkable Heresy Becomes Reality|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-10/svb-spectacularly-fails-after-unthinkable-heresy-becomes-reality|date=March 10, 2023}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Moody's downgrades SVB Financial (senior unsecured to Baa1 from A3); outlook negative|url=https://www.moodys.com/research/Moodys-downgrades-SVB-Financial-senior-unsecured-to-Baa1-from-A3--PR_474590|date=March 8, 2023}}</ref>. Акрамя таго, інвестары некаторых кампаній венчурнага капіталу, у тым ліку {{нп3|Фонд заснавальнікаў||en|Founders Fund}} {{нп3|Пітэр Ціль|Пітэра Ціля|en|Peter Thiel}}<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-09/founders-fund-advises-companies-to-withdraw-money-from-svb|title=Peter Thiel's Founders Fund Advises Companies to Withdraw Money From SVB|date=March 9, 2023|work=Bloomberg News}}</ref>, заклікалі стартапы забраць свае дэпазіты з банка. Кліенты знялі 42 міліарда, пакінуўшы банку адмоўнае сальда ў 958 мільёнаў<ref name="DFPI order">{{Cite web|title=In re Silicon Valley Bank: Order taking possession of property and business|url=https://dfpi.ca.gov/wp-content/uploads/sites/337/2023/03/DFPI-Orders-Silicon-Valley-Bank-03102023.pdf|date=March 10, 2023|access-date=11 сакавіка 2023|archive-date=10 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310222622/https://dfpi.ca.gov/wp-content/uploads/sites/337/2023/03/DFPI-Orders-Silicon-Valley-Bank-03102023.pdf|url-status=dead}}</ref>. У адказ цана акцый кампаніі ўпала<ref name="NYTimesInstability">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/03/09/business/silicon-valley-bank-investors-worry.html|title=Silicon Valley Bank's Financial Stability Worries Investors|date=March 8, 2023|work=[[The New York Times]]}}</ref>. Да 10 сакавіка акцыі SVB упалі амаль на 70 %, перш чым таргі былі цалкам спынены<ref name="BloombergAssess">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-03-10/us-regulators-descend-on-silicon-valley-bank-to-assess-finances|title=US Regulators Descend on Silicon Valley Bank to Assess Its Finances|date=March 10, 2023|work=Bloomberg News}}</ref>. Раніцай 10 сакавіка агенты Федэральнай рэзервовай сістэмы і {{нп3|Федэральная карпарацыя страхавання ўкладаў (ЗША)|Федэральнай карпарацыі страхавання ўкладаў|en|Federal Deposit Insurance Corporation}} (FDIC) прыбылі ў офісы SVB для ацэнкі фінансаў кампаніі<ref name="BloombergAssess"/>. Праз некалькі гадзін Дэпартамент фінансавай абароны і інавацый Каліфорніі (DFPI) выдаў загад аб завалоданні арганізацыяй<ref name="DFPI order"/> і прызначыў FDIC атрымальнікам<ref name="DFPI PR">{{Cite press release|date=March 10, 2023|title=California Financial Regulator Takes Possession of Silicon Valley Bank|url=https://dfpi.ca.gov/2023/03/10/california-financial-regulator-takes-possession-of-silicon-valley-bank/|access-date=11 сакавіка 2023|archive-date=10 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230310165147/https://dfpi.ca.gov/2023/03/10/california-financial-regulator-takes-possession-of-silicon-valley-bank/|url-status=dead}}</ref><ref name="CNNInfo">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/03/10/investing/svb-bank/index.html|title=Silicon Valley Bank collapses after failing to raise capital|date=March 10, 2023}}</ref>. FDIC адказала стварэннем нацыянальнага банка страхавання дэпазітаў, які прызначаны замест збанкрутаванай установы<ref name="FDIC PR">{{Cite press release|title=FDIC Creates a Deposit Insurance National Bank of Santa Clara to Protect Insured Depositors of Silicon Valley Bank, Santa Clara, California|date=March 10, 2023|url=https://www.fdic.gov/news/press-releases/2023/pr23016.html}}</ref>. == Наступствы == Крах SVB выклікаў рэакцыю ва ўсім тэхналагічным сектары<ref name="CNNStartups">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/03/10/tech/silicon-valley-bank-tech-panic/index.html|title=Silicon Valley Bank collapse sends tech startups scrambling|date=March 10, 2023|work=[[CNN]]}}</ref>. У заяве Камісіі па каштоўных паперах і біржам (SEC) кампанія струменевага мультымедыя {{нп3|Roku, Inc.||en|Roku, Inc.}} паказала, што каля чвэрці грашовых рэзерваў кампаніі — 487 мільёнаў долараў — належалі SVB<ref name="CNBCRoku">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2023/03/10/roku-says-26percent-cash-reserves-stuck-in-silicon-valley-bank.html|title=Roku says 26% of its cash reserves are stuck in Silicon Valley Bank|date=March 10, 2023|work=CNBC}}</ref>. Сярод іншых кампаній, якія пацярпелі ад краху, — распрацоўшчык відэагульняў {{нп3|Roblox Corporation||en|Roblox Corporation}} і відэахостынг [[Vimeo]]<ref>{{Cite news|date=March 10, 2023|title=Roku Has $487M in Cash at Failed Silicon Valley Bank|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/business/business-news/roku-roblox-silicon-valley-bank-1235348133/}}</ref>. Многія стартапы не змаглі вярнуць грошы, у выніку чаго кампаніі бралі крэдыты, каб выдаць зарплату супрацоўнікам<ref name=":0">{{Cite news|date=March 10, 2023|title=Silicon Valley Bank's Collapse Causes Start-Up Chaos|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2023/03/10/technology/silicon-valley-bank-fallout.html}}</ref>. {{нп3|Circle||en|Circle (company)}}, эмітэнт {{нп3|USD Coin||en|USD Coin}} (USDC), пацвердзіў, што банк SVB з’яўляўся адным з шасці банкаўскіх партнёраў, якія выкарыстоўваліся кампаніяй для кіравання сваімі грашовымі рэзервамі<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2023/03/10/uncertainty-stands-around-multi-billion-usdc-empire-as-issuer-circle-held-reserves-at-silicon-valley-bank/|title=Uncertainty stands around multibillion USDC empire as issuer Circle held reserves at Silicon Valley Bank|date=March 10, 2023|work=TechCrunch}}</ref>. Медыя-кампанія {{нп3|Vox Media||en|Vox Media}} таксама мела «значную канцэнтрацыю наяўных грошай» у SVB<ref name=":0" />. Y Combinator (інавацыйная праграма, якая запусціла некалькі найбуйнейшых стартапаў у свеце) заявіла, што ў сувязі з банкруцтвам парадку 30 % яе праектаў-выпускнікоў аб’явілі аб затрымцы выплат супрацоўнікам на бліжэйшыя 30 дзён<ref>{{Cite web |url=https://techau.com.au/y-combinator-ceo-says-the-svb-collapse-will-leave-30-of-their-graduates-unable-to-meet-payroll-in-30-days/ |title=Y Combinator CEO says the SVB collapse will leave 30 % of their graduates unable to meet payroll in 30 days |access-date=12 сакавіка 2023 |archive-date=11 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311181458/https://techau.com.au/y-combinator-ceo-says-the-svb-collapse-will-leave-30-of-their-graduates-unable-to-meet-payroll-in-30-days/ |url-status=dead }}</ref>. У сувязі з крахам узнікла заклапочанасць адносна стабільнасці іншых банкаў, у тым ліку {{нп3|First Republic Bank||en|First Republic Bank}} і {{нп3|Western Alliance Bancorporation||en|Western Alliance Bancorporation}}<ref>{{Cite news|last=Weil|first=Jonathan|title=First Republic Hit by Silicon Valley Bank Failure|url=https://www.wsj.com/articles/first-republic-hit-by-svb-failure-7431495e|work=The Wall Street Journal|date=March 10, 2023}}</ref>. Акцыі абедзвюх кампаній упалі пасля аб’явы аб роспуску SVB<ref name="ReutersPeers">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/finance/first-republic-western-alliance-calm-contagion-worries-svb-meltdown-2023-03-10/|title=First Republic, Western Alliance seek to calm contagion worries from SVB meltdown|date=March 10, 2023|last=Yasmin|first=Mehnaz|work=[[Reuters]]}}</ref>. Акрамя таго, цана акцый банкаў ЗША за два дні страціла агулам 100 млрд долараў, а акцыі еўрапейскіх банкаў страцілі 50<ref name="reuters_fwj">{{Cite news|last=French|first=David|date=March 10, 2023|title=Silicon Valley Bank is largest failure since financial crisis, billions stranded|url=https://www.reuters.com/business/finance/global-markets-banks-wrapup-1-2023-03-10/}}</ref>. Ізраільскія венчурныя фонды правялі экстранную нараду аб дапамозе айчынным стартапам, на мяжы спусташэння каля 500 кампаній<ref>[https://www.jewishpress.com/news/israel/silicon-valley-bank-tanked-dragging-down-500-israeli-startups/2023/03/10/ Silicon Valley Bank Tanked, Dragging Down 500 Israeli Startups] / March 10, 2023 | JewishPress.com</ref>. == Ацэнкі == Некаторыя банкаўскія эксперты лічылі, што іншыя банкі здольны заставацца стабільнымі<ref>{{Cite news|last=Lynch|first=David J.|title=Silicon Valley Bank failure raises fear of broader financial contagion|work=[[The Washington Post]]|date=March 10, 2023|url=https://www.washingtonpost.com/us-policy/2023/03/10/silicon-valley-bank-failure-financial-industry/}}</ref>. На іх думку, крах SVB наўрад ці створыць рызыку для фінансавай сістэмы ЗША<ref>{{Cite magazine |last = Daniel |first = Will |date = March 10, 2023 |title = SVB's collapse could lead to 'contagion' among regional banks—but experts say it's not a systemic risk to the entire financial system |url = https://fortune.com/2023/03/10/silicon-valey-bank-collapse-contagion-regional-banks-and-venture-capital-not-financial-system/ |magazine = Fortune |access-date = March 11, 2023 |archive-date = March 11, 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230311002619/https://fortune.com/2023/03/10/silicon-valey-bank-collapse-contagion-regional-banks-and-venture-capital-not-financial-system/ |url-status = live }}</ref>. Аднак паводле фінансавага аналітыка Дзмітрыя Галубоўскага, у ЗША пачаўся банкаўскі крызіс<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5873502 Проблемы Silicon Valley Bank расширяют географию] — Коммерсантъ</ref>. == Рэакцыя ўладаў == [[11 сакавіка]] [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] абмеркаваў крах з губернатарам Каліфорніі [[Гэвін Ньюсам|Гэвінам Ньюсамам]]<ref name="Politico Wu">{{cite news|title=Congressional briefing on Silicon Valley Bank failure postponed|first1=Nicholas|last1=Wu|first2=Sarah|last2=Ferris|work=Politico|location=Arlington County, Virginia|date=March 11, 2023|access-date=March 11, 2023|url=https://www.politico.com/news/2023/03/11/california-congress-silicon-valley-bank-failure-00086656}}</ref>. Эканамічны саветнік Белага дома {{нп3|Сесілія Роўз||en|Cecilia Rouse}} выказала ўпэўненасць ва ўстойлівасці банкаўскай сістэмы<ref>[https://www.washingtonpost.com/us-policy/2023/03/11/silicon-valley-bank-bailout-washington/ «Bailout talk roils Washington after Silicon Valley Bank’s collapse». The Washington Post. Washington, D.C. Retrieved March 11, 2023.]</ref>. [[Прэм’ер-міністр Ізраіля]] [[Біньямін Нетаньяху]] паабяцаў зрабіць крокі, каб дапамагчы ізраільскім тэхналагічным кампаніям пераадолець крызіс<ref>{{cite news|title=After SVB collapse, Netanyahu pledges steps to help Israeli tech firms ‘if needed’|work=[[The Times of Israel]]|location=Jerusalem|date=March 11, 2023|access-date=March 11, 2023| url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/after-svb-collapse-netanyahu-pledges-steps-to-help-israeli-tech-firms-if-needed/}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Каліфорніі]] [[Катэгорыя:2023 год у эканоміцы]] [[Катэгорыя:Банкі]] [[Катэгорыя:Банкруцтва]] [[Катэгорыя:Крамянёвая даліна]] [[Катэгорыя:Сакавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 сакавіка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7ee5rbhqxgwt3e3h1956ntpglh576uf 0 735068 5201858 5111602 2026-09-18T10:06:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201858 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Леў Тышкевіч''', у хрышчэнні '''Дзмітрый''' — [[Кіеўская зямля|кіеўскі]] [[баяры]]н мяжы XV—XVI стст. == Біяграфія == Сын [[Тышка Каленікавіч|Тышкі Каленікавіча]] і Ганны невядомага паходжання. У шлюбе з Феклай меў сыноў [[Іван Львовіч Тышкевіч|Скуміна (Івана)]] і Звера (Аляксандра). Першым з братоў Тышкавічаў пачаў службу [[Дваранін гаспадарскі|дваранінам]]. У 1504 годзе [[Аляксандр Ягелончык]] паслаў яго з Кракава да [[Спіс крымскіх ханаў|крымскага хана]] [[Менглі-Гірэй I|Менглі-Гірэя]], каб дамагчыся вызвалення {{нп3|Ясыр|ясыра|uk|Ясир}} і вяртання палонных дамоў, а таксама запэўніць, што «ліхіх людзей», вінаватых у рабаванні татарскіх купцоў, пакараюць<ref name="Статкевіч-Чабаганаў">{{артыкул |аўтар = Статкевіч-Чабаганаў А. |загаловак = Геталты і Тышкевічы з роду Каленікавічаў герба «Ляліва» |спасылка = http://www.rs.unibel.by/imgRS/pdf/4353.pdf |выданне = Роднае слова |год = 2011 |нумар = 7 |старонкі = 82 |access-date = 2022-02-14 |archive-date = 2022-01-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220122073200/http://www.rs.unibel.by/imgRS/pdf/4353.pdf }}</ref><ref>{{кніга|загаловак= Lietuvos Metrika. Knyga nr. 5 (1427-1506). Užrašymų knyga 5|спасылка= https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Knyha_N_005_1427-1506_vyd_2012/|адказны= parengė A. Baliulis, A. Dubonis, D. Antanavičius|месца= Vilnius|выдавецтва= Lietuvos istorijos instituto leidykla|рік= 2012|старонкі= 338-339|isbn= 978-9955-847-52-6|archive-date= 15 сакавіка 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230315123013/https://chtyvo.org.ua/authors/Lytovska_metryka/Knyha_N_005_1427-1506_vyd_2012/}}</ref>. Леў першым з Тышкевічаў перасяліўся з памежных кіеўскіх землях углыб ВКЛ, бо частка {{нп3|Вотчына (маёнтак)|вотчыны|uk|Вотчина}} была цалкам разрабавана [[Крымскія татары|татарамі]] і [[Мяцеж Глінскіх|паўстанцамі Глінскіх]], а другая — захоплена маскоўцамі. Пра гэта сведчыць гаспадарскі ліст [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 7 чэрвеня 1508 года. Узамен баярыну нададзены маёнткі [[Вялікае Мажэйкава|Мажэйкава]] і [[Дзікушкі]] ў [[Жалудок|Жалудскім]] павеце, які перад тым належалі «{{Падказка|зрадцу|здрадніку}}» {{нп3|Міхаіл Гагін|Міхаілу Гагіну|uk|Михайло Гагін}}. Аднак неўзабаве да гаспадара звярнуўся князь {{нп3|Васіль Андрэевіч Палубінскі|Васіль Палубінскі|uk|Василь Полубенський}}, якому гэтыя ж «двары» надалі раней. У выніку 14 снежня 1508 года Мажэйкава аддалі Палубенскаму&nbsp;— насуперак абяцанню не адбіраць маёнткі ў Тышкевіча, не дапамагло і ўмяшанне [[Ваяводы троцкія|троцкага ваяводы]] [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|М. Радзівіла]]<ref name="Статкевіч-Чабаганаў" /><ref>{{артыкул |аўтар = Сліўкін В. |загаловак = Старажытныя пасяленні Лідчыны. Малое Мажэйкава (цяпер Мажэйкава) |спасылка = http://pawet.net/files/l/25-26.pdf |выданне = Лідскі Летапісец |год = 2004 |нумар = 1-2 (25-26) |старонкі = 39-40 |access-date = 17 лютого 2022 |archive-date = 17 лютого 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220217091618/http://pawet.net/files/l/25-26.pdf }}</ref>. 19 студзеня 1509 года [[мінск|менскія]] [[мяшчане]] скардзіліся на Льва і іншых суседніх баяр, што яны, насуперак каралеўскаму [[Прывілей|прывілею]], не пускаюць іх у [[Бор (лес)|бор]] па дровы, збіваюць і рабуюць. Вырашэнне справы было даручана [[Кухмістр вялікі літоўскі|вялікаму кухмістру літоўскаму]], намесніку [[Скірснямуне|скерстамонскаму]] Пятру Аляхновічу<ref>РИБ.&nbsp;— СПб., 1903.&nbsp;— Т.20.&nbsp;— С. [https://runivers.ru/bookreader/book428311/#page/485/mode/1up 604] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211102101131/https://runivers.ru/bookreader/book428311/#page/485/mode/1up|date=2 листопада 2021}}</ref>. [[Файл:Лев_Тишкевич.png|міні|Фрагмент радаводу Тышкевічаў XVIII ст., Льву прыпісаны ўрад старосты [[Любэч|любецкага]].]]Як відаць з ліста {{нп3|Сямён Фёдаравіч Полаз|Сямёна Палазовіча|uk|Полоз Семен Федорович}}, Леў Тышкевіч запісаў {{нп3|Кіеўскі Пустынна-Мікольскі манастыр|кіеўскаму Пустынна-Мікольскаму манастыру|uk|Київський Пустинно-Микільський монастир}} чатырох данінікаў з маёнтка Скароднага — Паўла Шыпіла Цыгачэвіча, Паўла Міхеевіча Ражка, Іванца Маркавіча і Мышка Ільініча Семяновіча. Вядомы [[Фундацыя|фундушавы]] запіс Тышкевіча са слонімскіх {{нп3|Актавыя кнігі (гістарычныя)|актаў гродскіх|uk|Актові книги (історичні)}} ад 8 чэрвеня 1519 года пра продаж згаданаму манастыру данніка Грыцка Кіпрыянавіча з «его детьми, што жыветъ на рецце [[Славечна (рака)|Словешъни]], на імя Валъковъщыну». Аднак у адным гаспадарскім ад 24.7.1514 года Льва Тышкевіча названы ужо «нябожчыкам». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Нашчадкі Паўла і Каленіка Мішкавічаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тышкевіч Леў}} [[Катэгорыя:Тышкевічы|Тышкевічы]] hrs2onsmy1y4ep23qraw82jysmptfw7 0 737038 5201545 4683202 2026-09-17T18:43:15Z Amherst99 6180 5201545 wikitext text/x-wiki [[Файл:AbuGhraib13.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:AbuGhraib13.jpg|міні|Катаванні вязня ваеннай турмы Абу-Грэйб.]] '''Пашыраныя метады допыту''', або '''ўзмоцненыя тэхнікі допыту''' ({{Lang-en|enhanced interrogation techniques}}) — эўфемізм, які пазначае масавае прымяненне [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскімі]] сілавымі ведамствамі ([[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]], РУМА і іншымі) катаванняў у дачыненні да зняволеных у так званых [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтных турмах]], а таксама ў турмах [[Турма ў Гуантанама|Гуантанама]] і [[Абу-Грэйб (турма)|Абу-Грэйб]]<ref>{{citation|last=McCoy|first=Alfred|title=A Question of Torture: CIA Interrogation, from the Cold War to the War on Terror|publisher=Henry Holt & Co.|year=2007|pages=16–17|url=|isbn=978-0-8050-8248-7}}</ref>. Па сведчанні міжнародных праваабарончых арганізацый Human Rights First і Physicians for Human Rights<ref>{{Cite web|last=|first=|url=http://www.humanrightsfirst.org/wp-content/uploads/pdf/07801-etn-leave-no-marks.pdf|title=Leave no Marks. Enhanced Interrogation Techniques and the Risk of Criminality|publisher=Human Rights First & Physicians for Human Rights|date=August 2007|accessdate=2014-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328011851/http://www.humanrightsfirst.org/wp-content/uploads/pdf/07801-etn-leave-no-marks.pdf |archivedate=28 сакавіка 2016 |url-status=dead}}</ref>, сярод ужывальных метадаў былі катаванні вадой, збіццё, [[гіпатэрмія]], прымус да доўгачасовага знаходжання ў нязручнай позе, псіхалагічны ціск, пазбаўленне сну, [[катаванне музыкай]], сексуальныя прыніжэнні і г. д. Сярод агульнай масы вязняў ахвярамі дадзенай практыкі сталі некалькі падазраваных у сувязі з [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзеямі 11 верасня 2001 года]]. Пытанне аб законнасці і гуманнасці прымянення падобных спосабаў вядзення правасуддзя выклікала шырокі рэзананс у амерыканскім грамадстве, аднак у 2005 годзе большая частка відэаархіваў ЦРУ была знішчана<ref>{{cite news|last=Spillius|first=Alex|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/8121301/No-charges-in-CIA-tape-destroying-case.html|title=No charges in CIA tape destroying case|publisher=Telegraph|date=2010-11-09|accessdate=2013-03-31|archivedate=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709225036/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/8121301/No-charges-in-CIA-tape-destroying-case.html}}</ref><ref>{{cite news|last=Taylor|first=Peter|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-17990955|title=BBC News – 'Vomiting and screaming' in destroyed waterboarding tapes|publisher=[[BBC News]]|date=2012-05-09|accessdate=2013-03-31|archivedate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420021210/http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-17990955}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/world/10tapes.html|title=No Criminal Charges Sought Over C.I.A. Tapes|authors=MARK MAZZETTI and CHARLIE SAVAGE|date=November 9, 2010|work=[[New York Times]]|accessdate=2017-09-30|archivedate=2011-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110729221631/http://www.nytimes.com/2010/11/10/world/10tapes.html}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/politics/2010/11/09/charges-case-destroyed-cia-interrogation-tapes-justice-official-says/|title=No Charges in Case of Destroyed CIA Interrogation Tapes, Justice Official Says|publisher=[[Fox News]]|date=2010-11-09|accessdate=2013-03-31|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924135721/http://www.foxnews.com/politics/2010/11/09/charges-case-destroyed-cia-interrogation-tapes-justice-official-says/}}</ref>. Тым не менш, спецпрадстаўнік [[ААН]] Хуан Мендэс адкрыта заявіў, што катаванне вадой незаконна і амаральна, a ў 2008 годзе 56 кангрэсменаў ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] запатрабавалі незалежнага расследавання<ref>{{cite news |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2010/s3065204.htm |title=PM – UN special rapporteur says waterboarding is torture |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2010-11-12 |accessdate=2013-03-31 |archivedate=2015-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150612090916/http://www.abc.net.au/pm/content/2010/s3065204.htm }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/11/world/americas/11iht-torture.1.13632127.html?pagewanted=all|title=Congress presses interrogation issue with administration officials|author=Scott Shane|date=2008-06-11|work=[[New York Times]]|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212084203/http://www.nytimes.com/2008/06/11/world/americas/11iht-torture.1.13632127.html?pagewanted=all}}</ref><ref>{{cite news |last=Goodenough |first=Patrick |url=http://cnsnews.com/news/article/un-torture-expert-says-us-should-probe-bush-era-torture-claims-intention-prosecute |title=U.N. Torture Expert Says U.S. Should Probe Bush-Era Torture Claims With Intention to Prosecute |publisher=CNS News|date= |accessdate=2013-03-31 |archivedate=2015-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150701051638/http://cnsnews.com/news/article/un-torture-expert-says-us-should-probe-bush-era-torture-claims-intention-prosecute }}</ref><ref>{{cite news |last=Warrick |first=Joby |url=https://articles.washingtonpost.com/2008-06-08/politics/36779438_1_special-counsel-interrogation-policies-justice-department |title=Lawmakers Urge Special Counsel Probe of Harsh Interrogation Tactics |publisher=[[Washington Post]] |date=2008-06-08 |accessdate=2013-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130411081159/http://articles.washingtonpost.com/2008-06-08/politics/36779438_1_special-counsel-interrogation-policies-justice-department |archivedate=2013-04-11 |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Сакрэтныя турмы ЦРУ}} [[Катэгорыя:Катаванні зняволеных у турме Абу-Грэйб]] [[Катэгорыя:Парушэнні правоў чалавека]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў ЗША]] dc95j3xe234anst4guh99cflz2gkcbk 0 737419 5201591 5047599 2026-09-17T20:00:23Z JerzyKundrat 174 5201591 wikitext text/x-wiki '''Лін''' — шматзначны тэрмін. == Асобы == * [[Лін (Папа Рымскі)]] * [[Джэф Лін]], англійскі мультыінструменталіст * [[Дзмітрый Рыгоравіч Лін]], беларускі вучоны ў галіне фізікі * [[Дэвід Лін]], брытанскі кінарэжысёр == Тапонім == * [[Лін (акруга, Тэхас)]] * [[Лін (гара)]] == Прозвішча == Вядома [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Linn''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3511/1 Linn // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>, ''Linne''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/5764/1 Linne // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} mt40krox3gcnj0nmmngh42kqsilii5z 0 749214 5201555 5133784 2026-09-17T19:28:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201555 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cat cafe vilnius 02.jpg|міні|Кот на стале ў котакавярні «Kačių Kavinė» ў Вільні]] '''Котакавярня''' (котакафэ, кацінае кафэ) — тэматычная [[кавярня]] або прастора, галоўнай атракцыяй якой з'яўляюцца [[Кот свойскі|кошкі]], што жывуць там. Наведнікі могуць за імі назіраць і з імі гуляць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/cat-cafe|title=cat café Meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|access-date=2018-06-10}}</ref>. Кліенты звычайна плацяць за час, праведзены ў кавярні, паводле прынцыпу антыкафэ (тайм-кафэ), але ёсць і котакавярні, бліжэйшыя да традыцыйных кавярняў. Часта ў котакавярні пускаюць наведнікаў ад пэўнага ўзросту, напрыклад, дзяцей ад 6 ці ад 10 гадоў, калі дзіця ўжо навучана, як паводзіць сябе з жывёлай. == Гісторыя == Першая ў свеце котакавярня «Cat Flower Garden», адкрылася ў [[Тайбэй|Тайбэі]] ([[Тайвань]]) у 1998 годзе і з часам стала сусветным турыстычным напрамкам<ref name="bbc_20120402">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/travel/story/20120402-worldwide-weird-feline-fun-in-japans-cat-cafes|title=BBC - Travel - Feline fun in Japan's cat cafes|author=Galloway|first=Lindsey|access-date=7 January 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/56592/brief-history-cat-cafe|title=A Brief History of the Cat Café|website=Mental Floss|date=4 June 2014|access-date=7 January 2016}}</ref>. Канцэпцыя асабліва прыжылася ў [[Японія|Японіі]]<ref name="bbc_20120402" />, дзе першая котакавярня пад назвай «Neko no Jikan» («Кошчын час») адкрылася ў [[Осака|Осацы]] ў 2004 годзе<ref>{{Cite web|url=http://trendy.nikkeibp.co.jp/article/column/20080422/1009762/?rt=nocnt|title=【今回のお題】話題の「猫カフェ」に来るお客さんってどんな人たち？ - 日経トレンディネット|website=web.archive.org|date=2018-03-04|access-date=2023-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180304112208/http://trendy.nikkeibp.co.jp/article/column/20080422/1009762/?rt=nocnt|archivedate=4 сакавіка 2018|url-status=}}</ref>. З-за вялікай шчыльнасці насельніцтва многія японцы жывуць у невялікіх кватэрах або кандамініюмах, у якіх забаронены [[Свойскія жывёлы|хатнія жывёлы]]. Першае ў [[Токіа]] котакафэ пад назвай «Neko no mise» («Каціная крама») адкрылася ў 2005 годзе. Пасля гэтага ў Японіі пачаўся бум папулярнасці котакавярняў. З 2005 па 2010 год па ўсёй краіне адкрылася 79 каціных кафэ<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/read/meow-meow-meow-329-v17n2|title=Meow Meow Meow|author=Kosuga|first=Tomo|website=VICE|date=3 February 2010|access-date=7 January 2016}}</ref>. Аднак мясцовая легенда ў [[Вена|Вене]] кажа, што першая ў свеце котакавярня адкрылася менавіта там у 1912 годзе і працавала каля двух гадоў. == Котакавярні ў Беларусі == Першым беларускім котакафэ можна лічыць «Музей ката» ў [[Мінск|Мінску]]<ref>{{Cite web|url=https://catmuseum.by/|title=МУЗЕЙ КОТА|website=catmuseum.by|access-date=2023-09-26}}</ref>, які адкрыўся ў 2015 годзе ў мікрараёне [[Грушаўка (прадмесце)|Грушаўка]], а ў 2017 годзе пераехаў у цэнтр Мінска на вуліцу Інтэрнацыянальную<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/chernye-koty-ne-ischadie-ada-oni-prinosyat-udachu-kurator-muzeya-kota-o-pereezde-v-tsentr-i-klube-chernyy-kot|title=«Черные коты — не исчадие ада, они приносят удачу». Куратор «Музея кота» о переезде в центр и клубе «Черный кот»|website=Blizko.by|date=2017-05-16|access-date=2023-09-26}}</ref>. У музей бяруць жыць бяздомных катоў, лечаць іх, стэрылізуюць, а пазней іх могуць забраць дадому наведнікі. У музеі адбываюцца тэматычныя выставы, прысвечаныя катам, у інтэр'еры выкарыстоўваюцца выявы катоў. У музеі працуе зона, якая называецца котакафэ і ў якой можна пачаставацца кавай, гарбатай і салодкім<ref>{{Cite web|url=http://catcafe.by/|title=КОТОКАФЕ|website=catcafe.by|access-date=2023-09-26}}</ref>. Котакавярня «Краіна вялікіх катоў», якая спецыялізавалася на кошках пароды [[мэйн-кун]], адкрылася ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://naviny.belsat.eu/in-focus/pershaya-u-belarusi-kotakavyarnya-kraina-vyalikih-katou-chakae-gastsej/|title=Першая ў Беларусі котакавярня «Краіна вялікіх катоў» чакае гасцей|website=naviny.belsat.eu|access-date=2023-09-26|url-status=dead|archive-date=26 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926202204/https://naviny.belsat.eu/in-focus/pershaya-u-belarusi-kotakavyarnya-kraina-vyalikih-katou-chakae-gastsej/}}</ref>. Яна працавала ў фармаце антыкавярні, бо паводле беларускіх санітарных нормаў у кавярні нельга трымаць жывёлаў. У цану ўваходзіў не толькі час праведзены з катамі, але і пачастунак – гарбата ці кава з печывам. У котакавярні жыло 11 катоў, яна закрылася вясной 2020 года з-за невялікай запатрабаванасці<ref>{{Cite web|url=https://mogilevnews.by/news/03-04-2020-14-01/63318|title=Закрылось единственное в Могилеве котокафе, все мейн-куны обрели новых хозяев|website=mogilevnews.by|date=2020-04-03|access-date=26 верасня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925064114/https://mogilevnews.by/news/03-04-2020-14-01/63318|archivedate=25 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. У [[Гродна|Гродне]] першая котакавярня адкрылася ў 2022 годзе ў гістарычнай камяніцы на вуліцы Віленскай, а восенню 2023 года пачала пераезд у новае, большае памерам памяшканне. У гэтым кафэ жывуць каты, якіх знайшлі на вуліцы або якіх перадалі валанцёры. Для наведнікаў праводзяць 1,5-гадзінную экскурсію, у час якой расказваюць пра праект і лёс жывёлаў. Таксама можна выпіць гарбаты альбо кавы. Наведаць кавярню можна толькі паводле папярэдняга запісу групай не больш за пяць чалавек<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/09/15/kotakafje-grodne/|title=Гродзенскае котакафэ пераязджае. А вы наогул ведалі пра яго існаванне?|last=|website=Hrodna.life|date=2023-09-15|access-date=2023-09-26}}</ref>. Першае котакафэ ў Гомельскай вобласці адкрылася ў [[Жлобін|Жлобіне]] ў 2022 годзе. Гэта перадусім сацыяльны праекта: там жывуць былыя бяздомныя каты, а галоўная мэта ўстановы - знаходзіць новы дом для гэтых жывёлаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news254190.html|title=&quot;Котокафе&quot; в Жлобине: прибыльный бизнес или социальный проект?|website=Информационный портал|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Котакавярні ў свеце == [[Файл:Nekokaigi,_a_cat_cafe_in_Kyoto_-_March_16,_2010.jpg|міні| ''Nekokaigi'', маленькая котакавярня ў [[Кіёта]]]] === Японія === У Японіі ёсць розныя віды котакафэ. У некаторых прадстаўлены толькі пэўныя катэгорыі катоў, такія як чорныя кошкі, тоўстыя кошкі, кошкі рэдкіх парод або былыя бяздомныя кошкі. Каціныя кафэ ў Японіі павінны атрымаць ліцэнзію і выконваць нацыянальны Закон аб абыходжанні з жывёламі і іх абароне<ref>Iwata, Mamiko, [[About.com|All About]] : [http://allabout.co.jp/pet/cat/closeup/CU20100051A/ Article on 7 March 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418151349/http://allabout.co.jp/pet/cat/closeup/CU20100051A/|date=18 April 2010}} {{In lang|ja}}</ref>. У японскіх котакавярнях прытрымліваюцца строгіх правілаў забеспячэння чысціні і дабрабыту жывёл, у прыватнасці імкнучыся пераканацца, што кошкам не перашкаджае празмерная і непажаданая ўвага, напрыклад, маленькія дзеці. Кавярні таксама імкнуцца павысіць свядомасць гараджан аб праблемах, напрыклад, бадзяжных жывёл. Многія часта маюць у сябе катоў з мясцовых прытулкаў для жывёл, каб дапамагчы ім пазбавіцца страху перад людзьмі і рэкламаваць, каб ямы маглі знайсці новы дом. [[Файл:Cat cafe vilnius.jpg|міні|Кот на стале ў котакавярні «Kačių Kavinė» ў Вільні]] === Літва === Котакавярня «Kačių kavinė» адкрылася ў [[Вільнюс|Вільні]] ў кастрычніку 2014 года. Яна знаходзіцца ў цэнтры на праспекце Гедыміна, 5. Гэта адно з самых вялікіх кафэ з катамі ў свеце. Там жыве адначасова 15 катоў - усе яны ўзятыя з прытулкаў. У 2015 годзе віленская котакавярня атрымала тытул «Самай гасціннай кавярні» ў горадзе, у 2016 - патрапіла ў сусветны TOP-25 кавярняў з кошкамі<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://kaciukavine.lt/|title=Cat Cafe Vilnius – Kačių kavinė|access-date=2023-09-25}}</ref>. Віленскую котакавярню адкрылі сумесна беларусы і літоўцы. Гэта паўнавартасны аб'ект грамадскага харчавання, дзе можна з'есці абед. Пачаткова стварыць кафэ з жывёламі не дазваляла літоўскае заканадаўства, але пытанне вырашылася дзякуючы мэру Вільні. Галоўнае патрабаванне, якое кавярня выканала, гэта раздзяленне зоны падрыхтоўкі ежы ад зоны з жывёламі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2017/4/5/245928/|title=Как белорусы открыли котокафе в Вильнюсе и почему его нет в Минске|website=charter97.org|access-date=2023-09-26}}</ref>.[[Файл:Cat_Cafe_(Cat_Caffe).jpg|міні| Котакавярня ў [[Любляна|Любляне]], Славенія]] === Аўстрыя === Паводле мясцовай легенды, першая ў свеце котакавярня адкрылася ў Вене летам 1912 года і спыніла працу прыкладна праз два гады. Кажуць, што [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] быў яе пастаянным наведвальнікам на працягу 1913 года. Вядома, што кавярня спыніла працу неўзабаве пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Часткай легенды з'яўляецца гісторыя аб тым, што кавярня закрылася, бо яе патрыятычна настроены ўладальнік ахвяраваў усіх катоў фабрыцы па вырабе футравых ботаў на патрэбу вайны<ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/uk/the-oldie/20151209/282218009716840|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|website=www.pressreader.com|access-date=2023-09-26}}</ref>. У 2012 годзе ў Вене адкрылася кацінае кафэ Neko. === Польшча === «Kociarnia», першая ў [[Польшча|Польшчы]] котакавярня, адкрылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў чэрвені 2015 года, пазней пад гэтай назвай пачалі працаваць дзве котакавярні<ref>{{Cite web|url=https://www.kociakawiarniakrakow.pl/|title=Kocia Kawiarnia Kociarnia Kraków|website=www.kociakawiarniakrakow.pl|access-date=2023-09-26|archive-date=26 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926202203/https://www.kociakawiarniakrakow.pl/|url-status=dead}}</ref>. У студзені 2016 года ў [[Варшава|Варшаве]] адкрылася кавярня «Miau Café»<ref>{{Cite web|url=http://www.warsawinsider.pl/miau-cafe/|title=Miau Cafe|date=3 February 2016|publisher=Warsaw Insider|access-date=17 June 2016}}</ref>. Гэта спалучэнне класічнай кавярні і прытулка для бяздомных катоў. У меню для кліентаў ёсць веганскія прадукты<ref name="moo">{{Cite web|url=https://www.happycow.net/reviews/miau-cafe-warsaw-71466|title=Miau Cafe|website=[[HappyCow]]|access-date=17 June 2016}}</ref>. «Miau Café» змагло адкрыцца дзякуючы [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] кампаніі, якую падтрымала 1700 жыхароў Варшавы<ref>{{Cite web|url=http://www.thealternativetravelguide.com/2016/07/11/when-are-you-going-for-a-coffee-with-cats-cat-cafe-warsaw/|title=WHEN ARE YOU GOING FOR A COFFEE WITH CATS ? - CAT CAFE WARSAW|date=11 July 2016|access-date=16 November 2016}}</ref>. [[Файл:Kocia_Kawiarnia_Lublin.jpg|міні| Шыльда кавярні Mrau, Люблін, Польшча]] У 2016 годзе ў [[Люблін|Любліне]] котакавярню праз суткі пасля адкрыцця закрылі санітарныя інспектары. Гэта стала прадметам шматлікіх спрэчак у мясцовых СМІ<ref>{{Cite news|url=http://www.lublin112.pl/wojna-sanepidu-z-mrau-cafe-trwa-zadna-ze-stron-nie-poddaje-sie/|title=Wojna Sanepidu z Mrau Cafe trwa. Żadna ze stron nie poddaje się|date=2016-01-07|work=Lublin112.pl Wiadomości z Lublina i regionu. Lublin, Lubelskie, Lubelszczyzna|language=pl-PL}}</ref>. У рэшце рэшт канфлікт быў уладжаны, і кавярня застаецца адкрытай<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://lublin24.pl/wiadomosci/kocia-kawiarnia-w-lublinie-mrau-cafe-czyli-gratka-dla-kazdego-kociarza/fGPuxihfviOV2Xw0eN6m|title=Kocia kawiarnia w Lublinie - Mrau Cafe, czyli gratka dla każdego kociarza|first=Portal|last=lokalny|website=Lublin24.pl - Najszybszy portal w mieście|date=2023-01-03|access-date=2023-09-26}}</ref>. З 2022 года котакавярня Kocie Cafe працуе ў Беластоку. У ёй жывуць бяздомныя каты, якія такім чынам сацыялізуюцца і прывыкаюць да людзей, каб потым прасцей прайшоў працэс іх адаптацыі, калі яны знойдуць сабе дом і гаспадара<ref>{{Cite web|url=https://www.kobiecybialystok.pl/w-bialymstoku-powstala-kocia-kawiarnia-sprawdz-zasady-funkcjonowania-kociego-cafe/|title=W Białymstoku powstała Kocia Kawiarnia. Sprawdź zasady funkcjonowania Kociego Cafe {{!}} Kobiecy Białystok|website=www.kobiecybialystok.pl|access-date=2023-09-26}}</ref>. === Расія === У 2011 годзе ў цэнтры [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] адкрылася першае ў Еўропе і ў Расіі котакафэ «Республика Кошек», дзе жывуць 25 катоў. У 2016 годзе адкрылася другое кафэ сеткі «Республика Котов», дзе можа адначасова жыць да 40 жывёл. Гэта самая вялікая котакавярня ў Еўропе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.catsrepublic.ru/|title=Республика кошек и котов {{!}} Первое котокафе Европы в Санкт-Петербурге|website=catsrepublic|access-date=2023-09-26}}</ref>. Сярод іншых каціных кафэ ў Расіі — «Котики и люди»<ref>{{Cite web|url=https://kotocafe.ru/|title=Kotokafe "Cats and People"|website=Kotokafe|access-date=28 March 2023}}</ref> у [[Масква|Маскве]], «Мурчым» у Ніжнім Ноўгарадзе і іншыя ў Екацярынбургу, Краснаянску, Самары, Варонежы, Саратаве, Новасібірску і іншых буйных гарадах. === Украіна === Першае ва Украіне кацінае кафэ было адкрыта ў [[Чаркасы|Чаркасах]] у 2015 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.catcafe.ck.ua/|title=CatCafe in Cherkasy|website=CatCafe|access-date=28 March 2023|archive-date=28 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328062233/https://www.catcafe.ck.ua/|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэтага каціныя кавярні адкрыліся ў Львове, Чаркасах і Харкаве<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/v-cherkassah-mozhno-vypit-kofe-i-uspokoit-nervy-v-koshachey-kompanii-637364.html|title=In Cherkassy, you can drink coffee and calm your nerves in the company of a cat|website=ukraine.segodnya.ua|access-date=28 March 2023|archive-date=28 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328062228/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/v-cherkassah-mozhno-vypit-kofe-i-uspokoit-nervy-v-koshachey-kompanii-637364.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cats_and_coffee_kh/|title=КИЦІ ТА КАВА}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thedodo.com/daily-dodo/owners-of-ukrainian-cat-cafe-stay-put-and-protect-their-cats|title=Ukrainian Cat Cafe Stays Open To Care For Its 20 Residents Even During The War|first=Caitlin Jill|last=Anders|website=The Dodo|date=2022-02-28|access-date=2023-09-26}}</ref>. == Зноскі == <references /> rigtnlhexhpf7i2tg8vgztxbespk1ho 0 752319 5201777 5107272 2026-09-18T08:20:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201777 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяпук}} {{Вучоны}} '''Леанід Якаўлевіч Сцяпу́к'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне механізацыі [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. [[Доктар тэхнічных навук]] (1992), [[прафесар]] (1998). == Біяграфія == Нарадзіўся 18 лютага 1941 года ў вёсцы [[Камень (Лепельскі раён)|Камень]] [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. З 1957 года працаваў вадзіцелем у калгасе «Калгасная праўда»<ref name="ПК">[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/stsyapuk-leanid-yaka-levich Сцяпук Леанід Якаўлевіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць]</ref>. У 1965 годзе скончыў [[Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]]. Працаваў галоўным інжынерам саўгаса «Рошчына», дырэктарам саўгаса «Майскі», дырэктарам птушкафабрыкі «Калінінградская» ([[Калінінградская вобласць]] [[РСФСР]])<ref name="ПК" />. У 1967—1975 і 1978—1983 гадах працаваў у [[НПЦ НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі|Цэнтральным навукова-даследчым інстытуце механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі Нечарназёмнай зоны СССР]] у [[Мінск]]у, з 1983 года — у [[НПЦ НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі|Беларускім НДІ механізацыі сельскай гаспадаркі]] (у 1983—1998 гадах 0 намеснік дырэктара, з 1998 года — загадчык лабараторыі){{sfn|БелЭн|2002}}. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку [[Манаграфія|манагафіі]], мае звыш за 60 аўтарскіх пасведчанняў на [[Вынаходства|вынаходствы]] і [[патэнт]]аў<ref name="ПК" />. Аўтар і сааўтар навуковых прац па механізацыі і хімізацыі сельскай гаспадаркі, механізацыі працэсаў прыгатавання кармоў. Сярод апублікаванага: * Механизация получения и применение многокомпонентных сельскохозяйственных материалов / Степук, Леонид Яковлевич. — Минск: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1990. — 310 c. : ил. — ISBN 5-7860-0444-9; * Механизация процессов химизации и экология / Сцяпук Л. Я., Нагорскі І. С., Дзмітрачкоў В. П. — Мн.: Ураджай, 1993. — 271, [1] с.; * Выбор типа и обоснование параметров распределяющего устройства к штанговым машинам для внесения жидких органических удобрений (ЖОУ) / Л. Я. Степук, В. Р. Петровец, И. Л. Подшиваленко // Агропанорама. — 2004. — N 6. — С. 8—11; * Машины для применения средств химизации в земледелии : конструкция, расчет, регулировки : учебное пособие / Л. Я. Степук, В. Н. Дашков, В. Р. Петровец. ― Минск, 2006; * Машины для внесения минеральных удобрений: монография / Л. Я. Степук, В. Р. Петровец, Н. И. Дудко. — Горки: [[БДСГА|БГСХА]], 2010. — 241 с.; * Технологии и машины для внесения минеральных удобрений: монография / Л. Я. Степук, В. Р. Петровец, Н. И. Дудко. — Горки: БГСХА, 2010. — 257 с.; * Эффективность по крупицам: о виртуальном и реальном энергосбережении в сельском хозяйстве / Л. Степук // Беларуская думка. — 2009. — № 4. — С. 33—37.; * Построение машин химизации земледелия : [монография] / Л. Я. Степук, А. А. Жешко; Национальная академия наук Беларуси, РУП «Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по механизации сельского хозяйства» — Мн.: НПЦ НАН Беларуси по механизации сельского хозяйства, 2012. — 443 с. : ил., табл.; * Машины и рабочие органы для химизации земледелия: монография / Л. Я. Степук, В. Р. Петровец, Н. И. Дудко. — Горки: БГСХА, 2013. — 351 с.; * Проблема применения полужидкого навоза и ее решение / Л. Я. Степук, П. П. Бегун, А. А. Жешко // Механизация и электрификация сельского хозяйства : межведомственный тематический сборник / Национальная академия наук Беларуси, Республиканское унитарное предприятие «Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по механизации сельского хозяйства»; [редколлегия: П. П. Казакевич (главный редактор) и др.]. — Вып. 48, т. 1: в 2 т. — С. 103—109. == Узнагароды == * Нагрудны знак «Вынаходнік СССР» (1985)<ref name="ПК" />, * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2017)<ref name="НАН">[https://nasb.gov.by/rus/news/6439/ Представители НАН Беларуси удостоены государственных наград Республики Беларусь]{{ref-ru}} // Сайт [[НАНБ]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяпу́к Леанід Якаўлевіч||318—319}} == Спасылкі == * {{cite web|author = Анна Гермель|date = 2012-04-16|url = http://www.agrolive.by/faces/article276|title = Леонид Степук, доктор технических наук, профессор: «Нужно призадуматься, а что такое вообще – механизация АПК по-белорусски и какой от нее прок…»|publisher = agrolive.by|access-date = 2023-11-10|language = ru|archive-date = 10 лістапада 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20231110152926/http://www.agrolive.by/faces/article276|url-status = dead}} * [https://www.sb.by/articles/stepukovo-pole-.html Степуково поле…]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/stsyapuk-leanid-yaka-levich Сцяпук Леанід Якаўлевіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць] * [https://bypatents.com/patents/stepuk-leonid-yakovlevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231110152920/https://bypatents.com/patents/stepuk-leonid-yakovlevich |date=10 лістапада 2023 }}{{ref-ru}} * [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2016-09.pdf Известный учёный, изобретатель СССР, заведующий лабораторией РУП «НПЦ НАН Беларуси по механизации сельского хозяйства», доктор технических наук, профессор Леонид Яковлевич СТЕПУК в 2016 году отметил свой 75-летний юбилей // Изобретатель № 9 (201), 2016.]{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/881358 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231111123223/https://patentdb.ru/author/881358 |date=11 лістапада 2023 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сцяпук Леанід Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Постаці аграрнай навукі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Вучоныя СССР]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі НПЦ НАН Беларусі па механізацыі сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 48k9trbnhq8dhuq4b1vae7renotlpgr 100 753022 5201496 5200954 2026-09-17T15:52:06Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5201496 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Юльянавіч Апель|2026-09-16T06:26:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апекс|2026-09-16T06:13:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іосіфавіч Авербах|2026-09-14T09:54:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аб’ёмны аналіз|2026-09-11T09:46:13Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kaclr03zjlv1t3xeebi16c1w34y5dm1 100 753274 5201495 5200952 2026-09-17T15:51:48Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5201495 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Балбі|2026-09-17T11:31:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тары (Папуа — Новая Гвінея)|2026-09-17T02:26:17Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Паргера|2026-09-17T02:24:12Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Наматанаі|2026-09-17T02:21:51Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Маданг|2026-09-17T02:19:35Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Кундыява|2026-09-17T02:17:00Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Кокапа|2026-09-17T02:14:02Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Какода|2026-09-17T02:11:01Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Кімбэ|2026-09-17T02:08:38Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Кіета|2026-09-17T02:05:34Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Кандрыян|2026-09-17T02:02:11Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Каінанту|2026-09-17T01:58:55Z|Maksonkaa}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 93k5boo96rh77h1u8vii2qhkyz2068n 100 753287 5201492 5200947 2026-09-17T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5201492 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1617–1618)|2026-09-17T10:10:05Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|2026-09-17T08:42:21Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ксаверыя Далеўская|2026-09-16T11:21:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Далеўскі|2026-09-16T09:19:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Паўлавіч Абламейка|2026-09-16T08:09:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фларыян Даноўскі|2026-09-16T07:56:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Стаўры і Гаўры|2026-09-15T18:21:06Z|~2026-45721-58}} {{Новы артыкул|Леан Плятэр|2026-09-15T17:43:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Міхал Плятэр-Зыберк|2026-09-15T15:41:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парафія Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Мар’іна Горка)|2026-09-15T06:46:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парафія Праведнага Язэпа|2026-09-14T19:53:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2qiohftt6579w2cqbsp43om5uxjii0z 0 756180 5201646 4736878 2026-09-18T01:23:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201646 wikitext text/x-wiki {{фільм}} '''«Кібервёска»''' ({{lang-ru|Кибердеревня}}) — расійскі [[Кінафантастыка|фантастычны]] [[Кінакамедыя|камедыйны]] [[Тэлесерыял|серыял]]. Заснаваны на вірусных відэароліках рускамоўнага YouTube-канала [[Birchpunk]], створанага Сяргеем Васільевым у 2020 годзе<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2023/09/26/na-kinopoiske-vyshla-kiberderevnya-serial-vyrosshiy-iz-mema|title=На Кинопоиске вышла «Кибердеревня» — сериал, выросший из мема|author=Михаил Кабо|website=[[Meduza]]|date=2023-09-26}}</ref>. Прэм’ера адбылася 23 верасня 2023 года на платформе «[[КиноПоиск|Кинопоиск]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2023/11/27/kiberderevnia-stala-samoj-populiarnoj-komediej-goda-na-kinopoiske.html|title="Кибердеревня" стала самой популярной комедией года на Кинопоиске|author=Арина Федорова|website=Российская газета|date=2023-11-27|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2023-11-28|url-status=live}}</ref>. З 4 снежня 2023 года серыял паказваецца на тэлеканале [[ТНТ]]. Складаецца з 10 серый па 30 хвілін. «Кібервёска» стала другім самым рэйтынгавым серыялам у анлайн-кінатэатры «Кинопоиск» у 2023 годзе (пасля «[[Кароль і Шут (серыял)|Караля і Шута]]»)<ref>[https://www.kinometro.ru/news/show/name/kinopoisk_itogi2023_1412]</ref>. Праект атрымаў станоўчыя водгукі ў прэсе, у тым ліку шэраг выданняў уключыў яго ў свае спісы лепшых расійскіх серыялаў года. == Сюжэт == Будучыня. 2085 год. Двое маладых інжынераў, Мікалай Кулібін і Канстанцін Барагозін, выпрабоўваюць прыладу для перасялення розуму ў іншыя целы. Прылада не працуе як трэба, але яны вырашаюць заснаваць сумесную кампанію «Іжэўск Дайнемікс» па вытворчасці робатаў. Праходзіць некалькі дзесяцігоддзяў. Выгнаны з кампаніі Мікалай становіцца фермерам і жыве з сям’ёй на [[Марс]]е<ref name=":0"/><ref name="forbes">{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/497024-ferma-na-marse-kak-v-seriale-kiberderevna-udacno-soedinilis-roboty-i-nostal-gia|title=Ферма на Марсе: как в сериале «Кибердеревня» удачно соединились роботы и ностальгия|author=Анна Нехаева|website=[[Forbes]]}}</ref>. Канстанцін стаў мільянерам і ўзначальвае карпарацыю «Іжэўск Дайнемікс», якая ў апошні час церпіць страты. Ён вырашае пачаць распрацоўкі мінерала «недаступнасці» на Марсе, але гэтаму перашкаджае ферма яго былога партнёра. Барагозін спрабуе выжыць Кулібіна з месца здабычы. Падчас сваркі выпадкова спрацоўвае прылада перасялення розуму, і Канстанцін аказваецца ў целе робата, а ў яго целе — прымітыўны розум робата на ўзроўні маленькага дзіцяці. Не ведаючы пра гэта, супрацоўнікі «Іжэўск Дайнемікс» вязуць і цела, і прыбор. Барагозін абяцае Кулібіну пакінуць у спакоі кіберферму, калі той зможа вярнуць яму цела. Мікалай дае яму мянушку «Рабагозін». Двое былых сяброў вымушаныя дзейнічаць разам. Спрабуючы дабрацца да цела і прыбора, яны падарожнічаюць па Сонечнай сістэме, дзе кожная планета ўяўляе сабой сатырычнае абыгрыванне расійскіх рэалій: [[Плутон (карлікавая планета)|Плутон]] парадыруе шахцёрскія мястэчкі, на [[Кольцы Сатурна|кольцах]] [[Сатурн (планета)|Сатурна]] знаходзіцца гіганцкі рынак, [[Цэрэра (карлікавая планета)|Цэрэра]] паказана як мілітарызаванае грамадства, якое марнуе ўсе рэсурсы на велізарную ракету і прапагандуе, што толькі тут жывуць «нармальныя людзі». У ходзе прыгод Канстанцін у целе робата спачатку паводзіць сябе як эгаіст, але, бачачы прыклад Мікалая, пачынае паступова выпраўляцца і праяўляць характар у складаных сітуацыях. У паралельнай сюжэтнай лініі нясмелы і нерашучы намеснік Барагозіна Павел спрабуе кіраваць фірмай у сітуацыі, калі яго бос ператварыўся ў ідыёта. Паўлам псіхалагічна маніпулюе яго жонка-галаграма Галя, якая падштурхоўвае яго да рашучых дзеянняў. Дзякуючы яе радам, мужчыне ўдаецца стаць кіраўніком кампаніі, пры гэтым сама Галя становіцца ўсё больш незалежнай і хоча займець сабе фізічнае цела. Яшчэ адна паралельная сюжэтная лінія распавядае пра жонку і дачок Мікалая, якія абараняюць кіберферму ад «Іжэўск Дайнемікс» і перавабліваюць на свой бок робатаў-будаўнікоў. У фінале Мікалай і робат-Барагозін нарэшце выкрадаюць цела Канстанціна і прыбор са штаб-кватэры кампаніі, спрабуючы перасяліць яго розум назад. Аднак у апошні момант Галя зрывае іх планы і з дапамогай хітрасці сама ўсяляецца ў цела Барагозіна, захапіўшы «Іжэўск Дайнемікс». == У ролях == {| class="wikitable" border="1" !Акцёр !Персанаж |- |Сяргей Чыхачоў |''<small>фермер</small> Мікалай Кулібін'' |- |Сяргей Буруноў |''голас Рабагозіна'' |- |Рыгор Скрапкін |''Канстанцін Генадзевіч Барагозін, <small>кіраўнік «Іжэўск Дайнемікс»</small>'' |- |Вольга Жавакіна |''Надзя, <small>жонка Мікалая</small>'' |- |Маргарыта Сілаева |''Людка, <small>малодшая дачка Мікалая</small>'' |- |Улада Лукіна |''Марынка, <small>старэйшая дачка Мікалая</small>'' |- |Арцём Семакін |''Павел, <small>намеснік Барагозіна</small>'' |- |Алена Махава |''Галя, <small>галаграфічная жонка Паўла</small>'' |- |Барыс Эстрын |''Алег Варфаламеевіч, <small>кіраўнік савета дырэктараў</small>'' |- |Сяргей Фралоў |''Макар, <small>шахцёр-вынаходнік</small>'' |- |Валерыя Рэпіна |''Верачка, <small>сакратар Барагозіна</small>'' |- |Яфім Банчык |''Іваныч, <small>прараб</small>'' |- |Марыя Мікалаева |''Аня, <small>правадніца</small>'' |- |Рэнат Мухамбаеў |''Васіль, <small>картачны шулер</small>'' |- |Руслан Ягудзін |''начальнік цягніка'' |- |Кацярына Васільева і Зоя Мансурава |''маці Барагозіна'' |} == Вытворчасць == Калі выйшаў першы ролік [[Birchpunk]], камандзе паступіла досыць вялікая колькасць прапаноў на стварэнне серыяла. Але паколькі некалькі праектаў рэжысёр Сяргей Васільеў, будучы мастаком па візуальным эфектам, распрацоўваў з [[Валерый Валер’евіч Федаровіч|Валерыем Фёдаравічам]] і [[Яўген Уладзіміравіч Нікішоў|Яўгенам Нікішавым]], і ведаў іх падыход — крэатыўны, творчы, смелы — гэта заахвоціла каманду працаваць над стварэннем серыяла менавіта з імі<ref name="fontanka1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/20/72723827/|title=Создатель «Кибердеревни»: «Я за то, чтобы фантастика двигала человечество и науку вперед»|author=Алина Циопа|website=fontanka.ru|date=2023-09-20|publisher=[[Фонтанка.ру]]|access-date=2023-10-02}}</ref>. Галоўнай складанасцю было разгортванне сцэнара з кароткаметражак да доўгага праекта на некалькі серый. У каманды не было такога досведу. Падчас работы напісана парадку 50 чарнавікоў сцэнара. У стварэнні сюжэта дапамагалі вопытныя сцэнарысты — Дзмітрый Няўзораў і Мікіта Лундзін, і прадзюсары — Валерый Фёдаравіч і Яўген Нікішоў<ref name="fontanka1" />. Здымкі праходзілі ў некалькіх месцах, сярод іх: [[Камчатка]], пасёлак [[Барханы (пасёлак)|Бархан]], пасёлак [[Ключы (Камчацкі край)|Ключы]], [[Камызяк]], а таксама сяло [[Кісьва]]<ref>{{Cite web|url=https://wherefilmed.org/ru/kiberderevnya-2023/|title=Где снимали Кибердеревня, 2023|website=wherefilmed.org|access-date=2023-10-16}}</ref>{{Sfn|Актерская Курилка (26.10.2023)}}. У снежні быў анансаваны спецыяльны пераднавагодні прыквел, які выйшаў на сэрвісе «Кинопоиск» 23 снежня 2023 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.igromania.ru/news/133691/k-serialu-kiberderevnya-vyijdet-spetsialnyij-novogodnij-prikvel/|title=К сериалу «Кибердеревня» выйдет специальный новогодний приквел — Игромания|website=Igromania.ru|access-date=2023-12-18}}</ref>. == Водгукі і ацэнкі == Кінажурналіст Максім Яршоў адзначыў выдатную кампутарную графіку<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/u-nas-est-marsianin-doma-recenziya-na-serial-kiberderevnya|title=Film.ru-Рецензия на сериал Кибердеревня|author=Максим Ершов|website=Film.ru|date=2023-09-23|publisher=[[Film.ru|Фильм.ру]]|access-date=2023-09-27}}</ref>. Кінакрытык Алена Зархіна, праглядзеўшы першыя два эпізоды, дала станоўчую ацэнку серыялу, але напісала, што «судзіць аб праекце ў цэлым па двух прадстаўленым серыям складана, але здаецца, што састыкоўка арыгінальнага аўтарскай задумы і цікавасці гледачоў прайшла паспяхова»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/reviews/8329507/|title=«Кибердеревня»: Рецензия Киноафиши|author=Елена Зархина|website=kinoafisha.info|date=2023-09-19|access-date=2023-09-27|archive-date=27 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927094318/https://www.kinoafisha.info/reviews/8329507/|url-status=dead}}</ref>. На думку кінааглядальніка Алены Фаміной, у серыяла «ёсць усе шанцы ўзляцець на крылах постмадэрну і панесціся ў край народнага кіно»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/life/news/6511a1e79a79478721957db4|title=«Кибердеревня»: смотреть или нет сериал про марсианского фермера|author=Елена Фомина|date=2023-09-26|publisher=[[РБК]]|access-date=2023-09-27}}</ref>. У сваю чаргу Сяргей Яфімаў у рэцэнзіі «[[Камсамольская праўда|Камсамольскай праўдзе]]» крытыкуе серыял за сцэнарную пошласць і робіць выснову: «вульгарнае месіва, якое нічога не кажа чалавеку пра чалавека — гэта значыць гледачу пра яго самога»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/putevoditel/serialy/retsenzii/obzor-na-serial-kiberderevnya/|title=И на Марсе будут фермеры цвести: русское будущее в сериале «Кибердеревня»|author=Сергей Ефимов|website=[[Комсомольская правда]]|date=2023-09-26|access-date=2023-09-27}}</ref>. У аглядзе для выдання «Фонтанка» Мацвей Пірагоў параўнаў «Кібервёску» па духу і атмасферы з серыялам «[[Унутры Лапенкі|Унутры Лапенка]]»<ref>[https://www.fontanka.ru/2023/09/19/72722243/ Каким вышел у «Кинопоиска» сериал «Кибердеревня» по проекту birchpunk на YouTube — дата премьеры, отзыв, кого цитирует - 19 сентября 2023 - Фонтанка.Ру]</ref>. На думку крытыка Міхаіла Кабо, вобразы ў серыяле адсылаюць да фільмаў «[[Каханне і галубы]]», «[[Белае сонца пустыні]]» і «[[Кін-дза-дза!]]»<ref name=":0"/>. Таксама абыгрываецца ідэя [[Касмічны ліфт|касмічнага ліфта]]. Прысутнічаюць алюзіі на раман «[[Дзюна]]»<ref name="knife">{{Cite web|url=https://knife.media/birchpunk-village/|title=Марсианская пустыня в Астраханской области: создатель проекта Birchpunk Сергей Васильев — о сериале «Кибердеревня» и России будущего|author=Елена Кушнир|website=[[Нож (часопіс)|Нож]]|date=2023-09-22}}</ref>. Па выніках года многія расійскія выданні ўключылі «Кібервёску» ў свае спісы лепшых серыялаў 2023 года (расійскіх або ў цэлым), у тым ліку «[[Афиша (часопіс)|Афиша]]»<ref>https://daily.afisha.ru/cinema/26578-15-luchshih-rossiyskih-serialov-2023-goda/</ref>, «[[Канобу]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/articles/ot-slova-patsana-do-kiberderevni-10-luchshih-rossijskih-serialov-2023-goda-378040/|title=Лучшие российские сериалы 2023 года: топ вышедших новинок с высоким рейтингом {{!}} Канобу|website=Kanobu.ru|access-date=2024-01-07}}</ref>, «[[Кино-театр.ру]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/art/serial/7122/|title=Лучшие российские сериалы 2023 года. Выбор критиков|website=Кино-Театр.Ру|date=2023-12-25|access-date=2024-01-07}}</ref>, [[РБК (газета)|РБК]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/life/news/65858b999a79476f3d5b96d7|title=20 лучших российских сериалов 2023 года. Самые громкие премьеры|website=РБК Life|access-date=2024-01-07}}</ref> і часопіс «Тинькофф»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://journal.tinkoff.ru/list/best-series-2023/|title=Лучшие сериалы 2023 года|website=Тинькофф Журнал|date=2023-12-29|access-date=2024-01-07}}</ref>. Часопіс «[[Мир фантастики]]» назваў праект лепшым серыялам года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mirf.ru/serial/luchshie-serialy-2023-fantastika-fentezi-supergeroi/|title=Лучшие сериалы 2023 года: фантастика, фэнтези и супергерои (и лучшие российские сериалы тоже здесь!) {{!}} Сериалы {{!}} Мир фантастики и фэнтези|website=Мир фантастики и фэнтези {{!}} Мир фантастики, фэнтези, фильмов и geek-культуры|date=2024-01-04|access-date=2024-01-07}}</ref>. == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=Виртуальные миры канала Birchpunk глазами зрителей|спасылка=https://elibrary.ru/download/elibrary_49477087_41839425.pdf|год=2022|аўтар=Горшунова А.С.|мова=ru|выданне=Актуальные проблемы лингвистики и литературоведения. Сборник материалов Международной научной конференции, посвященной памяти профессора Л.А. Араевой|тып=статья в сборнике трудов конференции|месца=Москва|выдавецтва=Государственный институт русского языка имени А. С. Пушкина|книга адказны=Отв. редактор Э.М. Афанасьева|isbn=978-5-98269-279-5}} == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://kanobu.ru/articles/intervyu-s-sergeem-chihachyovyim-o-krovavom-barone-kiberderevne-i-lyubvi-k-kino-377871/|title=Сергей Чихачёв интервью: разговор о «Кибердеревне» и компьютерных играх|lang=ru|author=Карина Назарова|website=[[Канобу]]|date=2023-09-26|access-date=2023-09-27}} * {{Cite web|url=https://www.forbes.ru/forbeslife/497024-ferma-na-marse-kak-v-seriale-kiberderevna-udacno-soedinilis-roboty-i-nostal-gia|title=Ферма на Марсе: как в сериале «Кибердеревня» удачно соединились роботы и ностальгия|lang=ru|author=Анна Нехаева|website=forbes.ru|date=2023-09-25|publisher=[[Forbes]]|access-date=2023-09-28}} * {{Cite web|url=https://www.rbc.ru/life/news/650c85ec9a79471c19aa871a|title=«Это ирония». Режиссер «Кибердеревни» — о схожести проекта с реальностью.|lang=ru|author=Елена Колесова|website=RBC Life|date=2023-09-22|publisher=[[РБК]]|access-date=2023-09-28}} * {{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/19/72722243/|title=«Юпитерский централ — ветер солнечный. Каким получился сериал по хиту YouTube «Кибердеревня»|lang=ru|author=Матвей Пирогов|date=2023-09-19|publisher=[[Фонтанка.ру]]}} * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MloWNDAzAH4|title=КИБЕРДЕРЕВНЯ от Youtube до Кинопоиска • Актеры Сергей Чихачев,Валерия Репина и реж. Сергей Васильев|lang=ru|website=youtube.com|date=2023-10-26|publisher=Актерская Курилка|access-date=2023-10-29|ref=Актерская Курилка (26.10.2023)}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-09}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Расіі]] 4sila5v19s0wac7fcbldfalliq7a5ko 0 759993 5201498 4685243 2026-09-17T15:54:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201498 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад }}'''Кашэу''' ({{Lang-pt|Cacheu}}) — горад на паўночным захадзе [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]], адміністрацыйны цэнтр кантынентальнай акругі [[Кашэу (акруга)|Кашэу]]. Насельніцтва — 9849 чалавек (2008 год, ацэнка)<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-95 World Gazetteer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130510154318/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-95 |date=10 мая 2013 }}, Retrieved on June 16, 2008</ref>. == Гісторыя == Размешчаны на тэрыторыі народа папеляў. Назва мае байнукскае паходжанне: ''Caticheu'' азначае «месца, дзе мы адпачываем»<ref>Philip J. Havik, ''Silences and Soundbites: The Gendered Dynamics of Trade and Brokerage in the Pre-colonial Guinea Bissau Region'' (LIT Verlag Münster, 2004; {{ISBN|3825877094}}), p. 57, citing Cissoko, paper presentation at 5th Centenary Conference 'Cacheu, Cidade Antiga', Cacheu, 1988.</ref>. Заснаваны ў 1588 годзе<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopediaame09unkngoog/encyclopediaame09unkngoog_djvu.txt|title=The Encyclopedia Americana|publisher=New York, Chicago, The Encyclopedia American corporation|year=1918}}</ref>, Кашэу быў адным з першых еўрапейскіх каланіяльных паселішчаў у Афрыцы на поўдзень ад Сахары дзякуючы свайму стратэгічнаму становішчу на рацэ Кашэу. У Кашэу сфармавалася еўрапейскае/афраеўрапейскае насельніцтва з канца пятнаццатага стагоддзя за кошт нефармальнага паселішчы Каба-Вердыанскіх і партугальскіх гандляроў, авантурыстаў і ізгояў (lançados). Улады мацерыковай Партугаліі таксама адпраўлялі ў Кашэу дэградаду — людзей, асуджаных да высылкі за розныя правапарушэнні. На працягу большай часткі семнаццатага і васемнаццатага стагоддзяў Кашэу быў афіцыйным пунктам гандлю рабамі для партугальцаў у рэгіёне [[Верхняя Гвінея|Верхняй Гвінеі]] — месцам, дзе [[Спіс кіраўнікоў Партугаліі|партугальская карона]] імкнулася забяспечыць выплату пошлін за ўсіх рабоў, якіх вывозілі. Для палягчэння гандлю рабамі з Кашэу ў Новы Свет было створана некалькі кампаній, у тым ліку кампанія Кашэу і Рыверс і гандаль Гвінеі. Вядомыя будынкі ў Кашэу ўключаюць пабудаваны партугальцамі [[форт]] 16 стагоддзя, які адносіцца да перыяду, калі Кашэу быў цэнтрам гандлю рабамі. У цяперашні час у Кашэу дарогі ў горадзе выбрукаваны ядрамі [[Алейная пальма|алейнай пальмы]]. Іншыя славутасці горада ўключаюць [[Мангры|мангравае]] балота прыроднага парку Тарафес-дэ-Кашэу і рэгулярны рынак. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гвінеі-Бісау]] 7ra8gz0cpvqz5ak933e4iy0vdh3ngc2 0 762328 5201483 4805450 2026-09-17T15:31:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201483 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Кацярына Закрэўская''' (нар. {{ДН|19|9|1986}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. Выступала за зборную Беларусі. == Біяграфія == Выхаванка [[Баранавічы|баранавіцкага]] «[[Атланта]]». Бараніла колеры турэцкай «Анкарагюджу» і азербайджанскай «Рабіты», расійскага «Пратона», « Уфімачка-УДНТУ» і «Самраў-УДНТУ». У 2014 гадзе перайшла ў каманду румынскай «Сціінты» з Бакэў, дзе ў гэтым жа сезоне дапамагла камандзе выйграць чэмпіёнскі тытул. У ліпені 2020 года папоўніла шэрагі «[[Жамчужына Палесся|Жамчужыны Палесся]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://gomelvolley.by/2020/07/23/ekaterina-zakrevskaya-popolnila-ryady-zhemchuzhiny-polesya/ Екатерина Закревская пополнила ряды «Жемчужины Полесья»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240329131654/https://gomelvolley.by/2020/07/23/ekaterina-zakrevskaya-popolnila-ryady-zhemchuzhiny-polesya/ |date=29 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{DEFAULTSORT:Закрэўская Кацярына}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Ігракі МКС Дамброва-Гурніча (жаночы валейбол)]] m74cq6848o5nq1jxplums9txkqbinqf 0 762374 5201656 4770632 2026-09-18T03:02:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201656 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Кірыл Філіповіч Суляйкоў''' ([[14 лютага]] [[1893]] — [[23 лютага]] [[1985]]) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-маёр танкавых войск (1940). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Клімаўка (зараз [[Гомельскі раён]]). Рускі. З кастрычніка 1915 па снежань 1917 года служыў у [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]]. У сакавіку 1918 года залічыўся ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Змагаўся на Паўночна-Заходнім і Заходнім франтах [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Знаходзіўся на пасадзе камандзіра роты, памочніка камандзіра і камандзіра 15-га асобнага стралковага батальёна. Пазней камандаваў 142-м стралковым палком. У жніўні 1927 года прызначаны начальнікам аператыўнай часці штаба армянскай стралковай дывізіі. Далей быў памочнікам начальніка 1-га аддзела 1-га ўпраўлення Штаба РСЧА, начальнікам штаба 3-й механізаванай брыгады, камандзірам 29-га механізаванага палка, начальнікам аўтабранятанкавай службы 16-га стралковага корпуса, памочнікам камандзіра па страявой частцы 20-га танкавага корпуса. Удзельнічаў у [[Баі на Халхін-Голе|баях на рацэ Халхін-Гол]] і [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайне 1939—1940 гадоў]]. У апошнім выдадку — на пасадзе памочніка камандзіра 10-га танкавага корпуса. Потым узначаліў 18-ю танкавую дывізію, затым прызначаны намеснікам камандзіра 3-га механізаванага корпуса. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў на Паўночна-Заходнім фронце. За перыяд вайны быў на пасадах намесніка начальніка Галоўнага бранятанкавага ўпраўлення, намесніка камандуючага войскамі Паўночна-Заходняга фронту па БТ і MB, намесніка камандуючага 3-й гв. танкавай арміяй Бранскага фронту, камандзіра 7-га гв. танкавага корпуса, намесніка камандзіра 1-га танкавага корпуса 1-га Прыбалтыйскага фронту, камандзіра 13-га гв. стралковага корпуса 3-га Беларускага фронту. З ліпеня 1945 года прыкамандзіраваны да ваеннай акадэміі імя Фрунзэ. Працаваў старшым выкладчыкам кафедры аператыўнага мастацтва, ён жа тактычны кіраўнік вучэбнай групы асноўнага факультэта. У красавіку 1948 года стаў намеснікам начальніка асноўнага факультэта па вучэбнай рабоце, у 1949 — намеснікам па вучэбнай рабоце начальніка курсаў удасканалення камандзіраў стралковых дывізій акадэміі. У 1951 годзе сышоў у адстаўку. Памёр у [[масква|Маскве]]. == Адукацыя == Скончыў вучэбную каманду (1915), школу прапаршчыкаў (1916), Вышэйшую аб’яднаную камандную школу ў г. Смаленск (1922), Ваенную акадэмію РСЧА імя Фрунзе (1927), аператыўны факультэт пры гэтай жа Акадэміі (1935). == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], 3 [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнамі Чырвонага Сцяга]], ордэнам Кутузава 2-й ступені, медалямі. == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander5274/?static_hash=3f04640495b9e335694c7bf9518bea95v9 Сулейков Кирилл Филиппович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240329180201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander5274/?static_hash=3f04640495b9e335694c7bf9518bea95v9 |date=29 сакавіка 2024 }} * [https://bis.nlb.by/ru/documents/136917 Суляйкоў Кірыла Піліпавіч] {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі баёў на Халхін-Голе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] 6oemcjfw62mfoho6cwwctf3cz1k79c6 0 765288 5201537 4746824 2026-09-17T17:54:10Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201537 wikitext text/x-wiki {{фінансы}} '''Авуары''' (ад {{lang-fr|avoir}} — маёмасць<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.21</ref>) — грашовыя сродкі, чэкі, [[вэксаль|вэксалі]], [[акрэдытыў|акрэдытывы]], якімі праводзяць плацяжы. 2) сродкі [[банк]]а ў замежнай валюце на яго рахунках у замежных банках. 3) уклады прыватных асоб і арганізацый у банках == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фінансы]] ewmbglrvmvh0dzn85lqennmacqslbjt 0 765516 5201666 5135331 2026-09-18T05:37:53Z Autumndancer 168015 5201666 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агар}} [[Файл:Agar Plate.jpg|thumb|Агаразаванае харчавальнае асяроддзе]] '''Агар-агар''', '''Агар''' (ад {{lang-ms|agar}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.22</ref>) — сумесь [[поліцукрыды|поліцукрыдаў]] [[агароза|агарозы]] і агарапектыну, якая атрымліваецца шляхам экстрагавання з [[чырвоныя водарасці|чырвоных водарасцяў]] (''Phyllophora'', ''Gracilaria'', ''Gelidium'', ''Ceramium'' і інш.), якія растуць у [[Чорнае мора|Чорным моры]], [[Белае мора|Белым моры]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], і ўтварае ў водных растворах шчыльны халадзец. Агар з’яўляецца раслінным заменнікам [[жэлацін]]у. Формула (C₁₂H₁₈O₉)_''n''. Мае два гатункі: * вышэйшы — колер белы або светла-жоўты, дапускаецца крыху шараватае адценне; * першы — колер ад жоўтага да цёмна-жоўтага. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] fmzinbbbwbuq20iz8km9amya3cifeh4 5201667 5201666 2026-09-18T05:38:41Z Autumndancer 168015 5201667 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агар}} [[Файл:Agar Plate.jpg|thumb|Агаразаванае харчавальнае асяроддзе]] '''Агар-агар'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|1|Агар-агар|||}}</ref>, '''Агар''' (ад {{lang-ms|agar}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.22</ref>) — сумесь [[поліцукрыды|поліцукрыдаў]] [[агароза|агарозы]] і агарапектыну, якая атрымліваецца шляхам экстрагавання з [[чырвоныя водарасці|чырвоных водарасцяў]] (''Phyllophora'', ''Gracilaria'', ''Gelidium'', ''Ceramium'' і інш.), якія растуць у [[Чорнае мора|Чорным моры]], [[Белае мора|Белым моры]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], і ўтварае ў водных растворах шчыльны халадзец. Агар з’яўляецца раслінным заменнікам [[жэлацін]]у. Формула (C₁₂H₁₈O₉)_''n''. Мае два гатункі: * вышэйшы — колер белы або светла-жоўты, дапускаецца крыху шараватае адценне; * першы — колер ад жоўтага да цёмна-жоўтага. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] 1k6xcuvyxn78w6zdfglx2fbrvhjes1e 0 779565 5201617 5068162 2026-09-17T22:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201617 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 3 лістапада – 22 снежня 2018 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]] |разоў = 1 |2 месца = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] |3 месца = [[Энергія Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па валейболе 2017|2017]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па валейболе 2019|2019]] }} '''Кубак Беларусі па валейболе 2018''' — 28-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубак Беларусі]]. 22 снежня ў гомельскім спарткомплексе «Лакаматыў» у фінале розыгрышу Кубка гарнякі ў зацятым змаганні на тай-брэйку адолелі мінскі «Будаўнік» — 3:2 (19:25, 25:21, 25:20, 23:25, 19:17). == 1/8 == * 22.09.2018 [[МАПІД (валейбольны клуб)|МАПІД]] — [[Камунальнік Магілёў|Камунальнік]] 3:0 (25:18, 27:25, 25:17) == Чвэрцьфінал == * 24.11.2018 [[Барысаў-БДУФК]] — [[МАПІД (валейбольны клуб)|МАПІД]] 3:0 (25:18; 25:13; 25:21) * 03.11.2018 [[МАПІД (валейбольны клуб)|МАПІД]] — [[Барысаў-БДУФК]] 0:3 (13:25, 18:25, 23:25) * 23.11.2018 [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] — [[Легіён Абухава|Легіён]] 3:0 (25:20, 25:21, 26:24) * 03.11.2018 [[Легіён Абухава|Легіён]] — [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] 0:3 (10:25, 18:25, 22:25) == Вынікі чатырох == {{Турнір4 <!-- Паўфіналы --> ||'''[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]''' | |[[Барысаў-БДУФК]] | ||[[Энергія Гомель]]| 0(23,19,26)|'''[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]''' |3(25,25,28) <!-- Фінал --> ||'''[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]'''|3(19,25,25,23,19)|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]|2(25,21,20,25,17) <!-- 3-е месца --> ||[[Барысаў-БДУФК]] | 0(23,19,26)|'''[[Энергія Гомель]]'''|3(25,25,28) }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола] * [https://esoligorsk.by/novosti/v-soligorske/55336-vk-shakhter-vpervye-vyigral-kubok-belarusi ВК «Шахтер» впервые выиграл Кубок Беларуси!] * [https://vcminsk.com/turniry/kubok-belarusi-muzhchiny-2018/ Кубок Беларуси. Мужчины. 2018] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241229141400/https://vcminsk.com/turniry/kubok-belarusi-muzhchiny-2018/ |date=29 снежня 2024 }} * [https://gomelvolley.by/2018/12/19/final-chetyrex-kubka-belarusi-v-gomele/ «Финал четырех» Кубка Беларуси в Гомеле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241229141400/https://gomelvolley.by/2018/12/19/final-chetyrex-kubka-belarusi-v-gomele/ |date=29 снежня 2024 }} * [https://vcminsk.com/turniry/kubok-belarusi-muzhchiny-2018/ Кубок Беларуси. Мужчины. 2018] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241229141400/https://vcminsk.com/turniry/kubok-belarusi-muzhchiny-2018/ |date=29 снежня 2024 }} {{Валейбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2018 год у валейболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па валейболе]] q73deigtgjyhro6e172xc6kmx9zwwhs 0 782103 5201723 4932551 2026-09-18T07:08:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201723 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гарбацэвіч}} {{Ваенны дзеяч |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР|армія}} [[Узброеныя сілы СССР]] |гады службы = 1924—1943 |узнагароды = {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} }} '''Леанід Антонавіч Гарбацэвіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, генерал-маёр авіяцыі (1941), удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Вядомы як арганізатар авіяцыйных аперацый на [[Варонежскі фронт|Варонежскім фронце]]. == Біяграфія == === Раннія гады і пачатак шляху === Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы [[Самахвалавічы (вёска)|Самахвалавічы]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. З 1923 года працаваў у [[камсамол]]е, з верасня 1924 года — у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Скончыў Ленінградскую ваенна-тэхнічную школу ВПС (1925), Ленінградскую ваенна-тэарэтычную школу ВПС (1927), Барысаглебскую 2-ю ваенную школу лётчыкаў (1928). З 1928 года — інструктар-лётчык у [[Барысаглебск]]у<ref>{{Cite web|url=https://hrono.ru/biograf/bio_g/gorbacevichlean.php|title=Гарбацэвіч Леанід Антонавіч|lang=ru|website=hrono.ru|access-date=2025-02-04}}</ref>. === Служба ў перадваенныя гады === У 1930 годзе пераведзены ў 8-ю школу ваенных пілотаў ([[Адэса]]), дзе служыў інструктарам, камандзірам [[Звяно (тактычная адзінка)|звяна]] і атрада. У 1935—1936 гадах навучаўся ў Ліпецкай вышэйшай лётна-тактычнай школе ВПС. З 1937 года — камандзір 33-й знішчальнай авіяцыйнай брыгады ([[Хабараўск]]), з 1938 года — камандзір 20-й авіяцыйнай брыгады (2-я асобная Чырванасцяжная армія). У 1940 годзе ўзначаліў 29-ю авіяцыйную дывізію ([[Далёкаўсходні фронт]]). У лістападзе 1940 года прызначаны камандзірам 5-га авіяцыйнага корпуса. У 1941 годзе скончыў курсы ўдасканалення вышэйшага начальніцкага складу (КУВНАС) пры Ваеннай акадэміі імя [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|М. В. Фрунзэ]] і стаў начальнікам упраўлення бамбардзіровачнай авіяцыі Галоўнага ўпраўлення ВПС Чырвонай Арміі<ref>{{Кніга|аўтар=Б. Д. Долготович|загаловак=Военачальники земли белорусской: Энциклопедический справочник|год=2005|месца=Минск|выдавецтва=Белорусская энциклопедия|старонак=286|isbn=978-985-11-0321-4|мова=ru}}</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === 21 верасня 1941 года прызначаны начальнікам Упраўлення авіяцыі Галоўнага камандавання ВПС. 29 кастрычніка 1941 года атрымаў званне [[генерал-маёр]]а авіяцыі. З сакавіка 1942 года камандаваў 3-й ударнай авіяцыйнай групай стаўкі вярхоўнага галоўнага камандавання, каардынуючы дзеянні авіяцыі на [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвым фронце]]. З ліпеня 1942 года — камандзір 244-й бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі (2-я паветраная армія, Варонежскі фронт). Удзельнічаў у Варонежска-Варашылаўградскай і Данецкай абарончых аперацыях. Асабіста здзейсніў больш за 50 баявых вылетаў, арганізоўваў знішчэнне нямецкіх танкавых калон<ref>{{Cite web|url=https://www.bvvaul.ru/profiles/2510.php|title=Барысаглебскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча імя В.П. Чкалава {{!}} bvvaul.ru|lang=ru|website=www.bvvaul.ru|access-date=2025-02-04}}</ref>. === Гібель і памяць === 26 ліпеня 1942 года загінуў падчас налёту нямецкіх знішчальнікаў Me-109 на аэрадром каля вёскі Чартавіцкае (Варонежская вобласць). Пахаваны ў [[Мічурынск]]у з вайсковымі ўшанаваннямі. 4 мая 2017 года ў Мічурынску адкрыты помнік генералу<ref>{{Cite web|url=https://www.michurinsk.ru/news/society/20558.html|title=У Мічурынску ўвекавечана памяць генерал-маёра Леаніда Гарбацэвіча|lang=ru|website=www.michurinsk.ru|access-date=2025-02-04}}</ref>. === Узнагароды === * Ордэн Чырвонай Зоркі (4 кастрычніка 1941 года). * Наградная зброя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.bvvaul.ru/profiles/3405.php Барысаглебскае ВВАУЛ. Старонка выпускніка] {{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123785765/ Гарбацэвіч Леанід Антонавіч. АБД Памяць Народа]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-05}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] m97jfqw96nxvrka9n1f3cbo988xu9ga 0 784744 5201625 4953495 2026-09-17T23:08:51Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5201625 wikitext text/x-wiki '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе імя Францішка Скарыны''' ('''БІНіМ, Канада'''; {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada}}, {{lang-fr|Institut bélarussien des arts et des sciences, Canada}}; таксама {{lang-en|Francišak Skaryna Institute, Canada}}) — беларуская навуковая, асветніцкая і культурная арганізацыя ў [[Канада|Канадзе]]. Аб’ядноўвае навукоўцаў, пісьменнікаў, мастакоў і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры дзеля развіцця беларускіх даследаванняў і культуры, іх распаўсюджвання ў Беларусі, Канадзе і іншых краінах<ref name="charter">{{Cite web |lang=be |url=https://binim.org/index.php/charter-2020/ |title=CHARTER / СТАТУТ |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-18 }}</ref>. Інстытут заснаваны 17 верасня 1967 года ў [[Таронта]] як канадскі аддзел [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў ЗША]], а ў лістападзе 1968 года стаў самастойнай канадскай арганізацыяй<ref name="history2020">{{Cite web |url=https://sakavik.net/2020/04/30/%D0%BF%D1%91%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80/ |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Канада ў 1967—2019 гг. |author=Пётра Мурзёнак; Зіна Гімпелевіч |date=2020-04-30 |website=Культура. Нацыя |access-date=2026-09-18 }}</ref>. == Гісторыя == Непасрэдным штуршком да стварэння асобнай беларускай навуковай арганізацыі ў Канадзе стаў Другі кангрэс Канадыйскай асацыяцыі славістаў, які адбыўся 9—11 чэрвеня 1967 года. [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], на той час сябра БІНіМ у ЗША, выступіў там з дакладам «Беларусы і канадыйская статыстыка», прадстаўляючы [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. Паводле правілаў навуковага форуму дакладчык мусіў прадстаўляць канадскае навуковае таварыства, а не грамадскую арганізацыю, што выявіла патрэбу ў стварэнні асобнай беларускай навуковай установы ў Канадзе<ref name="history2020" />. 17 верасня 1967 года ў Беларускім рэлігійна-грамадскім цэнтры ў Таронта быў створаны канадскі аддзел БІНіМ. Яго арганізатары ўжо былі звязаны з нью-ёркскім Інстытутам. Пасля абмеркавання пытання з тагачасным кіраўніком БІНіМ у ЗША [[Вітаўт Тумаш|Вітаўтам Тумашам]] у лістападзе 1968 года было прынята рашэнне пра пераўтварэнне аддзела ў самастойны Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе; сувязі паміж дзвюма ўстановамі пры гэтым захаваліся<ref name="history2020" /><ref name="history">{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=BINiM's History / Гісторыя БІНіМ(у) |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-18 }}</ref>. Першы статут Інстытута быў прыняты 31 студзеня 1970 года<ref name="history2020" />. Першым старшынёй Інстытута стаў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, сакратаром — Алесь Грыцук. Пасля Жук-Грышкевіча ў розны час Інстытут узначальвалі даследчык беларускай гісторыі і культуры Ян Садоўскі і лекар [[Барыс Рагуля]]. У 1974 годзе старшынёй стала [[Івонка Сурвіла]], якая заставалася на гэтай пасадзе да 2002 года. У 2002—2017 гадах Інстытут узначальвала [[Зінаіда Гімпелевіч|Зіна Гімпелевіч]], з верасня 2017 года — Пётра Мурзёнак<ref name="history2020" />. Сярод актыўных сяброў Інстытута ў першыя дзесяцігоддзі былі таксама [[Кастусь Акула]], Яўхім Скурат, Янка Сурвіла, [[Раіса Жук-Грышкевіч]], Алесь Грыцук і іншыя. Дзейнасць сяброў Інстытута ахоплівала беларусазнаўчыя даследаванні, літаратуру, мастацтва, адукацыю і прадстаўленне беларускай тэматыкі ў канадскім акадэмічным асяроддзі<ref name="history2020" />. == Дзейнасць == Адной з першых буйных навуковых імпрэз сталі беларусазнаўчыя дні, праведзеныя ў 1971 годзе ва [[Універсітэт Куінс у Кінгстане|Універсітэце Куінс]] у [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстане]] пры ўдзеле Яна Садоўскага і Алеся Грыцука. Разам з навуковымі дакладамі там была арганізавана выстава твораў беларускіх мастакоў і народных майстроў<ref name="history2020" />. У 1975 годзе Янка і Івонка Сурвілы арганізавалі беларусазнаўчыя дні ва [[Універсітэт Атавы|Універсітэце Атавы]] ў супрацоўніцтве з універсітэцкай кафедрай славістыкі і канадскім Музеем чалавека. На форуме прагучала 12 дакладаў, аб’яднаных тэмай «Беларуская прысутнасць у Паўночнай Амерыцы», адначасова была адкрыта выстава беларускага народнага мастацтва. У межах імпрэзы адбыўся таксама вечар паэзіі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлі Арсенневай]], які вёў [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]]<ref name="history2020" />. Раннюю праграму Інстытута Івонка Сурвіла апісала ў дакладзе ''The Byelorussian Institute of Arts and Sciences in Canada: The Institute’s Programs and Activities'', надрукаваным у 17-м выпуску «[[Запісы БІНіМ|Запісаў БІНіМ]]» у 1983 годзе. Сярод культурных праектаў яна адзначала арганізаваную ў Таронта з нагоды 450-годдзя беларускага кнігадрукавання выставу друкаў і кніг, прысвечаную [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]]<ref name="Survilla1983">{{Cite journal |last=Survilla |first=Ivonka |title=The Byelorussian Institute of Arts and Sciences in Canada: The Institute’s Programs and Activities |journal=Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва |location=New York |issue=17 |year=1983 |pages=15—16 |url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-17 |language=en }}</ref>. У 1977 годзе Сурвілы ўдзельнічалі ў арганізацыі выставы беларускага народнага мастацтва ў Публічнай бібліятэцы Атавы, а ў 1979—1989 гадах арганізоўвалі беларускі ўдзел у штогадовым атаўскім фестывалі ''Homelands''<ref name="history2020" />. З канца 1980-х гадоў істотным напрамкам працы стаў рэгулярны ўдзел сяброў Інстытута ў канадскіх і міжнародных навуковых кангрэсах. З 1989 года беларуская тэматыка была шырэй прадстаўлена на кангрэсах Канадыйскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук і Канадыйскай асацыяцыі славістаў, а з 1990 года — таксама на форумах Амерыканскай асацыяцыі развіцця славянскіх даследаванняў, пазней перайменаванай у [[Асацыяцыя славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў|Асацыяцыю славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў]]. Да 2016 года сябры БІНіМ у Канадзе зрабілі каля 150 навуковых дакладаў на беларускую тэматыку<ref name="history2020" />. Сябры Інстытута ўдзельнічалі ў навуковых мерапрыемствах у Канадзе, ЗША і еўрапейскіх краінах, у тым ліку ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], [[Сарбона|Сарбоне]], [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім]] і [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэтах]]. Зіна Гімпелевіч і Марыя-Паўліна Сурвіла разам з іншымі даследчыкамі ўдзельнічалі ў стварэнні ў 1999 годзе паўночнаамерыканскага аб’яднання даследчыкаў Беларусі. Сябры канадыйскага БІНіМ таксама супрацоўнічалі з БІНіМ у Нью-Ёрку і іншымі беларусазнаўчымі асяродкамі Паўночнай Амерыкі<ref name="history2020" />. Звесткі пра навуковую, прафесійную і культурную дзейнасць канадыйскага Інстытута рэгулярна друкаваліся ў «Запісах БІНіМ». Акрамя справаздачы Івонкі Сурвілы ў выпуску № 17, пазнейшыя нумары змяшчалі інфармацыю пра даклады, публікацыі, выставы і іншыя дасягненні сяброў арганізацыі<ref name="history" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * [[Запісы БІНіМ]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары]] == Спасылкі == * [https://binim.org/ Афіцыйны сайт Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе] * [https://binim.org/index.php/about/binims-history/ Гісторыя БІНіМ у Канадзе] * [https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-17 «Запісы БІНіМ». № 17. Нью-Ёрк, 1983] {{Беларусазнаўства}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі інстытут}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Канады]] om7h77du2wac21o6x91uj9p70yiu4dm 0 786348 5201504 5160892 2026-09-17T16:21:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201504 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кейданскі (Кедайняйскі, Кедайненскі) раён''' ({{lang-lt|Kėdainių rajono savivaldybė}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Каўнаскі павет|Ковенскага (Каўнаскага) павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Кейданы|Кейданы (Кедайняй)]]. == Геаграфія == Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Літва|Літвы]]. У раёне знаходзіцца геаграфічны цэнтр краіны – вёска Руошчай. Мяжуе з [[Панявежыскі раён|Панявежскім]] і [[Радзвілішкіскі раён|Радвілішскім]] раёнамі на поўначы, Вількамірскім раёнам на ўсходзе, [[Янаўскі раён|Ёнаўскім]] на паўднёвым усходзе, Каўнаскім на поўдні і [[Расейнскі раён|Расейнскім]] на захадзе. Большая частка раёна размешчана ў Нявежскай нізіне. На захадзе ляжыць Усходне-Жамойцкае пласкагор’е. Самая высокая кропка ў раёне знаходзіцца ў ваколіцах горада Гудзюнай – 113 м, самая нізкая – на поўдні, на ўзбярэжжы ракі [[Нявежыс]] – 21 м. Сярэдняя тэмпература студзеня -5 °C, ліпеня +17,5 °C. Гадавая колькасць ападкаў 645—670 мм. Сталае [[Снег|снежнае]] покрыва трымаецца ў сярэднім з канца снежня да сярэдзіны сакавіка, таўшчыня складае 18 см. Унутраныя воды займаюць 4 % тэрыторыі. Прыкладна па сярэдзіне раёна з поўначы на поўдзень цячэ рака Нявежыс. Налічваецца 10 азёр і 18 сажалак. [[Глеба|Глебы]] ў асноўным лёгкасуглінкавыя, тарфяністыя з тонкім пластом. Лясістасць – каля 23,7 % (39,9 % лясоў занята [[Бяроза|бярозавымі лясамі]], 22,3 % – [[Елка|яловымі]], 13,2 % – [[Ясень|ясенымі]], 4,0 % – [[Дуб|дубровымі]]). Праз Кедайнскі раён праходзіць некалькі транспартных магістраляў рэспубліканскага значэння: чыгунка [[Вільня|Вільнюс]] — [[Шаўлі|Шаўляй]], аўтадарогі ''Via Baltica'', Ёнава — Шэдува, Арыстава — Цынкішкі, Арыстава — Укмярге. Па самай паўднёва-заходняй ускраіне праходзіць шаша Вільнюс — Клайпеда. <gallery> Файл:Lietuvos_geografinis_vidurys001.jpg|alt=Lietuvos geografinis centras|Геаграфічны цэнтр Літвы Файл:NevezioLyguma1.jpg|alt=Nevėžio žemuma šalia Kėdainių|Нявежская нізіна каля Кедайняй Файл:Josvainiai004.JPG|alt=Josvainiai|Ёсвайняй Файл:PernaravosSeniunija1.JPG|alt=Pavinkšniai|Павінкшняй </gallery> == Гісторыя == Раён утвораны [[21 чэрвеня]] [[1950]] года з 34 раёнаў былога Кедайнскага павета, 4 раёнаў былога [[Ковенскі павет (Літва)|Ковенскага павета]] і 1 раёна былога Вілейскага павета. У [[1950]]–[[1953]] гадах раён уваходзіў у Ковенскую вобласць. З [[1954]] па [[1968]] межы неадразова змяняліся. У [[1995]] годзе перападпарадкаваны [[Ковенскі павет (Літва)|Каўнаскаму павету]], створана самакіраванне Кедайнскага раёна. == Насельніцтва == Доля гарадскога насельніцтва – 48,9 %. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 38,6 чал. /км². Найбольш густанаселеныя раёны — Кейданы і яго ваколіцы, а таксама агламерацыя Дотнува. Найменш заселеная заходняя частка раёна (раёны Пернарава і Кракэс). 81,2 % насельніцтва [[Каталіцтва|католікі]], 1,2 % – [[праваслаўныя]], 0,2 % – [[стараверы]], 0,2 % – [[Лютэранства|лютэране]], 0,1 % – евангельскія рэфарматы.{{Dem|1959|58000|1970|64314|1979|67963|1989|69461|2001|65727|2007|63559|2011|54057|2014|50906|2021|46382|kolon=9|till=80000|inc=20000|incmin=5000}} === Нацыянальны склад === {| | valign="top" |На [[2011]] г. пражывала 54 057 чал.:<ref>[http://osp.stat.gov.lt/2011-m.-surasymas 2011 m. surašymo duomenys] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028155726/https://osp.stat.gov.lt/2011-m.-surasymas|date=2021-10-28}}</ref> * [[літоўцы]] – 95,78% (51 777); * [[рускія]] – 2,17% (1171); * [[палякі]] – 0,61% (329); * [[украінцы]] – 0,28% (150); * [[беларусы]] – 0,26% (139); * [[цыганы]] – 0,07% (40); * [[немцы]] – 0,03% (17); * іншыя – 0,8% (434). | valign="top" |На [[2001]] г. пражывала 65 727 чал.:<ref>{{Cite web |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1280 |title=2001 m. surašymo duomenys |access-date=13 красавіка 2025 |archive-date=13 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513054211/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1280 |url-status=dead }}</ref> * [[літоўцы]] – 95,46% (62 746); * [[рускія]] – 2,44% (1531); * [[палякі]] – 0,77% (504); * [[украінцы]] – 0,36% (236); * [[беларусы]] – 0,29% (188); * [[цыганы]] – 0,08% (51); * [[немцы]] – 0,06% (40); * іншыя – 0,66% (431). |} == Населеныя пункты == У складзе раёна знаходзяцца 11 гарадоў і 534 вёскі. Найбуйнейшыя населеныя пункты (2021): # [[Кейданы|Кедайняй]] – 23461, # Вілейнай – 1157, # Ёсвайняй – 1122, # Пеляднагяй – 909, # Вайноціскяй – 752, # Шэта – 741, # Крэкас – 649, # Дотнува – 643, # Лабунава – 608, # Акадэмія – 587. == Эканоміка == [[Файл:Lifosa_Kedainiai002.JPG|міні|250x250пкс| AB Lifosa]] Кедайняйскі раён – адзін з эканамічна моцных рэгіёнаў Літвы. Асабліва развіты хімічная і харчовая прамысловасць, сельская гаспадарка. У раёне вырабляецца 2,8 % прамысловай вытворчасці краіны (на 2005). Наладжана вытворчасць мінеральных угнаенняў, сернай і фосфарнай кіслот і іншых прадуктаў хімічнай прамысловасці (AB Lifosa), соусаў (AB Vesiga), марожанага (AB Vikeda), цукру (Nordic Sugar), кансерваў (Kėdainiai Konservai), мясных прадуктаў, збожжа (Kėdainiai Grūdai), перапрацоўка малака, выпечка хлеба і кандытарскіх вырабаў, апрацоўка скуры, металу (AB Progresas), вытворчасць сельскагаспадарчых прылад і іх частак, дрэваапрацоўка. Галоўны прамысловы цэнтр — Кейданы. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі займаюць 65,2 % плошчы раёна; склад: 93.0 % ворнай зямлі, 5,3 % [[Луг|лугоў]] і натуральных [[Паша|паш]], 1,0 % [[Сад|садоў]] і ягаднікаў (2005). 65,4 % пасеваў [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] (пераважна азімай пшаніцы), 10,3 % шматгадовых траў, 6,0 % [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]], 2,6 % [[Бульба|бульбы]], 1,2 % палявой гародніны. Раён славіцца вырошчваннем цяплічнай гародніны. Расце 17,8 % усёй літоўскай цяплічнай гародніны ([[Агурок|агуркі]], [[Тамат звычайны|памідоры]]), 17,8 % цукровых буракоў, 6,2 % палявой агародніны, 6,2 % збожжавых, 3,2 % бульбы (2004). У 2004 годзе раён выпусціў 2,8% усёй літоўскай прадукцыі жывёлагадоўлі (3,7 % [[Малако|малака]]). На 2005 года у агульным аб’ёме па краіне раён меў 3,1 % [[Свойскі бык|буйной рагатай жывёлы]], 2,4 % [[Конь свойскі|коней]], 1,8 % [[Свіння свойская|свіней]], 1,4 % [[Авечка свойская|авечак]] і коз. == Адміністрацыя == [[Файл:KedainiaiMunicipality.JPG|злева|міні|Будынак гарадской адміністрацыи, вуліца Я. Басанавічаўса, 36]] Прадстаўнічая ўлада — Савет самакіравання Кедайнскага раёна, выканаўчая ўлада — Адміністрацыя самакіравання Кедайнскага раёна. === Староствы === У Кедайняйскім раёне 11 старостваў: * Дотнаўскае староства (Дотнува), * Гудзюнскае староства (Гудзюнай), * Ёсвайняйскае староства (Ёсвайняй), * Кедайняйскае гарадское староства (Кедайняй), * Кракэўскае староства (Кракэс), * Пеляднагскае староства (Пеляднагяй), * Пернараўскае староства (Пернарава), * Сурвілішскае староства (Сурвілішкіс), * Шэтскае староства (Шэта), * Трускаўскае староства (Павярменіс), * Вілейскае староства (Вілайняй). == Установы == На 2005 год у раёне дзейнічалі 1 гімназія, 7 сярэдніх школ, 16 пачатковых, юнацкіх, мастацкіх, моўных, музычных, спартыўных школ, 7 дзіцячых садоў-школ, 2 яслі-сады, 3 дзіцячыя сады, цэнтр навучання дарослых, адукацыйны цэнтр, цэнтр адукацыі імя Ёнушаса Радвіла, дзіцячая авіяцыйная школа імя Б. Ашкініса, Інстытут сельскай гаспадаркі (пры акадэміі), 1 бальніца, 11 амбулаторна-паліклінічных устаноў, 28 урачэбных пунктаў, 4 дамы для састарэлых, 4 дзіцячыя дамы, 17 дамоў культуры, 39 бібліятэк. У старай частцы Кейдан знаходзіцца турыстычна-інфармацыйны цэнтр. Дзейнічаюць Літоўская сельскагаспадарчая кансультацыйная служба (цэнтр пры Акадэміі), Кедайнскі краязнаўчы музей (з філіяламі ў Евангелічна-рэфармаванай царкве, Мемарыяльны музей Я. Паўкштэліса, Мультыкультурны цэнтр), мемарыял М. Каткуса, музей паўстання 1863 г., калекцыя літургічнага адзення і аксесуараў ксяндза Станіславаса, музей-галерэя Яніны Манкутэ-Маркс, 4 школьныя музеі. <gallery> KedainiaGym001.JPG|[[Кейданская гімназія]] SurviliskisSchool.JPG|Школа імя В. Свірскіса ў Сурвілішках Akademija.jpg|Сельскагаспадарчы інстытут </gallery> == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Kėdainių rajono mokyklų muziejai (sud. Rytas Tamašauskas). – Kėdainiai: Spaudvita, 2008. – 48 p.: iliustr. – [[:lt:Special:BookSources/9789955637370|ISBN 978-9955-637-37-0]] == Спасылкі == * [http://www.kedainiai.lt/ Вэб-сайт муніцыпалітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070425040906/http://www.visitkedainiai.lt/index.php?23874718 |date=25 красавіка 2007 }} Archyvuota kopija * [http://www.kedainiai.info/catalog/istorija.php?language=LT Гісторыя Кедайнскага краю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928082756/http://www.kedainiai.info/catalog/istorija.php?language=LT |date=28 верасня 2007 }} Archyvuota kopija {{ВС}} [[Катэгорыя:Кедайнейскі раён]] cgf0nqt4xrh62ynz1aadlb52f2ta2et 0 787736 5201697 5192659 2026-09-18T06:33:37Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Агаленне]] у [[Агаленне горных парод]] 5192659 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:The_rocky_outcrop_of_the_Upper_Cretaceous.JPG|thumb|[[Верхні мел|Верхнемелавое]] [[Скалападобнае агаленне верхняга мелу|скалападобнае агаленне]] ва Украіне]] '''Агале́нне''' — выхад карэнных [[Горная парода|горных парод]] на зямную паверхню. Бывае натуральнага паходжання (па берагах рэк, схілах [[Яр|яроў]], [[Хрыбет (геаграфія)|хрыбтоў]]) і штучнага (у [[кар’ер]]ах, [[шахта]]х, [[шурф]]ах, {{нп3|Канава (рэльеф)|канавах|ru|Канава}}). Маюць навуковае (у [[геалогія|геалогіі]]) і практычнае (пры пошуках [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]) значэнне. На Беларусі некаторыя агаленні абвешчаны геалагічнымі [[Помнікі прыроды|помнікамі прыроды]], на асобных з іх наладжана вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (напрыклад, [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]], [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] радовішчы будаўнічага каменю). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Агаленне горных парод||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геалагічныя агаленні|*]] ljel4tprpi8pkpieot5qe94kd6t2uvq 3 787935 5201542 5197309 2026-09-17T18:28:18Z Için warum 153459 /* Наконт канфрантацыі */ 5201542 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі ўжо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) 34i32w7uutgtpjqrt0loa37ox98w9za 5201544 5201542 2026-09-17T18:30:22Z Için warum 153459 /* Наконт канфрантацыі */ 5201544 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) 744bapvmt01g1bl21a7kjlgntj96cmc 5201837 5201544 2026-09-18T09:32:41Z M.L.Bot 261 /* Наконт канфрантацыі */ Адказ 5201837 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) :::З улікам, што самі ёсць бокам у канфлікце, можа, лепей так не рабіць? Цяпер адміны няхай інтэрпрэтуюць сваё рашэнне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:32, 18 верасня 2026 (+03) 1n1qu0e37nq5txlyzczm1zr4fhzhfs2 0 788985 5201928 5005119 2026-09-18T10:56:27Z Autumndancer 168015 5201928 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Алегейні''' ({{lang-en|Allegheny River}}) — рака ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], выток ракі [[Агая (рака)|Агая]]. Даўжыня ракі — 516 км, плошча басейна — 30 300 км². Сярэдні расход вады — 559 м³/с. Алегейні пачынаецца ў [[Потэр (акруга, Пенсільванія)|акрузе Потэр]] штата Пенсільванія ([[ЗША]]), у гарах [[Апалачы]] ([[Алеганскае плато]]), на вышыні 410 метраў, паблізу возера Жын і Сускеганы; яна паварочвае спачатку на паўночны ўсход на тэрыторыю штата Нью-Ёрк, дзе яна прымае Грыет-Валі-Эрык і набліжаецца да горада [[Олеан (Нью-Ёрк)|Олеан]]; затым, выгінаючыся да паўднёвага захаду, вяртаецца ў Пенсільванію і пад [[Пітсбург]]ам злучаецца з [[Манангахіла]]й, якой яна саступае па шырыні, але пераўзыходзіць яе па колькасці вады і хуткасці цячэння; абедзве ракі разам утвараюць тут шырокую, у 540 м, раку Агая. [[Катэгорыя:Прытокі Агая]] k5coy69bb5c1q4lc2hairmaxg3enikf 0 789055 5201655 5150517 2026-09-18T02:52:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201655 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 15.8.2003 |месца нараджэння = {{МН|Калінкавічы}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]] |рост = 202 см |вага = 98 кг |пазіцыя = [[цяжкі форвард]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2025 |каманда драфта = |клуб = [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |нумар = 23 |клубы = {{спартыўная кар’ера |2018—2019|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2019—2020|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |2019|{{Арэнда}} {{сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]| |2020—2021|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]| |2021|{{Арэнда}} {{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |з 2021|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў''' (нар. {{ДН|15|8|2003}}, {{МН|Калінкавічы}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8098-palova-2024-prygazhuni-i-shakhter-soligorsk-chempiony-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ПАЛОВА-2024. «ПРЫГАЖУНІ» И «ШАХТЕР-СОЛИГОРСК» – ЧЕМПИОНЫ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР №1 г. Калінкавічы. Першы трэнер — Алег Пятровіч Андрачык<ref>[https://vk.com/wall-69350200_14695 Калинковичанин, игрок баскетбольного клуба "Минск" Кирилл Васковцов стал чемпионом II Игр стран СНГ]</ref><ref>[https://vk.com/wall-55125092_24498 В новом выпуске проекта "Первый тренер в судьбе чемпиона" история из южного города Беларуси — Калинковичей]</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Мікалай Аляксандравіч Аляксееў|Мікалая Аляксандравіча Аляксеева]]<ref>[https://sportfpb.by/upload/iblock/db9/x52nrw7735pgv26h6lq4t36br6wnng6k.pdf СОСТАВ национальной и сборных команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2024 год. Национальная команда (основной состав)]</ref>. З 2019 года выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]], рэзервовую і асноўную каманду [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]], а таксама за каманды «Мінска» па баскетболе 3х3<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/kirill-s-nami Кирилл с нами!]</ref>. Увайшоў у сімвалічную пяцёрку па выніках Кубка Беларусі-2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8668-minsk-obladatel-xxix-betera-kubka-respubliki-belarus МИНСК – ОБЛАДАТЕЛЬ XXIX BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2018—2019) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2021) зборную Беларусі. З 2025 года — гулец [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай нацыянальнай зборнай Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8492-startoval-sbor-muzhskoj-natsionalnoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu СТАРТОВАЛ СБОР МУЖСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ]</ref>. У складзе моладзевай зборнай (U-20) заваяваў сярэбраны медаль Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>, у складзе юніёрскай зборнай (U-18) па баскетболе 3х3 — бронзавы медаль Кубка свету-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/6306-muzhskaya-sbornaya-belarusi-bronzovyj-prizjor-kubka-mira-3kh3-u-18 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ - БРОНЗОВЫЙ ПРИЗЁР КУБКА МИРА 3Х3 U-18!]</ref>. У складзе моладзевай зборнай (U-20) па баскетболе 3х3 стаў чэмпіёнам [[Гульні краін СНД 2023|II гульняў краін СНД-2023]] у Мінску<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/7648-sbornye-belarusi-i-rossii-po-basketbolu-3kh3-chempiony-ii-igr-stran-sng СБОРНЫЕ БЕЛАРУСИ И РОССИИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3 – ЧЕМПИОНЫ II ИГР СТРАН СНГ]</ref>, сярэбраным прызёрам [[Гульні краін СНД 2021|I гульняў краін СНД-2021]] у Казані<ref>[https://www.belta.by/sport/view/belorusskie-basketbolisty-zavoevali-serebro-na-igrah-stran-sng-v-kazani-458598-2021/ Белорусские баскетболисты завоевали серебро на Играх стран СНГ в Казани]</ref>. == Кар’ера == * 2018—2019 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2019—2020 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2019 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2021 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2021—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2021—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * з 2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=337017 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/kirill-vaskovcov2 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Kirill-Vaskovtsov/479307 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://asbasket.ru/players/337017 Профіль на сайце asbasket.ru] * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/player/2249.html Профіль на сайце nbl.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250612082258/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/player/2249.html |date=12 чэрвеня 2025 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Васкаўцоў Кірыл Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] dc46t4gj7dvvvkg7vk4sgsjsyaoce3j 0 794005 5201620 5152222 2026-09-17T22:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201620 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2026 |назва = |удзельнікаў = 8 |гарады = 7 |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 10 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў (Брэст)]] |3 месца = [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |дублёры = |гульняў = 12 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2027|2027]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2026''' — 30-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. == Першы этап == === Першы матч === {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|8 лютага|| align=center|[[Мінск]]|| align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА (Мінск)]]'''||align=center|37:31|| align=right| [[ГК Гомель|Гомель]] |- |align=center|8 лютага|| align=center|[[Гродна]]|| align=right| [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] ||align=center|33:37|| align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]''' |- |align=center|7 лютага|| align=center|[[Брэст|Брест]] || align=right| МАГК ([[Дзяржынск]]) ||align=center|24:32|| align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў (Брэст)]]''' |- |align=center|8 лютага|| align=center|[[Орша]] || align=right| [[ГК МАЗ-Орша|МАЗ-Орша]] ||align=center|26:34|| align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' |} === Другі матч === {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|14 лютага|| align=center|[[Гомель]]|| align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Гомель|Гомель]]'''||align=center|34:24|| align=right| [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА (Мінск)]] |- |align=center|14 лютага|| align=center|[[Магілёў]]||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]''' ||align=center|28:17|| align=right| [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- |align=center|8 лютага|| align=center|[[Брэст|Брест]] || align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў (Брэст)]]'''||align=center|29:27|| align=right| МАГК ([[Дзяржынск]]) |- |align=center|14 лютага|| align=center|[[Мінск]] || align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' ||align=center|41:20|| align=right| [[ГК МАЗ-Орша|МАЗ-Орша]] |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 2 мая || align=center|[[Гомель]]||align=right|[[ГК Гомель|Гомель]]||align=center|'''28:39''' || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' |- |align=center| 2 мая || align=center|[[Магілёў]]|| align=right|[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]||align=center|'''26:29''' || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]''' |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 3 мая || align=center|[[Магілёў]]|| align=right|[[ГК Гомель|Гомель]] ||align=center|'''27:31''' || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]''' |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 3 мая || align=center|[[Магілёў]]||align=right|[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] ||align=center|'''31:32''' || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://gorodnichanka.by/sostoyalas-zherebevka-rozygrysha-betera-kubka-respubliki-belarus/ Состоялась жеребьевка розыгрыша Betera Кубка Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка}} * [https://meshkovbrest.by/betera-kubok-belarusi-2025/26/ BETERA Кубок Беларуси 2025/26] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260520061204/https://meshkovbrest.by/betera-kubok-belarusi-2025/26/ |date=20 мая 2026 }} {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2026 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2026]] gq2xsnbkbdyk30vupyta8dqldh5o5fj 0 794447 5201819 5054092 2026-09-18T08:57:50Z Autumndancer 168015 5201819 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{НП}} '''Бервік-апан-Туід''' ({{IPAc-en|audio=En-uk-BerwickUponTweed.ogg|ˈ|b|ɛr|ᵻ|k}} ''<small>BEH-rik</small>''), часам вядомы як '''Бервік-ан-Туід''' або проста '''Бервік''', — горад і [[Грамада (Англія)|грамада]] ў [[Нартамберленд|Нартумберлендзе]], Англія, размешчаны за 2,5 мілях (4 км) на поўдзень ад [[Англа-шатландская мяжа|англа-шатландскай мяжы]], і самы паўночны горад у Англіі. Паводле [[Перапіс насельніцтва Злучанага Каралеўства 2011 года|перапісу насельніцтва Злучанага Каралеўства 2011 года]] насельніцтва Бервіка складала 12 043 чалавекі. Горад знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы ў вусці [[Туід|ракі Туід]], за 90 км на паўднёвы ўсход ад [[Эдынбург|Эдынбурга]], за 105 км на поўнач ад [[Ньюкасл-эпон-Тайн|Ньюкасла-апон-Тайн]] і за 555 км на поўнач ад [[Лондан]]а. Адзіны ў сваім родзе для Англіі, горад знаходзіцца крыху далей на поўнач, чым сталіца [[Данія|Даніі]] [[Капенгаген]] і паўднёвая мяжа [[Швецыя|Швецыі]], што знаходзіцца далей на ўсход ад [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]], з якім межыруе Бервік. Бервік быў заснаваны як [[Англасаксы|англасаксонскае]] паселішча ў [[Нартумбрыя|Каралеўстве Нартумбрыя]], якое было далучана да Англіі ў 10-м стагоддзі. У 2008 годзе была створана [[Грамада (Англія)|грамада]] і гарадскі савет, якія аб'ядналі супольнасці Бервіка, [[Спітал, Нартумберленд|Спітала]] і [[Твідмут|Твідмута]]. Гэта самая паўночная грамада ў Англіі. Больш за 400 гадоў гэты раён быў цэнтрам гістарычных памежных войнаў паміж каралеўствамі [[Каралеўства Англія|Англія]] і [[Шатландскае каралеўства|Шатландыя]], і некалькі разоў валоданне Бервікам пераходзіла з рук у рукі паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. Апошні раз ён перайшоў пад уладу Англіі, калі Рычард Глостэрскі (пазней кароль [[Рычард III]]) вярнуў яго ў 1482 годзе. І па сённяшні дзень многія жыхары Бервіка адчуваюць цесную сувязь са Шатландыяй. Футбольны клуб «Бервік Рэйнджэрс» і рэгбійны клуб «Бервік» гуляюць у шатландскіх лігах. [[Файл:Berwick Advertiser, Marygate - geograph.org.uk - 7667963.jpg|міні|Мэрыгэйт]] Бервік застаецца традыцыйным [[Гандлёвае мястэчка|гандлёвым мястэчкам]] і таксама мае некалькі значных архітэктурных славутасцей, у прыватнасці свае сярэднявечныя гарадскія сцены, гарадскую ратушу ў стылі барока, элізіянскія валы і найстарэйшыя ў Брытаніі казармы, пабудаваныя Нікаласам Хоксмурам (1717–1721) для Упраўлення ўзбраенняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] iw8p26fz0dna8ipwqi60q92xzkidssh 5201820 5201819 2026-09-18T08:58:08Z Autumndancer 168015 5201820 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{НП}} '''Бервік-апан-Туід''' ({{IPAc-en|audio=En-uk-BerwickUponTweed.ogg|ˈ|b|ɛr|ᵻ|k}} ''<small>BEH-rik</small>''), часам вядомы як '''Бервік-ан-Туід''' або проста '''Бервік''', — горад і [[Грамада (Англія)|грамада]] ў [[Нартамберленд|Нартумберлендзе]], Англія, размешчаны за 2,5 мілі (4 км) на поўдзень ад [[Англа-шатландская мяжа|англа-шатландскай мяжы]], і самы паўночны горад у Англіі. Паводле [[Перапіс насельніцтва Злучанага Каралеўства 2011 года|перапісу насельніцтва Злучанага Каралеўства 2011 года]] насельніцтва Бервіка складала 12 043 чалавекі. Горад знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы ў вусці [[Туід|ракі Туід]], за 90 км на паўднёвы ўсход ад [[Эдынбург|Эдынбурга]], за 105 км на поўнач ад [[Ньюкасл-эпон-Тайн|Ньюкасла-апон-Тайн]] і за 555 км на поўнач ад [[Лондан]]а. Адзіны ў сваім родзе для Англіі, горад знаходзіцца крыху далей на поўнач, чым сталіца [[Данія|Даніі]] [[Капенгаген]] і паўднёвая мяжа [[Швецыя|Швецыі]], што знаходзіцца далей на ўсход ад [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]], з якім межыруе Бервік. Бервік быў заснаваны як [[Англасаксы|англасаксонскае]] паселішча ў [[Нартумбрыя|Каралеўстве Нартумбрыя]], якое было далучана да Англіі ў 10-м стагоддзі. У 2008 годзе была створана [[Грамада (Англія)|грамада]] і гарадскі савет, якія аб'ядналі супольнасці Бервіка, [[Спітал, Нартумберленд|Спітала]] і [[Твідмут|Твідмута]]. Гэта самая паўночная грамада ў Англіі. Больш за 400 гадоў гэты раён быў цэнтрам гістарычных памежных войнаў паміж каралеўствамі [[Каралеўства Англія|Англія]] і [[Шатландскае каралеўства|Шатландыя]], і некалькі разоў валоданне Бервікам пераходзіла з рук у рукі паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. Апошні раз ён перайшоў пад уладу Англіі, калі Рычард Глостэрскі (пазней кароль [[Рычард III]]) вярнуў яго ў 1482 годзе. І па сённяшні дзень многія жыхары Бервіка адчуваюць цесную сувязь са Шатландыяй. Футбольны клуб «Бервік Рэйнджэрс» і рэгбійны клуб «Бервік» гуляюць у шатландскіх лігах. [[Файл:Berwick Advertiser, Marygate - geograph.org.uk - 7667963.jpg|міні|Мэрыгэйт]] Бервік застаецца традыцыйным [[Гандлёвае мястэчка|гандлёвым мястэчкам]] і таксама мае некалькі значных архітэктурных славутасцей, у прыватнасці свае сярэднявечныя гарадскія сцены, гарадскую ратушу ў стылі барока, элізіянскія валы і найстарэйшыя ў Брытаніі казармы, пабудаваныя Нікаласам Хоксмурам (1717–1721) для Упраўлення ўзбраенняў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] hlofhmlyukii4302zc7mi04mfrzprai 0 802476 5201523 5186284 2026-09-17T17:12:57Z DBatura 73587 /* Ліпень */ 5201523 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія== === Студзень === * 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.<ref>{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}</ref> * 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref> У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.<ref>{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}</ref> Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. * 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове<ref>{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}</ref>. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}</ref> * 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.<ref>{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}</ref> * 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.<ref>{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}</ref> Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the "Popular Front" in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}</ref> * 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309295}}</ref>. * 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}</ref> * 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}</ref> САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}</ref> * 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}</ref>. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}</ref>. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}</ref> * 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.<ref name="zaima">{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}</ref>. * 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Люты=== * 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}</ref> Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}</ref> Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}</ref> * 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}</ref> УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}</ref> * 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}</ref> * 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> * 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Сакавік === * 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}</ref> Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.<ref name="africanews"/> * 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане<ref name="africanews"/>. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}</ref>, забіўшы сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.<ref name="africanews">{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}</ref> * 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref>. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду<ref>{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}</ref>. * 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.<ref>{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}</ref> УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}</ref> * 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур<ref>{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}</ref>. * 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.<ref>{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}</ref> * 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.<ref>{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}</ref> * 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.<ref>{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.<ref>{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук <ref>{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}</ref> * 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.<ref>{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. ===Красавік === * 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн<ref>{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. <ref>{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.<ref>{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.<ref>{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.<ref>{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.<ref>{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.<ref>{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}</ref> * 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.<ref>{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> * 27 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.<ref>{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}</ref> * 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Май === * 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}</ref> * 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}</ref> Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.<ref>{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref> * 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.<ref>{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref> * 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.<ref>{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.<ref name="may25"/> * 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.<ref name="may25">{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.<ref>{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref> Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> ===Чэрвень=== * 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}</ref><ref name="kubum">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref>. * 4 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> * 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.<ref name="hamrat"/> * 6 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.<ref name="hamrat">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}</ref> * 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref>. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}</ref> * 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб’ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.<ref>{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}</ref> * 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.<ref>{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}</ref> * 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.<ref>{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}</ref> * 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 20 чэрвеня — САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.<ref>{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}</ref> Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду<ref>{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}</ref>, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}</ref>. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.<ref name="ST6-22-26">{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref> * 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref>. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba">{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}</ref> * 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba"/> * 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}</ref> Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.<ref name="Dabanga28-6-2026">{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}</ref> Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. * 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}</ref> Тым часам АСАД абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.<ref>{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}</ref> * 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Ліпень=== * 1 ліпеня — ААН паведаміла, што ў выніку атакі беспілотніка паблізу Тандалці быў пашкоджаны грузавік з гуманітарнай дапамогай, які рухаўся ў Паўднёвы Кардафан, у выніку чаго было знішчана 50 тон гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web |date=2026-07-02 |title=UN says Sudan drone strike destroyed 50 tonnes of humanitarian aid |url=https://sudantribune.com/article/315772 |access-date=2026-07-02 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 2 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі дальнабойны беспілотнік FH-95 над Тандалці<ref>{{Cite web |date=2026-07-02 |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/315769 |access-date=2026-07-02 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Адначасна прыхільнікі Бурхана і групоўка АСАД адбілі Гара Мун, размешчаны за 70 км ад Генейны<ref>{{cite web |title=Sudan’s army closes in on RSF stronghold in West Darfur |url=https://www.newarab.com/news/sudans-army-closes-rsf-stronghold-west-darfur |website=The New Arab }}</ref>. * 5 ліпеня — САП атакавалі вёскі народа загава Карбура, Арува, Ад-Марахік, Курбія, Абу-Лейха і Ана-Баджы ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2026-07-05 |title=RSF attacks on Darfur villages kill civilians, spark mass flight to Chad |url=https://sudantribune.com/article/315896 |access-date=2026-07-07 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 7 ліпеня — у выніку ўдараў беспілотнікаў па грамадзянскіх аўтамабілях на тэрыторыі Паўночнага Кардафана, кантраляванай САП, загінулі 15 чалавек, у тым ліку пяць жанчын<ref>{{Cite web |title=Sudan drone strikes on vehicles kill 15 civilians: Rights group |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/1263/572421/World/War-in-Sudan/Sudan-drone-strikes-on-vehicles-kill--civilians-Ri.aspx |access-date=2026-07-07 |website=Ahram Online}}</ref>. У выніку яшчэ аднаго ўдару беспілотніка ў Далангу загінулі двое дзяцей і некалькі чалавек атрымалі раненні<ref>{{Cite web |date=2026-07-03 |title=Two children killed in South Kordofan drone strike amid mounting humanitarian calls |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-children-killed-in-south-kordofan-drone-strike-amid-mounting-humanitarian-calls |access-date=2026-07-07 |website=Radio Dabanga }}</ref>. Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі кітайскі беспілотнік FH-95 над Паўночным Кардафанам<ref>{{Cite web |date=2026-07-07 |title=Sudanese army says it shot down FH-95 drone in North Kordofan |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-says-it-shot-down-fh-95-drone-in-north-kordofan/3989337 |access-date=2026-07-07 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. * 8 ліпеня — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Курмук<ref>{{Cite web |date=2026-07-08 |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |access-date=2026-07-08 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 10 ліпеня — баевікі Дагала захапілі Кульбус<ref>{{Cite web |date=2026-07-10 |title=RSF regains control of strategic West Darfur town after army pullback |url=https://sudantribune.com/article/316076 |access-date=2026-07-11 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 13 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі стратэгічны беспілотнік FH-95 кітайскай вытворчасці на паўночны захад ад Эль-Абейда.<ref>{{Cite web |date=2026-07-13 |title=Sudan Army Shoots Down Advanced Chinese Drone Near El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/316181 |access-date=2026-07-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 ліпеня — урадавыя войскі абвясцілі, што 13-я брыгада 4-й пяхотнай дывізіі і падраздзяленне спецыяльных аперацый адбілі Фашфун у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudan army captures Fashfoun area from RSF |url=https://en.yenisafak.com/world/sudan-army-captures-fashfoun-area-from-rsf-3720818 |access-date=2026-07-14 |website=Yeni Şafak}}</ref>. Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. * 16 ліпеня — Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> * 20 ліпеня — [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> * 22 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка з Судана пацярпелі некалькі мірных жыхароў ў Ціне-Джагарабе (Чад)<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=Drone attack from Sudan injures civilians in eastern Chad, official says |url=https://sudantribune.com/article/316499 |access-date=2026-07-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. [[ЮНІСЕФ]] паведаміў, што ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Аль-Рахадзе ў Паўночным Дарфуры загінулі шэсць чалавек, у тым ліку двое дзяцей, і 26 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=Drone strike on Sudan market kills, injures over 30, including children: UNICEF |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/drone-strike-on-sudan-market-kills-injures-over-30-including-children-unicef/4006227 |access-date=2026-07-22 |website=Anadolu}}</ref> * 23 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка УСС пацярпела група перамешчаных асоб у Бадыі ў Блакітным Ніле.<ref>{{Cite web |date=2026-07-23 |title=Sudanese army drone strike kills civilians in Blue Nile, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/316532 |access-date=2026-07-25 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 ліпеня — у выніку атакі Сіл аператыўнай падтрымкі ў Бурбуры ў Паўночным Кардафане загінулі 15 чалавек і яшчэ сямёра атрымалі раненні. Адначасна баевікі ўдарылі дронамі па некалькіх водазаправачных станцыях ва Ум-Набаку і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{Cite web |date=2026-07-24 |title=RSF Attack Kills 15 Civilians in Sudan's North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316572 |access-date=2026-07-25 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 25 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка па аўтамабілі ва Ум-Дарабе ў Паўночным Кардафане загінулі два чалавекі.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-07-28 |title=Air strikes kill dozens of civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316727 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Са слоў губернатара Дарфура [[Міні Мінаві]], урадавыя войскі адбілі Бару, Ум-Гарфу, Ум-Саялу і Джабру-эль-Шэйх.<ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/rsf-attack-kills-4-in-sudan-s-north-kordofan-doctors-network/4021493|title=RSF attack kills 4 in Sudan’s North Kordofan: Doctors network|author1=Adel Abdel Rahim|author2=Sahin Demir|work=[[Anadolu Ajansi]]|date=7 August 2026|access-date=9 August 2026}}</ref><ref>{{cite web | title=مني اركو مناوي Mini Arko Minawi حاكم اقليم دارفور Governor of Darfur Region | website=Facebook | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0yercp7rGBu8Cp36VmqZ6LQRTLYV2yTQjgfdemCHWyD7roEhQq3yCMd8Zj84YcD85l&id=100070152996071 | access-date=2026-08-09}}</ref> * 26 ліпеня — у Аль-Шаатуце ў Паўночным Кардафане беспілотнік атакаваў калодзеж, медыцынскі цэнтр і школу, а ў Ад-Бадры пры авіяўдары па палівазапраўшчыку загінулі і пацярпелі дзясяткі мірных жыхароў.<ref name=":2" /> * 27 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі аб поўным кантролі над шашой Хартум — Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-07-27 |title=Sudan’s army claims control of major highway linking Khartoum and el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/27/sudans-army-claims-control-of-major-highway-linking-khartoum-and-el-obeid |access-date=2026-07-27 |website=Al Jazeera |language=en-US}}</ref> * 28 ліпеня — прыхільнікі Дагала атакавалі Аль-Джамаму ў Паўночным Кардафане.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-07-29 |title=RSF launches retaliatory attacks on North Kordofan civilians |url=https://sudantribune.com/article/316794 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 ліпеня — урадавая авіяцыя разгарнула бамбардзіроўкі Заходняга і Паўночнага Кардафана<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Sudanese Army Launches Heavy Airstrikes on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316827 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. ===Жнівень=== * 2 жніўня — у ходзе ўдара ўрадавага дрона па раёне Кабкабія, Паўночны Дарфур, загінула 37 чалавек. Сярод ахвяр былі некалькі палявых камандзіраў САП і правадыры племя Рызейгат.<ref>{{Cite web |date=2026-08-02 |title=At least 37 killed in drone strike on North Darfur court, sources say |url=https://sudantribune.com/article/316935 |access-date=2026-08-02 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 4 жніўня — войскі Дагала заявілі, што захапілі Бір-Салібу ў Заходнім Дарфуры. Падчас баёў за горал быў забіты брыгадны генерал мяцежнікаў Махдзі Джэбель Мун<ref>{{Cite web |date=2026-08-04 |title=RSF claims capture of Bir Saliba in West Darfur |url=https://darfur24.com/en/2026/08/04/rsf-claims-capture-of-bir-saliba-in-west-darfur/ |access-date=2026-08-05 |website=Darfur24 News Website |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-04 |title= RSF field commander killed in Darfur clashes with Sudanese allied forces |url=https://sudantribune.com/article/317039 |access-date=2026-08-05 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 7 жніўня — у выніку рэйду мяцежнікаў на Аль-Тамід, недалёка ад Эль-Абейда, загінулі пяць чалавек і некалькі атрымалі раненні. 54-я брыгада УСС збіла беспілотнік-камікадзэ САП, нацэлены на ваенныя пазіцыі каля Даланга.<ref>{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Sudanese army repels RSF drone attack in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/317129 |access-date=2026-08-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 8 жніўня — войскі Бурхана заявілі, што адбілі спробу праціўніка акружыць Бір-Салібу ў Заходнім Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Sudanese army allies repel RSF attack in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/317171 |access-date=2026-08-08 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Баевікі аль-Хілу атакавалі вёскі атора ў Каудзе і выкраў чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]»<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 11 жніўня — атрады Дагала і аль-Хілу пачалі сумеснае наступленне на Гейсан, як мяркуецца, з тэрыторыі Эфіопіі. САП заявілі, што захапілі горад і нанеслі цяжкія страты сілам праціўніка.<ref>{{Cite web |date=2026-08-11 |title=RSF and SPLM-N launch attack on Sudan's Geisan town |url=https://sudantribune.com/article/317261 |access-date=2026-08-11 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-11 |title=Sudan paramilitary launches fresh attack near Ethiopian border |url=https://arab.news/ge7fc |access-date=2026-08-11 |website=Arab News PK |language=en}}</ref> * 12 жніўня — САП нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду, Атбары, Амдурмане і паўночным Хартуме, пры гэтым большасць нападаў была адбітая УСС.<ref>{{Cite web |date=2026-08-12 |title=Sudan army repels RSF drone attacks on key cities |url=https://sudantribune.com/article/317305 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У Эль-Абейдзе два чалавекі загінулі і восем атрымалі раненні,<ref>{{Cite news |date=12 August 2026 |title=RSF renews assault on Sudan's al-Obeid as drones strike capital, witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/africa/rsf-renews-assault-sudans-al-obeid-drones-strike-capital-witnesses-say-2026-08-12/ |access-date=13 August 2026 |work=Reuters}}</ref> таксама быў нанесены ўдар па воданапорнай станцыі.<ref>{{Cite web |date=2026-08-12 |title=Over 20 killed in Blue Nile clashes as fresh violence triggers mass displacement across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/317325 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 13 жніўня — некалькі дронаў баевікоў збітыя над Амдурманам..<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudanese Army Repels RSF Drone Attacks on Khartoum for Second Day |url=https://sudantribune.com/article/317334 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> УСС і АСАД адбілі атаку САП на Джэбрат-Эль-Шэйх, забіўшы дзясяткі байцоў і захапіўшы ў палон ячшэ 60.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudan Army Repels Major RSF Attack on Jabrat al-Shaikh |url=https://sudantribune.com/article/317338 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Таксама паведамлялася пра баі ў Бары.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Paramilitary launches drones, ground attacks across Sudan |url=https://arab.news/n8yba |access-date=2026-08-13 |website=Arab News |language=en}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі ўзялі Курмук.<ref>{{Cite web |title=Sudan army says RSF advance on key town bordering Ethiopia |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/13/sudan-army-says-rsf-advance-on-key-town-bordering-ethiopia |access-date=2026-08-14|agency=Agence France Presse|work=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan's RSF says it captured key town near Ethiopian and South Sudan borders |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/08/13/sudans-rsf-says-it-captured-key-town-near-ethiopian-and-south-sudan-borders/ |access-date=2026-08-13 |website=The National |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Амбуру ў Паўночным Дарфуры, а таксама пра паланенне 291 байца САП у Аль-Дабе.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudan says 21 RSF commanders, 270 fighters defect to army |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudan-says-21-rsf-commanders-270-fighters-defect-to-army/4026551 |access-date=2026-08-13 |website=Anadolu}}</ref> * 14 жніўня — паблізу Эль-Абейда адбыліся жорсткія сутыкненні.<ref>{{Cite news |date=14 August 2026 |title=Sudanese army, RSF clash around North Kordofan capital El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/317390 |access-date=14 August 2026 |work=Sudan Tribune}}</ref> * 15 жніўня — паведамляецца, што баевікі Дагала забілі двух членаў племені Месірыя і паранілі яшчэ аднаго ў Паўночнай Абіі<ref>{{Cite web |date=2026-08-18 |title=RSF elements allegedly kill 2 Misseriya tribesmen in Abyei |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-elements-allegedly-kill-2-misseriya-tribesmen-in-abyei |access-date=2026-08-18 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}</ref>. * 17 жніўня — прыхільнікі ўрада Бурхана заявілі, што збілі варожы БПЛА над Джурэйджыхам і яшчэ адзін над Барай<ref>{{Cite web |last=Addamah |first=Steven |title=Sudan Army Shoots Down Two RSF Drones in North Kordofan |url=https://medafricatimes.com/46729-sudan-army-shoots-down-two-rsf-drones-in-north-kordofan.html |access-date=2026-08-18 |website=Medafrica Times |language=en-US}}</ref> * 19 жніўня — у Аль-Дабе група з 300 байцоў САП на чале з брыгадным генералам Мусай Хамісінам перайшла на бок урадавых войск.<ref>{{Cite web |date=2026-08-19 |title=Fresh RSF unit defects to Sudanese army amid outrage over Darfur war crimes |url=https://sudantribune.com/article/317648 |access-date=2026-08-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 20 жніўня — баевікі аль-Хілу адваявалі Кауду ў баевікоў атора<ref>{{Cite web |date=2026-08-20 |title=Sudan Rebel Faction Retakes Stronghold Kauda After Clan Clashes |url=https://sudantribune.com/article/317666 |access-date=2026-08-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У выніку нападаў САП у Ум-Дарэйсе і Аль-Шакле ў Паўночным Кардафане загінулі шэсць мірных жыхароў, а больш за 1000 чалавек былі вымушаныя пакінуць свае дамы і перасяліцца ў Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-08-20 |title=Sudan paramilitary attacks displace hundreds near El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/317681 |access-date=2026-08-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 жніўня — чадскія ваенныя абвінавацілі суданскі бок у нанясенні удараў беспілотнікамі па калоне ў Энэды-Эст<ref>{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Chad accuses Sudanese military of strike on convoy inside its territory |url=https://sudantribune.com/article/317768 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, што ўрадавыя войскі адмаўлялі<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudan rejects US criticism over Chad strikes, points to drone attacks from Ethiopia |url=https://sudantribune.com/article/317984 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Узброеныя сілы Судана заявілі, што атакавалі калону баевікоў недалёка ад лівійскай мяжы, знішчыўшы 49 аўтамабіляў і захапіўшы 70 байцоў арміі Дагала, пры гэтым страціўшы чатырох сваіх байцоў<ref>{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Sudanese joint force says it destroyed RSF convoy near Libyan border |url=https://sudantribune.com/article/317787 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Пад Курмукам збіты эфіопскі беспілотнік Baykar Bayraktar Akinci.<ref>{{Cite web |date=2026-08-24 |title=Sudan’s Akıncı Reportedly Downs Rival Akıncı From Ethiopia |url=https://defencesecurityasia.com/en/sudan-downs-akinci-drone-ethiopia-blue-nile/ |access-date=2026-08-24 |website=Defence Security Asia |language=en-GB}}</ref> * 24 жніўня — дроны УСС атакавалі пазіцыі САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-08-24 |title=Drone strikes hit Sudan's Nyala after cargo plane arrival |url=https://sudantribune.com/article/317809 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 25 жніўня — баевікі аль-Хілу здзейснілі масавае забойства ў вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{Cite web |title=Dozens killed in rebel attacks on Sudan’s Kordofan, medical group says |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/26/dozens-killed-in-rebel-attacks-on-sudans-kordofan-medical-group-says |access-date=2026-08-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> * 27 жніўня — урадавыя сілы заявілі, што збілі беспілотнік з Эфіопіі над Саркамам у Блакітным Ніле.<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudanese army says it downed drone crossing from Ethiopia |url=https://sudantribune.com/article/317947 |access-date=2026-08-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Пазней яны заявілі, што адбілі наступленне баевікоў у Аль-Келі ў тым жа штаце, забіўшы і захапіўшы дзясяткі байцоў.<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudan army repels RSF attack in Blue Nile, local official says |url=https://sudantribune.com/article/317979 |access-date=2026-08-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Апалчэнцы АСАД заявілі, што 265 байцоў з фракцыі, саюзнай САП, уключаючы 15 афіцэраў, перайшлі на бок урада<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudanese armed movement says 265 fighters defect from rival pro-RSF faction |url=https://sudantribune.com/article/317990 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Чад абвінаваціў УСС у нанясенні ўдару па паліўным рынку, паблізу мяжы Чада і Судана, у выніку якога загінулі 12 чалавек і яшчэ сямёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |title=Chad accuses Sudan of air strike near shared border that killed 12 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/28/chad-accuses-sudan-of-deadly-air-strike-near-shared-border |access-date=2026-08-28 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Таксама УСС абвінавацілі ў нанясенні ўдару беспілотнікам па рынку Адэконг у Заходнім Дарфуры, у выніку якога загінулі і атрымалі раненні дзясяткі людзей, у тым ліку грамадзяне Чада.<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=SAF accused of deadly market strike, fighting intensifies in Kordofan and Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-accused-of-deadly-market-strike-fighting-intensifies-in-kordofan-and-blue-nile |access-date=2026-08-28 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. * 28 жніўня — паўстанцы заявілі, што захапілі базы у Бакоры і Суркуме ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=RSF says it seized two Sudanese army bases in Blue Nile state |url=https://sudantribune.com/article/318007 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Тым часам УСС заявілі, што адбілі наступленне баевікоў у Фазоглі<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Sudan army says repels joint rebel assault on Blue Nile to |url=https://sudantribune.com/article/318020 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 29 жніўня — у выніку нападу баевікоў на Аль-Каа і Аль-Кавакіты ў Паўночным Кардафане загінулі пяць мірных жыхароў, а 3000 чалавек былі вымушаныя пакінуць свае дамы<ref>{{Cite web |date=2026-08-30 |title=Sudan doctors' group accuses RSF of killing 5 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/318063 |access-date=2026-08-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 31 жніўня — каля 200 байцоў САП перайшлі на бок УСС у Амдурмане.<ref>{{Cite web |date=2026-08-31 |title=About 200 fighters defect from Sudan's RSF to army, state media says |url=https://sudantribune.com/article/318103 |access-date=2026-08-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] jntvqs5nqc7b3jebmiiejtjhxp1g0tk 0 803390 5201823 5191818 2026-09-18T09:01:52Z BasiliusNorr 164739 /* Роды */ вікіфікацыя 5201823 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. [[Файл:Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg|міні|справа|300пкс|Рэчыцкі павет у складзе Мінскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага]] == Гісторыя == Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыцкае староства|Рэчыцкае]], [[Прапойскае староства|Прапойскае]], [[Гомельскае староства|Гомельскае]], [[Чачэрскае староства|Чачэрскае]], [[Бабруйскае староства|Бабруйскае]] і [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскае]] старосцтвы<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] (да 1793)<ref name="nasevich"/>. Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. [[Файл:Rečyca. Рэчыца (A. Westerveld, 1651).jpg|міні|злева|300пкс|Рэчыца ў 1651 годзе. Малюнак Абрагама ван Вестэрфельда]]Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)<ref name="halubovich"/>. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. [[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]<ref name="matsuk2015">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}</ref>. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: больш за палову [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] павета ў гэты час было сарвана<ref name="matsuk2019">{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}}</ref>. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдзіцкіх, Дзерналовічаў і Фашчаў, антырадзівілаўская — на Кельчэўскіх і [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]»). У [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. супрацьстаянне стала адкрытым: на перадканвакацыйным сойміку 6 лютага ў [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]], а 27 лютага радзівілаўцы атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 г. мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]. Інструкцыі рэчыцкім паслам патрабавалі абароны аўтаноміі ВКЛ, абмежавання павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў і захавання [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыйскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == Асноўнымі формамі шляхецкага самакіравання ў Рэчыцкім павеце былі [[соймік]]і, выбарныя павятовыя ўрады і шляхецкія суды. Праз соймікі шляхта выбірала паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм Рэчы Паспалітай]], дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], вызначала пазіцыю павета па дзяржаўных і мясцовых пытаннях і давала паслам інструкцыі. === Соймікі === [[Файл:Szlachta in costumes of the Voivodeships of the Polish-Lithuanian Commonwealth.PNG|міні|злева|330пкс|Шляхта ў ваяводскіх мундзірах Рэчы Паспалітай. Ананімны жывапіс XVIII ст. (Нацыянальны музей у Кракаве). Над намётам — сцягі з Арлом і [[Пагоня|Пагоняй]]]] Соймікі рэчыцкай шляхты збіраліся не ў цэнтры павета, а ў [[Рагачоў|Рагачове]]: сярод паветаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі Рэчыцкі быў у гэтым выключэннем<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}}</ref>. Пасяджэнні адбываліся ў царкве на рагачоўскім замку: шляхта, якая пратэставала супраць грамнічнага сойміка 1751 г., сцвярджала, што прыбыла «да замкавай рагачоўскай царквы, дзе заўжды соймікі адбываліся»; тое ж вядома і пра соймік 1706 г. Такім чынам рэчыцкія соймікі праходзілі ва ўніяцкай царкве — іншага павета ВКЛ з такім месцам пасяджэнняў не вядома. Пратэстацыі супраць соймікаў 1756 і 1762 гг. кажуць ужо пра «соймікавую шопу» і «соймікавую ізбу», значыць да 1756 г. на замку быў пабудаваны спецыяльны соймікавы будынак<ref name="matsuk2016"/>. Паводле прызначэння сярод соймікаў вылучаліся грамнічныя (дэпутацкія), на якіх выбіралі дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], пасольскія — для выбараў паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм]], рэляцыйныя — для справаздач паслоў, а таксама гаспадарчыя і элекцыйныя<ref name="matsuk2016"/>. У 1735—1763 гг. у Рагачове прайшло 29 грамнічных соймікаў, з якіх 17 было сарвана — адна з найбольшых лічбаў сярод паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. У 1776—1792 гг. на соймікі з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а ў сойміку 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы ўдзельнічаў 171 абывацель.<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref> На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы барацьбы за трон паміж прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; ён таксама праходзіў у замкавай царкве. Пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з удзелам людзей магнатаў Красінскіх.<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref> Пастановай сойма 1776 г., пацверджанай сеймам 1780 г., для шляхты кожнага ваяводства і павета былі ўведзены [[Ваяводскі мундзір|ваяводскія мундзіры]], у якіх належала з'яўляцца на сойміках і соймах. Менскае ваяводства атрымала кармазінавы [[кунтуш]] пры гранатавых [[жупан]]е і вылогах, а Рэчыцкі павет — той жа кунтуш, але з белымі жупанам і вылогамі.<ref name="kascium">{{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}}</ref> === Магнацкія кліентэлы === У часы панавання [[Аўгуст III|Аўгуста III]] моцны ўплыў на шляхту Рэчыцкага павета мелі два [[магнат]]скія роды — [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]; свой уплыў на мясцовую шляхту мелі і [[Чартарыйскія]], часткай групоўкі якіх («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]») Сапегі працяглы час былі<ref name="matsuk2016"/>. Радзівілаўскую групоўку ў павеце ўзначальваў рэчыцкі гродскі стараста [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]]; да яе належалі роды [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]], [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскіх]], Фашчаў і Дзерналовічаў. Прыхільнікамі Сапегаў і «Фаміліі» былі {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскія|ru|Келчевские}}, [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкія]], Прушаноўскія, Хлявінскія, Скарабагатыя і Францішак Ракіцкі<ref name="matsuk2016"/>. Моц Сапегаў у павеце грунтавалася на іх значных тутэйшых уладаннях — [[Новы Быхаў|Новым Быхаве]], [[Лоеў|Лоеве]] і іншых; менавіта з гэтых уладанняў фінансавалася шляхта на сойміках у Рагачове. Так, на соймік 1742 г. Сапегі выдалі Хлявінскаму і Макоўскаму 300 злотых. Кліентура дзейнічала і за межамі павета: нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі і ашмянскі войскі Францішак Ракіцкі выконвалі даручэнні сваіх магнацкіх патронаў — адпаведна Радзівілаў і Сапегаў — на сойміках іншых паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. Паводле складу паслоў, абраных на сойміках у Рагачове, А. Мацук вылучае кола родаў, якія складалі мясцовую шляхецкую эліту павета: Халецкія, Кельчэўскія, Прушаноўскія, Вішчынскія, Юдзіцкія, Фашчы і Дзерналовічы. Пасламі на соймы Рэчы Паспалітай абіраліся, з нязначнымі агаворкамі, выключна прадстаўнікі гэтых родаў; найбольшую колькасць разоў — па тры — рэчыцкі войскі Міхал Даніэль Кельчэўскі, рэчыцкі войскі Ігнат Прушаноўскі і нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі<ref name="matsuk2016"/>. Гэтае кола злучалі не толькі магнацкія патранаты, але і шлюбы: скарбнік рэчыцкі Казімір Вішчынскі быў жанаты з Францішкай Хлявінскай, а іх сын Юзаф — з Барбарай Дарналовіч.<ref name="hbs-wiszcz">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=182. Вішчынскія (Wiszczyński) герба «Корвін» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=372—373 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Шэсць з гэтых сямі родаў пісаліся і ў попісе 1765 г.; Юзаф Дамінік Фашч і Казімір Вішчынскі былі на ім ротмістрамі гомельскай і чачэрскай парафій, а ўніверсалы, якімі попіс склікаўся, рассылаў харужы рэчыцкі Юзаф Леон Дэрнатовіч<ref name="popis1765"/>. === Павятовыя ўрады === Павятовыя ўрады складалі важную частку сістэмы шляхецкага самакіравання і адначасова былі адным з галоўных паказчыкаў палітычнага становішча мясцовых родаў. Да земскіх ураднікаў належалі, між іншымі, [[маршалак павятовы|маршалак]], [[падкаморы]], харужы, стольнік, падчашы, лоўчы і іншыя ўраднікі. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]].<ref name="halubovich"/> Маршалак належаў да найважнейшых павятовых ураднікаў і быў цесна звязаны з арганізацыяй шляхецкага самакіравання.<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref> Змаганне за павятовыя ўрады было адным з істотных элементаў палітычнай канкурэнцыі паміж мясцовымі родамі і магнацкімі групоўкамі, асабліва ў XVIII стагоддзі. ==== Рэчыцкія павятовыя маршалкі ==== Маршалак быў найстарэйшым земскім ураднікам павета і галавой мясцовай шляхецкай карпарацыі: ён старшыняваў на сойміках і ўзначальваў павет у паспалітым рушэнні. Падаецца спіс рэчыцкіх маршалкаў, чые намінацыі пацверджаны крыніцамі.<ref name="czarniawski">Пра ўраднікаў Менскага ваяводства, у склад якога ўваходзіў Рэчыцкі павет, гл.: {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |publisher=Выдавец В. Хурсік |location=Мінск |year=2018}}</ref> {| class="wikitable" ! Маршалак !! Год !! Іншыя ўрады і заўвагі |- | [[Андрэй Халецкі]] || 1589 || пасаду заняў 5 лютага 1589 г.; пасол павета на [[Люблінскі сойм|Люблінскі сойм]] 1569 г., прывесіў пячатку да акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]; памёр перад 6 лютага 1595 г.<ref name="halecki">{{Cite book |last=Halecki |first=O. |chapter=Chalecki Andrzej |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=III |year=1937}}</ref> |- | Філон Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] || 1650 || скарбнік рэчыцкі (1639), войскі браслаўскі (1646—1650), войт наваградскі (1647); электар [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра]] ад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] (1648); памёр у 1652 г.<ref name="boniecki">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=IX |year=1906 |page=99}}</ref> |- | [[Міхал Юдзіцкі]] || 1729 || харужы рэчыцкі (1715), маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала ВКЛ]] (1740), кашталян мінскі (1742); памёр у 1758 г.<ref name="boniecki"/> |- | Казімір на Хальчы [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] || 1765 || на яго просьбу (''ad Instantiam'') быў пададзены попіс шляхты павета 1765 г.<ref name="popis1765"/> |- | [[Юзаф Юдзіцкі]] || 1771 || абозны вялікі літоўскі (1774), стражнік вялікі літоўскі (1776—1789), стараста рэчыцкі (1773), маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ (1777); галоўнакамандуючы войскам ВКЛ у [[Руска-польская вайна 1792|вайне 1792 г.]]; 1719—1797 |- | Казімір Хлявінскі || 1787 || пісар земскі рэчыцкі ў 1765 г.; кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] (1787) і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]] (1792); памёр 19 лістапада 1792 г.<ref name="chlewinski">{{Cite book |title=Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008 |year=2008 |page=265}}</ref> |} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] урад маршалка быў пераўтвораны ў пасаду [[Павятовы маршалак|павятовага маршалка дваранства]] — гл. [[Рэчыцкія павятовыя маршалкі]] (1796—1917). === Суды === [[Земскі суд]] разглядаў маёмасныя і іншыя грамадзянскія справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй для земскіх судоў служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]]. У перыяды бескаралеўя з прадстаўнікоў шляхты ствараліся [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], якія часова пераймалі судовыя функцыі. Кніга каптуровага суда Рэчыцкага павета была апублікавана Ю. Бартошэвічам у 1881 г.<ref name="bartoszewicz">{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}</ref> Сярод вядомых судовых працэсаў сярэдзіны XVIII стагоддзя — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у выніку якога загінулі пяць чалавек. Суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, які не быў выплачаны; праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты справы атрымалі павятовыя пасады.<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref> Судовыя кнігі павета захавалі і шматгадовыя маёмасныя спрэчкі паміж самімі мясцовымі родамі. [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскія]] судзіліся за свае рэчыцкія маёнткі больш за трыццаць гадоў: 18 лістапада 1705 г. падчашы рэчыцкі Казімір-Ян Вішчынскі ўнёс у гродскі суд маніфест супраць віцебскага ваяводы і рагачоўскага старасты [[Казімір Аляксандр Пацей|Казіміра Пацея]] за забранне падчас вайны маёнткаў Вішчын, Круплі, Шапчыцы і іншых; 3 сакавіка 1734 г. яго сын Пётр атрымаў па той жа справе дэкрэт рэчыцкага каптуровага суда; а 4 кастрычніка 1738 г. трое братоў Вішчынскіх падалі ў гродскі суд маніфест супраць [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] за невяртанне дакументаў на тыя ж маёнткі.<ref name="hbs-wiszcz"/> == Шляхецкія роды паводле попісу 1765 г. == [[Файл:NHAB-1783-1-1-popis-1765-f083r.jpg|міні|справа|200пкс|Пачатак попісу: актыкацыя 5 кастрычніка 1765 г. і першы запіс парафіі Бабруйскай — ротмістр Аляксандр Булгак «з дабротаў сваіх вечыстых Амельні на кані добрым». НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1]] 30 верасня 1765 г. пад Рагачовам адбыўся попіс паспалітага рушэння шляхты Рэчыцкага павета, скліканы паводле канстытуцыі канвакацыйнага сойма 1764 г. Складзеная на ім ''Tabella alias Regestr Popisowy'' была ўнесена ў земскія кнігі павета 5 кастрычніка 1765 г. на Міхайлаўскіх роках у Рагачове. Дакумент ахоплівае 24 старонкі — ад загалоўка ''Aktykacya Tabelli alias Regestrow Popisowych Prześwietnego Powiattu Rzeczyckiego'' да заключнай формулы ''Wypis Wydan'' — і пералічвае больш за 400 запісаў з пяці парафій павета.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> Попісы шляхты былі прызначаны тады ва ўсім ВКЛ: іх належала пачаць 5 ліпеня 1765 г. і завяршыць да канца верасня. Уліку падлягалі не толькі ўласнікі, але і трымальнікі чужых уладанняў у заставе ці арэндзе і нават удовы, якія мелі дарослых дзяцей, а сам перапіс праводзіўся па парафіях з абавязковай яўкай. Паводле зводкі вынікаў уліку па ВКЛ, у Рэчыцкім павеце было запісана 433 чалавекі ў 5 харугвах, з іх 54 ураднікі — адзін з найменшых паказчыкаў сярод паветаў: у Лідскім павеце ўлічылі 1731 чалавека, у Гродзенскім — 1464, у Аршанскім — 1048, у Полацкім ваяводстве — 1130.<ref name="aniscanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003 |page=74}}</ref> Шляхта пісалася парафіямі, кожную прадстаўляў ротмістр: {| class="wikitable" ! Парафія !! Ротмістр !! Урад !! Запісаў у попісе |- | Бабруйская || Аляксандр Булгак (''Alexander Bułhak'') || — || 128 |- | Гомельская || Юзаф Дамінік Фашч (''Jozef Dominik Faszcz'') || суддзя земскі рэчыцкі || 81 |- | Прапойская || Адам Маліноўскі (''Adam Malinowski'') || стараста галавачоўскі || 114 |- | Чачэрская || [[Вішчынскія герба "Корвін"|Казімір Вішчынскі]] (''Kazimierz Wiszczynski'') || суддзя гродскі, мечнік || 85 |- | Рэчыцкая || Юзаф Пяскоўскі (''Jozef Piaskowski'') || — || 11 |} Да прапойскай парафіі быў далучаны журавіцкі філіял (''Filia Zurowicka''). === Роды === Напісанне прозвішчаў у крыніцы падаецца ў дужках курсівам; беларуская форма прыведзена паводле «Агульнага спісу шляхецкіх родаў».<ref name="nobility">Агульны спіс шляхецкіх родаў // Згуртаванне беларускай шляхты. [http://nobility.by/families/index.shtml nobility.by]</ref> {| width="99%" | valign="top" width="25%" | * Абрамовіч (''Abramowicz'') * Акінша (''Okinsza'') * Акушка (''Okuszko'') * Альшэўскі (''Olszewski'') * Антушэвіч (''Antuszewicz'') * Арцішэўскі (''Arciszewski'') * Багдановіч (''Bohdanowicz'') * Бажычка (''Bozyczka'') * Банкоўскі (''Bankowski'') * Бартнеўскі (''Bortniewski'') * Бельскі (''Bielski'') * Булацкі (''Bułacki'') * Булгак (''Bułhak'') * Бярлінскі (''Berlinski'') * [[Валовічы|Валовіч]] (''Wołowicz'') * Валянтыновіч (''Walentynowicz'') * Васілеўскі (''Wasilewski'') * Велічкевіч (''Wieliczkiewicz'') * [[Вірпшы герба «Адравонж»|Вірпша]] (''Wirpsza, Wierpsza'') * Вішнеўскі (''Wiszniewski'') * [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскі]] (''Wiszczynski'') * Воўк-Леановіч (''Wołk Lewonowicz'') * Вышынскі (''Wyszynski'') * Вярбіцкі (''Wierzbicki'') * Гаварэўскі (''Gaworewski'') * Гамаліцкі (''Homolicki'') * Ганіпроўскі (''Gonieprowski'') * Гарасімовіч (''Harasimowicz'') * Гарбатоўскі (''Horbatowski'') * Гарбачэўскі (''Horbaczewski'') * Гіжыцкі (''Gizycki'') * Глазоўскі (''Hłazowski'') * Гнатоўскі (''Gnatowski'') * Грамыка (''Hromyka'') * Грахоўскі (''Grochowski'') * [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкі]] (''Gruszecki'') * Грыбоўскі (''Grzybowski'') * Грынеўскі (''Hryniewski'') * Грынкевіч (''Hrynkiewicz'') * Губаровіч (''Hubarowicz'') * Гунскі (''Gunski'') * Гурскі (''Gurski'') | valign="top" width="25%" | * Далецкі (''Dalecki'') * Дзялтовіч (''Działtowicz'') * Долмат (''Dołmat'') * Драбышэўскі (''Drobyszewski'') * Жлоба (''Złoba'') * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Жоўтка]] (''Zołtek'') * Жуковіч (''Zukowicz'') * Завадзкі (''Zawadzki'') * Загароўскі (''Zahorowski'') * Задарноўскі (''Zadernowski'') * Закей-Аўгустыновіч (''Zakiey Awgustynowicz'') * Закрэўскі (''Zakrzewski'') * Заляціла (''Zaleciło'') * Збарамірскі (''Zboromirski'') * Казлоўскі (''Kozłowski'') * Канюшэўскі (''Koniuszewski'') * Караткевіч (''Korotkiewicz'') * [[Варанецкія|Карыбут-Варанецкі]] (''Korybutt Woroniecki'') * [[Касцюшкі|Касцюшка]] (''Kosciuszko'') * Кейштэр (''Kieyszter'') * {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскі|ru|Келчевские}} (''Kiełczewski'') * Кемпінскі (''Kempinski'') * Клецкі (''Klecki'') * Клімовіч (''Klimowicz'') * [[Контаўты|Контаўт]] (''Kontaft'') * Кончыц (''Konczyc, Teworowicz Konczyc'') * [[Корзуны|Корзун]] (''Korzun'') * Крыжаноўскі (''Krzyżanowski'') * Ксяневіч (''Ksieniewicz'') * Кунсевіч (''Kunsewicz'') * Курак (''Kurak'') * Курбацкі (''Kurbacki'') * Куроўскі (''Kurowski'') * Куцэвіч (''Kucewicz'') * [[Кучукі (род)|Кучук]] (''Kuczuk'') * Кучынскі (''Kuczynski'') * [[Лапіцкія|Лапіцкі]] (''Łapicki'') * [[Лашкевічы|Лашкевіч]] (''Łaszkiewicz'') * Левальт-Язерскі (''Lewalt Jezierski'') * Ліпскі (''Lipski'') * Лычкоўскі (''Łyczkowski'') * Ляментовіч (''Lamentowicz'') | valign="top" width="25%" | * Макарэвіч (''Makarewicz'') * Маладковіч (''Mołodkowicz'') * Маліноўскі (''Malinowski'') * {{нп3|Манкевічы|Манкевіч|ru|Монкевичи}} (''Monkiewicz'') * Марачэўскі (''Moraczewski'') * Маркоўскі (''Markowski'') * Матусевіч (''Matusewicz'') * Мікульскі (''Mikulski'') * Міхалькевіч (''Michalkiewicz'') * Міцкевіч (''Mickiewicz'') * Мурашка (''Muraszko'') * Немчыновіч (''Niemczynowicz'') * Несцяровіч (''Nesterowicz'') * Нявінскі (''Niewinski'') * Орда (''Orda'') * Пагоскі (''Pohoski'') * Пакрашынскі (''Pokroszynski'') * Палонскі (''Połonski'') * Пархімовіч (''Parchimowicz'') * Паўловіч (''Pawłowicz'') * Пашкоўскі (''Paszkowski'') * Плахоцкі (''Płochocki'') * Плескі (''Pleski'') * Прушаноўскі (''Pruszanowski'') * [[Пузыны|Пузына]] (''Puzyna'') * Пясецкі (''Piasecki'') * Пяскоўскі (''Piaskowski'') * Раеўскі (''Raiewski'') * Ражановіч (''Rożanowicz'') * Райкевіч (''Raykiewicz, Roykiewicz'') * Ракіцкі (''Rokicki'') * Рачкоўскі (''Raczkowski'') * Руткоўскі (''Rutkowski'') * Рымша (''Rymsza'') * Рынейскі (''Rynieyski, Lesun Rynieyski'') * Рэфемберк (''Refemberh'') * Савіцкі (''Sawicki'') * Сакалоўскі (''Sokołowski'') * Сасноўскі (''Sosnowski'') * Селівонскі (''Sieliwonski'') * Сенажэнцкі (''Sianozęski'') * Серафіновіч (''Serafinowicz'') * Скарына (''Skoryna'') | valign="top" width="25%" | * Случаноўскі (''Słuczanowski'') * Снарскі (''Snarski'') * [[Солтаны|Солтан]] (''Sołtan'') * Стракоўскі (''Strokowski'') * Сяліцкі (''Sielicki'') * Сянькоўскі (''Sionkowski'') * Тамашэвіч (''Tomaszewicz'') * Тамашэўскі (''Tomaszewski'') * Таракевіч (''Tarakiewicz'') * Тарасевіч (''Tarasewicz'') * Трашэвіч (''Treszewicz'') * Тышкевіч (''Tyszkiewicz'') * Тэадаровіч (''Theodorowicz'') * Умінскі (''Uminski'') * Усціновіч (''Uscinowicz'') * Фашч (''Faszcz'') * Хадановіч (''Chodonowicz'') * Хадасоўскі (''Chodosowski'') * Хажэцкі (''Charzecki'') * [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] (''Chalecki'') * Харкевіч (''Charkiewicz'') * Хількевіч (''Chylkiewicz'') * Хлявінскі (''Chlewinski'') * [[Храптовічы|Храптовіч]] (''Chreptowicz'') * Хылінскі (''Chylinski'') * Цішкоўскі (''Ciszkowski'') * Чарняўскі (''Cutrowicz na Czerniawie Czerniawski'') * Чарняўскі (''Czerniawski'') * Шабранскі (''Szabranski'') * Шарыўш-Мнінскі (''Szaryusz Mninski'') * Шаціла (''Szaciło'') * Шостак (''Szostak'') * Шумяка (''Szumiaka'') * Шымкевіч (''Szymkiewicz'') * {{нп3|Вяроўкіны-Шэлюты|Шэлюта|ru|Верёвкины-Шелюты}} (''Szeluta'') * [[Юдзіцкія|Юдыцкі]] (''Judycki'') * Юркевіч (''Jurkiewicz'') * Ядлоўскі (''Jadłowski'') * Якубоўскі (''Jakubowski'') * Янкевіч (''Jankiewicz'') * Яновіч (''Janowicz'') * Ястрэмбскі (''Jastrzembski'') * Яшэўскі (''Jaszewski'') |} Адно чытанне крыніцы застаецца нявызначаным і пададзена ў лацінскім напісанні транскрыпцыі: ''Koniungowski''. == Рэлігійнае жыццё == [[Файл:Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|міні|справа|300пкс|Езуіцкі касцёл і калегіум у [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічах]] — адзін з асяродкаў каталіцтва ў павеце. Малюнак К. Прыкорскага, 1865 г.]] У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы<ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана. == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў<ref name="pradvadziciel"/>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |location=Мінск |publisher=Выдавец В. Хурсік |year=2018}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}} * {{Cite book |last=Gloger |first=Z. |title=Księga rzeczy polskich |location=Lwów |publisher=Macierz Polska |year=1896}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] bukcjpvn98xzphf2sxvbrwq18iede3v 5201920 5201823 2026-09-18T10:47:29Z BasiliusNorr 164739 /* Роды */ вікіфікацыя 5201920 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. [[Файл:Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg|міні|справа|300пкс|Рэчыцкі павет у складзе Мінскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага]] == Гісторыя == Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыцкае староства|Рэчыцкае]], [[Прапойскае староства|Прапойскае]], [[Гомельскае староства|Гомельскае]], [[Чачэрскае староства|Чачэрскае]], [[Бабруйскае староства|Бабруйскае]] і [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскае]] старосцтвы<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] (да 1793)<ref name="nasevich"/>. Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. [[Файл:Rečyca. Рэчыца (A. Westerveld, 1651).jpg|міні|злева|300пкс|Рэчыца ў 1651 годзе. Малюнак Абрагама ван Вестэрфельда]]Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)<ref name="halubovich"/>. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. [[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]<ref name="matsuk2015">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}</ref>. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: больш за палову [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] павета ў гэты час было сарвана<ref name="matsuk2019">{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}}</ref>. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдзіцкіх, Дзерналовічаў і Фашчаў, антырадзівілаўская — на Кельчэўскіх і [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]»). У [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. супрацьстаянне стала адкрытым: на перадканвакацыйным сойміку 6 лютага ў [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]], а 27 лютага радзівілаўцы атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 г. мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]. Інструкцыі рэчыцкім паслам патрабавалі абароны аўтаноміі ВКЛ, абмежавання павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў і захавання [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыйскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == Асноўнымі формамі шляхецкага самакіравання ў Рэчыцкім павеце былі [[соймік]]і, выбарныя павятовыя ўрады і шляхецкія суды. Праз соймікі шляхта выбірала паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм Рэчы Паспалітай]], дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], вызначала пазіцыю павета па дзяржаўных і мясцовых пытаннях і давала паслам інструкцыі. === Соймікі === [[Файл:Szlachta in costumes of the Voivodeships of the Polish-Lithuanian Commonwealth.PNG|міні|злева|330пкс|Шляхта ў ваяводскіх мундзірах Рэчы Паспалітай. Ананімны жывапіс XVIII ст. (Нацыянальны музей у Кракаве). Над намётам — сцягі з Арлом і [[Пагоня|Пагоняй]]]] Соймікі рэчыцкай шляхты збіраліся не ў цэнтры павета, а ў [[Рагачоў|Рагачове]]: сярод паветаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі Рэчыцкі быў у гэтым выключэннем<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}}</ref>. Пасяджэнні адбываліся ў царкве на рагачоўскім замку: шляхта, якая пратэставала супраць грамнічнага сойміка 1751 г., сцвярджала, што прыбыла «да замкавай рагачоўскай царквы, дзе заўжды соймікі адбываліся»; тое ж вядома і пра соймік 1706 г. Такім чынам рэчыцкія соймікі праходзілі ва ўніяцкай царкве — іншага павета ВКЛ з такім месцам пасяджэнняў не вядома. Пратэстацыі супраць соймікаў 1756 і 1762 гг. кажуць ужо пра «соймікавую шопу» і «соймікавую ізбу», значыць да 1756 г. на замку быў пабудаваны спецыяльны соймікавы будынак<ref name="matsuk2016"/>. Паводле прызначэння сярод соймікаў вылучаліся грамнічныя (дэпутацкія), на якіх выбіралі дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], пасольскія — для выбараў паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм]], рэляцыйныя — для справаздач паслоў, а таксама гаспадарчыя і элекцыйныя<ref name="matsuk2016"/>. У 1735—1763 гг. у Рагачове прайшло 29 грамнічных соймікаў, з якіх 17 было сарвана — адна з найбольшых лічбаў сярод паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. У 1776—1792 гг. на соймікі з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а ў сойміку 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы ўдзельнічаў 171 абывацель.<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref> На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы барацьбы за трон паміж прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; ён таксама праходзіў у замкавай царкве. Пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з удзелам людзей магнатаў Красінскіх.<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref> Пастановай сойма 1776 г., пацверджанай сеймам 1780 г., для шляхты кожнага ваяводства і павета былі ўведзены [[Ваяводскі мундзір|ваяводскія мундзіры]], у якіх належала з'яўляцца на сойміках і соймах. Менскае ваяводства атрымала кармазінавы [[кунтуш]] пры гранатавых [[жупан]]е і вылогах, а Рэчыцкі павет — той жа кунтуш, але з белымі жупанам і вылогамі.<ref name="kascium">{{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}}</ref> === Магнацкія кліентэлы === У часы панавання [[Аўгуст III|Аўгуста III]] моцны ўплыў на шляхту Рэчыцкага павета мелі два [[магнат]]скія роды — [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]; свой уплыў на мясцовую шляхту мелі і [[Чартарыйскія]], часткай групоўкі якіх («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]») Сапегі працяглы час былі<ref name="matsuk2016"/>. Радзівілаўскую групоўку ў павеце ўзначальваў рэчыцкі гродскі стараста [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]]; да яе належалі роды [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]], [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскіх]], Фашчаў і Дзерналовічаў. Прыхільнікамі Сапегаў і «Фаміліі» былі {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскія|ru|Келчевские}}, [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкія]], Прушаноўскія, Хлявінскія, Скарабагатыя і Францішак Ракіцкі<ref name="matsuk2016"/>. Моц Сапегаў у павеце грунтавалася на іх значных тутэйшых уладаннях — [[Новы Быхаў|Новым Быхаве]], [[Лоеў|Лоеве]] і іншых; менавіта з гэтых уладанняў фінансавалася шляхта на сойміках у Рагачове. Так, на соймік 1742 г. Сапегі выдалі Хлявінскаму і Макоўскаму 300 злотых. Кліентура дзейнічала і за межамі павета: нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі і ашмянскі войскі Францішак Ракіцкі выконвалі даручэнні сваіх магнацкіх патронаў — адпаведна Радзівілаў і Сапегаў — на сойміках іншых паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. Паводле складу паслоў, абраных на сойміках у Рагачове, А. Мацук вылучае кола родаў, якія складалі мясцовую шляхецкую эліту павета: Халецкія, Кельчэўскія, Прушаноўскія, Вішчынскія, Юдзіцкія, Фашчы і Дзерналовічы. Пасламі на соймы Рэчы Паспалітай абіраліся, з нязначнымі агаворкамі, выключна прадстаўнікі гэтых родаў; найбольшую колькасць разоў — па тры — рэчыцкі войскі Міхал Даніэль Кельчэўскі, рэчыцкі войскі Ігнат Прушаноўскі і нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі<ref name="matsuk2016"/>. Гэтае кола злучалі не толькі магнацкія патранаты, але і шлюбы: скарбнік рэчыцкі Казімір Вішчынскі быў жанаты з Францішкай Хлявінскай, а іх сын Юзаф — з Барбарай Дарналовіч.<ref name="hbs-wiszcz">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=182. Вішчынскія (Wiszczyński) герба «Корвін» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=372—373 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Шэсць з гэтых сямі родаў пісаліся і ў попісе 1765 г.; Юзаф Дамінік Фашч і Казімір Вішчынскі былі на ім ротмістрамі гомельскай і чачэрскай парафій, а ўніверсалы, якімі попіс склікаўся, рассылаў харужы рэчыцкі Юзаф Леон Дэрнатовіч<ref name="popis1765"/>. === Павятовыя ўрады === Павятовыя ўрады складалі важную частку сістэмы шляхецкага самакіравання і адначасова былі адным з галоўных паказчыкаў палітычнага становішча мясцовых родаў. Да земскіх ураднікаў належалі, між іншымі, [[маршалак павятовы|маршалак]], [[падкаморы]], харужы, стольнік, падчашы, лоўчы і іншыя ўраднікі. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]].<ref name="halubovich"/> Маршалак належаў да найважнейшых павятовых ураднікаў і быў цесна звязаны з арганізацыяй шляхецкага самакіравання.<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref> Змаганне за павятовыя ўрады было адным з істотных элементаў палітычнай канкурэнцыі паміж мясцовымі родамі і магнацкімі групоўкамі, асабліва ў XVIII стагоддзі. ==== Рэчыцкія павятовыя маршалкі ==== Маршалак быў найстарэйшым земскім ураднікам павета і галавой мясцовай шляхецкай карпарацыі: ён старшыняваў на сойміках і ўзначальваў павет у паспалітым рушэнні. Падаецца спіс рэчыцкіх маршалкаў, чые намінацыі пацверджаны крыніцамі.<ref name="czarniawski">Пра ўраднікаў Менскага ваяводства, у склад якога ўваходзіў Рэчыцкі павет, гл.: {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |publisher=Выдавец В. Хурсік |location=Мінск |year=2018}}</ref> {| class="wikitable" ! Маршалак !! Год !! Іншыя ўрады і заўвагі |- | [[Андрэй Халецкі]] || 1589 || пасаду заняў 5 лютага 1589 г.; пасол павета на [[Люблінскі сойм|Люблінскі сойм]] 1569 г., прывесіў пячатку да акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]; памёр перад 6 лютага 1595 г.<ref name="halecki">{{Cite book |last=Halecki |first=O. |chapter=Chalecki Andrzej |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=III |year=1937}}</ref> |- | Філон Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] || 1650 || скарбнік рэчыцкі (1639), войскі браслаўскі (1646—1650), войт наваградскі (1647); электар [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра]] ад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] (1648); памёр у 1652 г.<ref name="boniecki">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=IX |year=1906 |page=99}}</ref> |- | [[Міхал Юдзіцкі]] || 1729 || харужы рэчыцкі (1715), маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала ВКЛ]] (1740), кашталян мінскі (1742); памёр у 1758 г.<ref name="boniecki"/> |- | Казімір на Хальчы [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] || 1765 || на яго просьбу (''ad Instantiam'') быў пададзены попіс шляхты павета 1765 г.<ref name="popis1765"/> |- | [[Юзаф Юдзіцкі]] || 1771 || абозны вялікі літоўскі (1774), стражнік вялікі літоўскі (1776—1789), стараста рэчыцкі (1773), маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ (1777); галоўнакамандуючы войскам ВКЛ у [[Руска-польская вайна 1792|вайне 1792 г.]]; 1719—1797 |- | Казімір Хлявінскі || 1787 || пісар земскі рэчыцкі ў 1765 г.; кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] (1787) і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]] (1792); памёр 19 лістапада 1792 г.<ref name="chlewinski">{{Cite book |title=Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008 |year=2008 |page=265}}</ref> |} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] урад маршалка быў пераўтвораны ў пасаду [[Павятовы маршалак|павятовага маршалка дваранства]] — гл. [[Рэчыцкія павятовыя маршалкі]] (1796—1917). === Суды === [[Земскі суд]] разглядаў маёмасныя і іншыя грамадзянскія справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй для земскіх судоў служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]]. У перыяды бескаралеўя з прадстаўнікоў шляхты ствараліся [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], якія часова пераймалі судовыя функцыі. Кніга каптуровага суда Рэчыцкага павета была апублікавана Ю. Бартошэвічам у 1881 г.<ref name="bartoszewicz">{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}</ref> Сярод вядомых судовых працэсаў сярэдзіны XVIII стагоддзя — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у выніку якога загінулі пяць чалавек. Суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, які не быў выплачаны; праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты справы атрымалі павятовыя пасады.<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref> Судовыя кнігі павета захавалі і шматгадовыя маёмасныя спрэчкі паміж самімі мясцовымі родамі. [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскія]] судзіліся за свае рэчыцкія маёнткі больш за трыццаць гадоў: 18 лістапада 1705 г. падчашы рэчыцкі Казімір-Ян Вішчынскі ўнёс у гродскі суд маніфест супраць віцебскага ваяводы і рагачоўскага старасты [[Казімір Аляксандр Пацей|Казіміра Пацея]] за забранне падчас вайны маёнткаў Вішчын, Круплі, Шапчыцы і іншых; 3 сакавіка 1734 г. яго сын Пётр атрымаў па той жа справе дэкрэт рэчыцкага каптуровага суда; а 4 кастрычніка 1738 г. трое братоў Вішчынскіх падалі ў гродскі суд маніфест супраць [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] за невяртанне дакументаў на тыя ж маёнткі.<ref name="hbs-wiszcz"/> == Шляхецкія роды паводле попісу 1765 г. == [[Файл:NHAB-1783-1-1-popis-1765-f083r.jpg|міні|справа|200пкс|Пачатак попісу: актыкацыя 5 кастрычніка 1765 г. і першы запіс парафіі Бабруйскай — ротмістр Аляксандр Булгак «з дабротаў сваіх вечыстых Амельні на кані добрым». НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1]] 30 верасня 1765 г. пад Рагачовам адбыўся попіс паспалітага рушэння шляхты Рэчыцкага павета, скліканы паводле канстытуцыі канвакацыйнага сойма 1764 г. Складзеная на ім ''Tabella alias Regestr Popisowy'' была ўнесена ў земскія кнігі павета 5 кастрычніка 1765 г. на Міхайлаўскіх роках у Рагачове. Дакумент ахоплівае 24 старонкі — ад загалоўка ''Aktykacya Tabelli alias Regestrow Popisowych Prześwietnego Powiattu Rzeczyckiego'' да заключнай формулы ''Wypis Wydan'' — і пералічвае больш за 400 запісаў з пяці парафій павета.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> Попісы шляхты былі прызначаны тады ва ўсім ВКЛ: іх належала пачаць 5 ліпеня 1765 г. і завяршыць да канца верасня. Уліку падлягалі не толькі ўласнікі, але і трымальнікі чужых уладанняў у заставе ці арэндзе і нават удовы, якія мелі дарослых дзяцей, а сам перапіс праводзіўся па парафіях з абавязковай яўкай. Паводле зводкі вынікаў уліку па ВКЛ, у Рэчыцкім павеце было запісана 433 чалавекі ў 5 харугвах, з іх 54 ураднікі — адзін з найменшых паказчыкаў сярод паветаў: у Лідскім павеце ўлічылі 1731 чалавека, у Гродзенскім — 1464, у Аршанскім — 1048, у Полацкім ваяводстве — 1130.<ref name="aniscanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003 |page=74}}</ref> Шляхта пісалася парафіямі, кожную прадстаўляў ротмістр: {| class="wikitable" ! Парафія !! Ротмістр !! Урад !! Запісаў у попісе |- | Бабруйская || Аляксандр Булгак (''Alexander Bułhak'') || — || 128 |- | Гомельская || Юзаф Дамінік Фашч (''Jozef Dominik Faszcz'') || суддзя земскі рэчыцкі || 81 |- | Прапойская || Адам Маліноўскі (''Adam Malinowski'') || стараста галавачоўскі || 114 |- | Чачэрская || [[Вішчынскія герба "Корвін"|Казімір Вішчынскі]] (''Kazimierz Wiszczynski'') || суддзя гродскі, мечнік || 85 |- | Рэчыцкая || Юзаф Пяскоўскі (''Jozef Piaskowski'') || — || 11 |} Да прапойскай парафіі быў далучаны журавіцкі філіял (''Filia Zurowicka''). === Роды === Напісанне прозвішчаў у крыніцы падаецца ў дужках курсівам; беларуская форма прыведзена паводле «Агульнага спісу шляхецкіх родаў».<ref name="nobility">Агульны спіс шляхецкіх родаў // Згуртаванне беларускай шляхты. [http://nobility.by/families/index.shtml nobility.by]</ref> {| width="99%" | valign="top" width="25%" | * Абрамовіч (''Abramowicz'') * Акінша (''Okinsza'') * Акушка (''Okuszko'') * Альшэўскі (''Olszewski'') * Антушэвіч (''Antuszewicz'') * Арцішэўскі (''Arciszewski'') * Багдановіч (''Bohdanowicz'') * Бажычка (''Bozyczka'') * Банкоўскі (''Bankowski'') * Бартнеўскі (''Bortniewski'') * Бельскі (''Bielski'') * Булацкі (''Bułacki'') * Булгак (''Bułhak'') * Бярлінскі (''Berlinski'') * [[Валовічы|Валовіч]] (''Wołowicz'') * Валянтыновіч (''Walentynowicz'') * Васілеўскі (''Wasilewski'') * Велічкевіч (''Wieliczkiewicz'') * [[Вірпшы герба «Адравонж»|Вірпша]] (''Wirpsza, Wierpsza'') * Вішнеўскі (''Wiszniewski'') * [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскі]] (''Wiszczynski'') * Воўк-Леановіч (''Wołk Lewonowicz'') * Вышынскі (''Wyszynski'') * Вярбіцкі (''Wierzbicki'') * Гаварэўскі (''Gaworewski'') * Гамаліцкі (''Homolicki'') * Ганіпроўскі (''Gonieprowski'') * Гарасімовіч (''Harasimowicz'') * Гарбатоўскі (''Horbatowski'') * Гарбачэўскі (''Horbaczewski'') * Гіжыцкі (''Gizycki'') * Глазоўскі (''Hłazowski'') * Гнатоўскі (''Gnatowski'') * Грамыка (''Hromyka'') * Грахоўскі (''Grochowski'') * [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкі]] (''Gruszecki'') * Грыбоўскі (''Grzybowski'') * Грынеўскі (''Hryniewski'') * [[Грынкевічы герба «Наліўка»|Грынкевіч]] (''Hrynkiewicz'') * Губаровіч (''Hubarowicz'') * Гунскі (''Gunski'') * Гурскі (''Gurski'') | valign="top" width="25%" | * Далецкі (''Dalecki'') * Дзялтовіч (''Działtowicz'') * Долмат (''Dołmat'') * Драбышэўскі (''Drobyszewski'') * Жлоба (''Złoba'') * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Жоўтка]] (''Zołtek'') * Жуковіч (''Zukowicz'') * Завадзкі (''Zawadzki'') * Загароўскі (''Zahorowski'') * Задарноўскі (''Zadernowski'') * Закей-Аўгустыновіч (''Zakiey Awgustynowicz'') * Закрэўскі (''Zakrzewski'') * Заляціла (''Zaleciło'') * Збарамірскі (''Zboromirski'') * Казлоўскі (''Kozłowski'') * Канюшэўскі (''Koniuszewski'') * Караткевіч (''Korotkiewicz'') * [[Варанецкія|Карыбут-Варанецкі]] (''Korybutt Woroniecki'') * [[Касцюшкі|Касцюшка]] (''Kosciuszko'') * Кейштэр (''Kieyszter'') * {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскі|ru|Келчевские}} (''Kiełczewski'') * Кемпінскі (''Kempinski'') * Клецкі (''Klecki'') * Клімовіч (''Klimowicz'') * [[Контаўты|Контаўт]] (''Kontaft'') * Кончыц (''Konczyc, Teworowicz Konczyc'') * [[Корзуны|Корзун]] (''Korzun'') * Крыжаноўскі (''Krzyżanowski'') * Ксяневіч (''Ksieniewicz'') * Кунсевіч (''Kunsewicz'') * Курак (''Kurak'') * Курбацкі (''Kurbacki'') * Куроўскі (''Kurowski'') * Куцэвіч (''Kucewicz'') * [[Кучукі (род)|Кучук]] (''Kuczuk'') * Кучынскі (''Kuczynski'') * [[Лапіцкія|Лапіцкі]] (''Łapicki'') * [[Лашкевічы|Лашкевіч]] (''Łaszkiewicz'') * Левальт-Язерскі (''Lewalt Jezierski'') * Ліпскі (''Lipski'') * Лычкоўскі (''Łyczkowski'') * Ляментовіч (''Lamentowicz'') | valign="top" width="25%" | * Макарэвіч (''Makarewicz'') * Маладковіч (''Mołodkowicz'') * Маліноўскі (''Malinowski'') * {{нп3|Манкевічы|Манкевіч|ru|Монкевичи}} (''Monkiewicz'') * Марачэўскі (''Moraczewski'') * Маркоўскі (''Markowski'') * Матусевіч (''Matusewicz'') * Мікульскі (''Mikulski'') * Міхалькевіч (''Michalkiewicz'') * Міцкевіч (''Mickiewicz'') * Мурашка (''Muraszko'') * Немчыновіч (''Niemczynowicz'') * Несцяровіч (''Nesterowicz'') * Нявінскі (''Niewinski'') * Орда (''Orda'') * Пагоскі (''Pohoski'') * Пакрашынскі (''Pokroszynski'') * Палонскі (''Połonski'') * Пархімовіч (''Parchimowicz'') * Паўловіч (''Pawłowicz'') * Пашкоўскі (''Paszkowski'') * Плахоцкі (''Płochocki'') * Плескі (''Pleski'') * Прушаноўскі (''Pruszanowski'') * [[Пузыны|Пузына]] (''Puzyna'') * Пясецкі (''Piasecki'') * Пяскоўскі (''Piaskowski'') * Раеўскі (''Raiewski'') * Ражановіч (''Rożanowicz'') * Райкевіч (''Raykiewicz, Roykiewicz'') * Ракіцкі (''Rokicki'') * Рачкоўскі (''Raczkowski'') * Руткоўскі (''Rutkowski'') * Рымша (''Rymsza'') * Рынейскі (''Rynieyski, Lesun Rynieyski'') * Рэфемберк (''Refemberh'') * Савіцкі (''Sawicki'') * Сакалоўскі (''Sokołowski'') * Сасноўскі (''Sosnowski'') * Селівонскі (''Sieliwonski'') * Сенажэнцкі (''Sianozęski'') * Серафіновіч (''Serafinowicz'') * Скарына (''Skoryna'') | valign="top" width="25%" | * Случаноўскі (''Słuczanowski'') * Снарскі (''Snarski'') * [[Солтаны|Солтан]] (''Sołtan'') * Стракоўскі (''Strokowski'') * Сяліцкі (''Sielicki'') * Сянькоўскі (''Sionkowski'') * Тамашэвіч (''Tomaszewicz'') * Тамашэўскі (''Tomaszewski'') * Таракевіч (''Tarakiewicz'') * Тарасевіч (''Tarasewicz'') * Трашэвіч (''Treszewicz'') * Тышкевіч (''Tyszkiewicz'') * Тэадаровіч (''Theodorowicz'') * Умінскі (''Uminski'') * Усціновіч (''Uscinowicz'') * Фашч (''Faszcz'') * Хадановіч (''Chodonowicz'') * Хадасоўскі (''Chodosowski'') * Хажэцкі (''Charzecki'') * [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] (''Chalecki'') * Харкевіч (''Charkiewicz'') * Хількевіч (''Chylkiewicz'') * Хлявінскі (''Chlewinski'') * [[Храптовічы|Храптовіч]] (''Chreptowicz'') * Хылінскі (''Chylinski'') * Цішкоўскі (''Ciszkowski'') * Чарняўскі (''Cutrowicz na Czerniawie Czerniawski'') * Чарняўскі (''Czerniawski'') * Шабранскі (''Szabranski'') * Шарыўш-Мнінскі (''Szaryusz Mninski'') * Шаціла (''Szaciło'') * Шостак (''Szostak'') * Шумяка (''Szumiaka'') * Шымкевіч (''Szymkiewicz'') * {{нп3|Вяроўкіны-Шэлюты|Шэлюта|ru|Верёвкины-Шелюты}} (''Szeluta'') * [[Юдзіцкія|Юдыцкі]] (''Judycki'') * Юркевіч (''Jurkiewicz'') * Ядлоўскі (''Jadłowski'') * Якубоўскі (''Jakubowski'') * Янкевіч (''Jankiewicz'') * Яновіч (''Janowicz'') * Ястрэмбскі (''Jastrzembski'') * Яшэўскі (''Jaszewski'') |} Адно чытанне крыніцы застаецца нявызначаным і пададзена ў лацінскім напісанні транскрыпцыі: ''Koniungowski''. == Рэлігійнае жыццё == [[Файл:Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|міні|справа|300пкс|Езуіцкі касцёл і калегіум у [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічах]] — адзін з асяродкаў каталіцтва ў павеце. Малюнак К. Прыкорскага, 1865 г.]] У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы<ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана. == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў<ref name="pradvadziciel"/>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |location=Мінск |publisher=Выдавец В. Хурсік |year=2018}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}} * {{Cite book |last=Gloger |first=Z. |title=Księga rzeczy polskich |location=Lwów |publisher=Macierz Polska |year=1896}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] 8hqwkglhdwqdp2r5taofbya3nk8ydya 0 803700 5201518 5110313 2026-09-17T16:59:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5201518 wikitext text/x-wiki '''Канцыля́рская мо́ва Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага''' (таксама '''ру́ская мо́ва''', '''заходнеру́ская дзелава́я''', '''старабелару́ская канцыля́рска-юрыды́чная''') — [[Афіцыйна-дзелавы стыль|афіцыйна-дзелавы]], адміністрацыйны варыянт [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] літаратурна-пісьмовай мовы, які выкарыстоўваўся ў [[дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўным кіраванні]], [[справаводства|справаводстве]], [[судаводства|судаводстве]] і [[заканадаўства|заканадаўстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з XIV да канца XVII стагоддзя{{sfn|Мякишев|2008|с=26—27}}. У сучасным [[Беларускае мовазнаўства|беларускім мовазнаўстве]] тэрмін «заходнеруская дзелавая мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і [[Палітызацыя навукі|палітызаваны]]. Даследчыкі ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі]], [[Леў Міхайлавіч Шакун|Л.&nbsp;М.&nbsp;Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Свяжынскі]]) адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову канцылярыі ВКЛ ад яе жывой [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай асновы]], маскіруючы самабытнасць [[Беларусы|беларускага этнасу]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. Беларуская навука аддае перавагу тэрмінам «старабеларуская літаратурная мова» або «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова». Канцылярская мова ўяўляла сабой толькі адзін, хоць і найважнейшы, пласт пісьменства дзяржавы. Яна мела выразныя адрозненні ад літаратурна-кніжнай разнавіднасці, якая абслугоўвала рэлігійную і палемічную літаратуру і ў гістарычных крыніцах часцей называлася «простай мовай»{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Гісторыя фарміравання і развіцця == === Ранні перыяд (XIV — канец XV стагоддзя) === Канцылярская мова ўзнікла ў XIV стагоддзі і была выклікана да жыцця патрэбамі дзяржавы ў стварэнні стандартызаванага сродку для вядзення [[справаводства]] на велікакняжацкіх землях. Паводле меркавання польскага даследчыка [[С. Пташыцкі|С. Пташыцкага]], ужо ў часы кіравання вялікага князя [[Гедзімін]]а гэтая мова пачынае панаваць, а пры [[Альгерд]]зе набывае трывалы статус мовы дзяржаўных устаноў{{sfn|Ptaszycki|1915|с=360}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Некаторыя даследчыкі (напрыклад, [[А. А. Целунова]]) звязваюць канчатковае афармленне гэтага статусу з 1392 годам, калі вялікім князем стаў [[Вітаўт]]{{sfn|Целунова|1998|с=81}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. У ранні перыяд свайго развіцця, з сярэдзіны XIV стагоддзя да канца княжання [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]] ў 1492 годзе, [[афіцыйная мова]] ВКЛ выкарыстоўвалася амаль выключна ў княжацкіх дагаворах, граматах і іншых дзяржаўных актах. Як сцвярджаў нарвежскі славіст [[Хрысціян Станг|Хр. Станг]], у гэты час у дакументах пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу. Такое становішча ён тлумачыў тым, што велікакняжацкая канцылярыя першапачаткова фарміравалася з арыентацыяй на традыцыі «рускай» канцылярыі пры польскім каралеўскім двары, якая, у сілу гістарычных абставін, карысталася моўным варыянтам, заснаваным на галіцкім дыялекце{{sfn|Stang|1935|с=51—52}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Аднак беларускія мовазнаўцы пераканаўча абвяргаюць гіпотэзу Хр. Станга аб вызначальным уплыве паўднёва-заходніх (украінскіх) гаворак на раннюю канцылярскую мову ВКЛ. Паводле даследаванняў [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскага]] і [[Л. М. Шакун|Л.&nbsp;М.&nbsp;Шакуна]], ужо з самага пачатку свайго функцыянавання канцылярыя ВКЛ абапіралася менавіта на мясцовыя [[беларускія гаворкі]] (цэнтральныя і заходнія). Наяўнасць жа асобных паўднёварускіх рыс у ранніх граматах тлумачыцца агульнай традыцыяй усходнеславянскага пісьменства і міграцыяй асобных пісараў, а не сістэмнай украінскай асновай мовы<ref>{{кніга|аўтар=[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1984|месца=Мінск|старонак=89}}</ref>. === Перыяд росквіту (канец XV—XVI стагоддзе) === З часоў кіравання вялікіх князёў [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] (1492—1506), [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] (1506—1548) і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] (1548—1572) цэнтр адміністрацыйнага і грамадскага жыцця трывала замацаваўся ў [[Вільня|Вільні]]. Цэнтралізацыя ўлады на «беларускамоўных» тэрыторыях, змяненне дэмаграфічных суадносін і межаў дзяржавы прывялі да таго, што ў дзелавым пісьменстве велікакняжацкай канцылярыі ўзяў верх [[беларускія дыялекты|беларускі дыялектны тып]], які развіўся на аснове [[Беларускія гаворкі ў Літве|гаворак ваколіц сталіцы]]{{sfn|Stang|1935|с=19—20, 52, 163}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Менавіта на гэтай, ужо беларускай па сваёй аснове, канцылярскай мове былі напісаны дзяржаўныя акты [[Літоўская метрыка|Літоўскай Метрыкі]], [[Судзебнік Казіміра 1468 года|Судзебнік 1468 года]] і ўсе тры рэдакцыі [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статута]] (1529, 1566 і 1588 гадоў). У гэты перыяд пісьмовая мова дасягнула свайго найвышэйшага ўзроўню, стаўшы ўзорам і эталонам для ўсёй сістэмы тагачаснага пісьма{{sfn|Крамко|1991|с=4}}{{sfn|Мякишев|2008|с=41}}. == Сфера выкарыстання і характарыстыка == Канцылярская мова мела строга акрэсленыя функцыі: яна абслугоўвала адміністрацыйна-дзелавую сферу і спрыяла [[дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнаму кіраванню]]. На ёй вялося ўсё афіцыйнае справаводства цэнтральных і мясцовых органаў улады, складаліся шматлікія дзяржаўныя акты і граматы, найважнейшыя зборы законаў, у тым ліку тры Літоўскія Статуты, а таксама вяліся шматтомныя [[актавыя кнігі]] [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх судоў]]{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Галоўнай уласцівасцю гэтай мовы была яе наддыялектнасць і ў пэўнай ступені штучнасць. Каб быць зразумелай на ўсёй велізарнай тэрыторыі ВКЛ, канцылярская мова строга пазбягала вузкарэгіянальных, лакальных дыялектных рыс. Яна прапускала праз фільтры ўзуснай нормы толькі тыя моўныя з’явы, што былі агульнымі для беларускіх і ўкраінскіх тэрыторый{{sfn|Мякишев|2008|с=62}}. Як адзначае нямецкі славіст [[Даніэль Бунчыч]], уражлівая ўніфікаванасць пісьмовай нормы на велізарнай тэрыторыі ад Вільні да [[Брацлаў|Брацлава]] была дасягнута не праз свядомы адбор нейкага аднаго мясцовага дыялекту (напрыклад, палескага), а дзякуючы так званай «адмоўнай норме». Пісары і літаратары кіраваліся двума асноўнымі правіламі: па-першае, яны пазбягалі «крайніх», вузкіх асаблівасцей свайго хатняга дыялекту, якія маглі б быць незразумелымі жыхарам іншых рэгіёнаў (напрыклад, на пісьме ігнараваліся [[Аканне|аканне]], [[Яканне|яканне]] або ўканне, нават калі аўтар так вымаўляў словы ў жыцці); па-другое, у выпадку сумненняў яны трымаліся традыцыйнага напісання, знаёмага з царкоўнаславянскіх ці больш даўніх помнікаў{{sfn|Bunčić|2015|с=277, 287—288}}. У той жа час беларускія лінгвісты катэгарычна не згодныя з пазбаўленнем канцылярскай мовы нацыянальнай прывязкі. Як даказвае [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі]], нягледзячы на стандартызацыю і пэўную наддыялектнасць, сістэмаўтваральнай асновай канцылярскай мовы ВКЛ з'яўляліся менавіта фанетычныя, марфалагічныя і лексічныя рысы беларускай мовы ([[аканне]], [[дзеканне]] і [[цеканне]], [[Зацвярдзелы зычны|зацвярдзелыя зычныя]], спецыфічная беларуская [[лексіка]]), якія складалі яе жывы падмурак і дамінавалі над іншымі элементамі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref>. Як адзначаў вядомы лінгвіст [[Барыс Андрэевіч Успенскі|Б.&nbsp;А.&nbsp;Успенскі]], статус [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] спрыяў яе стандартызацыі і кадыфікацыі, у той час як мова мясцовых і прыватных актаў, наадварот, магла даходзіць амаль да [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыі]] жывога вымаўлення і жывых форм маўлення{{sfn|Успенский|1983|с=69}}. Норма канцылярскай мовы абапіралася не на афіцыйныя граматыкі ці слоўнікі, якіх тады практычна не існавала для гэтага стылю, а на ўзус — традыцыю і практыку саміх пісараў і служачых канцылярыі, якія належалі да інтэлектуальнай эліты дзяржавы{{sfn|Мякишев|2008|с=41, 61}}. У адрозненне ад літаратурна-кніжнай мовы, у адміністрацыйнай практыцы амаль цалкам адсутнічаў уплыў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Суадносіны з «простай мовай» == У гістарычнай лінгвістыцы часта ўзнікае праблема размежавання канцылярскай мовы і літаратурна-кніжнай мовы. Даследчыкі, сярод якіх [[Павел Паўлавіч Плюшч|П. П. Плюшч]], [[Лукія Лукінічна Гумецкая|Л. Л. Гумецкая]] і [[Уладзімір Паўлавіч Мякішаў|У. П. Мякішаў]], даказваюць, што ў межах адной усходнеславянскай моўнай сістэмы існавалі дзве розныя разнавіднасці, якія адрозніваліся паводле сваіх функцый, паходжання і ўнутранай структуры{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. Аднак беларуская лінгвістычная школа аспрэчвае такі жорсткі падзел. Паводле [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскага]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А.&nbsp;М.&nbsp;Булыкі]], канцылярская і літаратурна-кніжная («простая») мовы з'яўляюцца не дзвюма рознымі мовамі, а [[Функцыянальныя стылі маўлення|функцыянальна-стылістычнымі разнавіднасцямі (стылямі)]] адной і той жа старабеларускай літаратурнай мовы. Яны арганічна ўзаемадзейнічалі: канцылярская мова ўзбагачала кніжную жывой народнай лексікай, а «простая мова» давала ўзоры высокага стылю і абстрактных паняццяў<ref>{{кніга|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі А. І.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1967|месца=Мінск|том=1|старонак=38}}</ref>. Гэты падыход падтрымліваецца і сучаснымі заходнімі даследчыкамі. Згодна з Д. Бунчычам, адміністрацыйная канцылярская мова і «простая мова» літаратурных тэкстаў не былі рознымі моўнымі сістэмамі або штучнымі кодамі. Гэта былі розныя функцыянальныя разнавіднасці адной і той жа літаратурнай мовы. Адрозненні паміж імі мелі выключна стылёвы характар, падобна таму, як функцыянуюць розныя стылі ў межах любой сучаснай мовы (напрыклад, як у гісторыі [[Польская мова|польскай мовы]], якая таксама мела розныя дыялектныя базы ў розныя часы, але заўсёды ўспрымалася як адзіная мова){{sfn|Bunčić|2015|с=279—280, 287}}. Канцылярска-актавая разнавіднасць гістарычна называлася «рускай мовай» (у [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статуце 1566 года]] нават было спецыяльна замацавана патрабаванне: ''«па руску маець літарамі і словы рускімі ўсе лісты і позвы пісаці»''). Гэты варыянт сфарміраваўся раней, грунтаваўся пераважна на беларускай дыялектнай аснове і абслугоўваў патрэбы дзяржаўнага кіравання, захоўваючы кансерватызм і строгасць норм{{sfn|Мякишев|2008|с=33, 36}}. У сваю чаргу, літаратурна-кніжная разнавіднасць, якая ў гістарычных крыніцах называлася «простай мовай», узнікла пазней — толькі ў сярэдзіне XVI стагоддзя ў сувязі з ідэямі [[Рэфармацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім|Рэфармацыі]]. Яна служыла сродкам перакладу і тлумачэння біблейскіх тэкстаў для «простых людзей», як гэта рабілі [[Францыск Скарына]] ці [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіль Цяпінскі]]. Выдавец «[[Евангелле вучыцельнае|Учыцельнага Евангелля]]» [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Рыгор Хадкевіч]] у 1569 годзе адзначаў, што вырашыў перакласці кнігу на «простую мову» «выразумення дзеля простых людзей»{{sfn|Мякишев|2008|с=38}}. У яе аснове ляжала больш шырокая беларуска-ўкраінская база, яна дапускала значны ўплыў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] традыцыі і [[Польская мова|польскай мов]]ы, абслугоўваючы [[рэлігійная літаратура|рэлігійную]] і [[Палемічная літаратура|палемічную літаратуру]]{{sfn|Плющ|1961|с=221}}{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Заняпад і выцясненне польскай мовай == Працэс заняпаду канцылярскай мовы ВКЛ быў цесна звязаны з палітычнымі зменамі. Пасля ўтварэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) пачаўся актыўны працэс [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых саслоўяў і інтэлігенцыі ВКЛ. Як адзначаў гісторык [[Іосіф Іванавіч Первольф|І. Первольф]], гэта адбылося з-за моцы польскай дзяржаўнасці і прыцягальнасці яе культуры{{sfn|Первольф|1893|с=235}}. Найбольш навочна выцясненне старабеларускай мовы [[Польская мова|польскай]] прасочваецца па [[Актавыя кнігі|актавых кнігах]] гродскіх і земскіх судоў. З канца XVI стагоддзя і на працягу ўсяго XVII стагоддзя «руская мова» незваротна губляла пазіцыі. Спачатку павялічвалася колькасць польскамоўных уставак і тэрмінаў, пазней цэлыя фрагменты актаў пачалі пісацца па-польску, і, нарэшце, [[кірыліца]] амаль цалкам саступіла месца [[лацініца|лацініцы]]. У гэты перыяд канцылярская мова ўяўляла сабой [[Макаранізм|макаранічную]] руска-польскую сумесь{{sfn|Шевельов|2002|с=718}}{{sfn|Мякишев|2008|с=28}}. Канчатковы юрыдычны канец афіцыйнага выкарыстання канцылярскай мовы быў аформлены пастановай [[Варшаўскі сейм 1697 года|Варшаўскага сейма 1697 года]]. На падставе канстытуцыі ''[[Ураўненне правоў|Coaequatio jurium]]'' (Ураўненне правоў Літвы з [[Карона Каралеўства Польскага|Каронай]]) было ўстаноўлена, што адгэтуль пісар павінен пісаць па-польску, а не па-руску (''«pisarz po Polsku, a nie po Rusku pisać powinien będzie»''). Пасля гэтага дакументы на «рускай мове» сустракаліся толькі як рэдкі перажытак мінулага{{sfn|Volumina legum|1860|с=418}}{{sfn|Мякишев|2008|с=28—29}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Валерый Паўлавіч Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Краков |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |год=2008 |старонак=382 |isbn= |ref=Мякишев}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва= |год=1935 |старонак= |isbn= |ref=Stang}} * {{артыкул |аўтар=[[Сільвестр Пташыцкі|Ptaszycki S.]] |загаловак=Zewnętrzne dzieje języków ruskich w granicach dawnej Rzeczypospolitey |выданне=Encyklopedia Polska |тып=энцыклапедыя |год=1915 |том=III |нумар= |старонкі=360—365 |ref=Ptaszycki}} * {{артыкул |аўтар=[[Алена Аляксандраўна Цялунова|Целунова Е. А.]] |загаловак=Культурная и языковая ситуация Великого княжества Литовского |выданне=Aion Slavistica |тып=часопіс |год=1998 |том=5 |нумар= |старонкі=33—109 |ref=Целунова}} * {{артыкул |аўтар=[[Іван Іванавіч Крамко|Крамко I. I.]] |загаловак=Характар моўнай нормы Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 года |выданне=Беларуская лінгвістыка |тып=зборнік |год=1991 |том= |нумар=39 |старонкі=3—7 |ref=Крамко}} * {{артыкул |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Успенскі|Успенский Б. А.]] |загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка |выданне=IX Международный съезд славистов. Доклады |тып=зборнік |год=1983 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Успенский}} * {{артыкул |аўтар=[[Павел Паўлавіч Плюшч|Плющ П. П.]] |загаловак=Русская «простая мова» на Украине в XVI–XVIII веках |выданне=Начальный этап формирования русского национального языка |месца=Ленинград |год=1961 |старонкі=219—236 |ref=Плющ}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф Іванавіч Первольф|Первольфъ I.]] |загаловак=Славяне, ихъ взаимныя отношенiя и связи |том=III |частка=II |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1893 |старонак= |ref=Первольф}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Уладзіміравіч Шавялёў|Шевельов Ю.]] |загаловак=Iсторична фонологiя украïнськоï мови |месца=Харкiв |выдавецтва= |год=2002 |старонак= |ref=Шевельов}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Volumina legum |том=V |месца=Petersburg |выдавецтва= |год=1860 |старонак= |isbn= |ref=Volumina legum}} * {{артыкул |аўтар=Bunčić D. |загаловак=On the Dialectal Basis of the Ruthenian Literary Language |выданне=Die Welt der Slaven |год=2015 |том=LX |старонкі=276—289 |ref=Bunčić}} * {{артыкул |аўтар=Prygodzich M. R., Korshuk A. V. |загаловак=The Belarusian Language: the History and the Present |выданне= |год= |старонкі=137—141 |ref=Prygodzich, Korshuk}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] 6fcm0624e2beo2yahm7j1t2pan27zz8 0 804081 5201938 5112724 2026-09-18T11:08:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201938 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Лукаш Станіслаў Залускі''' ({{ВДП}}) — дзеяч каталіцкай царквы, педагог, філосаф, [[Езуіты|езуіт]]{{r|vkl}}. Адзін з выдатных філосафаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XVII стагоддзя{{r|darowski2009}}. == Біяграфія == Са шляхты [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]{{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}{{r|darowski2009}} герба «[[Касцеша (герб)|Касцеша]]»{{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}. Нарадзіўся ў 1604 годзе{{r|darowski2009}}{{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}. У кнізе рэгістрацый [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] («Laureae Akademicae») пазначаны як [[Русіны (гістарычны этнонім)|русін]] (''russus''){{r|antologija}}. Уступіў у [[Езуіты|ордэн езуітаў]] 30 жніўня 1620 года ў [[Вільня|Вільні]]{{r|jesuitenc}}{{r|darowski2009}}. Таксама ў Вільні прайшоў [[навіцыят]]{{r|darowski2009}}. У 1625—1628 гадах вывучаў філасофію ў Віленскай акадэміі, а ў 1629—1633 гадах — тэалогію{{r|darowski2009}}. У 1632 годзе ў Вільні прыняў святарскае пасвячэнне і стаў ксяндзом{{r|vkl}}{{r|darowski2009}}{{r|jesuitenc}}. У 1639 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі і вольных мастацтваў у Віленскай акадэміі, што адпавядала ступені доктара{{r|darowski2009}}{{r|vkl}}. Пазней атрымаў ступень доктара тэалогіі (1651{{r|vkl}} або 1652{{r|darowski2009}}). У 1636 годзе пачаў выкладаць у Віленскай акадэміі як прафесар Свяшчэннага Пісання{{r|jesuitenc}}{{r|vkl}}. У 1637—1640 гадах выкладаў у Віленскай акадэміі поўны трохгадовы курс філасофіі{{r|darowski2009}}{{r|vkl}}. Пазней быў прафесарам тэалогіі Віленскай акадэміі{{r|darowski2009}}{{r|vkl}}. Займаў шэраг адміністрацыйных пасад у навучальных установах езуітаў, быў прэфектам школ у Нясвіжы (1648—1649, 1658—1659){{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}; прэфектам школ (1657—1658), прэфект будовы і першым суперыёрам у Мінску (1657—1658){{r|jesuitenc}}{{r|vkl}}; прэфектам студый у Нясвіжы (1658—1659){{r|jesuitenc}}. Таксама выкладаў тэалогію ў Браневе (1659—1660) і маральную тэалогію ў Крожах (1660—1662){{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}. Шмат гадоў быў місіянерам, прапаведнікам і ўзначальваў езуіцкія рэзідэнцыі{{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}. Памёр у Вільні 20 жніўня 1673 года{{r|vkl}}{{r|darowski2009}}{{r|jesuitenc}}. == Дзейнасць і творчасць == Дзейнасці Залускага ўласцівы патрыятызм, што выяўлялася заклапочанасцю справамі краіны, асабліва выхаваннем моладзі{{r|darowski2009}}. Галоўны твор Залускага — «Агульная філасофія…» (поўная назва на лаціне — «Universa philosophia publice asserta in Alma Academia Vilnensi Societatis Iesu»), выдадзена ў Вільні ў 1640 годзе{{r|antologija}}{{r|darowski2009}}. Твор аб’ёмам каля 200 старонак апублікаваны пад імем М. Мнішка, вучня Лукаша Залускага{{r|vkl}}. Выданне мае прысвячэнне каралю Уладзіславу IV{{r|antologija}}. Структура выдання «Агульная філасофія…» ўключае дзве кнігі: «Практычная філасофія» (раздзелы: «Этыка», «Эканоміка», «Палітыка»){{r|antologija}}{{r|vkl}} і «Тэарэтычная філасофія» (раздзелы: «Логіка», «Натуральная філасофія» (фізіка, уключаючы псіхалогію) і «Метафізіка»){{r|antologija}}{{r|vkl}}{{r|darowski2009}}. Філасофская пазіцыя Залускага грунтуецца на арыстацелізме, адаптаваным да тагачасных інтэлектуальных плыняў і мясцовых умоў{{r|darowski2009}}. Твор быў адлюстраваннем езуіцкай філасофіі «другой схаластыкі» з уплывам суарэзіянства{{r|darowski2009}}. Сярод іншых твораў: * «De sumptione Sacrae Eucharistiae sub utraque specie» (Вільня, 1637) — трактат пра Найсвяцейшы Сакрамэнт{{r|jesuitenc}}. * «Compendium totius philosophiae» (Вільня, 1640) — імаверна, тое самае выданне, што і «Universa philosophia»{{r|jesuitenc}}. * Казанне пра святую Тэрэзу{{r|jesuitenc}}. * шматлікія панегірыкі{{r|vkl}}{{r|jesuitenc}}. * рукапісы лекцый па тэалогіі{{r|jesuitenc}}. == Бібліяграфія == * ''Mniszek, M.'' Universa philosophia publice asserta in Alma Academia Vilnensi Societatis Iesu / M. Mniszek [L. Zalusski]. — Vilnae, 1640. — 200 p. * ''Załuski, L. S.'' De sumptione Sacrae Eucharistiae sub utraque specie / L. S. Załuski. — Vilnae, 1637. * ''Залусский, Л.'' Общая философия / Л. Залусский // Памятники философской мысли Белоруссии XVII — первой половины XVIII в. — Минск : Наука и техника, 1991. — С. 93-109. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="antologija">{{кніга |аўтар = |адказны= склад.: А. А. Лягчылін [і інш.] ; пад рэд. А. А. Лягчыліна, А. Ю. Дудчыка |загаловак = Анталогія філасофскай думкі Беларусі : дапаможнік. У 3 т. Т. 1 |месца = Мінск |выдавецтва = БДУ |год = 2017 |старонак = 311 |isbn = 978-985-566-479-7}}</ref> <ref name="darowski2009">{{артыкул |аўтар = Darowski Roman SJ |загаловак = Filozofia jezuitów na Litwie od XVI do XVIII wieku |выданне = Rocznik Wydziału Filozoficznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej Ignatianum w Krakowie |год = 2009 |том = [https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/rfi/article/download/85/pdf XV] |старонкі = 249–256}}</ref> <ref name="vkl">{{артыкул |аўтар = Валерый Пазднякоў |загаловак = Залускі Лукаш Станіслаў |выданне = Вялікае Княства Літоўскае: Электронная энцыклапедыя |год = 2005 |спасылка = https://www.vkl.by/articles/953 |archive-date = 27 красавіка 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250427001815/https://vkl.by/articles/953 }}</ref> <ref name="jesuitenc">{{кніга |частка = Załuski Łukasz Stanisław Kościesza |спасылка частка = https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&q=ZALUSKI&f=1|аўтар = |загаловак = Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564–1995 |адказны= oprac. Ludwik Grzebień |месца = Kraków |выдавецтва = Wydawnictwo WAM |год = 1996 |старонак = 882 |isbn = 8390500442}}</ref> }} == Літаратура == * Анталогія філасофскай думкі Беларусі : дапаможнік : у 3 т. / склад. А. А. Лягчылін [і інш.]; пад рэд. А. А. Лягчыліна, А. Ю. Дудчыка. — Мінск : БДУ, 2017. — Т. 1. — 311 с. * ''Чарнышова, Л. А.'' «Практычная філасофія» Лукі Залускага / Л. А. Чарнышова // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. — 1980. — № 2. * ''Чернышева, Л. А.'' Латиноязычная традиция в культуре белорусского барокко / Л. А. Чернышева // Белороссика. — Минск, 1980. — С. 68-80. * ''Bieliński, J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831) / J. Bieliński. — Kraków, 1899—1900. — T. 1-3. * ''Darowski, R.'' Filozofia jezuitów na Litwie od XVI do XVIII wieku / R. Darowski // Rocznik Wydziału Filozoficznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej Ignatianum w Krakowie. — 2009. — T. XV. — S. 249—256. ** ''Darowski, R.'' The Philosophy of the Jesuits in Lithuania from the 16th until the 18th Century / R. Darowski // [https://darowski.jezuici.pl/tekstyonline/FRAGMENTA%20PHILOSOPHICA%20-%202015%20-%20DRUK.pdf Fragmenta Philosophica: Selected Works] / R. Darowski. — Kraków : Akademia Ignatianum — Wydawnictwo WAM, 2015. — P. 347—354. (англійскі пераклад артыкула 2009 года, але з бібліяграфіяй, якая ў публікацыю арыгінала не ўвайшла). * ''Darowski, R.'' Łukasz Załuski SJ (1604—1673) i jego filozofia / R. Darowski // Oblicza filozofii XVII wieku / red. S. Janeczek. — Lublin : Katolicki Uniwersytet Lubelski, 2008. — S. 541—547. * ''Darowski, R.'' Załuski Łukasz / R. Darowski // Powszechna Encyklopedia Filozofii. — Lublin : PTTA, 2008. — T. 9. — S. 896—897. * ''Darowski, R.'' Załuski Łukasz Stanisław / R. Darowski // Encyklopedia Filozofii Polskiej. — Lublin : KUL — PTTA, 2011. — T. 2. — S. 860—862. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564—1995 / oprac. L. Grzebień. — Kraków : Wydawnictwo WAM, 1996. — 882 s. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-14}} {{DEFAULTSORT:Залускі Лукаш Станіслаў}} [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Залускія герба «Касцеша»]] k0v41ijgrkmq9vokaypx85d5trs21ln 0 806836 5201739 5180137 2026-09-18T07:32:42Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5201739 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што І. Грыгаровіч у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль І. Харлан з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Прасцейшыя крыжы выкоўвалі з двух ці трох злучаных {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжняў|ru|Стержень (механика)}}, палос, прутоў. Іх канцы раскоўвалі ў выглядзе ліста альбо разразалі і адгіналі ў процілеглыя бакі, часта закручвалі ў выглядзе завіткоў. Ускладненне іх формы ішло за кошт дабаўлення розных дэталей і накладак мастацкага характару. Часцей за ўсё ад цэнтра крыжа адыходзілі хвалістыя {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змеепадобныя|ru|Змея в славянской культуре}} прамяні, а цэнтр (месца іх сыходжання) закрываўся рэльефна выкаваным дыскам<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Такія крыжы нагадвалі адлюстраванне сонца (недарэмна ў [[Літоўскія традыцыйныя крыжы|Літве]], дзе такая творы вельмі пашыраныя, іх называюць сонейкамі). Нярэдка кампазіцыя гэтых твораў была настолькі адмысловая, што нават гублялася першапачатковая форма крыжа і ён нагадваў нейкую незвычайную кветку. Асабліва цікавыя і разнастайныя ўзоры каваных фігурных крыжоў можна бачыць на цэркавах [[Брэсцкае Палессе|Брэсцкага Палесся]]<ref name="Фарбы"/>. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з’яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] [[Файл:6 Липнишки.JPG|250px|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|касцёле]] ў [[Ліпнішкі|Ліпнішках]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з’яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з’ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{commonscat}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 9vvtfhof786rcw4f31dgeaoja3komm2 3 807769 5201505 5184561 2026-09-17T16:23:17Z M.L.Bot 261 /* Догляд */ новы падраздзел 5201505 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:01, 12 мая 2026 (+03) == Мілавіца == Вітаю. Яшчэ Мілавіца -- народная назва [[Венера (планета)|Венеры]], можа, гэта ўжо і пазнейшыя прыдумкі, але крыніцы яе даюць. Магчыма, "Мілавіца (Чэхія)" не кепскі быў варыянт прапанаваны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:53, 11 чэрвеня 2026 (+03) : Не ведаю, якія б кнігі выходзілі па-беларускую пра геаграфію \ гісторыю Чэхіі, ЧССР, магчыма, Мілавіц'''а'''. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:12, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Звярніце, калі ласка, увагу на ўнутраную структуру артыкулаў, як прыклад можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%BA%D1%81%D0%BD%D1%96%D1%81&diff=5163165&oldid=5163119 паглядзець тут]. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 9 ліпеня 2026 (+03) : Дзякуй за інфармацыю. Прызвычаіўся па-старому працаваць, паспрабую па-новаму. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:09, 9 ліпеня 2026 (+03) :: Вітаю. Яшчэ раз папрашу пра структуру артыкулаў. Хочаце ставіць "зноскі", стаўце "зноскі". Але "бібліяінфармацыя" або "ВС" вельмі пажадана, яны хоць часткова кампенсуюць, што ствараеце артыкулы зусім без крыніц. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 20 ліпеня 2026 (+03) <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} або {{ВС}} {{DEFAULTSORT: }} -- там дзе трэба, але з гэтым і катэгорыямі праблема няма [[Катэгорыя: ]]</pre> == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:38, 19 ліпеня 2026 (+03) == Урымкай == Калі ласка, напішыце чым вы кіраваліся, калі пераносілі артыкул [[Урумкай]] ва [[Урымкай]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 20 жніўня 2026 (+03) У казахскай мове літара "ы" - гэта гук "ы", а не "у". Ұр'''ы'''мқай. Перад пераносам правяраў кожную назву з казахскай. Ботам настваралі палову правільных наўваў, палову памылковых, таму пераправяраю. На маю думку, ствараў адзін і той жа чалавек, што і пра эстонскія станцыі чыгуначныя: памылка на памылцы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:13, 21 жніўня 2026 (+03) == Догляд == Вітаю. Масава даглядзелі ўнёсак удзельніка [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/Maksonkaa Maksonkaa]. Перачытаў толькі адзін з артыкулаў ([[Чымбу]]), удзельнік не ведае беларускай, пераклад голы машынны і адпаведнай якасці, асабліва ў табліцы адм.адзінак была поўная лухта. Варта на такое ставіць шаблон "машынны пераклад" або наогул выстаўляць да выдаленне. Астатнія не глядзеў. Калі ласка, адказна стаўцеся да догляду, проста так не давайце статус дагледжанага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:23, 17 верасня 2026 (+03) dmmx3a5hahzlwuaxokoxss7v288far9 5201664 5201505 2026-09-18T05:30:07Z Autumndancer 168015 /* Догляд */ 5201664 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:01, 12 мая 2026 (+03) == Мілавіца == Вітаю. Яшчэ Мілавіца -- народная назва [[Венера (планета)|Венеры]], можа, гэта ўжо і пазнейшыя прыдумкі, але крыніцы яе даюць. Магчыма, "Мілавіца (Чэхія)" не кепскі быў варыянт прапанаваны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:53, 11 чэрвеня 2026 (+03) : Не ведаю, якія б кнігі выходзілі па-беларускую пра геаграфію \ гісторыю Чэхіі, ЧССР, магчыма, Мілавіц'''а'''. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:12, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Структура артыкулаў == Вітаю. Звярніце, калі ласка, увагу на ўнутраную структуру артыкулаў, як прыклад можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%BA%D1%81%D0%BD%D1%96%D1%81&diff=5163165&oldid=5163119 паглядзець тут]. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 9 ліпеня 2026 (+03) : Дзякуй за інфармацыю. Прызвычаіўся па-старому працаваць, паспрабую па-новаму. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:09, 9 ліпеня 2026 (+03) :: Вітаю. Яшчэ раз папрашу пра структуру артыкулаў. Хочаце ставіць "зноскі", стаўце "зноскі". Але "бібліяінфармацыя" або "ВС" вельмі пажадана, яны хоць часткова кампенсуюць, што ствараеце артыкулы зусім без крыніц. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 20 ліпеня 2026 (+03) <pre> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} або {{ВС}} {{DEFAULTSORT: }} -- там дзе трэба, але з гэтым і катэгорыямі праблема няма [[Катэгорыя: ]]</pre> == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:38, 19 ліпеня 2026 (+03) == Урымкай == Калі ласка, напішыце чым вы кіраваліся, калі пераносілі артыкул [[Урумкай]] ва [[Урымкай]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 20 жніўня 2026 (+03) У казахскай мове літара "ы" - гэта гук "ы", а не "у". Ұр'''ы'''мқай. Перад пераносам правяраў кожную назву з казахскай. Ботам настваралі палову правільных наўваў, палову памылковых, таму пераправяраю. На маю думку, ствараў адзін і той жа чалавек, што і пра эстонскія станцыі чыгуначныя: памылка на памылцы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:13, 21 жніўня 2026 (+03) == Догляд == Вітаю. Масава даглядзелі ўнёсак удзельніка [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/Maksonkaa Maksonkaa]. Перачытаў толькі адзін з артыкулаў ([[Чымбу]]), удзельнік не ведае беларускай, пераклад голы машынны і адпаведнай якасці, асабліва ў табліцы адм.адзінак была поўная лухта. Варта на такое ставіць шаблон "машынны пераклад" або наогул выстаўляць да выдаленне. Астатнія не глядзеў. Калі ласка, адказна стаўцеся да догляду, проста так не давайце статус дагледжанага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:23, 17 верасня 2026 (+03) : Дзякуй за напамін. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 18 верасня 2026 (+03) 6lhxira6927pfxt5wj1xmrv03nzbrjj 0 808796 5201679 5149146 2026-09-18T05:59:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201679 wikitext text/x-wiki '''Латышыза́цыя''' ({{lang-lv|Latviskošana}}) — працэс і палітыка дзяржаўнай або культурнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] нацыянальных меншасцей, а таксама насаджэння [[латышская мова|латышскай мовы]] і культуры ў дзяржаўным кіраванні, эканоміцы, адукацыі і грамадскім жыцці. Найчасцей гэты тэрмін ужываецца ў гістарыяграфіі ў дачыненні да нацыянальнай палітыкі [[Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] ў 1934—1940 гадах, аднак працэсы латышызацыі пачаліся значна раней і працягваюцца ў розных формах у сучаснай [[Латвія|Латвіі]]. == Першае латышскае нацыянальнае абуджэнне == [[Файл:Alunāns_Juris.jpeg|справа|міні|[[Юрыс Алунанс]] — адзін з пачынальнікаў лінгвістычнай латышызацыі ў XIX стагоддзі]] Першыя працэсы латышызацыі пачаліся ў часы [[Першае латышскае нацыянальнае абуджэнне|Першага латышскага нацыянальнага абуджэння]] ў сярэдзіне і другой палове XIX стагоддзя. Гэты перыяд вызначыўся моцным рухам за ачышчэнне латышскай мовы ад шматлікіх [[германізм]]аў, якія назапашваліся на працягу стагоддзяў дамінавання [[Прыбалтыйскія немцы|прыбалтыйскіх немцаў]]. Нямецкія запазычанні мэтанакіравана замяняліся на ўласна латышскія словы: напрыклад, слова «beķeris» было заменена на «maiznieks» (пекар), «duršlags» на «caurduris» (друшляк), а «trekteris» на «piltuve» (варонка)<ref>{{cite web |url=https://latvijasluteranis.lv/2012/10/04/par-vaciskajiem-barbarismiem-domajot/ |title=PAR VĀCISKAJIEM BARBARISMIEM DOMĀJOT |author=Ojārs Bušs |date=2012-10-04 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026 |archive-date=3 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903011620/https://latvijasluteranis.lv/2012/10/04/par-vaciskajiem-barbarismiem-domajot/ |url-status=dead }}</ref>. Выдатны латышскі мовазнавец [[Юрыс Алунанс]] пры падтрымцы [[Крыш’яніс Валдэмарс|Крыш’яніса Валдэмарса]] прапанаваў латышызаваныя назвы для замежных краін, нацыянальнасцей і месяцаў. Для замены нямецкіх канчаткаў былі распрацаваны і ўкаранёны ўласцівыя латышскай мове словаўтваральныя суфіксы (напрыклад, ''-tava'', ''-nieks'', ''-nīca'')<ref>{{cite web |url=https://valoda.lv/valsts-valoda/vesture/ |title=Vēsture |publisher=Latviešu valodas aģentūra |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Першая Латвійская Рэспубліка (1918—1934) == Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвійскай Рэспублікі]] ў 1918 годзе дзяржава першапачаткова праводзіла адносна ліберальную нацыянальную палітыку. Нацыянальным меншасцям (у тым ліку [[Рускія ў Латвіі|рускім]], [[Беларусы Латвіі|беларусам]], [[палякі|палякам]], [[яўрэі|яўрэям]] і [[Прыбалтыйскія немцы|немцам]]) была гарантавана культурная аўтаномія. Яны атрымалі права на навучанне на роднай мове і выкарыстанне сваіх моў у мясцовым кіраванні і ў [[Сейм Латвіі|Сейме]]<ref>Saeimas kārtības rullis. «Valdības vēstnesis», 27.03.1923. — 145. pants.</ref>. Тым не менш, ужо ў перыяд парламенцкай дэмакратыі пачалі праяўляцца элементы дзяржаўнай латышызацыі. Пачалася маштабная кампанія па змене геаграфічных назваў: многія тапонімы нямецкага або славянскага паходжання замяняліся на латышскія (напрыклад, Дзвінск стаў [[Даўгаўпілс]]ам, а Люцын — [[Лудза|Лудзай]]). Дзеці з нацыянальных меншасцей часта сутыкаліся са складанасцямі пры спробе атрымаць вышэйшую адукацыю. [[Латвійскі ўніверсітэт]] патрабаваў здачы складаных уступных іспытаў па латышскай мове, з-за чаго ў сярэдзіне 1920-х гадоў многія выпускнікі беларускіх гімназій правальвалі іспыты і былі вымушаны шукаць магчымасць вучыцца ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] або [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=130}}. == Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса (1934—1940) == [[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|міні|Карліс Улманіс, які ініцыяваў працэс масавай латышызацыі ў 1934 годзе]] Пасля [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту]] 15 мая 1934 года новы ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў інтэнсіўны і гвалтоўны курс на латышызацыю ўсіх сфер грамадскага жыцця. Галоўнай мэтай дзяржавы стала абвяшчэнне перавагі латышскай нацыі і выцясненне нацыянальных меншасцей з эканомікі, культуры і палітыкі<ref>{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И. и др. |загаловак=История Латвии, ХХ век |месца=Рига |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |старонкі=161—179}}</ref>. Афіцыйная ідэалогія сцвярджала, што ўлада належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі{{sfn|Adler, Marten|2025|с=22—23}}. === Латышызацыя прозвішчаў і тапонімаў === Рэжым пачаў масавую кампанію па змене «нядобрагучных» або іншамоўных прозвішчаў на ўласна латышскія. 21 снежня 1939 года Кабінет міністраў прыняў спецыяльны «Закон аб змене прозвішчаў». Гэты закон меў выразны дыскрымінацыйны характар, бо яго другі артыкул прама забараняў нелатышам браць латышскія прозвішчы, каб захаваць «этнічную чысціню» пануючай нацыі<ref>{{cite web |url=http://www.roots-saknes.lv/Names/NameChanges/LawNameChange1939.htm |title=Law on Name Changes 1939 |publisher=Valdības Vēstnesis |date=1939-12-22 |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Многія змененыя прозвішчы ўяўлялі сабой прамы пераклад з нямецкай мовы на латышскую: напрыклад, ''Altbergs'' (Старая гара) ператварыўся ў ''Veckalns'', ''Veisbergs'' (Белая гара) — у ''Baltkalns'', а ''Rozenfelds'' (Ружавае поле) — у ''Rožlauks''<ref>{{артыкул |аўтар=Pauls Balodis |загаловак=Salikteņuzvārdi latviešu un somu valodā |выданне=LATVIJAS UNIVERSITĀTES RAKSTI |год=2007 |нумар=727 |старонкі=20—32}}</ref>. Часам прозвішча спачатку германізавалася, а потым латышызавалася, як у выпадку з прозвішчам ''Daugmants'', якое спачатку запісалі як ''Daugmann'', а потым ператварылі ў ''Daugmanis''<ref>{{кніга |аўтар=Alfred Bilmanis |загаловак=Latvia as an Independent State |год=2008 |старонак= |старонкі=151 |isbn=1-4437-2444-0}}</ref>. Латвійскі дэмограф [[Ілмар Межс]] падлічыў, што ў сучаснай Латвіі каля траціны ўсіх латышскіх прозвішчаў маюць нямецкае паходжанне<ref>{{cite web |url=https://eng.lsm.lv/article/culture/history/why-did-latvians-choose-german-surnames.a374014/ |title=Why did Latvians choose German surnames? |publisher=Public Broadcasting of Latvia |date=2020-09-12 |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі асабісты прыклад: асабісты сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў [[Карнэлійс Вейтманіс]] стаў Вейдніексам. Да мая 1940 года больш за 10 тысяч жыхароў Латвіі змянілі свае прозвішчы. Паралельна ішоў працэс латышызацыі тапонімаў: улады паслядоўна перараблялі назвы вёсак і маёнткаў з нямецкім коранем «-muiža» (муйжа), замяняючы яго на латышскі «-ciems» (цыемс). === Знішчэнне адукацыі нацыянальных меншасцей === [[Файл:Настаўнікі_і_вучні_Дзвінскай_беларускай_гімназіі,_пач._1930-х_гадоў.jpg|справа|міні|Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі. Падчас латышызацыі гэтая ўстанова была пазбаўлена свайго статусу і ліквідавана]] Найбольш балючы ўдар латышызацыя нанесла па сістэме адукацыі. Новы Закон аб школьніцтве ад 12 ліпеня 1934 года ліквідаваў аўтаномныя школьныя ўпраўленні меншасцей. Дзеці з мяшаных сем'яў цяпер былі абавязаны наведваць выключна латышскія школы. З 1 жніўня 1934 года была ўведзена суровая забарона на выкарыстанне школьных падручнікаў, выдадзеных за мяжой{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593}}. Асабліва моцна ад гэтых мер пацярпела беларуская меншасць. Калі да 1934 года ў Латвіі дзейнічала каля пяцідзесяці беларускіх пачатковых школ і дзве гімназіі, то да канца 1930-х гадоў засталася толькі адна [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]]. У 1935 годзе была ліквідавана [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]], а ў 1936 годзе закрылася [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=598—600}}. Усе беларускія культурна-асветныя таварыствы (у тым ліку [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]], «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]» і [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]) былі забаронены, а дзясяткі настаўнікаў (такія як [[Кастусь Езавітаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Сцяпан Сіцько]] і [[Франц Клагіш]]) былі звольненыя або рэпрэсаваныя палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=595—596}}. Аналагічны ціск аказваўся на рускія і яўрэйскія ўстановы. Былі закрыты прыватныя рускія гімназіі Лішынай і Ламаносаўская гімназія, а іх вучняў прымусова перавялі ў дзяржаўную Рускую гімназію. У 1938 годзе ўлады забаранілі выданне рускага часопіса «[[Закон і суд]]»<ref name="flam">{{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}}</ref>. У 1939 годзе, у межах дамоўленасцей з нацысцкай Германіяй, усе нямецкія школы і прыходы былі закрыты ў сувязі з масавай рэпатрыяцыяй прыбалтыйскіх немцаў. === Ідэалогія і маніпуляцыі падчас перапісу 1935 года === [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938).pdf|міні|У кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938) латышскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]] даводзіў, што беларусы з'яўляюцца русіфікаванымі латышамі]] Для апраўдання палітыкі гвалтоўнай асіміляцыі выкарыстоўвалася дзяржаўная прапаганда і псеўданавуковая літаратура. Урад імкнуўся давесці, што прадстаўнікі славянскіх меншасцей (у прыватнасці, беларусы) з'яўляюцца толькі «зрусіфікаванымі латышамі», якіх неабходна вярнуць у лона ўласнага народа. Яскравым прыкладам такога падыходу стала кніга ідэолага [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]] «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938). Каб прадэманстраваць «добраахвотную» латышызацыю, прапаганда цытавала беларускіх настаўнікаў (напрыклад, [[Францішак Оруп|Франца Оруба]]), прымушаючы іх публічна адмаўляцца ад сваёй нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=603}}. [[Файл:Bundesarchiv_Bild_137-066679,_Karte_zur_Umsiedlung_Baltendeutscher.jpg|злева|міні|Карта рэпатрыяцыі прыбалтыйскіх немцаў з Латвіі і Эстоніі (1939)]] Гэтая ідэалогія стала прыкрыццём для маштабных фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1935 года]]. У памежных рэгіёнах [[Латгалія|Латгаліі]], напрыклад, у [[Дземанская воласць|Дземанскай]], [[Саліенская воласць|Саліенскай]], [[Скрудаліенская воласць|Скрудаліенскай]] і [[Прыдруйская воласць|Прыдруйскай]] валасцях, тысячы каталікоў і праваслаўных беларусаў і палякаў былі прымусова запісаны латышамі. Перапісчыкі наўмысна выпраўлялі ў анкетах славянскія нацыянальнасці на латышскую, а мовай хатняга ўжытку пазначалі латышскую мову. Гэта прывяло да штучнага скарачэння афіцыйнай колькасці беларусаў з 36 029 чалавек у 1930 годзе да 26 867 чалавек у 1935 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. == Савецкі перыяд (1940—1990) == У часы існавання [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] латышская мова працягвала захоўваць статус асноўнай, аднак яна сутыкнулася з моцнай канкурэнцыяй з боку рускай мовы з-за масавай міграцыі рабочых кадраў з іншых рэспублік [[СССР]]. Для задавальнення патрэб мясцовай эканомікі і навукі была створана Тэрміналагічная камісія пры [[Акадэмія навук Латвіі|Акадэміі навук Латвійскай ССР]], якая з 1958 па 1989 гады выдала 15 тамоў слоўнікаў латышскай тэрміналогіі (па фізіцы, хіміі, юрыспрудэнцыі, педагогіцы і інш.)<ref>{{cite web|url=http://www.vvk.lv/index.php?sadala=224&id=725|title=LZA TERMINOLOĢIJAS KOMISIJAS VADĪBĀ IZSTRĀDĀTĀS TERMINU VĀRDNĪCAS|author=Агенцтва дзяржаўнай мовы Латвіі|date=2001-04-11|publisher=www.vvk.lv|accessdate=31 мая 2026|lang=lv}}</ref>. Тым не менш, у 1959 годзе пад ціскам партыйнага кіраўніцтва на чале з [[Арвід Янавіч Пельшэ|Арвідам Пельшэ]] ў Латгаліі была забаронена апошняя газета на [[латгальская мова|латгальскай мове]]. На хвалі нацыянальнага абуджэння канца 1980-х гадоў, 6 кастрычніка 1988 года Вярхоўны Савет Латвійскай ССР афіцыйна абвясціў латышскую мову дзяржаўнай мовай рэспублікі. == Сучасная Латвія (з 1991 года) == === Заканадаўства і імёны === Пасля аднаўлення незалежнасці [[Афіцыйная мова|дзяржаўны статус]] латышскай мовы быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]]. У 1999 годзе быў прыняты новы Закон аб дзяржаўнай мове, які прызнаў усе іншыя мовы (акрамя латышскай і гістарычнай [[ліўская мова|ліўскай]]) замежнымі<ref>{{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law |title=Official Language Law |publisher=likumi.lv |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Згодна з законам, усе дакументы, якія падаюцца ў дзяржаўныя ўстановы, павінны быць складзены выключна на латышскай мове. Сучасная латвійская дзяржава строга рэгулюе напісанне імёнаў і прозвішчаў. Паводле заканадаўства, усе замежныя імёны павінны афармляцца ў адпаведнасці з правіламі фанетычнай латышскай арфаграфіі з абавязковым даданнем латышскіх канчаткаў. Напрыклад, французскі акцёр [[Жэрар Дэпардзьё]] афіцыйна запісваецца як ''Žerārs Depardjē'', прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] — як ''Donalds Tramps'', а акцёр [[Хаакін Фенікс]] — як ''Hoakins Fīnikss''<ref>{{cite web |url=https://deepbaltic.com/2016/09/23/why-you-will-almost-definitely-have-to-change-your-name-when-speaking-latvian/ |title=Why You Will Almost Definitely Have to Change Your Name When Speaking Latvian |author=Will Mawhood |date=2016-09-23 |publisher=Deep Baltic |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. У рускіх імёнах і прозвішчах афіцыйна забаронена выкарыстанне імёнаў па бацьку, а самі імёны латышызуюцца (напрыклад, Іван Іваноў запісваецца як ''Ivans Ivanovs''). Гэтая практыка неаднаразова аспрэчвалася грамадзянамі ў судах (напрыклад, справы Юты Менцэны, Лідзіі Кухарэцы і Леаніда Райхмана), аднак [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] і [[Канстытуцыйны суд Латвіі]] прызналі гэтыя патрабаванні законнымі<ref>{{cite web |url=http://www.satv.tiesa.gov.lv/wp-content/uploads/2001/06/2001-04-0103_Spriedums_ENG.pdf |title=Constitutional Court of Latvia judgment in case No. 2001-04-0103 |publisher=Constitutional Court of Latvia |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. === Адукацыя і крытыка === <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:28_09_2003_shkoly_LV.jpg|Масавыя пратэсты ў Рызе супраць скарачэння рускамоўнай адукацыі (2003 год) Файл:Students_by_language_of_instruction_(proportional).png|Графік, які паказвае паступовае павелічэнне долі навучання на латышскай мове (1999—2006) </gallery>У адрозненне ад аўтарытарнага перыяду Улманіса, у сучаснай Латвіі працяглы час захоўваліся школы нацыянальных меншасцей. Аднак з пачатку XXI стагоддзя ўрад пачаў працэс паступовага пераводу адукацыі на латышскую мову. У 2004 годзе была праведзена школьная рэформа, якая ўстанавіла прапорцыю выкладання ў сярэдніх школах меншасцей: 60 % прадметаў на латышскай мове і 40 % на роднай. У 2018 годзе Сейм Латвіі прыняў новыя папраўкі, паводле якіх навучанне ў 10—12 класах было цалкам пераведзена на латышскую мову, а ў 7—9 класах доля латышскай мовы была павялічана да 80 %<ref>{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/society/education/government-okays-transition-to-latvian-as-sole-language-at-schools-in-2019.a265290/ |title=Government okays transition to Latvian as sole language at schools in 2019 |date=2018-01-23 |publisher=Public Broadcasting of Latvia |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. У 2022 годзе ўрад зацвердзіў канчатковы план пераходу ўсіх пачатковых школ на латышскую мову навучання да 2025 года. Гэтая палітыка выклікае крытыку з боку міжнародных інстытутаў. Спецыяльныя дакладчыкі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], эксперты [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] і Савета Еўропы неаднаразова рэкамендавалі Латвіі змякчыць моўную палітыку, дазволіць ліставанне з уладамі на мовах меншасцей і праяўляць большая гнуткасць у пытаннях білінгвальнай адукацыі<ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/7session/A.HRC.7.19.Add.3.doc Report on mission to Latvia (2008)], UN Special Rapporteur on contemporary forms of racism, racial discrimination, xenophobia and related intolerance — see Paragraph 89</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= Adler A., Marten H. F. |загаловак= How censuses reflect language ideologies in European nation states: contrastive perspectives on Germany and Latvia |выданне= Current Issues in Language Planning |тып=часопіс |год= 2025 |старонкі= 1—29 |ref=Adler, Marten}} * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культурная асіміляцыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Латвіі]] [[Катэгорыя:Моўная палітыка ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Моўная палітыка]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя]] 33r629efsn0sxo26py8j6s0f8glfxsk 0 810210 5201973 5160015 2026-09-18T11:54:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201973 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Льёў}} {{Навуковец}} '''Льёў Бо''' ({{lang-zh|刘博}}, [[піньінь]]: ''Liú Bó'') — кітайская даследчыца, [[мовазнаўца]], выкладчыца [[Руская мова|рускай]] і [[Кітайская мова|кітайскай]] моў. [[Кандыдат філалагічных навук]], [[дацэнт]] кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая [[РІКК БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла факультэт рускай мовы [[Даляньскі ўніверсітэт замежных моў|Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]]. Пазней атрымала дыплом магістра па напрамку «Філалагічная адукацыя». Працягнула навучанне ў [[аспірантура|аспірантуры]] ў [[Далёкаўсходні федэральны ўніверсітэт|Далёкаўсходнім федэральным універсітэце]] (горад [[Уладзівасток]]) пры кафедры рускай мовы як замежнай Інстытута рускай мовы і літаратуры. Па выніках навучання паспяхова абараніла дысертацыю і атрымала навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]] па спецыяльнасці «Руская мова» (напрамак «[[Кагнітыўная лінгвістыка|кагнітыўная лінгвістыка]]»)<ref name="bsu">{{cite web|url=https://bsu.by/by/employee/108615-d|title=Бо Льёў|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|date=|lang=be|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == З 2004 па 2012 год працавала на пасадзе старшага выкладчыка аддзела замежных моў [[Хэйлунцзянскі ўніверсітэт|Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]], дзе выкладала практычную і дзелавую рускую мову. З 2012 года працуе на факультэце рускай мовы [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе вядзе дысцыпліны па практычнай рускай мове, тэорыі перакладу і супастаўляльным даследаванні моў<ref name="bsu"/>. Таксама мае значны вопыт выкладання кітайскай мовы. Падчас навучання ў аспірантуры працавала выкладчыкам у Інстытуце Канфуцыя Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта. З 2013 па 2016 год выкладала кітайскую мову (вяла дысцыпліны па аўдзіраванні і вусным маўленні) у Інстытуце міжнародных адносін Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта<ref name="bsu"/>. На дадзены момант працуе ў [[Беларусь|Беларусі]] на пасадзе дацэнта кафедры кітайскай мовы і краіназнаўства Кітая ў [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Рэспубліканскім інстытуце кітаязнаўства імя Канфуцыя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (РІКК БДУ)<ref name="bsu_list">{{cite web|url=http://variant113.test.bsu.by/about-ru/department-ru/lecturers-of-the-department-ru.html|title=Преподаватели кафедры китайского языка и страноведения Китая РИКК БГУ|publisher=РІКК БДУ|date=|lang=ru|accessdate=30 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref>. У маі 2025 года сумесна са старшым выкладчыкам [[Гуо Хэін]] выступіла ў якасці галоўнага экзаменатара падчас правядзення першага пілотнага вуснага іспыту [[Hanyu Shuiping Kaoshi|HSK]] (стандартызаванага кваліфікацыйнага экзамену па кітайскай мове) на базе Інстытута Канфуцыя БДУ<ref name="hsk">{{cite web|url=https://ci.cn/site/3071001000/kyxw/7a22e24b-9ca7-4548-9067-b72c6de0be9f?lang=lc|title=白大孔院顺利举办HSK口语面试试点考试|publisher=ci.cn|date=13 студзеня 2025|lang=zh|accessdate=30 чэрвеня 2026}}</ref>. У 2026 годзе выступіла адным з рэдактараў першага акадэмічнага «[[Кітайска-беларускі слоўнік (2026)|Кітайска-беларускага слоўніка]]»{{sfn|Баравік|2026|с=3}}. У сферу навуковых інтарэсаў даследчыцы ўваходзяць [[гендарная лінгвістыка]], [[кагнітыўная лінгвістыка]], [[Параўнальная лінгвістыка|супастаўляльнае даследаванне моў]] і [[тэорыя перакладу]]<ref name="bsu"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Мікіта Андрэевіч Баравік|Баравік М. А.]] і інш. |загаловак=Кітайска-беларускі слоўнік |месца=Мінск |выдавецтва=Калорград |год=2026 |старонак=965 |isbn=978-985-35-0185-8 |ref=Баравік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Льёў Бо}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Хэйлунцзянскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Кітая]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Даляньскага ўніверсітэта замежных моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Далёкаўсходняга федэральнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўцы]] sbl26qr2pvrkrb1hjx68ae61rbb04ba 0 810610 5201554 5163919 2026-09-17T19:25:18Z 5201554 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андрэйчык}} {{Палітык}} '''Яўген Ігаравіч Андрэйчык''' (нар. 22 сакавіка 1999, [[Мінск]]) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч. З ліпеня 2026 года — другі віцэ-спікер [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/druhim-vice-spikeram-kr-abrany-jauhen-andrejcyk/|title=Другім віцэ-спікерам КР абраны Яўген Андрэйчык|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2026-07-06|access-date=2026-07-09}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. Атрымаў адукацыю ва [[Вучэльня Лазарскага ў Варшаве|Вучэльні Лазарскага]] ў [[Варшава|Варшаве]] і [[Ковентрыйскі ўніверсітэт|Ковентрыйскім універсітэце]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] па праграме [[Міжнародныя адносіны|міжнародных адносін]] і еўрапейскіх даследаванняў. Пазней вучыўся на дыпламатычнай праграме [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Да 2020 года працаваў у галіне IT.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euravybar.org/list/17.html|title=Яўгеній Андрэйчык|website=Еўрапейскі Выбар|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728085806/https://euravybar.org/list/17.html|archive-date=2025-01-20|access-date=2026-07-09}}</ref> У 2020 годзе далучыўся да ініцыятывы Voices from Belarus, дзе займаў пасаду галоўнага рэдактара.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/radio/thecurrent/the-current-for-nov-10-2021-1.6243906/wednesday-november-10-2021-full-transcript-1.6245017|title=The Current - Transcript for November 10, 2021|website=CBC Radio|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.tagesspiegel.de/plus/machtprobe-an-der-eu-aussengrenze-expertin-warnt-vor-nato-bundnisfall-im-konflikt-mit-belarus-306319.html|title=„Er möchte, dass EU-Vertreter ihn um Hilfe bitten“: Was hat Lukaschenko an der Grenze vor?|website=Der Tagesspiegel Online|access-date=2026-07-09}}</ref> Пазней працаваў у [[Фонд салідарнасці BYSOL|Фондзе салідарнасці BYSOL]], дзе займаўся камунікацыямі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/80952347/kgb-trebuet-vykup-za-pozhertvovaniya-fondam-solidarnosti-sprosili-bysol-kak-mogut-vychislit-i-chto-delat|title=КГБ требует выкуп за пожертвования фондам солидарности? Спросили BYSOL, как могут вычислить и что делать|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-09}}</ref> У 2023—2024 гадах займаў пасаду дарадцы па інфармацыйнай палітыцы ў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце Беларусі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/366929|title=Аб'яднаны пераходны кабінет Беларусі хочуць прызнаць «тэрарыстычнай арганізацыяй»|website=Наша Ніва|date=2025-04-30|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/94175295/drugi-vice-spiker-kr|title=Абраны другі віцэ-спікер Каардынацыйнай рады IV склікання|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-07-09}}</ref> У 2024 годзе балатаваўся ў [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйную раду III склікання]] ад выбарчага спіса «[[Еўрапейскі выбар]]», але не быў абраны.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vazna-kab-palityki-stavili-perad-saboj-adekvatnyja-mety/|title="Важна, каб палітыкі ставілі перад сабой адэкватныя мэты"|website=Беларускае Радыё Рацыя|date=2026-05-08|access-date=2026-07-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92625686/nastup-kr|title=Яны супраць «адзінства любой цаной» — і могуць пашумець. З чым «Наступ» ідзе на выбары ў КР|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-07-09}}</ref> У снежні 2024 года Андрэйчык паведаміў пра прыпыненне дзейнасці, звязанай з палітычным актывізмам і працай, звязанай з Беларуссю.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/356739|title=Яўген Андрэйчык расчараваўся ў палітычным актывізме: Я больш не працую з Беларуссю|website=Наша Ніва|date=2024-12-05|access-date=2026-07-09}}</ref> У 2026 годзе балатаваўся ў Каардынацыйную раду IV склікання ад выбарчага спіса «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]» і па выніках галасавання быў абраны дэлегатам.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-07-09}}</ref> У ліпені 2026 года Яўген Андрэйчык быў абраны другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання. За яго кандыдатуру ў другім туры прагаласавалі 44 дэлегаты; усяго ў галасаванні прынялі ўдзел 79 з 80 чальцоў рады.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-09}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Андрэйчык Яўген Ігаравіч}} ihe6s2g5v61fjg14alpqbdl6a1exo91 0 810904 5201885 5166302 2026-09-18T10:41:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201885 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Луангпхабанг | арыгінальная назва = {{Lang-lo|ຫຼວງພະບາງ}} | выява = Panoramic view of Mount Phou Si seen from Wat Chomphet in Luang Prabang Laos.jpg | подпіс = Луангпхабанг і гара Пхусі | краіна = Лаос | рэгіён = Луангпхабанг | від рэгіёна = Правінцыя | lat_deg = 19 | lat_min = 53 | lat_sec = 20 | lat_dir = N | lon_deg = 102 | lon_min = 08 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | CoordScale = 100000 | ранейшыя назвы = Муанг-Суа, Сіенг-Тхонг | на беразе = Меконг | насельніцтва = 66 781 | крыніца насельніцтва = <ref name="census2015">{{cite book|title=Results of Population and Housing Census 2015|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|publisher=Lao Statistics Bureau|location=Vientiane|year=2016|page=101|language=en|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref> | год перапісу = 2015 | паштовы індэкс = 06000 | карта краіны = Лаос | commons = Luang Prabang }}'''Луангпхаба́нг''', таксама '''Луангпраба́нг''' ({{lang-lo|ຫຼວງພະບາງ}}, {{IPA|[lǔːaŋ pʰa.bàːŋ]}}), — горад на поўначы [[Лаос|Лаоса]], адміністрацыйны цэнтр [[Луангпхабанг (правінцыя)|правінцыі Луангпхабанг]]. Размешчаны на рацэ [[Меконг]] каля ўпадзення ў яе ракі [[Кхан]]. Былая сталіца дзяржавы [[Лансанг]], пазней — рэзідэнцыя каралёў Луангпхабанга і адзін з галоўных рэлігійных цэнтраў краіны.<ref name="БелЭн-Луангпрабанг2">{{Крыніцы/БелЭн|9|Луангпрабанг||353}}</ref><ref name="UNESCO2">{{cite web|language=en|url=https://whc.unesco.org/en/list/479/|title=Town of Luang Prabang|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref> У 1995 годзе гістарычная частка Луангпхабанга ўключана ў [[Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]].<ref name="UNESCO-decision2">{{cite web|language=en|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3092/|title=Decision 19 COM VIII.C.1: Inscription — The Town of Luang Prabang|website=UNESCO World Heritage Centre|date=1995|publisher=UNESCO|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref> == Назва == У мінулым горад быў вядомы пад назвамі Муанг-Суа і Сіенг-Тхонг. Сучасная назва паходзіць ад Пха Банга — статуі [[Гаўтама Буда|Буды]], якая стала адной з галоўных рэлігійных святынь Лаоса.<ref name="UNESCO2" /> == Геаграфія == Горад знаходзіцца ў горнай вобласці паўночнага Лаоса. Яго гістарычны цэнтр займае паўвостраў, утвораны рэкамі Меконг і Кхан. У цэнтры горада ўзвышаецца гара Пхусі.<ref name="UNESCO2" /> == Гісторыя == У XIV стагоддзі Луангпхабанг стаў сталіцай дзяржавы Лансанг, заснаванай каралём [[Фа Нгум|Фа Нгумам]] у 1353 годзе. У 1560 годзе кароль Сетхатырат перанёс сталіцу ў [[В'енцьян|В'енцьян]], аднак Луангпхабанг захаваў значэнне рэлігійнага цэнтра.<ref name="БелЭн-Лаос2">Лаос // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск : БелЭн, 1999. — Т. 9 : Кулібін — Малаіта / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — С. 128—130. — ISBN 985-11-0155-9.</ref><ref name="UNESCO2" /> Пасля распаду Лансанга ў 1707 годзе, выкліканага дынастычным крызісам, горад стаў сталіцай асобнага княства Луангпхабанг. У канцы XIX стагоддзя яно апынулася пад французскім пратэктаратам.<ref name="БелЭн-Лаос2" /> [[Файл:Royal_Palace_in_Luang_Prabang.jpg|злева|міні|Былы Каралеўскі палац]] Луангпхабанг заставаўся каралеўскай рэзідэнцыяй да скасавання манархіі ў 1975 годзе. Былы Каралеўскі палац быў ператвораны ў музей.<ref name="БелЭн-Луангпрабанг2" /> == Архітэктура == У забудове Луангпхабанга спалучаюцца традыцыйная лаоская архітэктура і будынкі еўрапейскага тыпу, узведзеныя ў перыяд французскага панавання. Горад складаўся з асобных кварталаў, сфарміраваных вакол будыйскіх манастыроў. Традыцыйныя жылыя дамы будаваліся пераважна з дрэва, а храмы — з цэглы і каменю.<ref name="БелЭн-Лаос2" /><ref name="UNESCO2" /> [[Файл:Luang_Prabang_-_Wat_Xieng_Thong.jpg|міні|Храм Ват Сіенг-Тхонг]] Сярод помнікаў вылучаецца храм [[Ват Сіенг-Тхонг]], пабудаваны ў 1560 годзе пры каралі Сетхатыраце. Захаваліся таксама будыйскія храмы XVI—XIX стагоддзяў, ступа Чамсі, Каралеўскі палац і бібліятэка старажытных рукапісаў.<ref name="БелЭн-Лаос2" /><ref name="БелЭн-Луангпрабанг2" /> Пры ўключэнні горада ў Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА былі адзначаны захаванасць яго гістарычнай структуры і спалучэнне лаоскай і еўрапейскай архітэктурных традыцый. Аб'ект унесены ў спіс паводле крытэрыяў II, IV і V.<ref name="UNESCO-decision2" /> == Насельніцтва == Падчас французскай экспедыцыі па Меконгу ў 1867 годзе [[Франсіс Гарнье]] ацэньваў насельніцтва Луангпхабанга прыкладна ў 8 тысяч чалавек.<ref name="Garnier-pop">{{cite book|title=Further India: Being the Story of Exploration from the Earliest Times in Burma, Malaya, Siam and Indo-China|url=https://en.wikisource.org/wiki/Further_India/Ubon_to_Luang_Prabang%E2%80%94Mouhot_and_Other_Explorers|language=en|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref> У пачатку XX стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 9 тысяч жыхароў.<ref name="Britannica1911">{{cite encyclopedia|title=Luang-Prabang|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|edition=11|year=1911|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Luang-Prabang|language=en|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref> Паводле перапісу 2005 года, гарадское насельніцтва Луангпхабанга складала 55 027 чалавек, а паводле перапісу 2015 года — 66 781 чалавек.<ref name="census20052">{{cite book|title=Results from the Population and Housing Census 2005|publisher=Lao Statistics Bureau|location=Vientiane|year=2005|language=en}}</ref><ref name="census2015">{{cite book|title=Results of Population and Housing Census 2015|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|publisher=Lao Statistics Bureau|location=Vientiane|year=2016|page=101|language=en|access-date=15 ліпеня 2026}}</ref>{{Колькасць насельніцтва|source=|2005=55 027|2015=66 781}} == Гаспадарка і транспарт == Луангпхабанг — гандлёвы і культурны цэнтр паўночнага Лаоса. У горадзе вырабляецца [[рыс]] і драўніна, развіты мастацкія рамёствы.<ref name="БелЭн-Луангпрабанг2" /> У горадзе дзейнічае [[Луангпхабанг (аэрапорт)|міжнародны аэрапорт]]. У снежні 2021 года адкрыта чыгуначная станцыя на лініі [[В'енцьян|В'енцьян]] — [[Батэн]], якая злучыла лаоскую сталіцу з мяжой [[Кітай|Кітая]].<ref name="railway">{{cite web|language=en|url=https://laotiantimes.com/2018/02/28/the-laos-china-railway-project/|title=The Laos–China Railway Project|website=Laotian Times|date=28 лютага 2018|access-date=15 ліпеня 2026|url-status=dead}}</ref> == Гл. таксама == * [[Лансанг]] * [[Ват Сіенг-Тхонг]] * [[В'енцьян]] * [[Меконг]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Луангпрабанг||353}} * Лаос // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 1999. — Т. 9: Кулібін — Малаіта / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — С. 128—130. — ISBN 985-11-0155-9. * Лоўчая Л. В. Меконг // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Мінск: БелЭн, 2000. — Т. 10: Малайзія — Мугаджары / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — С. 261. — ISBN 985-11-0169-9. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Гарады Лаоса]] [[Катэгорыя:Аб'екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Лаосе]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] g7anbjrxb3hi0e8yh8xk067aiwakeos 0 811737 5201958 5171978 2026-09-18T11:33:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201958 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Луі II дэ Бурбон-Кандэ | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Louis II de Bourbon, prince de Condé}} | выява = After van Egmont - Louis, Grand Condé - Versailles MV 3478.jpg | шырыня = 250px | апісанне выявы = Луі II дэ Бурбон-Кандэ | пасада = [[прынц Кандэ]] | парадак = 4 | перыядпачатак = [[26 снежня]] [[1646]] | перыядканец = [[11 снежня]] [[1686]] | папярэднік = [[Генрых II дэ Бурбон-Кандэ]] | пераемнік = [[Генрых Жуль дэ Бурбон-Кандэ]] | дата нараджэння = 8.9.1621 | месца нараджэння = [[Парыж]], [[Каралеўства Францыя]] | дата смерці = 11.12.1686 | месца смерці = [[Фантэнбло]], Каралеўства Францыя | род = [[Кандэ]] | бацька = [[Генрых II дэ Бурбон-Кандэ]] | маці = [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі]] | жонка = [[Клара Клеменцыя дэ Мае-Брэзэ]] | дзеці = [[Генрых Жуль дэ Бурбон-Кандэ]] | аўтограф = }}'''Луі́ II Кандэ́''' ({{lang-fr|Louis II de Bourbon, prince de Condé}}; {{IPA|[lwi dø də buʁ.bɔ̃ kɔ̃.de]}}; [[8 верасня]] [[1621]], [[Парыж]] — [[11 снежня]] [[1686]], [[Фантэнбло]]; поўнае імя — '''Луі́ II дэ Бурбо́н-Кандэ́'''), вядомы як '''Вялі́кі Кандэ́''' ({{lang-fr|le Grand Condé}}), — французскі дзяржаўны і ваенны дзеяч з дынастыі [[Бурбоны|Бурбонаў]], чацвёрты [[прынц Кандэ]], адзін з найбольш вядомых французскіх палкаводцаў XVII стагоддзя. Удзельнік [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]], [[Фронда|Фронды]] і [[Галандская вайна|Галандскай вайны]]. Да смерці бацькі ў 1646 годзе насіў тытул герцага Энгіенскага.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} == Паходжанне і пачатак службы == Луі быў старэйшым сынам прынца [[Генрых II дэ Бурбон-Кандэ|Генрыха II дэ Бурбон-Кандэ]] і [[Шарлота Маргарыта дэ Манмарансі|Шарлоты Маргарыты дэ Манмарансі]]. У 1641 годзе ажаніўся з [[Клара Клеменцыя дэ Мае-Брэзэ|Кларай Клеменцыяй дэ Мае-Брэзэ]], пляменніцай кардынала [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэльё]]. Ваенную службу пачаў у час кіравання [[Людовік XIII|Людовіка XIII]]. У 1643 годзе атрымаў камандаванне французскай арміяй, якая дзейнічала супраць іспанскіх войск. [[19 мая]] 1643 года перамог у [[Бітва пры Ракруа|бітве пры Ракруа]], што прынесла маладому герцагу Энгіенскаму славу выдатнага палкаводца.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} [[Файл:La Bataille de Rocroi.jpg|thumb|злева|Вялікі Кандэ ў [[Бітва пры Ракруа|бітве пры Ракруа]]]] У 1644—1645 гадах разам з [[Анры дэ Ла Тур д’Авернь Цюрэн|Анры Цюрэнам]] ваяваў супраць імперскіх і баварскіх войск. Удзельнічаў у баях каля [[Фрайбург-ім-Брайсгау|Фрайбурга]] і [[Бітва пры Нёрдлінгене (1645)|Нёрдлінгена]], а пазней перамог каля [[Дзюнкерк]]а ў 1646 годзе і [[Бітва пры Лансе|Ланса]] ў 1648 годзе. Гэтыя перамогі ўзмацнілі пазіцыі Францыі ў заключны перыяд Трыццацігадовай вайны.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} Пасля смерці бацькі ў 1646 годзе атрымаў тытул прынца Кандэ. == Удзел у Фрондзе == На пачатку [[Фронда|Фронды]] Кандэ падтрымліваў каралеўскі ўрад і кардынала [[Джуліа Мазарыні|Мазарыні]]. У 1649 годзе яго войскі блакіравалі Парыж і прымусілі ўдзельнікаў парламенцкай Фронды пайсці на пагадненне з урадам. Рост палітычнага ўплыву Кандэ і яго прэтэнзіі на ўдзел у кіраванні дзяржавай прывялі да канфлікту з Мазарыні. У студзені 1650 года Кандэ, яго брат [[Арман дэ Бурбон-Канці]] і герцаг Лангвіль былі арыштаваны. Пасля вызвалення ў 1651 годзе Кандэ ўзначаліў выступленне арыстакратычнай апазіцыі, вядомае як [[Фронда прынцаў]].{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} Пасля паражэння Фронды ён пакінуў Францыю і перайшоў на службу да іспанскага караля [[Філіп IV Габсбург|Філіпа IV]]. У складзе іспанскай арміі ваяваў супраць французскіх войск у [[Іспанскія Нідэрланды|Іспанскіх Нідэрландах]].{{sfn|БелЭн|1998|с=582}}<ref name="Rodriguez">{{cite journal |author = Rodríguez Hernández, Antonio José |title = La otra imagen del héroe. El Grand Condé como aliado del rey de España (1651—1659) |journal = Investigaciones Históricas. Época Moderna y Contemporánea |year = 2018 |issue = 38 |pages = 143—194 |language = es |url = https://revistas.uva.es/index.php/invehisto/article/view/2313 |doi = 10.24197/ihemc.38.2018.143-194 }}</ref> Паводле ўмоў [[Пірэнейскі мір|Пірэнейскага міру]] 1659 года Кандэ быў памілаваны і атрымаў магчымасць вярнуцца ў Францыю. Яму вярнулі тытулы і ўладанні.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} == Апошнія паходы == У 1668 годзе, у час [[Дэвалюцыйная вайна|Дэвалюцыйнай вайны]], войскі пад камандаваннем Кандэ за кароткі час занялі [[Франш-Кантэ]]. У 1672—1675 гадах ён удзельнічаў у [[Галандская вайна|вайне Францыі з Галандыяй]]. У [[Бітва пры Сенефе|бітве пры Сенефе]] ў 1674 годзе камандаваў французскай арміяй супраць войск антыфранцузскай кааліцыі.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} Праз пагаршэнне здароўя Кандэ паступова адышоў ад непасрэднага камандавання войскамі. Апошнія гады жыцця правёў пераважна ў сваёй рэзідэнцыі ў [[Шанціі (сядзіба)|Шанціі]]. == Кандыдатура на трон Рэчы Паспалітай == Луі II і яго сын [[Генрых Жуль дэ Бурбон-Кандэ|Генрых Жуль]] неаднаразова прэтэндавалі на трон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Іх падтрымлівала частка магнатаў і шляхты, арыентаваная на хаўрус з Францыяй. Магчымасць вылучэння замежных кандыдатаў была абумоўлена дзяржаўным ладам Рэчы Паспалітай, дзе манарха выбірала шляхта на [[элекцыйны сойм|элекцыйным сойме]]. Абраны кароль адначасова станавіўся вялікім князем літоўскім і павінен быў прыняць умовы, зафіксаваныя ў [[Pacta conventa|«Пакта канвента»]] і [[Генрыкавы артыкулы|Генрыкавых артыкулах]].<ref>{{cite web |url = https://profil.adu.by/mod/book/tool/print/index.php?id=767 |title = Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай у другой палове XVI — XVII ст. |website = Профільнае навучанне |publisher = Нацыянальны інстытут адукацыі |language = be |access-date = 28 ліпеня 2026 |archive-date = 1 лютага 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250201030527/http://profil.adu.by/mod/book/tool/print/index.php?id=767 |url-status = dead }}</ref> Абранне прадстаўніка дома Кандэ павінна было ўзмацніць французскі ўплыў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, аднак ні Луі II, ні яго сын трона не атрымалі.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} == Шанціі і мецэнацтва == [[Файл:Château de Chantilly, jardin à la française, miroir d'eau et grand bassin.jpg|thumb|Сады ў [[Шанціі (сядзіба)|Шанціі]], перабудаваныя пры Вялікім Кандэ]] Пасля вяртання ў Францыю Кандэ ператварыў Шанціі ў адзін з цэнтраў арыстакратычнага і культурнага жыцця краіны. Парк сядзібы быў перабудаваны паводле праекта [[Андрэ Ленотр]]а. У Шанціі бывалі [[Жан дэ Лафантэн]], [[Жан дэ Лабруер]], [[Мары Мадлен дэ Лафает]], [[Мальер]]. У сядзібе ладзіліся тэатральныя пастаноўкі, балі і феерверкі.<ref name="Chantilly">{{cite web |url = https://chateaudechantilly.fr/en/history/the-men-who-left-their-mark-on-chantilly/ |title = The men who left their mark on Chantilly |website = Château de Chantilly |language = en |access-date = 28 ліпеня 2026 }}</ref> Кандэ збіраў творы мастацтва і кнігі. Яго бібліятэка налічвала каля 10 тысяч тамоў. Кнігі, якія належалі прынцу, можна пазнаць па яго гербе, нанесеным на пераплёты.<ref>{{cite web |url = https://reliures.bnf.fr/ark:/12148/cdt9x2pt |title = Louis de Bourbon II Condé (1621—1686) |website = Reliures de la Bibliothèque nationale de France |publisher = Bibliothèque nationale de France |language = fr |access-date = 28 ліпеня 2026 }}</ref> Луі II Кандэ памёр [[11 снежня]] 1686 года ў Фантэнбло.{{sfn|БелЭн|1998|с=582}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кандэ|Чаркасаў Д. М.|582|Д. М. Чаркасаў}} * Mongrédien, Georges. ''Le Grand Condé''. — Paris : Hachette, 1959. — 255 p. * Deldicque, Mathieu; Prévôt, Dominique. ''Le Grand Condé : le rival du Roi-Soleil?'' — Gand : Snoeck, 2016. * Rodríguez Hernández, Antonio José. La otra imagen del héroe. El Grand Condé como aliado del rey de España (1651—1659) // ''Investigaciones Históricas. Época Moderna y Contemporánea''. — 2018. — № 38. — P. 143—194. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прынцы Кандэ]] [[Катэгорыя:Бурбоны]] [[Катэгорыя:Французскія дзяржаўныя дзеячы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Французскія палкаводцы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Трыццацігадовай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Фронды]] [[Катэгорыя:Кандыдаты на трон Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Французскія мецэнаты]] [[Катэгорыя:Кнігазборцы]] jk5cq7ju0g5vah22ty7aku4nfoltcev 0 812006 5201845 5201305 2026-09-18T09:44:57Z Plaga med 116903 арфаграфія, афармленне, вычытка 5201845 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.{{Няма АК}} Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»{{Пераклад?}}<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === {{main|Завеса|Клямка|Засаўка}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 891zwrs31rgvw7p9tm6133te4e83uby 5201955 5201845 2026-09-18T11:30:37Z Ciepiersia 162280 /* Расійскае заводскае жалеза */ афармленне 5201955 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.{{Няма АК}} Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === {{main|Завеса|Клямка|Засаўка}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] n1v9s9q2775rqpbha3os528t4ntm3ax 0 813643 5201425 5189965 2026-09-17T12:33:32Z Ivanz04 168228 Створана перакладам раздзела «__LEAD_SECTION__» старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1348530893|94 Diskont]]» 5201425 wikitext text/x-wiki 94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў. {{няма катэгорый|date=2026-08-31}} {{тупіковы артыкул|date=2026-08-31}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} == __LEAD_SECTION__ == '''''«94 Diskont»''''' (стылізавана як '''''94diskont''''' ) — чацвёрты альбом нямецкага [[Электронная музыка|электроннага]] гурта Oval . Альбом быў выпушчаны ў 1995 годзе на лэйбле Mille Plateaux у Еўропе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Ён стаў апошнім рэлізам для Oval з удзелам Себасцьяна Ошаца і Фрэнка Мецгера. Альбом атрымаў прызнанне крытыкаў. sajylazvzjvmwf5r604qnd7prjz60lc 5201426 5201425 2026-09-17T12:35:39Z Ivanz04 168228 Гэты раздел быў непатрэбным бо поўнасцю паўтараў змест старонкі. 5201426 wikitext text/x-wiki 94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў. {{няма катэгорый|date=2026-08-31}} {{тупіковы артыкул|date=2026-08-31}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} 8rd23ag6vucvl7n1lto85iq7a0an124 5201507 5201426 2026-09-17T16:30:43Z M.L.Bot 261 5201507 wikitext text/x-wiki {{хв}} 94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў. {{няма катэгорый|date=2026-08-31}} {{тупіковы артыкул|date=2026-08-31}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} 1846ii21m4qia4q6ofwwls4necykfnp 0 814483 5201448 5200990 2026-09-17T14:14:39Z Ілля Касакоў 21245 5201448 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Блукаючыя зоркі»''' ([[ідыш]] בלאָנדזשענדע שטערן‎ — блонджэндэ штэрн) — [[раман]] класіка яўрэйскай літаратуры [[Шолам-Алейхем]]а. «Блукаючымі зоркамі» пісьменнік завяршыў сваю трылогію пра народныя таленты, у першых раманах якой «Стэмпэню» (1888) і «Ёселе-салавей» (1889) героямі былі вясельны музыка і спявак-кантар. У трэцім рамане аўтар апісаў драматычны лёс [[акцёр]]а і [[Спявак|спявачкі]] з [[Бесарабія|бесарабскага]] [[мястэчка]]. Упершыню раман быў апублікаваны ў варшаўскай прэсе ў [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]]—[[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] гадах<ref>Краткая еврейская энциклопедия. Т. 10 — Иерусалим: Изд. Еврейского университета, 2001, кол. 29-37 ISBN 965-320-713-X</ref>. == Гісторыя стварэння == У 1888 годзе Шолам-Алейхем пісаў гісторыку [[Сямён Маркавіч Дубноў|С. М. Дубнову]] пра сваю працу над раманам «Стэмпэню», у тым жа годзе раман быў апублікаваны ў першай кнізе альманаха «[[Яўрэйская народная бібліятэка]]», які выдаваў сам пісьменнік. Другі раман трылогіі «Ёселе-салавей» пра маладога кантара быў надрукаваны праз год у наступнай кнізе альманаха<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 1 — М.: ГИХЛ, 1959, с. 621</ref>. 10 верасня 1909 года Шолам-Алейхем пісаў у рэдакцыю газеты «Дзі нае велт», што хоча напісаць яшчэ адзін раман, «і тым скончыць сваю [[трылогія|трылогію]]… Мой трэці герой будзе ўжо не вясельны музыка і не кантар, а нехта большы, з далікатнейшай душой — артыст ці мастак». Ён пабываў незадоўга да таго ў [[ЗША]], вырашыў выкарыстаць у рамане свае амерыканскія ўражанні і адлюстраваць «жыццё пэўнага кола» на старой радзіме і ў Амерыцы. «Лесвіца, скажам так, гэтага будынка стаіць нагамі ў нашай краіне, а вяршыняй упіраецца ў Амерыку, — а там і адбываецца развязка»<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 6 — М.: ГИХЛ, 1961, сс. 740—741</ref>. Пачатак рамана — «Акцёры» — у 1909—1910 гады друкаваўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў штодзённай газеце «Дзі нае велт». Другая частка — «Бадзягі» — у 1910—1911 гады ў Варшаве ў штодзённай газеце «[[Дэр момэнт]]»<ref>[[Майсей Беленькі|Беленький М. С.]] Примечания // Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. — М.: Художественная литература, 1989. — Т. 3. — С. 437.</ref>. Па іншых звестках, друкаваўся ў варшаўскім «[[Гайнт]]» і амерыканскім «Моргн-журнал». Варшаўская фірма Прагрэс у 1914 годзе выдала раман дзвюма кнігамі ў складзе збора твораў. Для гэтага выдання тэкст быў перапрацаваны, яно стала ўзорным. Асобна раман выдаваўся на ідышы некалькі разоў — у Нью-Ёрку Jewish Press Company (1912, 1917), [[Hebrew Publishing Company]] (1920), у Варшаве (1922, трохтомнік) і Кіеве (1927, двухтомнік) [[Культур-ліга]]й, варшаўскім выдавецтвам [[Ідыш-бух]] (1955)<ref>[https://www.congressforjewishculture.org/people/183/Sholem-Aleichem_1859-1916 Sholem-Aleichem]</ref>. Кіеўскае выданне ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. == Змест == Усё пачынаецца ў маленькім мястэчку, калі туды прыехаў вандроўны яўрэйскі тэатр. У часе спектакля маладая Рэйзл Співак, кантарава дачка, і Лэйбл Рафаловіч, сын мясцовага багацея, пачынаюць кахаць адно аднаго. Яны вырашаюць уцекчы з вандроўнай трупай, але трупа раздзяляецца і абставіны іх разлучаюць. Некалькі гадоў прайшло, героі бачылі далёкі свет: [[Бухарэст]], [[Львоў]], [[Лондан]], [[Нью-Ёрк]] — яна стала [[Опера|опернай]] дзівай, а ён выдатным акцёрам. У другой палове кнігі паказан таленавіты [[Скрыпач|музыка]] Грыша Стэльмах, яе жаніх. == Ацэнкі == Ёсць меркаванне, што важнейшыя за любоўную лінію ў рамане яго каларыт, другасныя персанажы, жывая мова і закуліснае жыццё тэатру<ref>Меркаванне ўкраінскай пісьменніцы [https://www.instagram.com/p/DcEhlwcoNuE/ Соні Капінус].</ref>. == У навуцы == Вядомы даследчык гэтай кнігі — [[Ойзер Годьдэс]], пра яе пісала ў прадмове да Шолам-Алейхемава збора твораў [[Рыва Рувімаўна Рубіна|Рыўка Рубіна]]. == У перакладзе == У 1913 годзе выйшла першае асобнае выданне рамана, аўтарызаваны пераклад [[Андрэй Собаль|А. Собаля]] на рускую мову, у ім маюць новы выгляд раздзелы, пэўныя месцы скарочаны, раздзелы без назваў. Вядомы яшчэ 3 расійскія пераклады: [[Я. Слонім]]а, упершыню выданы ў 20-я гады, Б. Маршака (1936-37, у Кіеве) і М. Беленькага. У 60-я гады выйшаў украінскі пераклад [[Эфраім Райцын|Э. Райцына]]<ref>Шолом-Алейхем. [https://www.ukrlib.com.ua/world/printit.php?tid=1277 Мандрівні зірки] (роман на дві частини). Переклад з єврейської та примітки: Ефраїм Райцин; пісні переклав М. Терещенко. — Київ: Радянський письменник, 1963. — 468 стор.</ref>, у малдоўскім выданні перакладчык [[Янкель Якір]], у румынскім ураджэнец вёскі [[Ліпкань|Ліпканы]] Меер Штэрнберг і Вольга Братэш<ref>Stele Rėtėchitoare</ref>. На беларускай мове: * '''Блукаючыя зоркі'''. Раман / Пер.: [[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Г. С. Шупенька]], [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка). — [https://knihi-online.com/blukajucyja-zorki-solam-alejchiem.html анлайн] == Сцэнічныя версіі == Па матывах рамана напісаны п’есы розных аўтараў. У сярэдзіне 20-х — канцы 40-х гадоў пастаноўшчыкамі былі Ц. Дашэўскі, [[М. Разумны]], [[З. Туркоў]]<ref>звесткі з [https://congressforjewishculture.org/lexicon лексікона], паводле [[Слоўнік новай яўрэйскай літаратуры|Слоўніка новай яўрэйскай літаратуры]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]] [[Катэгорыя:Раманы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1909 года]] hzl515ivuywj4wbgc241yk3eznb28cl 0 814656 5201442 5201370 2026-09-17T13:56:50Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5201442 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Нагор’е (значэнні)}}[[Файл:Landscape_of_the_Tibetan_Plateau.jpg|міні|[[Тыбецкае нагор’е]]]] '''Наго́р’е''' — вялізнае горнае падняцце, дзе спалучаюцца [[плато]], [[Горны хрыбет|горныя хрыбты]] і [[Горны масіў|горныя масівы]], якія нярэдка чаргуюцца з шырокімі міжгорнымі [[Катлавіна|катлавінамі]]. Для нагор’яў характэрны значныя [[Абсалютная вышыня|абсалютныя вышыні]] і параўнальна невялікія адносныя перавышэнні. Тэрмін «нагор’е» часам ужываюць таксама як сінонім высока ўзнятых плато, над якімі не ўзвышаюцца горныя хрыбты.<ref name="БелЭн">{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Пашырэнне == [[Файл:Persian_plateau_topo_en.jpg|міні|Тапаграфічная карта [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]]] Нагор’і пашыраны ў розных частках свету. У [[Азія|Азіі]] да іх адносяцца Тыбецкае, [[Іранскае нагор’е|Іранскае]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскае нагор’і]], у [[Амерыка|Амерыцы]] — [[Мексіканскае нагор’е|Мексіканскае]] і [[Цэнтральнаандыйскае нагор’е|Цэнтральнаандыйскае]], у [[Афрыка|Афрыцы]] — [[Ахагар]], [[Эфіопскае нагор’е]] і [[Тыбесты]].<ref name="БелЭн" /> Будова нагор’яў можа ўключаць розныя формы горнага рэльефу. Напрыклад, вонкавы край Іранскага нагор’я ўтвораны горнымі дугамі, а яго ўнутраная частка занята раўнінамі і катлавінамі, якія перамяжаюцца з сярэдневышыннымі гарамі.<ref>{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Іранскае нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нагор’е||116|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. * {{Крыніцы/БелЭн|7|Іранскае нагор’е|Лаўрыновіч М. В.|314|М. В. Лаўрыновіч}} — [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нагор’і| ]] 9wjp954x296e6kc5ih0i8cil8b5hzk1 5201443 5201442 2026-09-17T13:58:06Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5201443 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Нагор’е (значэнні)}}[[Файл:Landscape_of_the_Tibetan_Plateau.jpg|міні|[[Тыбецкае нагор’е]]]] '''Наго́р’е''' — вялізнае горнае падняцце, дзе спалучаюцца [[плато]], [[Горны хрыбет|горныя хрыбты]] і [[Горны масіў|горныя масівы]], якія нярэдка чаргуюцца з шырокімі міжгорнымі [[Катлавіна|катлавінамі]]. Для нагор’яў характэрны значныя [[Абсалютная вышыня|абсалютныя вышыні]] і параўнальна невялікія адносныя перавышэнні. Тэрмін «нагор’е» часам ужываюць таксама як сінонім высока ўзнятых [[плато]], над якімі не ўзвышаюцца горныя хрыбты.<ref name="БелЭн">{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Пашырэнне == [[Файл:Persian_plateau_topo_en.jpg|міні|Тапаграфічная карта [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]]] Нагор’і пашыраны ў розных частках свету. У [[Азія|Азіі]] да іх адносяцца Тыбецкае, [[Іранскае нагор’е|Іранскае]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскае нагор’і]], у [[Амерыка|Амерыцы]] — [[Мексіканскае нагор’е|Мексіканскае]] і [[Цэнтральнаандыйскае нагор’е|Цэнтральнаандыйскае]], у [[Афрыка|Афрыцы]] — [[Ахагар]], [[Эфіопскае нагор’е]] і [[Тыбесты]].<ref name="БелЭн" /> Будова нагор’яў можа ўключаць розныя формы горнага рэльефу. Напрыклад, вонкавы край Іранскага нагор’я ўтвораны горнымі дугамі, а яго ўнутраная частка занята [[Раўніна|раўнінамі]] і катлавінамі, якія перамяжаюцца з сярэдневышыннымі гарамі.<ref>{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Іранскае нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нагор’е||116|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. * {{Крыніцы/БелЭн|7|Іранскае нагор’е|Лаўрыновіч М. В.|314|М. В. Лаўрыновіч}} — [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нагор’і| ]] 9hi7b070r67j2jaw1syzh4j77iblnvc 0 814679 5201806 5199535 2026-09-18T08:46:13Z Ciepiersia 162280 ілюстрацыя 5201806 wikitext text/x-wiki [[Файл:059-291 Гервяты, снято 19 июня 2005.jpg|250px|міні|Кручаны каваны стрыжань у агароджы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Гервяты|Гервятах]]]] '''Тарсіраванне'''<ref>{{Cite web|url=https://meganorm.ru/Data2/1/4294834/4294834328.htm|title=ГОСТ 18970-84 Обработка металлов давлением. Операции ковки и штамповки. Термины и определения / 18970 84|website=meganorm.ru|access-date=2026-09-15}}</ref> (ад {{lang-la|torsio}} — кручэнне) — тэхналагічная аперацыя апрацоўкі металаў ціскам, якая заключаецца ў {{нп3|Кручэнне (дэфармацыя)|скручванні|ru|Кручение (деформация)}} загатоўкі вакол яе падоўжнай восі. Ужываецца як у кавальскім рамястве (мастацкае каванне), так і ў прамысловай апрацоўцы металаў. == У кавальскай справе == У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] тарсіраванне (скручванне) — адна з асноўных дэкаратыўных аперацый. Металічны прут (звычайна квадратнага ці круглага перасеку) замацоўваюць адным канцом у цісках ці адмысловым {{нп3|калаўроцік|калаўроціку|ru|Вороток (инструмент)}}, а іншы канец скручваюць уручную або з дапамогай рычага. У выніку атрымліваецца спіралепадобны элемент, які выкарыстоўваецца пры вырабе каваных рашотак і агароджаў, парэнчаў і балконных агароджаў, дэкаратыўных элементаў мэблі і транспартных сродкаў, падсвечнікаў і прадметаў інтэр’еру<ref name="Сах68">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 68</ref>. Калі тарсіраваны ўчастак планаваўся быць досыць доўгім, на стрыжань надзявалі трубку неабходнага дыяметру і даўжыні, якая забяспечвала яго прамізну пры скручванні<ref name="Сах68"/>. У народным кавальстве «скручванне вяровачкай» прымянялі пры аздабленні выязных транспартных сродкаў, часам — [[Клямка|клямак]], завесаў, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжоў]]<ref name="Сах68"/>. Скручванне можа выконвацца як у гарачым, так і ў халодным стане. Для тоўстых пруткоў (больш за 10-12 мм) ужываюць нагрэў да ковачнай тэмпературы (1100—1250 °C для сталі), паколькі халоднае скручванне можа прывесці да ўтварэння {{нп3|Халодная расколіна|расколін|ru|Холодная трещина}}. Пры гэтым трэба было вытрымліваць раўнамернасць нагрэву па ўсёй даўжыні скручвання, чаго ў звычайным кавальскім горне дабіцца няпроста. Гэта было па сілах толькі рэдкаму высокакваліфікаванаму кавалю, і то ў выпадках нязначнай даўжыні тарсіраванага ўчастка стрыжня або яго кавалка<ref name="Сах68"/><ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. Тонкія пруткі (да 8 мм) часта скручваюць у халодным стане. Для атрымання раўнамернай спіралі скручванне вядуць павольна, з пастаянным кантролем кроку вітка. Часам ужываюць камбінаваныя прыёмы: напрыклад, папярэдняе скручванне некалькіх пруткоў у джгут, які затым расклёпваюць або зварваюць. == У прамысловасці == У прамысловай [[Апрацоўка металаў ціскам|апрацоўцы металаў ціскам]] тарсіраванне як асобная аперацыя сустракаецца радзей, чым асадка, працяжка або прашыўка. Аднак існуе коўка з кручэннем<ref>Navrotsky V. et al. Forging with torsion: a new approach // Journal of Materials Processing Technology. — 2001.</ref> — камбінаваны працэс, які спалучае асадку (сціск) і кручэнне (чысты зрух)<ref>Степанов Б. А., Петров М. А. Винтовой пресс для штамповки с кручением // Кузнечно-штамповочное производство. — 2015. — № 4.</ref>. Такая схема дэфармацыі дазваляе інтэнсіфікаваць прапрацоўку структуры металу, здрабніць зерне, павысіць механічныя ўласцівасці вырабу. Коўка з кручэннем ужываецца для вырабу восесіметрычных дэталяў — дыскаў, фланцаў, валоў. У адным з патэнтаў апісаны спосаб радыяльнай коўкі<ref>Патент РФ № 2 453 391 C1 «Способ радиальной ковки»</ref>, пры якім да загатоўкі прыкладваюць не толькі радыяльныя ціснутыя высілкі, але і высілак скручвання. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка металаў ціскам]] bub484k1zh4pi4ex7mhqnzticm4f18i 5201815 5201806 2026-09-18T08:52:44Z Ciepiersia 162280 /* У кавальскай справе */ дапаўненне 5201815 wikitext text/x-wiki [[Файл:059-291 Гервяты, снято 19 июня 2005.jpg|250px|міні|Кручаны каваны стрыжань у агароджы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Гервяты|Гервятах]]]] '''Тарсіраванне'''<ref>{{Cite web|url=https://meganorm.ru/Data2/1/4294834/4294834328.htm|title=ГОСТ 18970-84 Обработка металлов давлением. Операции ковки и штамповки. Термины и определения / 18970 84|website=meganorm.ru|access-date=2026-09-15}}</ref> (ад {{lang-la|torsio}} — кручэнне) — тэхналагічная аперацыя апрацоўкі металаў ціскам, якая заключаецца ў {{нп3|Кручэнне (дэфармацыя)|скручванні|ru|Кручение (деформация)}} загатоўкі вакол яе падоўжнай восі. Ужываецца як у кавальскім рамястве (мастацкае каванне), так і ў прамысловай апрацоўцы металаў. == У кавальскай справе == [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 22.jpg|250px|міні|Дзвярная ручка на дзвярах [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Новы Двор)|Касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новым Двары]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] тарсіраванне (скручванне) — адна з асноўных дэкаратыўных аперацый. Металічны прут (звычайна квадратнага ці круглага перасеку) замацоўваюць адным канцом у цісках ці адмысловым {{нп3|калаўроцік|калаўроціку|ru|Вороток (инструмент)}}, а іншы канец скручваюць уручную або з дапамогай рычага. У выніку атрымліваецца спіралепадобны элемент, які выкарыстоўваецца пры вырабе каваных рашотак і агароджаў, парэнчаў і балконных агароджаў, дэкаратыўных элементаў мэблі і транспартных сродкаў, падсвечнікаў і прадметаў інтэр’еру<ref name="Сах68">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 68</ref>. Калі тарсіраваны ўчастак планаваўся быць досыць доўгім, на стрыжань надзявалі трубку неабходнага дыяметру і даўжыні, якая забяспечвала яго прамізну пры скручванні<ref name="Сах68"/>. У народным кавальстве «скручванне вяровачкай» прымянялі пры аздабленні выязных транспартных сродкаў, часам — [[Клямка|клямак]], завесаў, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжоў]]<ref name="Сах68"/>. Скручванне можа выконвацца як у гарачым, так і ў халодным стане. Для тоўстых пруткоў (больш за 10-12 мм) ужываюць нагрэў да ковачнай тэмпературы (1100—1250 °C для сталі), паколькі халоднае скручванне можа прывесці да ўтварэння {{нп3|Халодная расколіна|расколін|ru|Холодная трещина}}. Пры гэтым трэба было вытрымліваць раўнамернасць нагрэву па ўсёй даўжыні скручвання, чаго ў звычайным кавальскім горне дабіцца няпроста. Гэта было па сілах толькі рэдкаму высокакваліфікаванаму кавалю, і то ў выпадках нязначнай даўжыні тарсіраванага ўчастка стрыжня або яго кавалка<ref name="Сах68"/><ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. Тонкія пруткі (да 8 мм) часта скручваюць у халодным стане. Для атрымання раўнамернай спіралі скручванне вядуць павольна, з пастаянным кантролем кроку вітка. Часам ужываюць камбінаваныя прыёмы: напрыклад, папярэдняе скручванне некалькіх пруткоў у джгут, які затым расклёпваюць або зварваюць. == У прамысловасці == У прамысловай [[Апрацоўка металаў ціскам|апрацоўцы металаў ціскам]] тарсіраванне як асобная аперацыя сустракаецца радзей, чым асадка, працяжка або прашыўка. Аднак існуе коўка з кручэннем<ref>Navrotsky V. et al. Forging with torsion: a new approach // Journal of Materials Processing Technology. — 2001.</ref> — камбінаваны працэс, які спалучае асадку (сціск) і кручэнне (чысты зрух)<ref>Степанов Б. А., Петров М. А. Винтовой пресс для штамповки с кручением // Кузнечно-штамповочное производство. — 2015. — № 4.</ref>. Такая схема дэфармацыі дазваляе інтэнсіфікаваць прапрацоўку структуры металу, здрабніць зерне, павысіць механічныя ўласцівасці вырабу. Коўка з кручэннем ужываецца для вырабу восесіметрычных дэталяў — дыскаў, фланцаў, валоў. У адным з патэнтаў апісаны спосаб радыяльнай коўкі<ref>Патент РФ № 2 453 391 C1 «Способ радиальной ковки»</ref>, пры якім да загатоўкі прыкладваюць не толькі радыяльныя ціснутыя высілкі, але і высілак скручвання. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка металаў ціскам]] 4zfzwlfiwfyfhoqddrmd29gh8fcfu70 0 814719 5201699 5200165 2026-09-18T06:34:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201699 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Леон (Лявон) Плятэр''' гербу [[Плятэры|Плятэр]] ({{ВД-Прэамбула}}) — граф, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 г.]] Праўнук [[Канстанцін Людвік Плятэр|графа Канстанціна Людвіка Броэль-Платэра]]. == Біяграфія == Лявон Плятэр нарадзіўся 15 лютага 1836 года ў вядомым графскім шляхецкім родзе [[Плятэры|Плятэраў]]. Бацька — Юзэф Казімір Броэль-Плятэр (1796—1852), маці — Антаніна Броэль-Плятэр (у дзявоцтве [[Перасвет-Солтаны|Перасвет-Солтан]]) (1800—1871). Быў адным з 11 дзяцей.<ref>{{Cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-kazimierz-plater|title=Józef KazimierzPlater (Broel-Plater)}}</ref> Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831]] гадоў сям’я Юзафа Казіміра Плятэра падвергнулася рэпрэсіям з боку ўладаў Расійскай імперыі. Бацка быў абвінавачаны ва ўкрывальніцтве ўдзельнікаў паўстання, у прыватнасці, стрыечнага брата [[Эмілія Плятэр|Эміліі Плятэр]] — Цэзара, і неўзабаве пасля паражэння інсургентаў — сасланы ў [[Смаленск]]. Там і прайшло дзяцінства Лявона Плятэра. Вучыцца Лявон Плятэр быў накіраваны ў Рыжскі Імператарскі ліцэй на апеку старэйшага брата Аўгуста Плятэра (1822—1861), які займаў у той час пасаду пры рыжскім генерал-губернатары І. Г. Бібікаве. Пасля заканчэння навучання і смерці бацькі атрымаў у спадчыну фальварак Казанава ў Дынабургскім павеце Віцебскай губерні, дзе і пражываў да пачатку паўстання<ref>{{Cite web|url=https://www.visitdaugavpils.lv/ru/turisma-objekts/grafa-leona-platera-pieminas-vieta-daugavpils-katolu-kapos/|title=Памятное место графа Леона Плятера на Даугавпилсском католическом кладбище – VISITDAUGAVPILS}}</ref>. === Удзел у паўстанні 1863 г. === Пасля пачатку паўстання 1863—1864 гадоў Лявон Плятэр некаторы час заставаўся ў баку ад узброенай барацьбы. Аднак неўзабаве вырашыў, што для роду Плятэраў будзе ганьбай, калі ніхто з іх не прыме ўдзел у паўстанні. Першапачаткова Лявон Плятэр збіраўся далучыцца да атрада [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]], які дзейнічаў тады ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]] Віленскай губерні, аднак пазней адмовіўся ад ідэі ў сувязі са складанасцю яе ажыццяўлення<ref>{{Cite web|lang=лат.|url=http://www.visitdaugavpils.lv/lv/turisms/grafa-leona-platera-pieminas-vieta-daugavpils-katolu-kapos|title=Grāfa Leona Plātera piemiņas vieta Daugavpils katoļu kapos|access-date=15 верасня 2026|archive-date=30 жніўня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830042907/http://www.visitdaugavpils.lv/lv/turisms/grafa-leona-platera-pieminas-vieta-daugavpils-katolu-kapos|url-status=dead}}</ref>. Афіцыйна Л. Плятэр далучыўся да паўстання 11 (23) красавіка 1863 года па прапанове іншага камандзіра паўстанцаў Віцебскай губерні — [[Зыгмунт Буйніцкі|Зыгмунта Буйніцкага]]. 13 (25) красавіка група з 6 паўстанцаў, уключаючы Ляона Плятэра, арганізавала паспяховую засаду на ваенны абоз са зброяй за шэсць кіламетраў ад мястэчка [[Краслава|Краслаўка]], [[Дзвінскі павет|Дынабургскі павет]]. У перастрэлцы паўстанцы забілі трох салдат аховы, яшчэ пецярым удалося збегчы з поля бою. Здабычай атрада сталі 398 стрэльбаў, 9 рэвальвераў і 22 адзінкі халоднай зброі<ref>{{Cite web|lang=рус.|url=https://suzhdenia.ruspole.info/node/3527|title=Владимир Веретенников. Мятеж Леона Плятера. // Русское поле}}</ref>. Затым група Плятэра накіравалася на поўдзень, да мястэчка [[Вішкі|Вышкі]]. Тым жа вечарам з Краслаўкі на пошукі групы Плятэра выйшла грэнадзёрская рота пад камандаваннем капітана Барсукова. Праз некалькі гадзін яны занялі маёнтак Скайты, графа Глушкіна, які спачуваў паўстанцам. Рота знайшла ў маёнтку схованку са 148 адзінкамі агнястрэльнай зброі, раней схаванымі плятэраўцамі. Зброя была канфіскаваная, а Глушкін і яго сын былі ўзятыя пад арышт па абвінавачанні ў падтрымцы «мяцежнікаў». Днём 14 (26) красавіка група Плятэра сутыкнулася ў ваколіцах Вышак з некалькімі дзясяткамі мясцовых сялян, якія раней за грашовую ўзнагароду наважыліся раззброіць атрад Плятэра і здаць яго чальцоў уладам. Аднак плятэраўцы адкрылі па абступаючых іх сялянам агонь са стрэльбаў, у выніку чаго забілі аднаго і паранілі яшчэ семярых сялян, пасля чаго астатнія сталі разбягацца. Увечары група Плятэра ўступіла ў [[Вішкі|Вышкі.]] Аднак ужо раніцай 15 (27) красавіка 1863 года на суседняй станцыі Дубна на плятэраўцаў зноў напалі мясцовыя сяляне агульным лікам да 50 чалавек. На гэты раз паўстанцам не ўдалося стрымаць іх націск, усе паўстанцы былі моцна збітыя і перададзены мясцовым уладам. Пасля гэтага Лявон Плятэр і 5 яго паплечнікаў былі заключаны ў Дынабургскую крэпасць. Плятэр быў прыгавораны да смяротнага пакарання. 27 мая / 8 чэрвеня 1863 г. ён быў расстраляны ў двары [[Дынабургская крэпасць|Дынабургскай крэпасці]], бо, як сведчаць судовыя матэрыялы, перакладзеныя Студніцкім, "''ён першым узняў сцяг паўстання ў правінцыі'' ''Віцебскай (…)'' . Ён узброіў 5 чалавек (часткова шляхту, часткова слуг) і разам з імі 25 мая прыняў удзел у паспяховым нападзе на транспарт са зброяй, пасля чаго быў захоплены ўзброенымі сялянамі. Падчас допытаў ён узяў на сябе поўную віну за арганізацыю і кіраўніцтва нападам, абараняючы фактычнага арганізатара і камандзіра Зыгмунта Буйніцкага . Калі ён даведаўся пра гэта (яшчэ быўшы на волі), ён праз жонку даслаў ліст у судовую камісію, у якім прызнаў сваю ролю. Аднак яго паказанні не былі ўлічаны, як і паказанні сведкаў, якія адмаўлялі, што падраздзяленнем камандаваў граф Плятэр"<ref>{{Кніга|загаловак=Imionospis poległych i straconych ofiar powstania roku 1863 i 1864. Lwów: 1865, s. 64.|спасылка=https://pbc.rzeszow.pl/publication/2253}}</ref>. Цела пакаранага смерцю было пахавана на месцы пакарання смерцю і, як было прынята, магілу затапталі. Аднак пад покрывам ночы цела адкапалі і перавезлі ў іншае месца. Нягледзячы на лісты маці памерлага, нават адрасаваныя імператрыцы, цела сына ёй не было выдадзена і застаецца ў невядомым месцы. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плятэр Леан}} [[Катэгорыя:Плятэры|Леан]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 8idecyjpijcuyfw0d89jk7nqbk63ja5 0 814752 5201919 5200571 2026-09-18T10:47:16Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201919 wikitext text/x-wiki '''Апафіты''' — абарыгенныя расліны, якія з прыродных лясных, лугавых, балотных і іншых згуртаванняў перайшлі на тэрыторыі, звязаныя з гаспадарчай дзейнасцю чалавека (палі, падвор’і, месцы здабычы карысных выкапняў і інш.). У новых месцах апафіты — [[пустазелле]]. На [[Беларусь|Беларусі]] да апафітаў належаць [[блюшчык плюшчападобны]], [[крапіва двухдомная]], [[купкоўка зборная]], снітка звычайная, [[чальчак вербалісты]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Апафіты|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Экалогія раслін]] e9aq7dn9o967gi19cq75zlqesnqwq48 0 814753 5201918 5200579 2026-09-18T10:47:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201918 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Апафіліт''' — пародаўтваральны [[мінерал]] падкласа слаістых сілікатаў. Састаў: K₂О — 5,2; CaO — 25; SiO₂ — 53,7; Н₂O — 16,1; F — да 1,5. Крышталізуецца ў тэтраганальнай сінганіі. Таблітчастыя, прызматычныя крышталі або зярністыя, ліставатыя і іншыя агрэгаты, шчыльныя масы. Бясколерны, белы, бледна-жоўты, ружовы ці зялёны. Празрысты. Бляск шкляны да перламутравага. [[Цвёрдасць]] 4,5—5. [[Шчыльнасць]] 2,3—2,4 г/см³. Гідратэрмальны мінерал. Трапляецца ў міндалінах і [[друз]]ах у [[базальт]]ах, пустотах і трэшчынах у [[граніт]]ах, [[вапняк]]ах, [[скарн]]ах і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Апафіліт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] 0pmj0rdqjzh5lm1vv1rbbf19tasrzjv 0 814789 5201916 5200903 2026-09-18T10:46:43Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201916 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да [[урэмія|урэміі]]. Патрабуе неадкладнага лячэння. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Анурыя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Уралогія]] o9ed5antg6hltb4a3qjnpo0cr9fomv3 0 814796 5201643 5200972 2026-09-18T00:36:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201643 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Курдскі нацыянальны савет''' ({{lang-ku|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}},{{lang-ar|المجلس الوطني الكردي}}) — кааліцыя сірыйскіх курдскіх партый, якая выступае за аўтаномію [[курды|курдаў]] у [[Сірыя|Сірыі]]. КНС быў заснаваны ў [[Эрбіль|Арбілі]] [[26 кастрычніка]] [[2011]] года пры падтрымцы прэзідэнта [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]]. Першапачаткова ў яго ўваходзіла 11 курдскіх партый, да мая 2013 года іх колькасць вырасла да 15. Альянс супернічаў за ўплыў сярод сірыйскіх курдаў з партыяй «[[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|Дэмакратычны саюз]]», абвінавачваючы яе ў супрацоўніцтве з урадам [[Башар Асад|Башара Асада]]. Нягледзячы на гэта, [[11 ліпеня]] [[2012]] года Курдскі нацыянальны савет і Народны сход Заходняга Курдыстана, які пераважна складаўся з членаў партыі «Дэмакратычны саюз», заключылі пагадненне аб стварэнні [[Вышэйшы курдскі савет|вышэйшага курдскага савета]] ({{lang-ku|Desteya Bilind a Kurd}}) — часовага органа кіравання Сірыйскім Курдыстанам ва ўмовах [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. У лістападзе 2013 года ў сувязі з ростам аўтарытэту і ўплыву партыі «Дэмакратычны саюз» у курдскіх раёнах Сірыі КПС выйшаў з кааліцыі. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] == Спасылкі == * [http://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd554.htm Liberated Kurdish cities in Syrian Kurdistan move into next phase] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200427063602/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd554.htm |date=27 красавіка 2020 }}. Hevidar Ahmed, ''Rudaw''{{ref|en}} [[Катэгорыя:Курдыстан]][[Катэгорыя:Арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] 71sg3m4ah8p12yq9s621wcix8ntkq9z 0 814799 5201914 5201169 2026-09-18T10:46:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201914 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алотау''' ({{lang-en|Alotau}}) — горад у паўднёва-ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Мільн-Бей]]. Размешчаны на паўночным узбярэжжы заліва Мільн, за 365 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт Гарні знаходзіцца за 12 км ад горада. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі быў перанесены ў Алотау ў 1969 годзе з вострава Самарай. Заліў Мільн цікавы сваімі каралавымі рыфамі, цэнтр дайвінгу. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 939 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=286953045|url-status=dead|title=Alotau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeEg4eu?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 311 || 6 486 || 10 025 || 15 939 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Мільн-Бей]] j5hfmbavcaxzz4eq274rnsq40ozaqaa 0 814812 5201922 5201209 2026-09-18T10:47:40Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201922 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дару}} {{НП}} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] l01gz6ihupx179gwnwcqxfzm23xhllz 0 814814 5201913 5201216 2026-09-18T10:46:08Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201913 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кіунга (значэнні)}} {{НП}} '''Кіунга''' ({{lang-en|Kiunga}}) — горад на захадзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй правінцыі]] краіны. Горад размешчаны на беразе ракі [[Флай (рака)|Флай]], вышэй за месца ўпадзення ў яе ракі [[Ок-Тэдзі (рака)|Ок-Тэдзі]], недалёка ад мяжы з Інданезіяй, на вышыні 14 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|title=Kiunga, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQcw2hU?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 18 747 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302000130|title=Kiunga|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQdPa3V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 1 400 || 4 000 || 8 265 || 18 747 |} == Транспарт == Злучаны аўтамабільнай дарогай з горадам Табубіл. Маецца аэрапорт, які прымае рэгулярныя рэйсы са сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Да гэтага горада ўверх па рацэ Флай паднімаюцца судны. Адлегласць да мора складае каля 800 км. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ew97gfbwyimanxpeyw66decikx20zz6 0 814816 5201921 5201223 2026-09-18T10:47:36Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201921 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мендзі}} {{НП}} '''Мендзі''' ({{lang-en|Mendi}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. Горад размешчаны ў даліне ракі Мендзі, на вышыні 1849 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|title=Mendi, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRiVkHt?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. . Аўтамабільная дарога злучае Мендзі з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Поблізу Мендзі маюцца чайныя і кававыя плантацыі. У 2000 годзе ў Мендзі ўспыхнулі канфлікты з-за племянных спрэчак; у выніку сутыкненняў некалькі дзесяткаў чалавек былі забіты.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |title=Mendi from the Encyclopædia Britannica |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513161150/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 56 055 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301928365|title=Mendi|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRj5xnj?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 130 || 6 192 || 17 119 || 56 055 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] pz8ys8djtt0wxs9m83h1nxz5k8f6zon 0 814820 5201601 5201228 2026-09-17T20:28:54Z Maksonkaa 174158 5201601 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі двума гарадамі. Вышыня горада над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Аітапэ быў заснаваны ў [[1905]] годзе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Паводле даных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 9nf5a1lljvpmtnd7upz89jdt6lhim5j 5201825 5201601 2026-09-18T09:07:12Z M.L.Bot 261 афармленне 5201825 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі гарадамі. Вышыня над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Заснаваны ў 1905 годзе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Паводле даных на 2013 год колькасць насельніцтва — 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 6tcti3bu5hllf19vecz58m8vxle9r31 5201912 5201825 2026-09-18T10:46:00Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201912 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі гарадамі. Вышыня над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Заснаваны ў 1905 годзе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Паводле даных на 2013 год колькасць насельніцтва — 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 4rplb93cjgq4guxo3stn5ndpv0fk3t1 0 814822 5201911 5201229 2026-09-18T10:45:56Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201911 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Амбунці''' ({{lang-en|Ambunti}}) — горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака)|Сепік]], за 755 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2248 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=308840283|url-status=dead|title=Ambunti|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeK5x9P?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1000 || 1200 || 2248 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ityvwewy27umpucqeqlrba8zf8n79ul 0 814826 5201910 5201232 2026-09-18T10:45:51Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201910 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керэма''' ({{lang-en|Kerema}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Галф (правінцыя)|Галф]]. Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы заліва [[Папуа (заліў)|Папуа]], за 229 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6551 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=295376577|title=Kerema|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOekE4hp?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>.<br /> ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3400 || 3952 || 5116 || 6551 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] d2xn028sqhc11bfrcw43c2881j1egir 0 814828 5201909 5201237 2026-09-18T10:45:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201909 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Булола''' ({{lang-en|Bulolo}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Размешчаны на рацэ Булола (прыток ракі [[Маркем (рака)|Маркем]]), за 32 км на паўночны захад ад горада [[Вау (Папуа — Новая Гвінея)|Вау]] і за 43 км на поўдзень ад [[Лаэ (горад)|Лаэ]], на вышыні 793 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|title=Bulolo, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeTxj1j?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|archivedate=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 23 910 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=298148665|title=Bulolo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeUQRw6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 730 || 7 421 || 12 912 || 23 910 |} == Эканоміка і транспарт == Раней у раёне горада ажыццяўлялася здабыча золата. Сёння асновай эканомікі з’яўляецца лясная прамысловасць. Пачынаючы з 1950-х гадоў Булола злучаны з портам [[Лаэ (горад)|Лаэ]] аўтамабільнай дарогай. Невялікі аэрапорт. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 44jjnyb6bq4x7jp4rqk0kx802mmweqd 0 814834 5201908 5201190 2026-09-18T10:45:40Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201908 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Папандэта''' ({{lang-en|Popondetta}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Ора (правінцыя){{!}}Ора]]. Размешчаны на паўднёвым усходзе краіны, на вышыні 155 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|title=Popondetta, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3ucyOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. У ваколіцах горада водзіцца [[арнітаптэра каралевы Аляксандры|птушкакрыл каралевы Аляксандры]] — найбуйнейшы дзённы матылёк у свеце. == Гісторыя == У [[1951]] годзе адбылося вывяржэнне вулкана [[Ламінгтан (вулкан){{!}}Ламінгтан]]. Загінула 4000 чалавек; найбольш за ўсё ад вывяржэння пацярпела Папандэта. Папандэта знаходзіцца недалёка ад вёскі Буна на ўзбярэжжы правінцыі Ора. Горад вядомы тым, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] побач з ім ішлі жорсткія баі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 49 244 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292460824|title=Popondetta|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3v6uSA?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 429 || 7 627 || 19 556 || 49 244 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] a5nig6pa1fsmoji0u5cle5noojwq72k 0 814836 5201907 5201201 2026-09-18T10:45:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201907 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Фіншхафен''' ({{lang-en|Finschhafen}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Названы ў гонар нямецкага навукоўца [[Ота Фінш]]а. Размешчаны на паўвостраве Х’юан, прыкладна за 50 мільна ўсход ад горада [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. == Гісторыя == Заснаваны 5 лістапада 1885 года. З моманту заснавання да 1891 года з’яўляўся першай штаб-кватэрай [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніі]]. У верасні — кастрычніку 1943 года за горад адбывалася маштабная бітва паміж японскімі і аўстралійскімі войскамі — {{iw|Бітва за Фіншхафен||en|Battle of Finschhafen}} — падчас якой горад быў адбіты аўстралійцамі ў японцаў. Японскае контрнаступленне было сарвана, пасля чаго пачалася высадка на востраў буйных саюзных сіл для далейшага развіцця наступлення на востраў. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1240 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=300308785|title=Finschhafen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeoujEd?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 700 || 1240 |} == Паром == 2 лютага 2012 года за 16 км ад горада Фіншхафен затануў паром ''MV Rabaul Queen'', які накіроўваўся з Кімбэ ў Лаэ. У момант трагедыі на борце парома знаходзілася больш за 558 чалавек, але паром быў разлічаны толькі на 310 пасажыраў. 237 пасажырам удалося выратавацца; зніклымі без вестак лічацца больш за 320 чалавек.<ref>{{Citation| url = http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| title = 300 now feared dead in PNG ferry sinking| work = Radio New Zealand News|date=2012-02-10| access-date = 2012-02-10| archive-date = 2012-04-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20120423070441/http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] cy18drwf6u382a0rdt4u414axkh037a 0 814838 5201906 5201199 2026-09-18T10:45:33Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201906 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ангорам''' ({{lang-en|Angoram}}) — горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака)|Сепік]], за 693 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]], на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|title=Angoram, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeOmiRE?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2622 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=309416407|url-status=dead|title=Angoram|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOePGCvo?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1800 || 1400 || 2622 |} == Эканоміка і транспарт == У раёне горада вырошчваюцца [[каўчуканосы]] і какава. Аэрапорт. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] cxjh3s3cxznve9t12xcuts0i0fr5w0y 0 814840 5201905 5201198 2026-09-18T10:45:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201905 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вабаг''' ({{lang-en|Wabag}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Энга]]. Горад размешчаны на поўначы цэнтральнай часткі краіны, на беразе ракі Лай, на вышыні 2182 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|title=Wabag, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOfZbK8?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>.<br /> <br /> Праз Вабаг праходзіць Горная шаша, якая злучае яго з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Вабаг развіваецца як цэнтр гандлю рэгіёна; у ваколіцах горада вырошчваюць каву. Еўрапейцы ўпершыню наведалі гэтую мясцовасць толькі ў 1934 годзе. У 1938—1939 гадах тут была пабудавана ўзлётна-пасадачная паласа<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag «Wabag.»] {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag |date=20130513160931 }} ''Encyclopædia Britannica Online''. Retrieved 4 November 2009.</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 3485 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304268371|title=Wabag|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOg39ie?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4300 || 4072 || 3485 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 51nvhqczf8hci55aw6oie2wzm3vu4nt 0 814844 5201904 5201194 2026-09-18T10:45:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201904 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ялібу''' ({{lang-en|Ialibu}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 1990 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|title=Ialibu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOkll9C?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 10 314 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301424398|title=Ialibu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOlEZWY?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. Насельніцтва Ялібу і навакольных вёсак размаўляе пераважна на мовах кевабі і імбунгу. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 5 478 || 10 314 |} == Транспарт == Горад звязаны са знешнім светам аўтамабільнымі дарогамі. Бліжэйшыя аэрапорты знаходзяцца ў гарадах [[Мендзі]] і [[Маўнт-Хаген]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] q9hgfsksffa56ltrsz3t8euxwkyzt6i 0 814848 5201903 5201189 2026-09-18T10:45:19Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201903 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кандрыян''' ({{lang-en|Kandrian}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўднёвым захад вострава [[Новая Брытанія]], на вышыні 10 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|title=Kandrian, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6Nfpp?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1264 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301676955|title=Kandrian|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6q86x?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 600 || 1 264 |} == Транспарт == Узлётна-пасадачная паласа. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] broevirijvt65xzo82jybr3ciimuwhq 0 814852 5201902 5201159 2026-09-18T10:45:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201902 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кімбэ''' ({{lang-en|Kimbe}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўночным беразе вострава [[Новая Брытанія]], на беразе заліва Кімбэ. У прыбярэжных водах паблізу горада каралавыя рыфы. == Эканоміка == Эканоміка горада прадстаўлена харчовай прамысловасцю (галоўным чынам вытворчасць [[пальмавы алей|пальмавага алею]]), сельскай гаспадаркай, лясной прамысловасцю і інш. Найбуйнейшая кампанія па вытворчасці пальмавага алею, New Britain Palm Oil Limited (NBPOL), мае сваю штаб-кватэру ў вёсцы Моса, за 12 км ад цэнтра Кімбэ. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 27 205 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304053014|title=Kimbe|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLakhTF?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 662 || 8 383 || 14 656 || 27 205 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] c0mc7byoyjac6tryst2f0j4c5wi3on7 0 814854 5201901 5201158 2026-09-18T10:45:09Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201901 wikitext text/x-wiki {{НП}} [[Файл:Kokoda_airstrip_2008.jpg|міні|Аэрадром Какода]] '''Какода''' ({{lang-en|Kokoda}}) — горад на паўднёвым усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Ора (правінцыя)|Ора]]. == Гісторыя == У 1930-х гадах недалёка ад Какоды ажыццяўлялася здабыча золата. З ліпеня па лістапад 1942 года горад быў месцам {{iw|Бітва за Какоду||en|Kokoda Track campaign}}, якая разгарэлася паміж [[Імператарская армія Японіі|японскімі]] і [[Сілы абароны Аўстраліі|аўстралійскімі войскамі]]. 11 жніўня 2009 года ў аэрапорце Какоды пры спробе прызямліцца разбіўся самалёт, які выконваў рэйс ''Airlines PNG Flight 4684''. 13 чалавек загінула (11 пасажыраў і 2 члены экіпажа); большасць пасажыраў былі грамадзянамі Аўстраліі<ref name="planecrash">{{cite news |title=No survivors in PNG plane crash |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm |work=News Online |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2009-08-12 |accessdate=2009-08-12 |archivedate=2009-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813032017/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm }}</ref><ref>{{cite news |title='No survivors' at PNG crash site |work=BBC News |date=2009-08-12 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm |accessdate=2013-02-06 |archivedate=2016-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307003404/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 7446 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292100774|title=Kokoda|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLlWx7V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 4000 || 7446 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 4ha7rp32igh376babb3hdsgkgw9e3hf 0 814856 5201541 5201157 2026-09-17T18:19:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201541 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кокапа''' — горад на паўночна-ўсходнім краі вострава [[Новая Брытанія]], [[Папуа — Новая Гвінея]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Усходняя Новая Брытанія]] і аднайменнай {{нп5|Кокопо (округ)|акругі||Kokopo District}}. Насельніцтва — 20 300 чал. (паводле перапісу [[2000]] года)<ref name="populstat">[http://www.populstat.info Populstat.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180917030413/http://www.populstat.info/ |date=17 верасня 2018 }}{{ref|en}}</ref>. == Геаграфія і клімат == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. == Гісторыя == Заснаваны нямецкімі каланістамі ў канцы XIX стагоддзя пад назвай Хербертсхёэ ({{lang-de|Herbertshöhe}})<ref>Deutsches Koloniallexikon. Hrsg. von Heinrich Schnee. — Leipzig: Quelle & Meyer 1920. — 3 Bde{{ref|de}}</ref>. Да [[1910]] года тут размяшчалася германская каланіяльная адміністрацыя. На мяжы XIX—XX стагоддзяў у Хербертсхёэ пражывала і вяла сваю дзейнасць вядомая прадпрымальніца Эма Форсайт, вядомая таксама як «Каралева Новай Гвінеі»<ref>Isimel Puipui: [http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf Kokopo Urban Local Level Government] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404092831/http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf |date=4 красавіка 2011 }}. In: Local Government Managers Australia. Abgerufen am 9. Juni 2010 (PDF){{ref|en}}.</ref>. У [[1918]] годзе горад разам з былой германскай калоніяй па выніках [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Новая Гвінея (аўстралійская тэрыторыя)|перайшоў пад кіраванне]] [[Брытанская імперыя|брытанскага дамініёна]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У [[1949]] годзе абедзве часткі Папуа — Новай Гвінеі былі аб’яднаны ў агульае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, кіраванае з Аўстраліі. З [[1975]] года Кокапа ў складзе незалежнай Папуа — Новай Гвінеі. 19 верасня [[1994]] года адбылося вывяржэнне вулкана [[Тавурвур]]; сталіца правінцыі была перанесена з Рабаула ў Кокапа. == Насельніцтва == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. {| class=wikitable |+ Змяненне колькасці насельніцтва<ref name="populstat" /> ! Год (перапіс <br>або ацэнка)!! Колькасць |- | 1980 || 2200 |- | 1990 || 3200 |- | 2000 || 20 300 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] tfpnzpfu5nphikdmm5wuq42y4rcetpd 5201900 5201541 2026-09-18T10:45:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201900 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кокапа''' — горад на паўночна-ўсходнім краі вострава [[Новая Брытанія]], [[Папуа — Новая Гвінея]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Усходняя Новая Брытанія]] і аднайменнай {{нп5|Кокопо (округ)|акругі||Kokopo District}}. Насельніцтва — 20 300 чал. (паводле перапісу [[2000]] года)<ref name="populstat">[http://www.populstat.info Populstat.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180917030413/http://www.populstat.info/ |date=17 верасня 2018 }}{{ref|en}}</ref>. == Геаграфія і клімат == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. == Гісторыя == Заснаваны нямецкімі каланістамі ў канцы XIX стагоддзя пад назвай Хербертсхёэ ({{lang-de|Herbertshöhe}})<ref>Deutsches Koloniallexikon. Hrsg. von Heinrich Schnee. — Leipzig: Quelle & Meyer 1920. — 3 Bde{{ref|de}}</ref>. Да [[1910]] года тут размяшчалася германская каланіяльная адміністрацыя. На мяжы XIX—XX стагоддзяў у Хербертсхёэ пражывала і вяла сваю дзейнасць вядомая прадпрымальніца Эма Форсайт, вядомая таксама як «Каралева Новай Гвінеі»<ref>Isimel Puipui: [http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf Kokopo Urban Local Level Government] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404092831/http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf |date=4 красавіка 2011 }}. In: Local Government Managers Australia. Abgerufen am 9. Juni 2010 (PDF){{ref|en}}.</ref>. У [[1918]] годзе горад разам з былой германскай калоніяй па выніках [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Новая Гвінея (аўстралійская тэрыторыя)|перайшоў пад кіраванне]] [[Брытанская імперыя|брытанскага дамініёна]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У [[1949]] годзе абедзве часткі Папуа — Новай Гвінеі былі аб’яднаны ў агульае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, кіраванае з Аўстраліі. З [[1975]] года Кокапа ў складзе незалежнай Папуа — Новай Гвінеі. 19 верасня [[1994]] года адбылося вывяржэнне вулкана [[Тавурвур]]; сталіца правінцыі была перанесена з Рабаула ў Кокапа. == Насельніцтва == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. {| class=wikitable |+ Змяненне колькасці насельніцтва<ref name="populstat" /> ! Год (перапіс <br>або ацэнка)!! Колькасць |- | 1980 || 2200 |- | 1990 || 3200 |- | 2000 || 20 300 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 99um4u7d72rhylnkwts0ysh8pp052dw 0 814860 5201899 5201155 2026-09-18T10:45:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201899 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маданг''' ({{lang-en|Madang}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. == Гісторыя == Першым еўрапейцам, які наведаў тэрыторыю цяперашняга Маданга, быў [[Расійская імперыя|расійскі]] вучоны і падарожнік [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай|Міклуха-Маклай]], які пасяліўся на беразе бухты Астралябія ў [[1871]] годзе і пражыў тут 15 месяцаў. У дзённіках вучонага астравы вакол цяперашняга Маданга фігуруюць пад назвай «Астравы задаволеных людзей». 19 кастрычніка 1884 года нямецкі падарожнік [[Ота Фінш]] з капітанам [[Эдуард Дальман|Эдуардам Дальманам]] правялі замер глыбінь мясцовай бухты (будучая бухта Фрыдрыха-Вільгельма) і зрабілі выснову аб яе прыгоднасці для заснавання порта: <blockquote> А поўдні капітан Дальман вярнуўся на лодцы з радаснымі навінамі, што гавань, якую мы да гэтага часу беспаспяхова шукалі, знойдзена, і яна сапраўды цудоўная. Якар быў хутка падняты, і не прайшло і паўгадзіны, як мы апынуліся ў цудоўным вадаёме, які ў гонар Яго Імператарскай і Каралеўскай Высокасці Кронпрынца мы назвалі гаванню Фрыдрыха-Вільгельма <ref>{{книга |автор = |язык = ru |ссылка = http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 |заглавие = Берег Маклая в дневниках и записках этнографов |место = СПб. |издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год = 2021 |С. 83 |ref = BerMac |archive-date = 2021-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211108211744/http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 }}.</ref>. </blockquote> Горад Маданг жа быў заснаваны ў [[1886]] годзе пад назвай ''Фрыдрых-Вільгельмсхафен'' на тэрыторыі Зямля кайзера Вільгельма, у паўночна-ўсходняй частцы [[Новая Гвінея (востраў)|вострава Новая Гвінея]], якая кантралявалася [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніяй]]. У перыяд з верасня [[1892]] па [[1899]] год Маданг з’яўляўся цэнтрам кіравання Кампаніі і падпарадкаванай ёй тэрыторыі. За 2 кіламетры ад горада, на востраве ''Сіяр'', была створана нямецкая [[Лютэранства{{!}}лютэранская]] місія. Пасля перадачы валоданняў Кампаніі ў вядзенне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] ў 1899 годзе адміністрацыйны цэнтр германскіх валоданняў на Новай Гвінеі быў перанесены ў горад [[Рабаул]] на востраве ''Новая Памеранія'' (цяпер — [[Новая Брытанія]]). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Маданг, як і тэрыторыя ўсёй [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]], становіцца [[падапечныя тэрыторыі|падшэфнай тэрыторыяй]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1942]] годзе быў заняты [[Японія|японскімі]] войскамі. Вызвалены аўстралійскімі часткамі ў красавіку [[1944]] года. == Геаграфія == Горад Маданг размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Новай Гвінеі, у бухце Астролябія [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскага мора]]. Горад аддзелены ад унутраных раёнаў вострава гарамі, што ўскладняе зносіны з ім у сезон дажджоў. З іншага боку, дзякуючы блізкім гарам і мору ў Мадангу захоўваецца дастаткова мяккі для еўрапейцаў клімат. Акіянскі порт. Аэрапорт. У горадзе адкрыты ''Універсітэт Дывайн-Уорд''. Маданг лічыцца адным з самых прыгожых гарадаў Папуа — Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 29 460 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=305204579|title=Madang|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoYjGqg?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 21 332 || 27 057 || 27 394 || 29 460 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] nhimlb4ihk5763le82bjm07qpd2isok 0 814883 5201709 5201257 2026-09-18T06:50:25Z Autumndancer 168015 5201709 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арат з Сікіёна''' ({{lang-grc|Ἄρατος}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч Старажытнай Грэцыі. Прыйшоў да ўлады ў [[251 да н.э.|251 годзе да н.э.]], скінуўшы тырана г. Сікіён. Дамогся ўключэння горада ў [[Ахейскі саюз]]. З 245 года да н.э. больш як 17 разоў выбіраўся стратэгам (кіраўніком) саюза, які пры ім дасягнуў росквіту і стаў незалежны ад Македоніі. У 224 годзе да н.э. уступіў у саюз з [[Антыгон III Дасан|Антыгонам III Дасанам]] супраць Спарты. У 221 годзе да н.э. саюзнікі перамаглі спартанцаў, але Ахейскі саюз зноў трапіў у залежнасць ад Македоніі. Аўтар запісак (не захаваліся), якія былі выкарыстаны ў працах [[Палібій|Палібія]] і [[Плутарх]]а. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Плутарх}} 6g5wxiahu8x1234y1cwvt19sgujtmn5 0 814899 5201896 5201327 2026-09-18T10:44:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201896 wikitext text/x-wiki '''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}<ref>Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4</ref>) — адмена або змена ўстарэлага [[Закон (права)|закону]] з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрагацыя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] gkk6hcq9g2glylnmdx18bkn7y22h7q0 0 814903 5201895 5201348 2026-09-18T10:44:23Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201895 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ях'я́ Кема́ль Беятлы́''' (сапраўднае імя — '''Ахме́д Агя́х'''; [[2 снежня]] [[1884]], [[Скоп'е]], [[Асманская імперыя]] — [[1 лістапада]] [[1958]], [[Стамбул]], [[Турцыя]]) — турэцкі паэт, пісьменнік, палітык, дыпламат. == Творчасць == === Зборнікі вершаў === * 1961 — Наш уласны купал неба ({{lang-tr|Kendi Gök Kubbemiz}}) * 1962 — З ветрам старой паэзіі ({{lang-tr|Eski Şiirin Rüzgârıyla}}) * 1963 — Рубаі і турэцкая вымова рубаі Хаяма ({{lang-tr|Rubâîler ve Hayyam Rubâîlerini Türkçe Söyleyiş}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} {{DEFAULTSORT:Ях'я Кемаль Беятлы}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Турцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Турцыі]] 5iuz16nfkfswa85k2nut15lux4j58mc 0 814904 5201894 5201337 2026-09-18T10:44:19Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201894 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Майрамкан Абылкасымава''' ({{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер — Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям’і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую сямігадовую школу, вучылася ў педвучылішчы пры Кіргізскім жаночым настаўніцкім інстытуце; у 1958 годзе скончыла Кіргізскі жаночы педагагічны інстытут (цяпер Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Арабаева). З 1958 па 1960 гады працавала літаратурным супрацоўнікам у Ошскай абласной газеце «Ленін жолу» (Ленінскі шлях), у 1960—1962 гг. — выкладчыкам у Ошскім педінстытуце. З 1962 да 1970 года — у рэдакцыі літаратурна-мастацкага часопіса «Ала-Тао». У 1964 годзе была прынята ў Саюз пісьменнікаў СССР, а ў 1970 — у КПСС. У 1970—1972 з’яўлялася кансультантам Саюза пісьменнікаў па Ісык-Кульскай вобласці. Затым вярнулася ў рэдакцыю часопіса «Ала-Тао» і на працягу 20 гадоў (з 1972 па 1992 год) загадвала аддзелам паэзіі. Затым была рэдактарам штотыднёвай газеты «Асылзат». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абылкасымава Майрамкан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} {{DEFAULTSORT:Абылкасымава}} c8fju9pdsh4lhi7ibqeo3c2hgqoy525 0 814906 5201893 5201353 2026-09-18T10:44:14Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5201893 wikitext text/x-wiki '''Аванавілана''' — у міфалогіі індзейцаў Паўночнай Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. З часцінкі свайго цела ён стварыў светы-блізняты: маці-зямлю і бацьку-неба, ад якіх узнікла ўсё наступнае [[жыццё]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аванавілана|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-18}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} ihmwtjj4up7r0xokr3ajyvw9g8857tb 3 814911 5201546 5201371 2026-09-17T18:43:43Z M.L.Bot 261 /* Машынныя пераклады */ новы падраздзел 5201546 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) 2xmrfca0vjjloumcgudfahrtwutfdh1 5201548 5201546 2026-09-17T18:54:33Z M.L.Bot 261 /* Машынныя пераклады */ Адказ 5201548 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) 7d553pbcqtrxabobhqycu5ct5066fbi 5201595 5201548 2026-09-17T20:19:20Z Maksonkaa 174158 /* Машынныя пераклады */ Адказ 5201595 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) ::Добрага дня! Дзякую за заўвагі. Вы цалкам правы, кожны артыкул патрабуе пільнай вычыткі і павагі да правілаў мовы і супольнасці.Я прызнаю свае памылкі з машынным перакладам і абяцаю, што больш не буду ствараць артыкулы ў такім выглядзе. У далейшым я буду старанна правяраць кожны матэрыял, зважаць на правілы наймення і наяўнасць ужо створаных старонак. Яшчэ раз дзякую, што звярнулі на гэта ўвагу, і прабачце за дадатковую працу па выпраўленні. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:19, 17 верасня 2026 (+03) k8wv96wp7nvw58boru8jqzyigbw83ub 5201599 5201595 2026-09-17T20:24:53Z Maksonkaa 174158 /* Машынныя пераклады */ Адказ 5201599 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) ::Добрага дня! Дзякую за заўвагі. Вы цалкам правы, кожны артыкул патрабуе пільнай вычыткі і павагі да правілаў мовы і супольнасці.Я прызнаю свае памылкі з машынным перакладам і абяцаю, што больш не буду ствараць артыкулы ў такім выглядзе. У далейшым я буду старанна правяраць кожны матэрыял, зважаць на правілы наймення і наяўнасць ужо створаных старонак. Яшчэ раз дзякую, што звярнулі на гэта ўвагу, і прабачце за дадатковую працу па выпраўленні. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:19, 17 верасня 2026 (+03) :::Дзякуй за заўвагу! Зараз я вазьмуся за выпраўленне сваіх памылак. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:24, 17 верасня 2026 (+03) oi3epsnxd9eosiya23xotx45haonikq 5201917 5201599 2026-09-18T10:47:03Z Maksonkaa 174158 /* Машынныя пераклады */ Адказ 5201917 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) ::Добрага дня! Дзякую за заўвагі. Вы цалкам правы, кожны артыкул патрабуе пільнай вычыткі і павагі да правілаў мовы і супольнасці.Я прызнаю свае памылкі з машынным перакладам і абяцаю, што больш не буду ствараць артыкулы ў такім выглядзе. У далейшым я буду старанна правяраць кожны матэрыял, зважаць на правілы наймення і наяўнасць ужо створаных старонак. Яшчэ раз дзякую, што звярнулі на гэта ўвагу, і прабачце за дадатковую працу па выпраўленні. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:19, 17 верасня 2026 (+03) :::Дзякуй за заўвагу! Зараз я вазьмуся за выпраўленне сваіх памылак. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:24, 17 верасня 2026 (+03) :Вітаю! Я хачу паведаміць, што стаў больш уважліва і дакладна падыходзіць да праверкі і вычыткі сваіх перакладаў, каб мінімізаваць памылкі і правільна афармляць шаблоны па стандартах БелВікі.У якасці прыкладу сур’ёзна вычытаў і аформіў артыкул пра горад [[Ойсцінс]]. Буду ўдзячны, калі вы паглядзіце яго. Гатовы ўлічваць заўвагі, калі яны з’явяцца. Дзякуй за ваш час! [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 13:47, 18 верасня 2026 (+03) nax8yrzfuka9bbhv3iyeriqqc008ede 0 814912 5201506 5201377 2026-09-17T16:28:47Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}} 5201506 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}}; {{ВД-Прэамбула}}) — тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфагена амаль усе грэчаскія гарады Сіцыліі, востраў Керкіра (Корфу). Каля 305 г.да н.э. прыняў тытул «цара сіцылійцаў». Памёр у час паходу ў Паўднёвую Італію. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агафокл|||}} {{Бібліяінфармацыя}} 98gzfq4mschmnr6m1fulmcq03ww3d1h 0 814913 5201500 5201396 2026-09-17T16:04:19Z M.L.Bot 261 5201500 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя ўтворана ў 1966 годзе вылучэннем з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльера-Сентраль]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. У правінцыі вырошчваюць [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўвэ Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам Сходу Савета. Усе члены Сходу Савета абіраюцца дэмакратычна, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для [[Перапіс насельніцтва|перапісаў]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {{Арфаграфія|Прынамсі слупок "Назва юрыдычнай асобы" трэба яшчэ раз вычытаць, якая такая "Сельская соль", "Звычайны сельскі", "Урбан" і іншыя месцы падазроныя.}} {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] 6q5rnqzmmy90ajs41bely426l71ico2 5201502 5201500 2026-09-17T16:15:00Z M.L.Bot 261 /* Раёны і LLG */ у гэтай табліцы і на РускВікі невычытанае абы што, а тут яно падвоілася 5201502 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя ўтворана ў 1966 годзе вылучэннем з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльера-Сентраль]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. У правінцыі вырошчваюць [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўвэ Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам Сходу Савета. Усе члены Сходу Савета абіраюцца дэмакратычна, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для [[Перапіс насельніцтва|перапісаў]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] bdka8zcq28k5rvpodjys81fdrgp2tn0 0 814917 5201422 2026-09-17T12:23:54Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Картка аэрапорта |назва=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана |арыгінальная назва= Jacksons International Airport |выява= |подпіс= |выява=Port Moresby Intl Airport 2008.jpg |подпіс=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана ў 2008 годзе |ІКАА=AYPY |ІАТА=POM |WMO=94035 |унутраны код= |тып=грамадзянскі |краіна=П...» 5201422 wikitext text/x-wiki {{Картка аэрапорта |назва=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана |арыгінальная назва= Jacksons International Airport |выява= |подпіс= |выява=Port Moresby Intl Airport 2008.jpg |подпіс=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана ў 2008 годзе |ІКАА=AYPY |ІАТА=POM |WMO=94035 |унутраны код= |тып=грамадзянскі |краіна=Папуа — Новая Гвінея |размяшчэнне=[[Порт-Морсбі]] |рэгіён ПазКарты= |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты= |дата адкрыцця= |дата закрыцця= |уласнік= |эксплуатант= Управа грамадзянскай авіяцыі Папуа — Новай Гвінеі |уласнік-эксплуатант= |хаб для= |вышыня над узроўнем мора=+17 м |плошча= |часавы пояс= |летні час= |час працы=светлы час сутак |рэгіён ПазКарты=Папуа — Новая Гвінея |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты=Месцазнаходжанне аэрапорта на карце Папуа — Новай Гвінеі ... |сайт=https://nac.com.pg |імя сайта=Афіцыйны сайт |гадавы пасажырапаток= |гадавы грузапаток= |узлётаў-пасадак= |сноскі= |ЗПП1-нумар=14L/32R |ЗПП1-памеры=2750 |ЗПП1-пакрыццё=асфальт |ЗПП2-нумар=14R/32L закрыта |ЗПП2-памеры=2072 |ЗПП2-пакрыццё=асфальт }} '''Міжнародны аэрапорт імя Джэксана''', таксама вядомы як '''Аэрапорт Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Jacksons International Airport}}, {{Airport codes|POM|AYPY|noparen=1}}) — найбуйнейшы і самы загружаны камерцыйны аэрапорт [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], размешчаны ў васьмі кіламетрах ад сталіцы краіны горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца портам прыпіскі і галоўным транзітным вузлом ([[хаб (авіяцыя)|хабам]]) [[нацыянальная авіякампанія|нацыянальнай авіякампаніі]] Папуа — Новай Гвінеі [[Air Niugini]] і хабам для іншага новагвінейскага авіяперавозчыка [[Airlines PNG]]. __TOC__ == Гісторыя == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ''Аэрапорт Порт-Морсбі'' стаў адной з асноўных ваенна-паветраных баз рэгіёна, якія выкарыстоўваліся саюзніцкімі сіламі ў ходзе [[Новагвінейская кампанія|новагвінейскай кампаніі 1942—1945 гадоў]]. У 1942 годзе аэрапорт атрымаў афіцыйную назву '''Аэрадром Джэксан''' у гонар [[Аўстралія|аўстралійскага]] лётчыка-аса, камандзіра [[75-я эскадрылля Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі|75-й эскадрыллі]] [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі]] Джона Джэксана, які загінуў 28 красавіка 1942 года ў паветранай бітве над Порт-Морсбі з японскімі ваеннымі сіламі. Пасля размяшчэння ваенна-паветраных сіл на ''Аэрадроме Джэксан'' тэрыторыя базы была пашырана, а яе інфраструктура трохі мадэрнізавана, у тым ліку былі ўзведзены ангары для стаянак самалётаў і абароны іх ад варожых налётаў. У той час аэрадром насіў неафіцыйную назву «Сямімільны». Акрамя таго, паміж ''Аэрадромам Джэксан'' і суседнім «Пяцімільным» [[Аэрадром Уордс|Аэрадромам Уордс]] былі пабудаваны некалькі рулёжных дарожак, якія далі магчымасць самалётам перамяшчацца па зямлі паміж тэрыторыямі дзвюх баз. Підчас правядзення ваенных дзеянняў ''Аэрадром Джэксан'' у першую чаргу выкарыстоўваўся як штаб-кватэра некалькіх [[Аператыўная група (вайсковая справа)|аператыўных груп]], разгорнутых непасрэдна ў раёнах баявых дзеянняў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе камандаванне [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|Ваенна-паветраных сіл Арміі ЗША]] пачало паступова згортваць базіраванне на ''Аэрадроме Джэксан'', аднак цягам доўгага часу аэрадром выкарыстоўваўся авіяцыяй саюзніцкіх сіл, таму нароўні з грамадзянскімі лайнерамі можна было ўбачыць ваенныя [[Boeing B-17 Flying Fortress]], [[North American B-25 Mitchell]], [[Lockheed P-38 Lightning]], [[Republic P-47 Thunderbolt]], [[A-20 Havoc|A-20G]] і нават некалькі адзінак [[Curtiss P-40]]. === Падраздзяленні USAAF, якія базаваліся на аэрадроме === {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} * [[43-я бамбардзіровачная група]], (14 верасня 1942 — 10 снежня 1943) : штаб-кватэра, [[63-я бамбардзіровачная эскадрылля|63-я]], [[64-я бамбардзіровачная эскадрылля|64-я]], [[65-я бамбардзіровачная эскадрылля|65-я]] бамбардзіровачныя эскадрыллі * [[90-я бамбардзіровачная группа]], (10 лютага — снежань 1943) : штаб-кватэра на ''Аэрадроме Джэксан'', эскадрылля — на [[Аэрадром Уордс|Аэрадроме Уордс]] {{Col-break|width=50%}} * [[345-я бамбардзіровачная група]], (5 чэрвеня 1943 — 18 студзеня 1944) * [[8-я знішчальная група]], (16 мая — 23 снежня 1943) * [[49-я знішчальная група]], (9 кастрычніка 1942 — сакавік 1943) * [[108-я заправачная група]], (23 чэрвеня — 16 снежня 1943) {{Col-end}} == Дзейнасць == Флагманская авіякампанія [[Air Niugini]] абслугоўвае большасць рэгулярных кірункаў унутры краіны з ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'', выкарыстоўваючы парк турбавінтавых самалётаў [[de Havilland Canada Dash 8]] (у канфігурацыях салонаў на 36 і 50 пасажырскіх месцаў) і парк рэактыўных лайнераў [[Fokker 100]] (97 пасажырскіх месцаў). На міжнародных лініях у [[Кэрнс (аэрапорт)|Аэрапорт Кэрнс]] ([[Аўстралія]]), [[Хоніяра (аэрапорт)|Міжнародный аэрапорт Хоніяра]] ([[Саламонавы Астравы]]) і [[Нандзі (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Нандзі]] ([[Фіджы]]) кампанія выкарыстоўвае толькі рэактыўныя самалёты Fokker-100. З ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'' выконваюцца рэгулярныя міжнародныя рэйсы ў [[Куала-Лумпур]], [[Сінгапур]], [[Маніла|Манілу]], [[Токіа]], [[Ганконг]], [[Сідней]] і [[Брысбен]]. Раней дзейнічаў рэгулярны маршрут авіякампанії [[Cathay Pacific]] з Ганконга ў [[Окленд (аэрапорт)|Аэрапорт Окленд]] з прамежкавай пасадкай у Порт-Морсбі, аднак гэты кірунак не вытрымаў канкурэнцыі з боку рэгіянальнага перавозчыка [[Continental Micronesia]], які дзейнічае з [[Гуам (аэрапорт)|Міжнароднага аэрапорта Гуам]]. == Пасажырскія тэрміналы == ''Міжнародны аэрапорт Джэксан'' працуе ў двух пасажырскіх тэрміналах: будынак тэрмінала ўнутраных авіяліній, які выкарыстоўваюць авіякампаніі Air Niugini і [[Airlines PNG]], і будынак тэрмінала міжнародных ліній для астатніх [[Авіяперавозчык|авіяперавозчыкаў]]. Міжнародны тэрмінал мае чатыры кантактныя стаянкі для самалётаў, дзве з якіх абсталяваны тэлескапічнымі трапамі. Будынкі абодвух тэрміналаў злучаны паміж сабой крытым пераходам. == Авіяцыйнае здарэнне і няшчасныя выпадкі == * 11 жніўня 2009 года, [[Авіякатастрофа каля Какоды 11 жніўня 2009 года|рэйс CG4684]] Порт-Морсбі — Какода. Пры выкананні заходу на другое кола ў [[Какода (аэрапорт)|аэрапорце Какода]] ў воблачнае надвор’е пілот самалёта de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter дапусціў памылку, у выніку якой лайнер урэзаўся ў гару на вышыні 1676 метраў над узроўнем мора. Загінулі 13 чалавек<ref name="ASN2">{{cite web|title=Airlines PNG Crash History|url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|publisher=[[Aviation Safety Network]]|date=|month=|year=2009|access-date=2009-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/676DNv6V3?url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|archive-date=2012-04-21|url-status=live}}</ref>. == Спасылкі == * {{WAD|AYPY}} * Maurer, Maurer (1983). Air Force Combat Units Of World War II. Maxwell AFB, Alabama: Office of Air Force History. ISBN 0-89201-092-4. * [http://pacificwrecks.com ://pacificwrecks.com] {{Wayback|url=http://pacificwrecks.com/}} * [http://azworldairports.com A-Z World Airports: Jacksons International Airport] {{Wayback|url=http://azworldairports.com}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Аэрапорты Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Архітэктура ар-дэко]] [[Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей]] 9yvxkboxj1hrczxtvjactib9apce02r 5201428 5201422 2026-09-17T12:47:24Z Autumndancer 168015 5201428 wikitext text/x-wiki {{Картка аэрапорта |назва=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана |арыгінальная назва= Jacksons International Airport |выява= |подпіс= |выява=Port Moresby Intl Airport 2008.jpg |подпіс=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана ў 2008 годзе |ІКАА=AYPY |ІАТА=POM |WMO=94035 |унутраны код= |тып=грамадзянскі |краіна=Папуа — Новая Гвінея |размяшчэнне=[[Порт-Морсбі]] |рэгіён ПазКарты= |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты= |дата адкрыцця= |дата закрыцця= |уласнік= |эксплуатант= Управа грамадзянскай авіяцыі Папуа — Новай Гвінеі |уласнік-эксплуатант= |хаб для= |вышыня над узроўнем мора=+17 м |плошча= |часавы пояс= |летні час= |час працы=светлы час сутак |рэгіён ПазКарты=Папуа — Новая Гвінея |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты=Месцазнаходжанне аэрапорта на карце Папуа — Новай Гвінеі ... |сайт=https://nac.com.pg |імя сайта=Афіцыйны сайт |гадавы пасажырапаток= |гадавы грузапаток= |узлётаў-пасадак= |сноскі= |ЗПП1-нумар=14L/32R |ЗПП1-памеры=2750 |ЗПП1-пакрыццё=асфальт |ЗПП2-нумар=14R/32L закрыта |ЗПП2-памеры=2072 |ЗПП2-пакрыццё=асфальт }} '''Міжнародны аэрапорт імя Джэксана''', таксама вядомы як '''Аэрапорт Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Jacksons International Airport}}, {{Airport codes|POM|AYPY|noparen=1}}) — найбуйнейшы і самы загружаны камерцыйны аэрапорт [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], размешчаны за 8 км ад сталіцы краіны горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца портам прыпіскі і галоўным транзітным вузлом ([[хаб (авіяцыя)|хабам]]) [[нацыянальная авіякампанія|нацыянальнай авіякампаніі]] Папуа — Новай Гвінеі [[Air Niugini]] і хабам для іншага новагвінейскага авіяперавозчыка [[Airlines PNG]]. == Гісторыя == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ''Аэрапорт Порт-Морсбі'' стаў адной з асноўных ваенна-паветраных баз рэгіёна, якія выкарыстоўваліся саюзніцкімі сіламі ў ходзе [[Новагвінейская кампанія|новагвінейскай кампаніі 1942—1945 гадоў]]. У 1942 годзе аэрапорт атрымаў афіцыйную назву '''Аэрадром Джэксан''' у гонар [[Аўстралія|аўстралійскага]] лётчыка-аса, камандзіра [[75-я эскадрылля Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі|75-й эскадрыллі]] [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі]] Джона Джэксана, які загінуў 28 красавіка 1942 года ў паветранай бітве над Порт-Морсбі з японскімі ваеннымі сіламі. Пасля размяшчэння ваенна-паветраных сіл на ''Аэрадроме Джэксан'' тэрыторыя базы была пашырана, а яе інфраструктура трохі мадэрнізавана, у тым ліку былі ўзведзены ангары для стаянак самалётаў і абароны іх ад варожых налётаў. У той час аэрадром насіў неафіцыйную назву «Сямімільны». Акрамя таго, паміж ''Аэрадромам Джэксан'' і суседнім «Пяцімільным» [[Аэрадром Уордс|Аэрадромам Уордс]] былі пабудаваны некалькі рулёжных дарожак, якія далі магчымасць самалётам перамяшчацца па зямлі паміж тэрыторыямі дзвюх баз. Підчас правядзення ваенных дзеянняў ''Аэрадром Джэксан'' у першую чаргу выкарыстоўваўся як штаб-кватэра некалькіх [[Аператыўная група (вайсковая справа)|аператыўных груп]], разгорнутых непасрэдна ў раёнах баявых дзеянняў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе камандаванне [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|Ваенна-паветраных сіл Арміі ЗША]] пачало паступова згортваць базіраванне на ''Аэрадроме Джэксан'', аднак цягам доўгага часу аэрадром выкарыстоўваўся авіяцыяй саюзніцкіх сіл, таму нароўні з грамадзянскімі лайнерамі можна было ўбачыць ваенныя [[Boeing B-17 Flying Fortress]], [[North American B-25 Mitchell]], [[Lockheed P-38 Lightning]], [[Republic P-47 Thunderbolt]], [[A-20 Havoc|A-20G]] і нават некалькі адзінак [[Curtiss P-40]]. === Падраздзяленні USAAF, якія базаваліся на аэрадроме === {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} * [[43-я бамбардзіровачная група]], (14 верасня 1942 — 10 снежня 1943) : штаб-кватэра, [[63-я бамбардзіровачная эскадрылля|63-я]], [[64-я бамбардзіровачная эскадрылля|64-я]], [[65-я бамбардзіровачная эскадрылля|65-я]] бамбардзіровачныя эскадрыллі * [[90-я бамбардзіровачная группа]], (10 лютага — снежань 1943) : штаб-кватэра на ''Аэрадроме Джэксан'', эскадрылля — на [[Аэрадром Уордс|Аэрадроме Уордс]] {{Col-break|width=50%}} * [[345-я бамбардзіровачная група]], (5 чэрвеня 1943 — 18 студзеня 1944) * [[8-я знішчальная група]], (16 мая — 23 снежня 1943) * [[49-я знішчальная група]], (9 кастрычніка 1942 — сакавік 1943) * [[108-я заправачная група]], (23 чэрвеня — 16 снежня 1943) {{Col-end}} == Дзейнасць == Флагманская авіякампанія [[Air Niugini]] абслугоўвае большасць рэгулярных кірункаў унутры краіны з ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'', выкарыстоўваючы парк турбавінтавых самалётаў [[de Havilland Canada Dash 8]] (у канфігурацыях салонаў на 36 і 50 пасажырскіх месцаў) і парк рэактыўных лайнераў [[Fokker 100]] (97 пасажырскіх месцаў). На міжнародных лініях у [[Кэрнс (аэрапорт)|Аэрапорт Кэрнс]] ([[Аўстралія]]), [[Хоніяра (аэрапорт)|Міжнародный аэрапорт Хоніяра]] ([[Саламонавы Астравы]]) і [[Нандзі (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Нандзі]] ([[Фіджы]]) кампанія выкарыстоўвае толькі рэактыўныя самалёты Fokker-100. З ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'' выконваюцца рэгулярныя міжнародныя рэйсы ў [[Куала-Лумпур]], [[Сінгапур]], [[Маніла|Манілу]], [[Токіа]], [[Ганконг]], [[Сідней]] і [[Брысбен]]. Раней дзейнічаў рэгулярны маршрут авіякампанії [[Cathay Pacific]] з Ганконга ў [[Окленд (аэрапорт)|Аэрапорт Окленд]] з прамежкавай пасадкай у Порт-Морсбі, аднак гэты кірунак не вытрымаў канкурэнцыі з боку рэгіянальнага перавозчыка [[Continental Micronesia]], які дзейнічае з [[Гуам (аэрапорт)|Міжнароднага аэрапорта Гуам]]. == Пасажырскія тэрміналы == ''Міжнародны аэрапорт Джэксан'' працуе ў двух пасажырскіх тэрміналах: будынак тэрмінала ўнутраных авіяліній, які выкарыстоўваюць авіякампаніі Air Niugini і [[Airlines PNG]], і будынак тэрмінала міжнародных ліній для астатніх [[Авіяперавозчык|авіяперавозчыкаў]]. Міжнародны тэрмінал мае чатыры кантактныя стаянкі для самалётаў, дзве з якіх абсталяваны тэлескапічнымі трапамі. Будынкі абодвух тэрміналаў злучаны паміж сабой крытым пераходам. == Авіяцыйнае здарэнне і няшчасныя выпадкі == * 11 жніўня 2009 года, [[Авіякатастрофа каля Какоды 11 жніўня 2009 года|рэйс CG4684]] Порт-Морсбі — Какода. Пры выкананні заходу на другое кола ў [[Какода (аэрапорт)|аэрапорце Какода]] ў воблачнае надвор’е пілот самалёта de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter дапусціў памылку, у выніку якой лайнер урэзаўся ў гару на вышыні 1676 метраў над узроўнем мора. Загінулі 13 чалавек<ref name="ASN2">{{cite web|title=Airlines PNG Crash History|url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|publisher=[[Aviation Safety Network]]|date=|month=|year=2009|access-date=2009-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/676DNv6V3?url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|archive-date=2012-04-21|url-status=live}}</ref>. == Спасылкі == * {{WAD|AYPY}} * Maurer, Maurer (1983). Air Force Combat Units Of World War II. Maxwell AFB, Alabama: Office of Air Force History. ISBN 0-89201-092-4. * [http://pacificwrecks.com ://pacificwrecks.com] {{Wayback|url=http://pacificwrecks.com/}} * [http://azworldairports.com A-Z World Airports: Jacksons International Airport] {{Wayback|url=http://azworldairports.com}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Аэрапорты Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Архітэктура ар-дэко]] [[Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей]] 6sqlthd70vd9b4qz9lyj0y2sksuxb83 5201430 5201428 2026-09-17T12:57:07Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ арфаграфія 5201430 wikitext text/x-wiki {{Картка аэрапорта |назва=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана |арыгінальная назва= Jacksons International Airport |выява= |подпіс= |выява=Port Moresby Intl Airport 2008.jpg |подпіс=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана ў 2008 годзе |ІКАА=AYPY |ІАТА=POM |WMO=94035 |унутраны код= |тып=грамадзянскі |краіна=Папуа — Новая Гвінея |размяшчэнне=[[Порт-Морсбі]] |рэгіён ПазКарты= |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты= |дата адкрыцця= |дата закрыцця= |уласнік= |эксплуатант= Управа грамадзянскай авіяцыі Папуа — Новай Гвінеі |уласнік-эксплуатант= |хаб для= |вышыня над узроўнем мора=+17 м |плошча= |часавы пояс= |летні час= |час працы=светлы час сутак |рэгіён ПазКарты=Папуа — Новая Гвінея |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты=Месцазнаходжанне аэрапорта на карце Папуа — Новай Гвінеі ... |сайт=https://nac.com.pg |імя сайта=Афіцыйны сайт |гадавы пасажырапаток= |гадавы грузапаток= |узлётаў-пасадак= |сноскі= |ЗПП1-нумар=14L/32R |ЗПП1-памеры=2750 |ЗПП1-пакрыццё=асфальт |ЗПП2-нумар=14R/32L закрыта |ЗПП2-памеры=2072 |ЗПП2-пакрыццё=асфальт }} '''Міжнародны аэрапорт імя Джэксана''', таксама вядомы як '''Аэрапорт Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Jacksons International Airport}}, {{Airport codes|POM|AYPY|noparen=1}}) — найбуйнейшы і самы загружаны камерцыйны аэрапорт [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], размешчаны за 8 км ад сталіцы краіны горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца портам прыпіскі і галоўным транзітным вузлом ([[хаб (авіяцыя)|хабам]]) [[нацыянальная авіякампанія|нацыянальнай авіякампаніі]] Папуа — Новай Гвінеі [[Air Niugini]] і хабам для іншага новагвінейскага авіяперавозчыка [[Airlines PNG]]. == Гісторыя == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ''Аэрапорт Порт-Морсбі'' стаў адной з асноўных ваенна-паветраных баз рэгіёна, якія выкарыстоўваліся саюзніцкімі сіламі ў ходзе [[Новагвінейская кампанія|новагвінейскай кампаніі 1942—1945 гадоў]]. У 1942 годзе аэрапорт атрымаў афіцыйную назву '''Аэрадром Джэксан''' у гонар [[Аўстралія|аўстралійскага]] лётчыка-аса, камандзіра [[75-я эскадрылля Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі|75-й эскадрыллі]] [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі]] Джона Джэксана, які загінуў 28 красавіка 1942 года ў паветранай бітве над Порт-Морсбі з японскімі ваеннымі сіламі. Пасля размяшчэння ваенна-паветраных сіл на ''Аэрадроме Джэксан'' тэрыторыя базы была пашырана, а яе інфраструктура трохі мадэрнізавана, у тым ліку былі ўзведзены ангары для стаянак самалётаў і абароны іх ад варожых налётаў. У той час аэрадром насіў неафіцыйную назву «Сямімільны». Акрамя таго, паміж ''Аэрадромам Джэксан'' і суседнім «Пяцімільным» [[Аэрадром Уордс|Аэрадромам Уордс]] былі пабудаваны некалькі рулёжных дарожак, якія далі магчымасць самалётам перамяшчацца па зямлі паміж тэрыторыямі дзвюх баз. Падчас правядзення ваенных дзеянняў ''Аэрадром Джэксан'' у першую чаргу выкарыстоўваўся як штаб-кватэра некалькіх [[Аператыўная група (вайсковая справа)|аператыўных груп]], разгорнутых непасрэдна ў раёнах баявых дзеянняў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе камандаванне [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|Ваенна-паветраных сіл Арміі ЗША]] пачало паступова згортваць базіраванне на ''Аэрадроме Джэксан'', аднак цягам доўгага часу аэрадром выкарыстоўваўся авіяцыяй саюзніцкіх сіл, таму нароўні з грамадзянскімі лайнерамі можна было ўбачыць ваенныя [[Boeing B-17 Flying Fortress]], [[North American B-25 Mitchell]], [[Lockheed P-38 Lightning]], [[Republic P-47 Thunderbolt]], [[A-20 Havoc|A-20G]] і нават некалькі адзінак [[Curtiss P-40]]. === Падраздзяленні USAAF, якія базаваліся на аэрадроме === {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} * [[43-я бамбардзіровачная група]], (14 верасня 1942 — 10 снежня 1943) : штаб-кватэра, [[63-я бамбардзіровачная эскадрылля|63-я]], [[64-я бамбардзіровачная эскадрылля|64-я]], [[65-я бамбардзіровачная эскадрылля|65-я]] бамбардзіровачныя эскадрыллі * [[90-я бамбардзіровачная группа]], (10 лютага — снежань 1943) : штаб-кватэра на ''Аэрадроме Джэксан'', эскадрылля — на [[Аэрадром Уордс|Аэрадроме Уордс]] {{Col-break|width=50%}} * [[345-я бамбардзіровачная група]], (5 чэрвеня 1943 — 18 студзеня 1944) * [[8-я знішчальная група]], (16 мая — 23 снежня 1943) * [[49-я знішчальная група]], (9 кастрычніка 1942 — сакавік 1943) * [[108-я заправачная група]], (23 чэрвеня — 16 снежня 1943) {{Col-end}} == Дзейнасць == Флагманская авіякампанія [[Air Niugini]] абслугоўвае большасць рэгулярных кірункаў унутры краіны з ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'', выкарыстоўваючы парк турбавінтавых самалётаў [[de Havilland Canada Dash 8]] (у канфігурацыях салонаў на 36 і 50 пасажырскіх месцаў) і парк рэактыўных лайнераў [[Fokker 100]] (97 пасажырскіх месцаў). На міжнародных лініях у [[Кэрнс (аэрапорт)|Аэрапорт Кэрнс]] ([[Аўстралія]]), [[Хоніяра (аэрапорт)|Міжнародный аэрапорт Хоніяра]] ([[Саламонавы Астравы]]) і [[Нандзі (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Нандзі]] ([[Фіджы]]) кампанія выкарыстоўвае толькі рэактыўныя самалёты Fokker-100. З ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'' выконваюцца рэгулярныя міжнародныя рэйсы ў [[Куала-Лумпур]], [[Сінгапур]], [[Маніла|Манілу]], [[Токіа]], [[Ганконг]], [[Сідней]] і [[Брысбен]]. Раней дзейнічаў рэгулярны маршрут авіякампанії [[Cathay Pacific]] з Ганконга ў [[Окленд (аэрапорт)|Аэрапорт Окленд]] з прамежкавай пасадкай у Порт-Морсбі, аднак гэты кірунак не вытрымаў канкурэнцыі з боку рэгіянальнага перавозчыка [[Continental Micronesia]], які дзейнічае з [[Гуам (аэрапорт)|Міжнароднага аэрапорта Гуам]]. == Пасажырскія тэрміналы == ''Міжнародны аэрапорт Джэксан'' працуе ў двух пасажырскіх тэрміналах: будынак тэрмінала ўнутраных авіяліній, які выкарыстоўваюць авіякампаніі Air Niugini і [[Airlines PNG]], і будынак тэрмінала міжнародных ліній для астатніх [[Авіяперавозчык|авіяперавозчыкаў]]. Міжнародны тэрмінал мае чатыры кантактныя стаянкі для самалётаў, дзве з якіх абсталяваны тэлескапічнымі трапамі. Будынкі абодвух тэрміналаў злучаны паміж сабой крытым пераходам. == Авіяцыйнае здарэнне і няшчасныя выпадкі == * 11 жніўня 2009 года, [[Авіякатастрофа каля Какоды 11 жніўня 2009 года|рэйс CG4684]] Порт-Морсбі — Какода. Пры выкананні заходу на другое кола ў [[Какода (аэрапорт)|аэрапорце Какода]] ў воблачнае надвор’е пілот самалёта de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter дапусціў памылку, у выніку якой лайнер урэзаўся ў гару на вышыні 1676 метраў над узроўнем мора. Загінулі 13 чалавек<ref name="ASN2">{{cite web|title=Airlines PNG Crash History|url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|publisher=[[Aviation Safety Network]]|date=|month=|year=2009|access-date=2009-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/676DNv6V3?url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|archive-date=2012-04-21|url-status=live}}</ref>. == Спасылкі == * {{WAD|AYPY}} * Maurer, Maurer (1983). Air Force Combat Units Of World War II. Maxwell AFB, Alabama: Office of Air Force History. ISBN 0-89201-092-4. * [http://pacificwrecks.com ://pacificwrecks.com] {{Wayback|url=http://pacificwrecks.com/}} * [http://azworldairports.com A-Z World Airports: Jacksons International Airport] {{Wayback|url=http://azworldairports.com}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Аэрапорты Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Архітэктура ар-дэко]] [[Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей]] 4t0a0scilwk4wqa2scfougnfa10kqcj 1 814918 5201423 2026-09-17T12:24:40Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Международный аэропорт имени Джексона}}» 5201423 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Международный аэропорт имени Джексона}} 8h13nus81zru0kex8egbny1a7uykv29 0 814919 5201433 2026-09-17T13:04:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Эркі Хутунен''' ({{lang-fi|Erkki Juhani Huttunen}};) — фінскі архітэктар-функцыяналіст. == Біяграфія == Выпускнік Хельсінкскага політэхнічнага інстытута (1927), дзе, акрамя архітэктуры, ён вучыўся маляванню і жывапісу. У пачатку свайго прафесійнага шляху працав...» 5201433 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эркі Хутунен''' ({{lang-fi|Erkki Juhani Huttunen}};) — фінскі архітэктар-функцыяналіст. == Біяграфія == Выпускнік Хельсінкскага політэхнічнага інстытута (1927), дзе, акрамя архітэктуры, ён вучыўся маляванню і жывапісу. У пачатку свайго прафесійнага шляху працаваў газетным ілюстратарам, партрэтыстам і карыкатурыстам. У гады вучобы і пазней здзейсніў мноства адукацыйных паездак па краінах Еўропы: Італію, Францыю, Вялікабрытанію, Грэцыю, а таксама ў ЗША. Па заканчэнні інстытута быў прыняты на працу ў будаўнічы аддзел кааператыўнай кампаніі SOK (фін. Suomen Osuuskauppojen Keskuskunta, сёння — S Group) і падрыхтаваў для яе шматлікія праекты прамысловых, складскіх і канторскіх будынкаў у функцыяналістычным стылі ў Ёэнсуу, Сартавале, Оулу, Ваесе. У 1937 годзе яго праца атрымала залаты медаль на Сусветнай выставе ў Парыжы]. З 1939 па 1942 год займаў пасаду начальніка будаўнічага аддзела. З 1942 па 1953 год быў кіраўніком Будаўнічага ўпраўлення Фінляндыі (фін.: Rakennushallitus). У 1931—1956 гг. працаваў таксама ва ўласным архітэктурным бюро. Сярод іншых яго пабудоў — будынак гарадской рады ў Котцы і Лаўрытсале, царква ў Накіле. {{DEFAULTSORT:Хутунен}} [[Катэгорыя:Архітэктары Фінляндыі]] 3ztmw5ejd541gykpqvixw1hlrxeygvs 5201434 5201433 2026-09-17T13:05:26Z Autumndancer 168015 5201434 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эркі Хутунен''' ({{lang-fi|Erkki Juhani Huttunen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — фінскі архітэктар-функцыяналіст. == Біяграфія == Выпускнік Хельсінкскага політэхнічнага інстытута (1927), дзе, акрамя архітэктуры, ён вучыўся маляванню і жывапісу. У пачатку свайго прафесійнага шляху працаваў газетным ілюстратарам, партрэтыстам і карыкатурыстам. У гады вучобы і пазней здзейсніў мноства адукацыйных паездак па краінах Еўропы: Італію, Францыю, Вялікабрытанію, Грэцыю, а таксама ў ЗША. Па заканчэнні інстытута быў прыняты на працу ў будаўнічы аддзел кааператыўнай кампаніі SOK (фін. Suomen Osuuskauppojen Keskuskunta, сёння — S Group) і падрыхтаваў для яе шматлікія праекты прамысловых, складскіх і канторскіх будынкаў у функцыяналістычным стылі ў Ёэнсуу, Сартавале, Оулу, Ваесе. У 1937 годзе яго праца атрымала залаты медаль на Сусветнай выставе ў Парыжы]. З 1939 па 1942 год займаў пасаду начальніка будаўнічага аддзела. З 1942 па 1953 год быў кіраўніком Будаўнічага ўпраўлення Фінляндыі (фін.: Rakennushallitus). У 1931—1956 гг. працаваў таксама ва ўласным архітэктурным бюро. Сярод іншых яго пабудоў — будынак гарадской рады ў Котцы і Лаўрытсале, царква ў Накіле. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Хутунен}} [[Катэгорыя:Архітэктары Фінляндыі]] 69ufjfmslqgk2so8wgifrol7tahe9zq 5201490 5201434 2026-09-17T15:49:54Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5201490 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эркі Хутунен''' ({{lang-fi|Erkki Juhani Huttunen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — фінскі архітэктар-функцыяналіст. == Біяграфія == Выпускнік Хельсінкскага політэхнічнага інстытута (1927), дзе, акрамя архітэктуры, ён вучыўся маляванню і жывапісу. У пачатку свайго прафесійнага шляху працаваў газетным ілюстратарам, партрэтыстам і карыкатурыстам. У гады вучобы і пазней здзейсніў мноства адукацыйных паездак па краінах Еўропы: Італію, Францыю, Вялікабрытанію, Грэцыю, а таксама ў ЗША. Па заканчэнні інстытута быў прыняты на працу ў будаўнічы аддзел кааператыўнай кампаніі SOK (фін. Suomen Osuuskauppojen Keskuskunta, сёння — S Group) і падрыхтаваў для яе шматлікія праекты прамысловых, складскіх і канторскіх будынкаў у функцыяналістычным стылі ў Ёэнсуу, Сартавале, Оулу, Ваесе. У 1937 годзе яго праца атрымала залаты медаль на Сусветнай выставе ў Парыжы]. З 1939 па 1942 год займаў пасаду начальніка будаўнічага аддзела. З 1942 па 1953 год быў кіраўніком Будаўнічага ўпраўлення Фінляндыі (фін.: Rakennushallitus). У 1931—1956 гг. працаваў таксама ва ўласным архітэктурным бюро. Сярод іншых яго пабудоў — будынак гарадской рады ў Котцы і Лаўрытсале, царква ў Накіле. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хутунен}} [[Катэгорыя:Архітэктары Фінляндыі]] j4l34smiwkpvd2grrx7vefjbcck5rsf 0 814920 5201451 2026-09-17T14:21:13Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Валерый Антонавіч Урублеўскі]] 5201451 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валерый Антонавіч Урублеўскі]] 77rnk235yac2y4k7dozf93oexsf57p0 0 814921 5201457 2026-09-17T14:39:01Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ікшкілэ]] 5201457 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ікшкілэ]] mc8rqpi03fs0hltkvvwfhpgbf0cr94b 5201647 5201457 2026-09-18T01:59:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ікшкіле]] 5201647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ікшкіле]] opqsqxvg7nim9edesl7d9jfwptjih2v 1 814923 5201459 2026-09-17T14:45:03Z M.L.Bot 261 /* Ці трэба тут "ь"? */ новы падраздзел 5201459 wikitext text/x-wiki == Ці трэба тут "ь"? == У латышскім маўленні яўна чуецца цвёрдае Ікшкілэ. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:45, 17 верасня 2026 (+03) t6hmvmzsb5urbzolbeq24gltk4gwnq3 5201470 5201459 2026-09-17T15:05:58Z M.L.Bot 261 /* Ці трэба тут "ь"? */ Адказ 5201470 wikitext text/x-wiki == Ці трэба тут "ь"? == У латышскім маўленні яўна чуецца цвёрдае Ікшкілэ. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:45, 17 верасня 2026 (+03) :Пытанне здымаецца, у беларускай адаптацыйныя арфаграфічныя правілы, БЭ дае горад з мяккасцю. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:05, 17 верасня 2026 (+03) 5dhx327k5qc9cg839wlb6ssq84mmk8b 0 814924 5201467 2026-09-17T14:56:43Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Ікшкілэ]] у [[Ікшкіле]] па-над перасылкай: паводле БЭ 5201467 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ікшкіле]] opqsqxvg7nim9edesl7d9jfwptjih2v 0 814925 5201481 2026-09-17T15:28:37Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/148062163|Дверные петли]]» 5201481 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|alt=Классификация петел|міні|<nowiki> Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}} : справа правыя дзверы, злева - левыя дзверы</nowiki>]] '''Завеса''' - адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы - тып <nowiki>{{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}</nowiki>; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да <nowiki>{{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}</nowiki>, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|<nowiki>{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў </nowiki>[[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|<nowiki>Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у </nowiki>[[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760-650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у <nowiki>{{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}}</nowiki> фараона <nowiki>{{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}}</nowiki> ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання <nowiki>{{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}}</nowiki> (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і "гнёзды" (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур'ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені <nowiki>{{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}</nowiki>. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref><ref name=":3" />. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную - з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах - ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[Вольнаадпушчанік|вольнаадпушчанікаў]]. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|<nowiki>Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}</nowiki>]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[Палац|палацаў]] і [[Храм|храмаў]]<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з <nowiki>{{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}</nowiki>, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250x250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне амаль доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём <nowiki>{{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}}</nowiki> у 1958 годзе. Ён назваў іх "Anuba". [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага - здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. * [[Катэгорыя:Дзверы]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] ntsyjd01qzgvx4ovlgfpbzaqm6axip4 5201482 5201481 2026-09-17T15:30:03Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5201482 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|alt=Классификация петел|міні|<nowiki> Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}} : справа правыя дзверы, злева - левыя дзверы</nowiki>]] '''Завеса'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zaviesa|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zavesa|title=завеса - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> - адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы - тып <nowiki>{{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}</nowiki>; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да <nowiki>{{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}</nowiki>, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|<nowiki>{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў </nowiki>[[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|<nowiki>Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у </nowiki>[[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760-650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у <nowiki>{{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}}</nowiki> фараона <nowiki>{{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}}</nowiki> ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання <nowiki>{{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}}</nowiki> (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і "гнёзды" (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур'ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені <nowiki>{{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}</nowiki>. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref><ref name=":3" />. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную - з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах - ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[Вольнаадпушчанік|вольнаадпушчанікаў]]. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|<nowiki>Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}</nowiki>]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[Палац|палацаў]] і [[Храм|храмаў]]<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з <nowiki>{{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}</nowiki>, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250x250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне амаль доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём <nowiki>{{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}}</nowiki> у 1958 годзе. Ён назваў іх "Anuba". [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага - здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. * [[Катэгорыя:Дзверы]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] p596urh43kbe6ovfaxr1g044uwv5zhk 5201484 5201482 2026-09-17T15:34:08Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201484 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|міні|Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}}: справа правыя дзверы, злева — левыя дзверы]] '''Завеса'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zaviesa|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zavesa|title=завеса - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы — тып {{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да {{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|250px|{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў [[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|250px|Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у [[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760—650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у {{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}} фараона {{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}} ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання {{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}} (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і «гнёзды» (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур’ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені {{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref name=":3" /><ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref>. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную — з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах — ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|250px|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[вольнаадпушчанік]]аў. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|250px|Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[палац]]аў і [[храм]]аў<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з {{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне амаль доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём {{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}} у 1958 годзе. Ён назваў іх «Anuba». [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага — здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзверы]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] bpqjzns6830f4u3b7cjefg0f23guob3 5201531 5201484 2026-09-17T17:31:33Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Дзверы]]; дададзена [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5201531 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|міні|Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}}: справа правыя дзверы, злева — левыя дзверы]] '''Завеса'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zaviesa|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zavesa|title=завеса - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы — тып {{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да {{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|250px|{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў [[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|250px|Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у [[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760—650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у {{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}} фараона {{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}} ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання {{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}} (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і «гнёзды» (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур’ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені {{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref name=":3" /><ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref>. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную — з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах — ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|250px|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[вольнаадпушчанік]]аў. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|250px|Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[палац]]аў і [[храм]]аў<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з {{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне амаль доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём {{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}} у 1958 годзе. Ён назваў іх «Anuba». [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага — здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] aq237a4t8qlgs4yos940oyaj4delbw3 5201743 5201531 2026-09-18T07:38:34Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ стыль 5201743 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|міні|Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}}: справа правыя дзверы, злева — левыя дзверы]] '''Завеса'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zaviesa|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zavesa|title=завеса - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы — тып {{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да {{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|250px|{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў [[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|250px|Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у [[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760—650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у {{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}} фараона {{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}} ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання {{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}} (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і «гнёзды» (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур’ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені {{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref name=":3" /><ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref>. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную — з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах — ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|250px|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[вольнаадпушчанік]]аў. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|250px|Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[палац]]аў і [[храм]]аў<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з {{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём {{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}} у 1958 годзе. Ён назваў іх «Anuba». [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага — здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] bfzozmicv7n5bgnalvbqreyaoqha4f6 5201754 5201743 2026-09-18T07:54:39Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ дапаўненне 5201754 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aufschlagrichtung.png|міні|Класіфікацыя завес на левыя і правыя па {{нп3|Нямецкі інстытут па стандартызацыі|DIN|ru|Немецкий институт по стандартизации}}: справа правыя дзверы, злева — левыя дзверы]] '''Завеса'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zaviesa|title=завеса - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/hsbm/zavesa|title=завеса - Гістарычны слоўнік беларускай мовы (1982–2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — адна з дзвюх металічных пласцін, якімі прымацоўваюцца да вушака дзверы або аконныя рамы. Дзвярныя завесы — тып {{нп3|Шарнірная завеса|шарнірнай завесы|ru|Шарнирная петля}}; выраб для мацавання [[Дзверы|дзвярэй]] да {{нп3|Дзвярныя вушакі|дзвярных вушакоў|ru|Дверная коробка}}, які забяспечвае адчыненне і зачыненне. Дзвярныя завесы адрозніваюцца па спосабе ўстаноўкі, кірунку адчынення, і масе дзвярэй. == Гісторыя == [[Файл:Hattusa, the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age, Boğazkale, Turkey (26130372416).jpg|міні|250px|{{нп3|Львіныя вароты (Хатуса)|Львіныя вароты|de|Löwentor (Ḫattuša)}} ў [[Хатуса|Хатусе]]]] [[Файл:King's Gate, Hattusa, Boğazkale, Çorum, Turkey 02.jpg|міні|250px|Паз у ніжнім парогу {{нп3|Каралеўскія вароты (Хатуса)|Каралеўскіх варот|de|Königstor (Ḫattuša)}} у [[Хатуса|Хатусе]]]] Самую раннюю вядомую прыладу для павароту дзвярэй знайшлі на варотах [[Хатуса|Хатусы]], сталіцы Хецкага царства (тэрыторыя сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]). Гэта былі не звыклыя нам завесы, а каменныя пазы (гнёзды) у сцяне, у якія ўстаўляліся штыры саміх дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ar.culture.ru/ru/subject/dvernaya-petlya|title=Дверная петля. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-17}}</ref>. На паўднёвых брамах Хатусы (асабліва на Каралеўскіх і Львіных варотах) да гэтага часу захаваліся такія элементы ніжняга парога, якія дэманструюць высокае інжынернае майстэрства тагачасных будаўнікоў<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vandykes.com/blog/hardware-blogs/a-guide-to-types-of-door-hinges/b/a-guide-to-types-of-door-hinges/?trk_contact=9CPAJ6I08LSKASK9IOFQ50CBM4&trk_link=NE7SL1BRH6L4JE8PBNAVE0MU1K&trk_msg=J0PP7PLER3VKH8EFS9RTJ77AQ8&trk_sid=K6DPM2D4TJBE9CASV1JI800UIG&utm_campaign=DoorHinges&utm_term=bloglink|title=A hinge is made up of standard parts including the leaves, knuckle, and pins and come in many styles and sizes.|website=www.vandykes.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vickini.com/en/history-of-door-hinges.html|title=HISTORY OF DOOR HINGES|website=vickini.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Найстаражытная завеса, створаная як асобны механізм, а не проста адтуліна ў камені, датуецца 760—650 гадамі да н.э. Яе знайшлі ў [[Егіпет|Егіпце]], у {{нп3|Палац Апрыя|палацы|d|Q113136720}} фараона {{нп3|Апрый|Апрыя|uk|Апрій}} ў [[Мемфіс (Егіпет)|Мэмфісе]]. Яна была зроблена з бронзы і мела вялікія памеры (каля 45 см), каб утрымліваць масіўныя кедравыя дзверы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nms.ac.uk/collections/search/object?entry=300423&object-name=Door+hinge&page=1&view=cards|title=Collection entry|website=National Museums Scotland|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Старым Запавеце згадваецца, што для ўнутранага памяшкання {{нп3|Першы храм|Іерусалімскага храма|ru|Первый храм}} (каля 970 г. да н.э.) былі зроблены дзверы і «гнёзды» (завесы) з [[золата]]. Гэта адно з першых пісьмовых сведчанняў выкарыстання каштоўных металаў для такіх механізмаў<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.kronakoblenz.com/en/product-school/door-hinge-history|title=Door hinge history|website=www.kronakoblenz.com|access-date=2026-09-17}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.traditionalbuilding.com/product-report/hinge-history|title=hinge history|first=Susan D.|last=Turner|website=Traditional Building Magazine Online|date=2022-03-12|access-date=2026-09-17}}</ref>. Рымляне, якія ўдасканалілі канструкцыю завес (яны звалі іх cardines), настолькі сур’ёзна ставіліся да гэтага вынаходства, што нават прыдумалі багіню па імені {{нп3|Кардэя||ru|Кардея}}. Яна лічылася заступніцай дзвярных і мэблевых завес<ref name=":3" /><ref>М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003</ref>. Канструкцыя рымскіх завес падобная на сучасную — з воссю і картамі, якія мацуюцца збоку дзвярэй. Яны выкарыстоўваліся ў самых розных пабудовах — ад масіўных храмавых дзвярэй да лёгкіх бытавых канструкцый. [[Файл:Hinge MET DP2222.jpg|міні|250px|Бронзавыя завесы ў Аддзеле грэчаскага і рымскага мастацтва [[Метраполітэн-музей|Метраполітэн-музея]]]] Для вырабу завес рымляне выкарыстоўвалі ў асноўным бронзу і жалеза. Дарагая бронза ішла на завесы ў грамадскіх будынках, храмах, дамах [[Патрыцыі|патрыцыяў]], багатых [[Плебс|плебеяў]] і [[вольнаадпушчанік]]аў. Завесы з жалеза прымяняліся ў жыллі беднякоў, гаспадарчых пабудовах. Да шырокага распаўсюджання металічных завес беднякі выкарыстоўвалі звычайныя скураныя рамяні з спражкамі, каб падвешваць дзверы. Металічныя ж завесы доўгі час былі раскошай, даступнай толькі шляхты, з-за высокага кошту матэрыялаў і працы кавалёў<ref name=":2" />. [[Файл:Medieval door (27128699670).jpg|міні|250px|Сярэдневяковыя дзверы з каванымі дэкаратыўнымі завесамі ў {{нп3|Зальцбургская рэзідэнцыя|Зальцбургскай рэзідэнцыі||Salzburg Residenz}}]] Каля XVII росквіту дасягнула вытворчасць мастацкіх каваных завес. Кавалі ператваралі чыста функцыянальны элемент у сапраўдны твор мастацтва: завесы ўпрыгожвалі раслінным арнаментам, завіткамі, «кучарамі» і нават фігуркамі жывёл. У [[Еўропа|Еўропе]], асабліва ў [[Германія|Германіі]] і [[Англія|Англіі]], каваныя завесы з раслінным узорам былі візітнай карткай багатых дамоў і [[Ратуша|ратуш]]. Кожны такі элемент быў унікальны, бо вырабляўся ўручную. З прыходам прамысловай рэвалюцыі гэтая традыцыя амаль знікла, але сёння мастацкае каванне завес ізноў запатрабавана ў рэстаўрацыі і аўтарскім будаўніцтве. Сапраўдны бум вытворчасці завес адбыўся падчас [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Менавіта тады, дзякуючы масавай вытворчасці і стандартызацыі, завесы сталі даступныя для звычайных дамоў, а не толькі для [[палац]]аў і [[храм]]аў<ref name=":2" />. Нямецкі каваль Чарльз Хагер, які эміграваў у ЗША, адыграў ключавую ролю ў эвалюцыі завес. Спачатку ён рабіў іх для дзвярэй фургонаў, а ў 1899 годзе яго кампанія распрацавала пятлю з {{нп3|Падшыпнік качэння|шарыкападшыпнікамі|uk|Вальниця кочення}}, што зрабіла ход дзвярэй значна больш плыўным<ref name=":1" />. [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(07).jpg|міні|250пкс|[[Беларускае кавальства|Каваная]] завеса ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] На беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы). З канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Уразная пятля (butt hinge), якая хаваецца ў тарцы дзвярэй і вушаку, пакідаючы бачным толькі шарнір, увайшла ва ўжытак прыкладна ў 1900 годзе. Да гэтага стагоддзямі выкарыстоўваліся накладныя Т-падобныя і раменные завесы<ref name=":3" />. == Сучаснасць == Сучасная канструкцыя ўтоенай завесы (для дзвярэй з чвэрцю) была запатэнтавана аўстрыйскім кавалём {{нп3|Юліус Блюм|Юліусам Блюмам||Julius Blum}} у 1958 годзе. Ён назваў іх «Anuba». [[Файл:Blum 1964 First Hinge.jpg|міні|Першыя чашкавыя завесы]] У 1964 годзе кампанія Blum, заснаваная Ю. Блюмам, пачала вытворчасць утоеных завесаў сучаснага тыпу. Часам іх называюць еўразавесамі, паколькі яны былі распрацаваны ў [[Еўропа|Еўропе]] з выкарыстаннем метрычных стандартаў. Іх галоўная перавага — здольнасць цалкам хавацца за дзверцамі шафы, пакідаючы бачнай толькі ўнутраную частку механізму, што забяспечвае чысты і акуратны вонкавы выгляд мэблі. Пазней, у 1984 годзе, італьянская кампанія Otlav дадала ў іх шарык для плаўнасці ходу, а ў 1987 годзе стварыла першую 3D-рэгулюемую мадэль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] [[Катэгорыя:Металічныя канструкцыі]] hin272eydkk6yzv1f7j5g3de34nl48r 0 814926 5201509 2026-09-17T16:44:02Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочвае...» 5201509 wikitext text/x-wiki '''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні. == Этнонім == Этнонім [[валахі]] (''волъхва'', ''волъхи'', ''волохи'') был вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII<ref>1 Гл.: [[Повесть временных лет]]. М., 1950. С. 10, 11, 21.</ref>), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый. == Гісторыя == Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна [[Крывічы| крывічамі]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref>Гл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.</ref>) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «'''влахи»''' і «'''олтуши'''». Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы [[Бастарны|ілірыйска-кельцкага]] паходжання на правабярэжжы Дняпра. Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады [[Навагрудак]], [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]] і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва. == Міфалогія == * '''Князь Олтуш'''<ref>{{Cite web|url=https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|title=Паходжанне назвы Олтуш|website=maloritalib.by|archive-url=http://web.archive.org/web/20250320102430/https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|archive-date=2025-03-20|access-date=2025-05-29}}</ref>, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску ([[Олтуш]]). ''«І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш ў яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя»''. <blockquote>«Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з Олтушам<ref name=":0">[https://maloritalib.by/study_of_local_lore/veski-malarytchyny/oltu.php Олтуш]</ref>».</blockquote> == Тапаніміка == Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапаніміі<ref>Гл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.</ref>: * Валахі (вёска, [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]); * [[Вялікая Валахв]] і [[Малая Валахва]] (вёскі, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]); * [[Валахоўшчына]] (вёска, [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]); * [[Олтуш]] (пасёлак, [[Маларыцкі раён]], Брэсцкая вобласць); * [[Ваўкавыск]] (горад, [[Гродзенская вобласць]]) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы]] tflqrsgswr10kqn81j08pc9c7zybv8o 5201510 5201509 2026-09-17T16:44:40Z DBatura 73587 /* Этнонім */ 5201510 wikitext text/x-wiki '''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні. == Этнонім == Этнонім [[валахі]] (''волъхва'', ''волъхи'', ''волохи'') быў вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII<ref>1 Гл.: Повесть временных лет. М., 1950. С. 10, 11, 21.</ref>), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый. == Гісторыя == Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна [[Крывічы| крывічамі]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref>Гл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.</ref>) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «'''влахи»''' і «'''олтуши'''». Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы [[Бастарны|ілірыйска-кельцкага]] паходжання на правабярэжжы Дняпра. Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады [[Навагрудак]], [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]] і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва. == Міфалогія == * '''Князь Олтуш'''<ref>{{Cite web|url=https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|title=Паходжанне назвы Олтуш|website=maloritalib.by|archive-url=http://web.archive.org/web/20250320102430/https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|archive-date=2025-03-20|access-date=2025-05-29}}</ref>, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску ([[Олтуш]]). ''«І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш ў яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя»''. <blockquote>«Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з Олтушам<ref name=":0">[https://maloritalib.by/study_of_local_lore/veski-malarytchyny/oltu.php Олтуш]</ref>».</blockquote> == Тапаніміка == Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапаніміі<ref>Гл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.</ref>: * Валахі (вёска, [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]); * [[Вялікая Валахв]] і [[Малая Валахва]] (вёскі, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]); * [[Валахоўшчына]] (вёска, [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]); * [[Олтуш]] (пасёлак, [[Маларыцкі раён]], Брэсцкая вобласць); * [[Ваўкавыск]] (горад, [[Гродзенская вобласць]]) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы]] 88uwe6l0bu896c6f6b4f6surs1snjee 5201512 5201510 2026-09-17T16:46:23Z DBatura 73587 /* Міфалогія */ 5201512 wikitext text/x-wiki '''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні. == Этнонім == Этнонім [[валахі]] (''волъхва'', ''волъхи'', ''волохи'') быў вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII<ref>1 Гл.: Повесть временных лет. М., 1950. С. 10, 11, 21.</ref>), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый. == Гісторыя == Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна [[Крывічы| крывічамі]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref>Гл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.</ref>) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «'''влахи»''' і «'''олтуши'''». Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы [[Бастарны|ілірыйска-кельцкага]] паходжання на правабярэжжы Дняпра. Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады [[Навагрудак]], [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]] і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва. == Міфалогія == * '''Князь Олтуш'''<ref>{{Cite web|url=https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|title=Паходжанне назвы Олтуш|website=maloritalib.by|archive-url=http://web.archive.org/web/20250320102430/https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|archive-date=2025-03-20|access-date=2025-05-29}}</ref>, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску ([[Олтуш]]). ''«І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш у яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя»''. <blockquote>«Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з Олтушам<ref name=":0">[https://maloritalib.by/study_of_local_lore/veski-malarytchyny/oltu.php Олтуш]</ref>».</blockquote> == Тапаніміка == Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапаніміі<ref>Гл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.</ref>: * Валахі (вёска, [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]); * [[Вялікая Валахв]] і [[Малая Валахва]] (вёскі, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]); * [[Валахоўшчына]] (вёска, [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]); * [[Олтуш]] (пасёлак, [[Маларыцкі раён]], Брэсцкая вобласць); * [[Ваўкавыск]] (горад, [[Гродзенская вобласць]]) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы]] 7bxlex2qaasvwv92m2d705bwebbqpak 5201513 5201512 2026-09-17T16:46:33Z DBatura 73587 /* Тапаніміка */ 5201513 wikitext text/x-wiki '''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні. == Этнонім == Этнонім [[валахі]] (''волъхва'', ''волъхи'', ''волохи'') быў вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII<ref>1 Гл.: Повесть временных лет. М., 1950. С. 10, 11, 21.</ref>), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый. == Гісторыя == Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна [[Крывічы| крывічамі]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref>Гл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.</ref>) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «'''влахи»''' і «'''олтуши'''». Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы [[Бастарны|ілірыйска-кельцкага]] паходжання на правабярэжжы Дняпра. Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады [[Навагрудак]], [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]] і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва. == Міфалогія == * '''Князь Олтуш'''<ref>{{Cite web|url=https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|title=Паходжанне назвы Олтуш|website=maloritalib.by|archive-url=http://web.archive.org/web/20250320102430/https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|archive-date=2025-03-20|access-date=2025-05-29}}</ref>, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску ([[Олтуш]]). ''«І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш у яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя»''. <blockquote>«Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з Олтушам<ref name=":0">[https://maloritalib.by/study_of_local_lore/veski-malarytchyny/oltu.php Олтуш]</ref>».</blockquote> == Тапаніміка == Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапаніміі<ref>Гл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.</ref>: * Валахі (вёска, [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]); * [[Вялікая Валахва]] і [[Малая Валахва]] (вёскі, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]); * [[Валахоўшчына]] (вёска, [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]); * [[Олтуш]] (пасёлак, [[Маларыцкі раён]], Брэсцкая вобласць); * [[Ваўкавыск]] (горад, [[Гродзенская вобласць]]) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы]] m38sqjjtgn2yw4bhyq5vj81eh6c9127 5201892 5201513 2026-09-18T10:43:51Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201892 wikitext text/x-wiki '''[[Валахі]]''' (ад '''валахва''', '''волъхва''') — беларускі этнонім<ref>{{Кніга |спаылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/265887/1/46-48.pdf |аўтар=А.Ф. Рогалеў |загаловак=Этнонім волахі ў тапаніміі Беларусі}}</ref>, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні. == Этнонім == Этнонім [[валахі]] (''волъхва'', ''волъхи'', ''волохи'') быў вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII<ref>1 Гл.: Повесть временных лет. М., 1950. С. 10, 11, 21.</ref>), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый. == Гісторыя == Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна [[Крывічы| крывічамі]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref>Гл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.</ref>) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «'''влахи»''' і «'''олтуши'''». Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы [[Бастарны|ілірыйска-кельцкага]] паходжання на правабярэжжы Дняпра. Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады [[Навагрудак]], [[Слонім]] і [[Ваўкавыск]]. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]] і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва. == Міфалогія == * '''Князь Олтуш'''<ref>{{Cite web|url=https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|title=Паходжанне назвы Олтуш|website=maloritalib.by|archive-url=http://web.archive.org/web/20250320102430/https://maloritalib.by/study_of_local_lore/mikrotoponimika-rayona/oltush.php%3Fclear_cache%3DY|archive-date=2025-03-20|access-date=2025-05-29}}</ref>, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску ([[Олтуш]]). ''«І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш у яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя»''. <blockquote>«Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з Олтушам<ref name=":0">[https://maloritalib.by/study_of_local_lore/veski-malarytchyny/oltu.php Олтуш]</ref>».</blockquote> == Тапаніміка == Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапаніміі<ref>Гл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.</ref>: * Валахі (вёска, [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]); * [[Вялікая Валахва]] і [[Малая Валахва]] (вёскі, [[Баранавіцкі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]); * [[Валахоўшчына]] (вёска, [[Брагінскі раён]], [[Гомельская вобласць]]); * [[Олтуш]] (пасёлак, [[Маларыцкі раён]], Брэсцкая вобласць); * [[Ваўкавыск]] (горад, [[Гродзенская вобласць]]) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Беларусы]] gxctr1hnq96gw2oc2txijqma2p0hpy6 0 814927 5201511 2026-09-17T16:46:05Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Момасе |Раён = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае moral |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930,2 |Най...» 5201511 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Момасе |Раён = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае moral |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930,2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева]] '''Умбой''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама называецца '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] каля паўночнага [[бераг]]а дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новая Гвінея]]. Размешчаны паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад якога аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад якога аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]]. Старажытны вулканічны масіў, прадстаўлены востравам эліптычнай формы, памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава знаходзіцца група патухлых вулканаў, у цэнтры якой — конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (па іншых даных — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі — Соал і Барык. У іх падножжа — шматлікія гарачыя крыніцы. Востраў меркавана ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча вострава 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |author = |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live }}</ref>. Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа вострава размешчаны 18 малых астравоў, з якіх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартэр]]ным гандлем, дастаўляючы па моры свіней, гаршкі, драўляныя міскі на сваіх [[каноэ]].<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live }}</ref>. == Спасылкі == * {{cite web |url=http://volcanolive.com/sakar.html |title=Sakar Volcano |author=Seach, John |lang=en |website =VolcanoLive.com |access-date=2021-01-26}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] 23ik8ooqnkf36mr8idwgcy70r5g3z3f 5201549 5201511 2026-09-17T18:56:20Z M.L.Bot 261 5201549 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Момасе |Раён = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае moral |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930,2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева]] '''Умбой''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама называецца '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] каля паўночнага [[бераг]]а дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новая Гвінея]]. Размешчаны паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад якога аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад якога аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]]. Старажытны вулканічны масіў, прадстаўлены востравам эліптычнай формы, памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава знаходзіцца група патухлых вулканаў, у цэнтры якой — конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (па іншых даных — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі — Соал і Барык. У іх падножжа — шматлікія гарачыя крыніцы. Востраў меркавана ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча вострава 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |author = |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live }}</ref>. Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа вострава размешчаны 18 малых астравоў, з якіх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартэр]]ным гандлем, дастаўляючы па моры свіней, гаршкі, драўляныя міскі на сваіх [[каноэ]].<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live }}</ref>. == Спасылкі == * {{cite web |url=http://volcanolive.com/sakar.html |title=Sakar Volcano |author=Seach, John |lang=en |website =VolcanoLive.com |access-date=2021-01-26}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] htvxu1njccm7wosaw4x190s0u5l4ea6 5201597 5201549 2026-09-17T20:22:58Z Maksonkaa 174158 5201597 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = {{lang-en|Umboi Island}} |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбой з космасу }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта вострава Умбой]] '''Умбой''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] каля паўночнага [[бераг]]а дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новая Гвінея]]. Размешчаны паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад якога аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад якога аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]]. Гэта старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы з памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў. У яе цэнтры размешчаны конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выхадзіць мноства гарачых крыніц. Востраў меркавана ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы складае 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбоя размешчаны 18 малых астравоў, з якіх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартэр]]ным гандлем: яны дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live}}</ref> == Спасылкі == * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} == Заўвагі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] 7kjgnlbgnv13rwbiktbos6dcg1figcm 5201598 5201597 2026-09-17T20:24:00Z Maksonkaa 174158 5201598 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбой з космасу }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта вострава Умбой]] '''Умбой''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] каля паўночнага [[бераг]]а дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новая Гвінея]]. Размешчаны паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад якога аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад якога аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]]. Гэта старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы з памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў. У яе цэнтры размешчаны конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выхадзіць мноства гарачых крыніц. Востраў меркавана ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы складае 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбоя размешчаны 18 малых астравоў, з якіх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартэр]]ным гандлем: яны дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live}}</ref> == Спасылкі == * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} == Заўвагі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] 63hmnzbo7lm76vzimzyqyrd3vnlschm 5201719 5201598 2026-09-18T07:04:05Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Умбой]] у [[Умбай]] не пакінуўшы перасылкі: націск на першае "у" 5201598 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Востраў |Назва = Умбой |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбой з космасу }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта вострава Умбой]] '''Умбой''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] каля паўночнага [[бераг]]а дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новая Гвінея]]. Размешчаны паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад якога аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад якога аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ўваходзіць у склад правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]]. Гэта старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы з памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў. У яе цэнтры размешчаны конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выхадзіць мноства гарачых крыніц. Востраў меркавана ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы складае 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбоя размешчаны 18 малых астравоў, з якіх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартэр]]ным гандлем: яны дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live}}</ref> == Спасылкі == * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} == Заўвагі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] 63hmnzbo7lm76vzimzyqyrd3vnlschm 5201725 5201719 2026-09-18T07:14:17Z M.L.Bot 261 вычытка, арфаграфія, афармленне 5201725 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбай |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбай з космасу. }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта Умбая.]] '''У́мбай''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], знаходзіцца паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад яго аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад яго аддзелены [[Дампір (Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ў складзе правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]] дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў, у яе цэнтры знаходзіцца конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выходзіць мноства гарачых крыніц. Востраў імаверна ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы — 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбая месціцца 18 малых астравоў, з іх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартар]]ным гандлем: дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] toc2lsp5285ylontkqzfn3njjvvbylm 5201726 5201725 2026-09-18T07:17:06Z M.L.Bot 261 5201726 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбай |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбай з космасу. }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта Умбая.]] '''У́мбай''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], знаходзіцца паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад яго аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад яго аддзелены [[Дампір (праліў, Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ў складзе правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]] дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў, у яе цэнтры знаходзіцца конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выходзіць мноства гарачых крыніц. Востраў імаверна ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы — 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбая месціцца 18 малых астравоў, з іх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартар]]ным гандлем: дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] ffw8tag3wqt2mrfjts4oc0gdkit3rg0 5201728 5201726 2026-09-18T07:18:49Z M.L.Bot 261 5201728 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбай |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбай з космасу. }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта Умбая.]] '''У́мбай''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулкан]]ічны востраў у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], знаходзіцца паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад яго аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад яго аддзелены [[Дампір (праліў, Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ў складзе правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]] дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў, у яе цэнтры знаходзіцца конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выходзіць мноства гарачых крыніц. Востраў імаверна ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы — 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбая месціцца 18 малых астравоў, з іх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартар]]ным гандлем: дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live|lang=en}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] gvzipshfu379bdskxysjucx06uspnlq 5201729 5201728 2026-09-18T07:21:03Z Autumndancer 168015 5201729 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбай |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбай з космасу. }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта Умбая.]] '''У́мбай''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], знаходзіцца паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад яго аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад яго аддзелены [[Дампір (праліў, Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ў складзе правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]] дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў, у яе цэнтры знаходзіцца конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выходзіць мноства гарачых крыніц. Востраў імаверна ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы — 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбая месціцца 18 малых астравоў, з іх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартар]]ным гандлем: дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live|lang=en}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] nb6fpv856tpk7rzlyliqffo3tpzi2h5 1 814928 5201514 2026-09-17T16:46:50Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Умбой|}}» 5201514 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Умбой|}} 9xithohxef80pg38pezm4xbj21zl8yl 5201720 5201514 2026-09-18T07:04:06Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Размовы:Умбой]] у [[Размовы:Умбай]] не пакінуўшы перасылкі: націск на першае "у" 5201514 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Умбой|}} 9xithohxef80pg38pezm4xbj21zl8yl 0 814929 5201519 2026-09-17T17:00:40Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Дзяржаўны дзеяч | выява = Michael Somare 2014.jpg | шырыня = 250 | апісанне выявы = Майкл Томас Самарэ ў 2014 годзе | пасада = [[Спіс прэм'ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм'ер-міністр Папуа — Новай Гвінеі]] | парадак = 1 | сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg | перыядпачатак = [[16 верасня]...» 5201519 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | выява = Michael Somare 2014.jpg | шырыня = 250 | апісанне выявы = Майкл Томас Самарэ ў 2014 годзе | пасада = [[Спіс прэм'ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм'ер-міністр Папуа — Новай Гвінеі]] | парадак = 1 | сцяг = Flag of Papua New Guinea.svg | перыядпачатак = [[16 верасня]] [[1975]] | перыядканец = [[11 сакавіка]] [[1980]] | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Джуліус Чэнь]] | пасада_2 = [[Спіс прэм'ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм'ер-міністр Папуа — Новай Гвінеі]] | сцяг_2 = Flag of Papua New Guinea.svg | перыядпачатак_2 = [[2 жніўня]] [[1982]] | перыядканец_2 = [[21 лістапада]] [[1985]] | папярэднік_2 = [[Джуліус Чэнь]] | пераемнік_2 = [[Паяс Уінгці]] | пасада_3 = [[Спіс прэм'ер-міністраў Папуа — Новай Гвінеі|Прэм'ер-міністр Папуа — Новай Гвінеі]] | сцяг_3 = Flag of Papua New Guinea.svg | перыядпачатак_3 = [[5 жніўня]] [[2002]] | перыядканец_3 = [[2 жніўня]] [[2011]] | папярэднік_3 = [[Мекерэ Мараўта]] | пераемнік_3 = [[Пітэр О’Ніл]] | дата_нараджэння = 9.4.1936 | месца_нараджэння = в. Рапікід, [[Рабаул]], [[Усходняя Новая Брытанія]], [[Айлендс]], {{МН|Папуа — Новая Гвінея|у Папуа — Новай Гвінеі}} | дата_смерці = 26.2.2021 | месца_смерці = {{МС|Порт-Морсбі|ў Порт-Морсбі}}, [[Папуа — Новая Гвінея]] | дата нараджэння = 9.4.1936 | месца нараджэння = в. Рапікід, [[Рабаул]], [[Усходняя Новая Брытанія]], [[Айлендс]], {{МН|Папуа — Новая Гвінея|у Папуа — Новай Гвінеі}} | дата смерці = 26.2.2021 | месца смерці = {{МС|Порт-Морсбі|ў Порт-Морсбі}}, [[Папуа — Новая Гвінея]] | бацька = Людвіг Самарэ Сана | маці = Камбэ Самарэ | жонка = Вераніка Самарэ (з 1965, нар. 1946) | дзеці = Юэрта (Бэта), Сана, Артур, Майкл (мал.) і Дулсіяна }} '''Майкл Томас Самарэ''' ({{lang-en|Michael Thomas Somare}}; [[9 красавіка]] [[1936]], [[Рабаул]], [[Архіпелаг Бісмарка|Новая Брытанія]] — [[26 лютага]] [[2021]]) — [[палітык]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], неаднаразова — [[прэм'ер-міністр]] краіны, у тым ліку першы пасля абвяшчэння яе незалежнасці. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і паліцэйскага сяржанта. Быў старэйшым з дзяцей у сям'і (у Людвіга Самарэ было 4 жонкі і 6 дзяцей). Пачатковую адукацыю атрымаў у японскай школе падчас Другой сусветнай вайны, навучыўшыся чытаць, пісаць і лічыць на японскай мове. Скончыў школу ў Аўстраліі ў 1957 годзе. Затым выкладаў у некалькіх пачатковых і сярэдніх школах на радзіме. Быў адным з 35 жыхароў Папуа — Новай Гвінеі, якія прайшлі паскораны курс для паступлення на дзяржаўную службу. У выніку стаў адным з нешматлікіх жыхароў Папуа — Новай Гвінеі, якія валодалі англійскай мовай.<ref>{{Cite web |url=https://www.pngspeaks.com/michael-somare |title=Michael Somare Interviewed by Jonathan Ritchie and Ian Kemish |access-date=2022-05-14 |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227045350/https://pngspeaks.com/michael-somare |url-status=live }}</ref>. Атрымаў кваліфікацыю перакладчыка Заканадаўчага савета (орган улады, складзены пераважна з белага насельніцтва). Працаваў на [[радыё]] ў [[Вевак]]у. Звольнены адтуль, у [[1968]] годзе быў абраны ў палату сходу краіны, якая тады была калоніяй [[Аўстралія|Аўстраліі]], і ўступіў у апазіцыю, стаўшы яе лідарам і заснаваўшы партыю ''Пангу''. Пасля выбараў у [[1972]] годзе сфарміраваў кааліцыйны ўрад, у [[1973]] годзе, пасля прадастаўлення аўтаноміі, стаў галоўным міністрам краіны. У [[1975]] годзе спрыяў прыняццю канстытуцыі Папуа — Новай Гвінеі і прадастаўленню краіне незалежнасці. [[16 верасня]] [[1975]] года стаў першым прэм'ер-міністрам незалежнай краіны. [[11 сакавіка]] [[1980]] года пасля вотуму недаверу ў парламенце страціў пасаду, [[2 жніўня]] [[1982]] года зноў стаў прэм'ер-міністрам да [[21 лістапада]] [[1985]] года. Пасля неаднаразова займаў пасаду міністра замежных спраў у [[1988]]—[[1992]] гадах (ва ўрадзе [[Рабі Намаліу]]) і ў [[1999]] годзе, а таксама з ліпеня [[2006]] года. З [[5 жніўня]] [[2002]] года да 4 красавіка 2011 года (з перапынкам у снежні 2010 — студзені 2011) — зноў [[прэм'ер-міністр Папуа — Новой Гвинеи|прэм'ер-міністр Папуа — Новай Гвінеі]] ад партыі Нацыянальнага альянсу. Яго вялікая цікавасць да нацыянальнай культуры прывяла да таго, што Самарэ быў у [[1969]] годзе абраны старшынёй савета папячыцеляў Музея Папуа — Новай Гвінеі. == Заўвагі == {{заўвагі}} {{start box}} {{Succession box | title = Галоўны міністр [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] | before = Пасада ўведзена | after = Сам<br /><small>Як прэм'ер-міністр</small> | years = [[1972]] — [[1975]] }} {{Succession box | title = Прэм'ер-міністр [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] | before = Сам<br /><small>Як галоўны міністр</small> | after = [[Джуліус Чэнь]] | years = [[1975]] — [[1980]] }} {{Succession box | title = Прэм'ер-міністр [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] | before = [[Джуліус Чэнь]] | after = [[Паяс Уінгці]] | years = [[1982]] — [[1985]] }} {{Succession box | title = Прэм'ер-міністр [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] | before = [[Мекерэ Мараўта]] | after = [[О’Ніл, Пітэр|Пітэр О’Ніл]] | years = [[2002]] — [[2011]] }} [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў]] [[Катэгорыя:Міністры фінансаў]] l7zo8huoqpvyvejrpdavdscf7roerxj 5201547 5201519 2026-09-17T18:45:24Z M.L.Bot 261 Замена старонкі на '{{хв|гэта дубль [[Майкл Самарэ]], створаны машынны перакладам}}' 5201547 wikitext text/x-wiki {{хв|гэта дубль [[Майкл Самарэ]], створаны машынны перакладам}} r0g984oly9dcyze8jvg2vs17svx69th 5201891 5201547 2026-09-18T10:43:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201891 wikitext text/x-wiki {{хв|гэта дубль [[Майкл Самарэ]], створаны машынны перакладам}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} ixw23skewds8l6ost82mrv8dz0gl710 1 814930 5201520 2026-09-17T17:01:33Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Сомаре, Майкл Томас}» 5201520 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Сомаре, Майкл Томас} c3orzz4j137l9e6zee6irgv15rau0oi 5201521 5201520 2026-09-17T17:01:50Z Maksonkaa 174158 5201521 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Сомаре, Майкл Томас}} qakamj5lbxmdbmhcbezxd9adt9b5ili 0 814931 5201524 2026-09-17T17:23:04Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/46059380|Засув (пристрій)]]» 5201524 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|<nowiki> Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.</nowiki>]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні| Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>— рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. <nowiki>{{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}}</nowiki> на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для <nowiki>{{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}</nowiki>. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''<nowiki>{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}</nowiki>''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і <nowiki>{{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}</nowiki>. [[Катэгорыя:Абсталяванне]] [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] nzck6ugfbg9p8zpr19hf4srgz2gl073 5201526 5201524 2026-09-17T17:24:55Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201526 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абсталяванне]] [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 85vgncsc7qx4xaz0pvfwp8bs39yuqlg 5201533 5201526 2026-09-17T17:32:57Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Абсталяванне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5201533 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] hjk0p6up4r6r5whewulaeogt8uwmgn5 14 814932 5201528 2026-09-17T17:26:26Z Ciepiersia 162280 новая 5201528 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{навігацыя}} [[Катэгорыя:Механізмы]] [[Катэгорыя:Бяспека]] s3xno3eg19cvf98hzolivdy0h0iyirx 14 814933 5201530 2026-09-17T17:29:56Z Ciepiersia 162280 новая 5201530 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{навігацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічая фурнітура]] [[Катэгорыя:Дзверы|Фурнітура]] jpe99v7h9plqav9fqmcndec51mb1crh 0 814934 5201588 2026-09-17T19:55:42Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «'''Тулейка''' — прозвішча. == Асобы == * [[Міхась Тулейка]] (1915—1998) — беларускі грамадскі і вайсковы дзеяч. == Этымалогія == На Панёманні фіксавалася прозвішча Туль ([[Дэмбрава]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-S6K?i=889&cat=2325345&lang=pl</ref>, было [[Косава (горад)|косаўскае]...» 5201588 wikitext text/x-wiki '''Тулейка''' — прозвішча. == Асобы == * [[Міхась Тулейка]] (1915—1998) — беларускі грамадскі і вайсковы дзеяч. == Этымалогія == На Панёманні фіксавалася прозвішча Туль ([[Дэмбрава]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-S6K?i=889&cat=2325345&lang=pl</ref>, было [[Косава (горад)|косаўскае]] Тулейка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-T3YK-P?cat=688023&i=314&lang=pl&cc=4166194</ref>. Ёсць літоўскія ''Tulis, Tuleikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=7a1f44f365fac7cd06c3f65a1e06e370</ref>'','' латышскія ''Tuls, Tūlis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/801287 https://uzvardi.lv/surname/785473</ref>. Аснова ''Tul''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151-152.</ref>. {{неадназначнасць}} avxncd9ldqkdlpb3kly6x09fbr0alqy 5201589 5201588 2026-09-17T19:55:54Z JerzyKundrat 174 5201589 wikitext text/x-wiki '''Тулейка''' — прозвішча. == Асобы == * [[Міхась Тулейка]] (1915—1998) — беларускі грамадскі і вайсковы дзеяч. == Этымалогія == На Панёманні фіксавалася прозвішча Туль ([[Дэмбрава]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9FL-S6K?i=889&cat=2325345&lang=pl</ref>, было [[Косава (горад)|косаўскае]] Тулейка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-T3YK-P?cat=688023&i=314&lang=pl&cc=4166194</ref>. Ёсць літоўскія ''Tulis, Tuleikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=7a1f44f365fac7cd06c3f65a1e06e370</ref>'','' латышскія ''Tuls, Tūlis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/801287 https://uzvardi.lv/surname/785473</ref>. Аснова ''Tul''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 151-152.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} ad5qei4lmvooy8gqooelgzwdht0yaii 0 814935 5201609 2026-09-17T21:28:31Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201609 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leonid and his Ranch in Mexico.JPG|thumb|Ураджэнец [[Віцебск]]а мастак [[Леанід Аркадзьевіч Афрэмаў|Леанід Афрэмаў]] у Мексіцы, 2011]] '''Беларусы Мексікі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Мексіка|Мексіцы]]. Гісторыя беларускай прысутнасці ў краіне ахоплівае як беларусаў, так і выхадцаў з тэрыторыі сучаснай Беларусі розных этнічных груп. У дачыненні да ранняй эміграцыі крыніцы часта дазваляюць устанавіць месца паходжання мігрантаў, але не іх беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="Trejo">Trejo Terreros A. La relación México-Polonia en la mirada de la burocracia mexicana en el extranjero (1928—1935) // ''Ad Americam. Journal of American Studies''. — 2018. — № 19. — С. 35—43. — DOI: 10.12797/AdAmericam.19.2018.19.03.</ref> Колькасць беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Мексіцы дакладна не вызначана. Мексіканская міграцыйная статыстыка ўлічвае замежнікаў паводле грамадзянства і міграцыйнага статусу, таму не ахоплівае як асобную групу натуралізаваных грамадзян Мексікі беларускага паходжання і іх нашчадкаў.<ref name="INM2009">Rodríguez Chávez E., Cobo S. ''Extranjeros residentes en México: una aproximación cuantitativa con base en los registros administrativos del INM''. — México: Centro de Estudios Migratorios, Instituto Nacional de Migración, Secretaría de Gobernación, 2012. — 78 p.</ref> == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх земляў да Другой сусветнай вайны === Міграцыю з беларускіх земляў у Мексіку ў канцы XIX — першай палове XX стагоддзя цяжка колькасна адасобіць ад шырэйшай міграцыі з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а пазней з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У мексіканскіх і польскіх консульскіх дакументах міжваеннага часу выхадцаў з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы — у тым ліку з Польшчы, Беларусі, Украіны і Румыніі — часта не падзялялі паводле нацыянальнасці і называлі агульна {{lang-es|rusos}} («рускія») або радзей {{lang-es|polacos}} («палякі»). Значную частку гэтай міграцыі складалі [[ашкеназы|яўрэі-ашкеназы]].<ref name="Trejo" /> Дакументаваныя выпадкі сведчаць пра перасяленне ў Мексіку ў 1920-я гады сем’яў з тэрыторыі сучаснай Беларусі. У канцы 1920-х гадоў з [[Ілья (Вілейскі раён)|Ільі]] ў Мексіку пераехала сям’я рабіна Цэмаха Шапіра. Першапачаткова сям’я разглядала Мексіку як прамежкавы пункт на шляху ў ЗША, аднак большасць яе членаў засталася ў краіне, уладкавалася эканамічна і брала ўдзел у яўрэйскім адукацыйным, культурным, дабрачынным і грамадскім жыцці.<ref name="Ilya">Kopilevitz A. (ed.). ''Kehilat Il'ya; pirkei hayim ve-hashmada''. — Tel Aviv, 1962. — P. 464—465.</ref> [[Файл:Arie Dulzin 1964.jpg|thumb|{{нп3|Ар'е Дульцын|Ар'е Дульцын|en|Arieh Dulzin}}, ураджэнец [[Мінск]]а, які перасяліўся ў Мексіку ў 1928 годзе]] Адным з ураджэнцаў Беларусі, якія адыгралі прыкметную ролю ў грамадскім жыцці Мексікі, быў {{нп3|Ар'е Дульцын|Ар'е Дульцын|en|Arieh Dulzin}}. Ён нарадзіўся ў [[Мінск]]у ў 1913 годзе і ў 1928 годзе разам з сям’ёй перасяліўся ў Мексіку. У 1938—1942 гадах Дульцын узначальваў Сіянісцкую федэрацыю Мексікі, а пасля Другой сусветнай вайны прадстаўляў мексіканскае яўрэйства на міжнародным узроўні; у 1956 годзе ён пераехаў у [[Ізраіль]].<ref name="Dulzin">Leon Dulzin, Former WZO Chairman and Zionist Leader, is Dead at 76 // ''Jewish Telegraphic Agency''. — 14 September 1989.</ref> У 1928 годзе ў Мексіку прыбыла і ўраджэнка Мінска Ева Гойман, якая нарадзілася ў 1921 годзе. Пазней яна на працягу многіх гадоў удзельнічала ў дзейнасці жаночай сіянісцкай арганізацыі [[WIZO]] і іншых устаноў мексіканскай яўрэйскай супольнасці.<ref>''Proposal for the Registry of the Latin American and Caribbean Memory of the World 2007''. — Centro de Documentación e Investigación de la Comunidad Ashkenazí de México, 2007.</ref> Гэтыя прыклады сведчаць пра прысутнасць у Мексіцы выхадцаў з беларускіх земляў, аднак не даюць падстаў аўтаматычна лічыць усіх іх этнічнымі беларусамі: значная частка ранніх мігрантаў належала да яўрэйскай супольнасці і ў крыніцах ідэнтыфікуецца перадусім паводле месца нараджэння, грамадзянства або рэлігійна-этнічнай прыналежнасці.<ref name="Trejo" /> === Пасля распаду СССР === Новы этап міграцыі пачаўся ў 1990-я гады пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Мексіканскія даследчыкі міграцыі адзначаюць прыток у краіну навукоўцаў, выкладчыкаў і іншых высокакваліфікаваных спецыялістаў з Расіі, Украіны, Беларусі, Польшчы, Венгрыі і іншых краін Усходняй Еўропы, які быў звязаны з эканамічным крызісам і пагаршэннем становішча навуковых устаноў у постсацыялістычных краінах.<ref name="Ramirez">Ramírez-García T., Lozano Ascencio F. Inmigración calificada y desarrollo en México. Tendencias y modalidades contemporáneas // ''Norteamérica''. — 2019. — Т. 14. — № 1. — С. 313—340. — DOI: 10.22201/cisan.24487228e.2019.1.358.</ref> 14 студзеня 1992 года Беларусь і Мексіка ўстанавілі дыпламатычныя адносіны. Мексіканскае пасольства ў Маскве атрымала акрэдытацыю ў Беларусі; у 2016 годзе ў Мінску было адкрыта ганаровае консульства Мексікі.<ref name="Senado2017">Senado de la República. ''Dictamen de las Comisiones Unidas de Relaciones Exteriores y de Relaciones Exteriores, Europa, por el que se ratifica el nombramiento de Norma Bertha Pensado Moreno''. — México, 27 de abril de 2017. — С. 18—21.</ref> Сярод ураджэнцаў Беларусі, якія пасяліліся ў Мексіцы ў гэты перыяд, быў мастак [[Леанід Аркадзьевіч Афрэмаў|Леанід Афрэмаў]] (1955—2019). Ён нарадзіўся ў Віцебску, у 1990 годзе выехаў з СССР у Ізраіль, пазней жыў у ЗША, а ў 2010 годзе пасяліўся ў {{нп3|Плая-дэль-Кармен|Плая-дэль-Кармен|es|Playa del Carmen}} у штаце [[Кінтана-Роа]], дзе жыў і працаваў да смерці ў 2019 годзе.<ref>''Leonid Afremov Bio'' // Afremov.com. Праверана 17 верасня 2026.</ref> == Колькасць == Афіцыйная статыстыка не дае колькасці менавіта этнічных беларусаў у Мексіцы. Паводле адміністрацыйнага перапісу [[Нацыянальны інстытут міграцыі Мексікі|Нацыянальнага інстытута міграцыі]] (INM), у 2009 годзе ў краіне знаходзіліся 65 грамадзян Беларусі з дзейнай формай міграцыйнага статусу; 28 з іх былі мужчынамі, 37 — жанчынамі.<ref name="INM2009" /> У матэрыялах [[Сенат Мексікі|Сената Мексікі]] 2017 года са спасылкай на INM пазначалася, што ў Мексіцы жылі 56 грамадзян Беларусі. У тым жа дакуменце адзначалася, што колькасць грамадзян абедзвюх дзяржаў, якія жылі ў краіне-партнёры, была невялікай.<ref name="Senado2017" /> У 2025 годзе мексіканскія міграцыйныя органы аформілі грамадзянам Беларусі 17 новых карт часовага рэзідэнта: 6 на падставе сямейных сувязей, 6 у сувязі з працай і 5 паводле іншых катэгорый. З іх 5 былі выдадзены мужчынам і 12 жанчынам. У тым жа годзе грамадзянам Беларусі былі аформлены 13 карт пастаяннага рэзідэнта — 10 на сямейнай падставе, адна ў сувязі з працай і дзве паводле іншых катэгорый; сярод атрымальнікаў былі 3 мужчыны і 10 жанчын.<ref name="SEGOB2025">Unidad de Política Migratoria, Registro e Identidad de Personas. ''Boletín mensual de estadísticas migratorias 2025''. — México: Secretaría de Gobernación, 2026. — Табл. 2.1, 2.4.</ref> Гэтыя паказчыкі нельга непасрэдна разглядаць як колькасць беларускай дыяспары: статыстыка за 2009 год паказвае замежных рэзідэнтаў з дзейнымі дакументамі, а звесткі за 2025 год — колькасць асоб, якім на працягу года былі аформлены адпаведныя карты. Яна таксама не ўлічвае як асобную групу грамадзян Мексікі беларускага паходжання.<ref name="INM2009" /><ref name="SEGOB2025" /> == Грамадскае і культурнае жыццё == Гістарычна частка выхадцаў з беларускіх земляў была інтэграваная ў [[Яўрэі ў Мексіцы|яўрэйскую супольнасць Мексікі]]. Сям’я Шапіра з Ільі ўдзельнічала ў адукацыйных і культурных установах, прэсе, жаночых арганізацыях і дабрачыннай дзейнасці, а Ар'е Дульцын у 1930—1940-я гады займаў кіруючыя пасады ў мексіканскім сіянісцкім руху.<ref name="Ilya" /><ref name="Dulzin" /> Да нашчадкаў мігрантаў з беларускіх земляў належала мексіканская астрафізік {{нп3|Дэбора Дульцын Кеслер|Дэбора Дульцын Кеслер|es|Deborah Dultzin Kessler}} (1945—2026), дачка Ар'е Дульцына. Яна працавала ў Інстытуце астраноміі [[Нацыянальны аўтаномны ўніверсітэт Мексікі|Нацыянальнага аўтаномнага ўніверсітэта Мексікі]] (UNAM), стала даследчыцай-эмерытам універсітэта і была адной з пачынальніц даследавання актыўных галактычных ядзер і звышмасіўных чорных дзірак у Мексіцы.<ref>La pionera en México en el estudio sobre hoyos negros // ''Agencia Informativa Conacyt''. — 2015.</ref><ref>''In Memoriam: Dra. Deborah Dultzin Kessler (1945—2026)'' // Instituto de Astronomía, Universidad Nacional Autónoma de México. — 2026.</ref> Беларусы прысутнічаюць таксама ў шматэтнічным праваслаўным асяроддзі Мексікі. У апісанні супольнасці пры манастыры Святой Тройцы ў [[Мехіка]] Заходнеамерыканская епархія [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] называе сярод яе ўдзельнікаў, апрача рускіх і мексіканцаў, сербаў, украінцаў, беларусаў, балгар, грузін, армян, грэкаў і малдаван.<ref>''Holy Trinity Russian Orthodox Monastery in Mexico'' // Western American Diocese of the Russian Orthodox Church Outside of Russia. Праверана 17 верасня 2026.</ref> == Літаратура == * Rodríguez Chávez E., Cobo S. ''Extranjeros residentes en México: una aproximación cuantitativa con base en los registros administrativos del INM''. — México: Centro de Estudios Migratorios, Instituto Nacional de Migración, Secretaría de Gobernación, 2012. — 78 p. — ISBN 978-607-9007-15-7. * Trejo Terreros A. La relación México-Polonia en la mirada de la burocracia mexicana en el extranjero (1928—1935) // ''Ad Americam. Journal of American Studies''. — 2018. — № 19. — С. 35—43. — DOI: 10.12797/AdAmericam.19.2018.19.03. * Ramírez-García T., Lozano Ascencio F. Inmigración calificada y desarrollo en México. Tendencias y modalidades contemporáneas // ''Norteamérica''. — 2019. — Т. 14. — № 1. — С. 313—340. — DOI: 10.22201/cisan.24487228e.2019.1.358. * Izquierdo I. Los científicos de Europa oriental en México: una exploración a sus experiencias de migración // ''Archivos Analíticos de Políticas Educativas''. — 2011. — Т. 19. — № 7. — DOI: 10.14507/epaa.v19n7.2011. * Kopilevitz A. (ed.). ''Kehilat Il'ya; pirkei hayim ve-hashmada''. — Tel Aviv, 1962. — С. 464—465. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларусы ў ЗША]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Мексіка]] [[Катэгорыя:Народы Мексікі]] lnd27kj97k95wq0gf70nn9y079lvfcc 0 814936 5201612 2026-09-17T21:46:08Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201612 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бразіліі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».<ref name="WeberGritti">Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — [https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/antiteses/article/view/46315 Электронная версія].</ref><ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Электронная версія].</ref> Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах [[Парана (штат)|Парана]], [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Рыа-дэ-Жанейра (штат)|Рыа-дэ-Жанейра]], [[Санта-Катарына]], [[Мінас-Жэрайс]] і [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]].<ref name="Franco2022">Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — [https://sakavik.net/wp-content/uploads/2022/12/volha-yermalayeva-franco-belarusian-diaspora-in-brazil-transformation-2020.-kultura.-natsyja.-n30.-listapad-2022-77-89-1.pdf Электронная версія].</ref> Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.<ref name="Franco2022" /> == Гісторыя == === Першыя перасяленцы === Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» ({{lang-pt|russos}}) магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.<ref name="WeberGritti" /> У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="WeberGritti" /> На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.<ref name="Franco2022" /><ref name="WeberGritti" /> === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канаду]] частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім [[Аргенціна|Аргенціну]], Бразілію, [[Парагвай]] і [[Уругвай]].<ref name="Koval2021" /> Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.<ref name="Koval2021" /> [[Кава]] была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне [[Партугальская мова|партугальскай мовы]], нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.<ref name="Koval2021" /> Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек.<ref name="Franco2022" /> Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанейра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.<ref name="Franco2022" /> === Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры === Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў [[Порту-Алегры]], сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай ''União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana''.<ref name="Koval2021" /><ref name="WeberGritti" /> У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «[[Барацьба (газета)|Барацьба]]», якая выходзіла ў [[Берлін]]е.<ref name="Franco2022" /> У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.<ref name="WeberGritti" /> У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства ({{lang-pt|Sociedade Eslava}}). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.<ref name="WeberGritti" /> === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і перамешчаныя асобы. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.<ref name="WeberGritti" /> Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.<ref name="Franco2022" /> На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.<ref name="Franco2022" /> == Сучасная беларуская супольнасць == === Новая міграцыя === Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.<ref name="Franco2022" /> Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце ''Folha de S.Paulo'', што дакладнай колькасці не ведае.<ref name="Folha2020">{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2020/09/assim-como-na-belarus-mulheres-lideram-mobilizacao-contra-lukachenko-no-brasil.shtml |title=Assim como na Belarus, mulheres lideram mobilização contra Lukachenko no Brasil |author=Zanini, Fábio |website=Folha de S.Paulo |date=9 верасня 2020 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.<ref name="Franco2022" /> Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанейра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.<ref>{{Cite web |url=https://legis.senado.gov.br/sdleg-getter/documento?dm=7879532 |title=Relações bilaterais Brasil — Belarus |publisher=Senado Federal |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Самаарганізацыя пасля 2020 года === У жніўні 2020 года, на фоне [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.<ref name="Franco2022" /> У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.<ref name="Franco2022" /> У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем [[Мемарыял супраціву Сан-Паўлу]] ({{lang-pt|Memorial da Resistência de São Paulo}}) у межах праекта ''Vozes da Resistência'' («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.<ref name="Memorial2022">{{Cite web |url=https://memorialdaresistenciasp.org.br/wp-content/uploads/2022/03/MemorialRecebe_Vozes_da_Resistencia.pdf |title=Memorial Recebe: Vozes da Resistência |publisher=Memorial da Resistência de São Paulo |year=2022 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле [[Нацыянальны камітэт па справах бежанцаў Бразіліі|Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў]] (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.<ref>{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2021/08/estou-refazendo-a-vida-diz-belarussa-que-pode-ser-1a-refugiada-no-brasil.shtml |title='Estou refazendo a vida', diz belarussa que pode ser 1ª refugiada no Brasil |website=Folha de S.Paulo |date=9 жніўня 2021 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-бразільскія культурныя сувязі == [[Файл:Kastryčnickaja street (Minsk) p03.jpg|thumb|[[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкая вуліца]] ў Мінску, дзе праводзіліся першыя фестывалі ''Vulica Brasil'']] З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва ''[[Vulica Brasil]]''. Ён пачаўся на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]] ў [[Мінск]]у як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.<ref name="Vulica">{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/festival |title=Festival Belarusso-Brasileiro de Arte Urbana Vulica Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil'', які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.<ref>{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/vb-2025 |title=VB VI — 2025: Primeira edição no Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з [[Федэральны ўніверсітэт Баіі|Федэральнага ўніверсітэта Баіі]] з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.<ref name="Costa2022">Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — [https://sakavik.net/2022/12/06/paterson-franco-costa-salvador-bahia-brazil-belarusian-studies-in-brazil-challenges-and-perspectives-webzine-kultura-natsyja-issue-30-november-2022-133-145-www-sakavik-n/ Электронная версія].</ref> У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанейра]]. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2024/12/034-2024-11.pdf |title=Беларускі тэатар, літаратура й мова ў рэцэнзіях Льва Выгоцкага |author1=Ермалаева Франко, Вольга |author2=Насіменту Маркес, Прысіла |work=Культура. Нацыя |number=34 |year=2024 |language=be |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Ідэнтычнасць і асіміляцыя == Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.<ref name="WeberGritti" /><ref name="Franco2022" /> Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.<ref name="Franco2022" /> Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.<ref name="Franco2022" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. * Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. * Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. * Fortes A. ''Nós do Quarto Distrito: a classe trabalhadora porto-alegrense e a Era Vargas''. — Caxias do Sul: Educs; Rio de Janeiro: Garamond, 2004. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларусы Мексікі]] * [[Беларусы ў ЗША]] == Спасылкі == * [https://www.vulicabrasil.com/ Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil''] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Бразіліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Бразілія]] [[Катэгорыя:Народы Бразіліі]] fipmzs22ougmh64basywj4y6608b9ca 5201641 5201612 2026-09-18T00:21:35Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Пасля Другой сусветнай вайны */ 5201641 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бразіліі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».<ref name="WeberGritti">Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — [https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/antiteses/article/view/46315 Электронная версія].</ref><ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Электронная версія].</ref> Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах [[Парана (штат)|Парана]], [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Рыа-дэ-Жанейра (штат)|Рыа-дэ-Жанейра]], [[Санта-Катарына]], [[Мінас-Жэрайс]] і [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]].<ref name="Franco2022">Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — [https://sakavik.net/wp-content/uploads/2022/12/volha-yermalayeva-franco-belarusian-diaspora-in-brazil-transformation-2020.-kultura.-natsyja.-n30.-listapad-2022-77-89-1.pdf Электронная версія].</ref> Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.<ref name="Franco2022" /> == Гісторыя == === Першыя перасяленцы === Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» ({{lang-pt|russos}}) магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.<ref name="WeberGritti" /> У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="WeberGritti" /> На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.<ref name="Franco2022" /><ref name="WeberGritti" /> === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канаду]] частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім [[Аргенціна|Аргенціну]], Бразілію, [[Парагвай]] і [[Уругвай]].<ref name="Koval2021" /> Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.<ref name="Koval2021" /> [[Кава]] была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне [[Партугальская мова|партугальскай мовы]], нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.<ref name="Koval2021" /> Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек.<ref name="Franco2022" /> Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанейра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.<ref name="Franco2022" /> === Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры === Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў [[Порту-Алегры]], сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай ''União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana''.<ref name="Koval2021" /><ref name="WeberGritti" /> У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «[[Барацьба (газета)|Барацьба]]», якая выходзіла ў [[Берлін]]е.<ref name="Franco2022" /> У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.<ref name="WeberGritti" /> У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства ({{lang-pt|Sociedade Eslava}}). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.<ref name="WeberGritti" /> === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і [[перамешчаныя асобы]]. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.<ref name="WeberGritti" /> Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.<ref name="Franco2022" /> На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.<ref name="Franco2022" /> == Сучасная беларуская супольнасць == === Новая міграцыя === Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.<ref name="Franco2022" /> Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце ''Folha de S.Paulo'', што дакладнай колькасці не ведае.<ref name="Folha2020">{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2020/09/assim-como-na-belarus-mulheres-lideram-mobilizacao-contra-lukachenko-no-brasil.shtml |title=Assim como na Belarus, mulheres lideram mobilização contra Lukachenko no Brasil |author=Zanini, Fábio |website=Folha de S.Paulo |date=9 верасня 2020 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.<ref name="Franco2022" /> Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанейра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.<ref>{{Cite web |url=https://legis.senado.gov.br/sdleg-getter/documento?dm=7879532 |title=Relações bilaterais Brasil — Belarus |publisher=Senado Federal |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Самаарганізацыя пасля 2020 года === У жніўні 2020 года, на фоне [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.<ref name="Franco2022" /> У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.<ref name="Franco2022" /> У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем [[Мемарыял супраціву Сан-Паўлу]] ({{lang-pt|Memorial da Resistência de São Paulo}}) у межах праекта ''Vozes da Resistência'' («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.<ref name="Memorial2022">{{Cite web |url=https://memorialdaresistenciasp.org.br/wp-content/uploads/2022/03/MemorialRecebe_Vozes_da_Resistencia.pdf |title=Memorial Recebe: Vozes da Resistência |publisher=Memorial da Resistência de São Paulo |year=2022 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле [[Нацыянальны камітэт па справах бежанцаў Бразіліі|Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў]] (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.<ref>{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2021/08/estou-refazendo-a-vida-diz-belarussa-que-pode-ser-1a-refugiada-no-brasil.shtml |title='Estou refazendo a vida', diz belarussa que pode ser 1ª refugiada no Brasil |website=Folha de S.Paulo |date=9 жніўня 2021 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-бразільскія культурныя сувязі == [[Файл:Kastryčnickaja street (Minsk) p03.jpg|thumb|[[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкая вуліца]] ў Мінску, дзе праводзіліся першыя фестывалі ''Vulica Brasil'']] З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва ''[[Vulica Brasil]]''. Ён пачаўся на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]] ў [[Мінск]]у як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.<ref name="Vulica">{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/festival |title=Festival Belarusso-Brasileiro de Arte Urbana Vulica Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil'', які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.<ref>{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/vb-2025 |title=VB VI — 2025: Primeira edição no Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з [[Федэральны ўніверсітэт Баіі|Федэральнага ўніверсітэта Баіі]] з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.<ref name="Costa2022">Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — [https://sakavik.net/2022/12/06/paterson-franco-costa-salvador-bahia-brazil-belarusian-studies-in-brazil-challenges-and-perspectives-webzine-kultura-natsyja-issue-30-november-2022-133-145-www-sakavik-n/ Электронная версія].</ref> У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанейра]]. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2024/12/034-2024-11.pdf |title=Беларускі тэатар, літаратура й мова ў рэцэнзіях Льва Выгоцкага |author1=Ермалаева Франко, Вольга |author2=Насіменту Маркес, Прысіла |work=Культура. Нацыя |number=34 |year=2024 |language=be |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Ідэнтычнасць і асіміляцыя == Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.<ref name="WeberGritti" /><ref name="Franco2022" /> Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.<ref name="Franco2022" /> Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.<ref name="Franco2022" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. * Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. * Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. * Fortes A. ''Nós do Quarto Distrito: a classe trabalhadora porto-alegrense e a Era Vargas''. — Caxias do Sul: Educs; Rio de Janeiro: Garamond, 2004. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларусы Мексікі]] * [[Беларусы ў ЗША]] == Спасылкі == * [https://www.vulicabrasil.com/ Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil''] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Бразіліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Бразілія]] [[Катэгорыя:Народы Бразіліі]] fiqv2am7jk89szx7778298oqjmbhylr 0 814937 5201613 2026-09-17T22:00:08Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201613 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Парагвая''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася пераважна ў выніку эканамічнай эміграцыі з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1920—1930-я гады. Беларускія перасяленцы сяліліся галоўным чынам на поўдні краіны, у дэпартаменце [[Ітапуа (дэпартамент)|Ітапуа]], асабліва ў раёне [[Фрам (Парагвай)|Фрама]] і [[Каранель-Багада]], побач з украінцамі, палякамі, рускімі, чэхамі і іншымі выхадцамі з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28.</ref><ref name="Eslavos2025">{{Cite book |title=Eslavos en el Paraguay |volume=2 |editor=Roberto Zub Kurylowicz |location=Asunción |publisher=Centro de Estudios Antropológicos de la Universidad Católica |year=2025 |pages= |isbn=978-99989-61-12-8 }}</ref>[[Файл:Coronel Bogado es conocida como la "Capital Nacional del Chipa".jpg|thumb|{{нп3|Каранель-Багада|Каранель-Багада|es|Coronel José Félix Bogado}} — адзін з гістарычных асяродкаў славянскіх перасяленцаў у дэпартаменце Ітапуа]] Дакладная колькасць беларускіх перасяленцаў і іх нашчадкаў невядомая. У міжваенны перыяд выхадцы з Заходняй Беларусі мелі польскае грамадзянства, а населеныя пункты, дзе яны сяліліся, мелі змяшаны славянскі склад, таму статыстыка па грамадзянстве або агульныя звесткі пра «палякаў» і «рускіх» не дазваляюць вызначыць колькасць этнічных беларусаў.<ref name="Koval2021" /><ref name="Shabeltsev2011">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. — ISBN 978-985-500-487-6.</ref> == Гісторыя == === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Асноўная хваля беларускай эміграцыі ў Парагвай прыпала на міжваенны перыяд. Яе складалі пераважна жыхары Заходняй Беларусі, якая ў 1921—1939 гадах уваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Эміграцыя мела перадусім эканамічны характар; яе арганізацыю і афармленне кантралявалі польскія дзяржаўныя эміграцыйныя ўстановы.<ref name="Koval2021" /> Парагвай вылучаўся адным з найбольш ліберальных іміграцыйных заканадаўстваў у Лацінскай Амерыцы, што спрыяла перасяленню туды выхадцаў з Польшчы, у тым ліку беларусаў. Неспрыяльным для міграцыі стаў перыяд [[Чакская вайна|Чакскай вайны]] 1932—1935 гадоў.<ref name="Koval2021" /> Важную ролю адыграла і суседняя [[Аргенціна]]. Калі ў 1930-я гады аргентынскія ўлады пачалі абмяжоўваць прыток імігрантаў, частка ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў накіравалася ў суседні Парагвай; даследчык Глеб Піліпенка звязвае гэты працэс, у прыватнасці, з перасяленцамі з міжваеннай Польшчы і спасылаецца на даследаванне Сяргея Шабельцава.<ref name="Pilipenko2018">Pilipenko G. P. The Ukrainian Language in Argentina and Paraguay as an Identity Marker // ''Slověne. International Journal of Slavic Studies''. — 2018. — Vol. 7, № 1. — P. 281—307. — DOI: 10.31168/2305-6754.2018.7.1.12. — [https://slovene.ru/2018_1_Pilipenko.pdf Электронная версія].</ref> Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую плынь славянскай каланізацыі паўднёвага Парагвая. Паводле парагвайскага выдання ''Eslavos en el Paraguay'', рускія, беларусы, украінцы і палякі пачалі ў значнай колькасці прыбываць у краіну прыкладна з сярэдзіны 1920-х гадоў і пераважна сяліліся ў Ітапуа, дзе ўзнікалі або развіваліся такія шматэтнічныя калоніі і населеныя пункты, як Каранель-Багада, {{нп3|Кармэн-дэль-Парана|Кармэн-дэль-Парана|es|Carmen del Paraná}}, Фрам, ''Nueva Siberia'' і ''Nueva Caucasia''.<ref name="Eslavos2025" /> Значную частку міжваенных перасяленцаў складалі сяляне. У Парагваі яны станавіліся дробнымі і сярэднімі сельскагаспадарчымі вытворцамі — чакарэра ({{lang-es|chacarero}}, ад ''chacra'' — «сялянская гаспадарка, ферма»), апрацоўвалі зямлю і ўдзельнічалі ў засваенні новых сельскагаспадарчых раёнаў.<ref name="Shabeltsev2011" /> Эканамічныя эмігранты з Беларусі, паводле Вольгі Коваль, у цэлым мелі невялікі арганізацыйны досвед, таму іх асобная беларуская грамадская і палітычная актыўнасць у Парагваі заставалася слабой.<ref name="Koval2021" /> === Фрам і Ітапуа === Фрам стаў адным з асноўных цэнтраў славянскай іміграцыі ў Парагваі. Калонія была заснавана ў 1927 годзе на землях нарвежскага прадпрымальніка Педра Крыстаферсена, а з 1928 года яе землі пачалі сістэматычна дзяліць на ўчасткі і прадаваць еўрапейскім перасяленцам; Крыстаферсен заключыў таксама пагадненне з урадам Польшчы аб пасяленні там яе грамадзян.<ref>{{Cite web |url=https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/gaceta-del-sur/framenos-celebran-62-anos-de-su-comunidad-1735885.html |title=Frameños celebran 62 años de su comunidad |website=ABC Color |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> [[Файл:Iglesia ortodoxa paraguaya.jpg|thumb|Праваслаўная царква Богаяўлення ў Фраме. Фрам быў адным з галоўных цэнтраў усходнеславянскай іміграцыі ў Парагваі]] Крыніцы не дазваляюць строга падзяліць насельніцтва Фрама паводле сучасных нацыянальных катэгорый: разам там жылі выхадцы з тэрыторый сучасных Беларусі, Украіны, Польшчы, Расіі і іншых краін. Парагвайскія даследаванні адносяць беларусаў да груп, якія ўдзельнічалі ў фарміраванні славянскага насельніцтва Ітапуа і Фрама.<ref name="Eslavos2025" /><ref name="Shabeltsev2011" /> Іншым важным раёнам пасялення быў Каранель-Багада. У сучасных матэрыялах пра гісторыю іміграцыі ў Парагваі Фрам і Каранель-Багада называюцца асноўнымі месцамі канцэнтрацыі беларусаў, хоць іх насельніцтва ад пачатку заставалася шматэтнічным.<ref name="Eslavos2025" /> == Рэлігійнае жыццё == Сярод беларускіх перасяленцаў былі праваслаўныя, католікі, а таксама прадстаўнікі розных пратэстанцкіх плыняў. Асабліва добра задакументаваная гісторыя беларусаў-баптыстаў у Фраме.<ref name="ABC2016">{{Cite web |url=https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/gaceta-del-sur/85-anos-de-la-iglesia-bautista-eslava-1448028.html |title=85 años de la Iglesia Bautista Eslava |website=ABC Color |date=27 студзеня 2016 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> 16 лістапада 1930 года ў доме Явака Пракапчука ў Фраме сабраліся сем’і Кобак, Пракапчук, Ляўчук, Сідарук, Шчэпанскі, Ёміч, Шумоўскі, Станкевіч, Кушчук і Шпаковіч — усяго 23 чалавекі, звязаныя з баптысцкімі цэрквамі [[Брэст]]а і [[Кобрын]]а. Яны заснавалі супольнасць ''Cristiana Evangélica y Bautista'', якая паводле ўстаноўчага акта адносілася да «Саюза цэркваў Брэста, Польшча»; яе першым кіраўніком стаў Цімафей Кобак.<ref name="ABC2016" /> Аргенцінскі і парагвайскі кантэкст міжваеннага часу тлумачыць фармулёўку «Польшча»: Брэст і Кобрын тады знаходзіліся ў складзе Другой Рэчы Паспалітай. Пратэстанцкае асяроддзе Фрама было непасрэдна звязана і з іншымі выхадцамі з Беларусі. Сяргей Шабельцаў згадвае, што спевамі пяцідзясятнікаў пры мясцовай школе кіраваў Мікалай Сабіч, ураджэнец [[Ракаў|Ракава]]; у Фраме жылі таксама браты Коржыкі і сям’я Пракапчукоў, частка якой прыняла пратэстантызм яшчэ да эміграцыі з Беларусі.<ref name="ShabeltsevReligion">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Рэлігійныя сувязі не абмяжоўваліся дзяржаўнай мяжой: частка беларусаў-пратэстантаў пазней пераязджала з Парагвая ў Аргенціну. Сярод іх Шабельцаў называе Мікалая Сабіча, Андрэя і Марту Пракапчукоў, Мікалая Чарвяка і прадстаўнікоў сям’і Коржыкаў.<ref name="ShabeltsevReligion" /> Да 2016 года ў Парагваі дзейнічала больш за дзесяць баптысцкіх цэркваў славянскага паходжання. З 1980-х гадоў набажэнствы ў іх праводзяцца на [[Іспанская мова|іспанскай мове]], што адлюстроўвае моўную інтэграцыю наступных пакаленняў перасяленцаў.<ref name="ABC2016" /> == Другая палова XX стагоддзя == У другой палове XX стагоддзя беларуская супольнасць усё менш існавала як асобнае нацыянальнае асяроддзе і ў значнай ступені развівалася ў межах больш шырокай славянскай супольнасці Ітапуа. Частка перасяленцаў і іх нашчадкаў захоўвала праваслаўную або пратэстанцкую рэлігійную традыцыю, аднак грамадскія і рэлігійныя структуры паступова пераходзілі на іспанскую мову.<ref name="ABC2016" /><ref name="ShabeltsevReligion" /> Частка беларусаў з Фрама і іншых калоній пераязджала таксама ў суседнюю Аргенціну, дзе далучалася да ўжо існых асяродкаў выхадцаў з Заходняй Беларусі і Украіны. Гэта стварала цесныя трансгранічныя сувязі паміж славянскімі супольнасцямі Ітапуа і аргентынскімі правінцыямі [[Місьёнес]] і Буэнас-Айрэс.<ref name="Shabeltsev2011" /><ref name="Pilipenko2018" /> == Сучаснасць == Дакладная колькасць этнічных беларусаў і людзей беларускага паходжання ў сучасным Парагваі невядомая. Нашчадкі міжваенных перасяленцаў у значнай ступені інтэграваныя ў парагвайскае грамадства, а іх беларускае паходжанне часта захоўваецца як частка сямейнай і агульнаславянскай культурнай памяці.<ref name="Eslavos2025" /><ref name="ABC2016" /> Разам з гістарычнай супольнасцю існуе і невялікая сучасная міграцыя непасрэдна з Беларусі. Паводле звестак Нацыянальнага ўпраўлення міграцыі Парагвая, ад 1 студзеня да 30 лістапада 2024 года грамадзяне Беларусі падалі 11 заяў на атрыманне віду на жыхарства: 10 — на часовы і адну — на пастаянны. Гэты паказчык адлюстроўвае толькі колькасць новых заяў за адпаведны перыяд і не з’яўляецца ацэнкай агульнай колькасці беларусаў краіны.<ref name="Migraciones2024">{{Cite web |url=https://informacionpublica.paraguay.gov.py/public/2024/1734696087_1_CantidaddeSolicitudesdeResidencias.pdf |title=Cantidad de solicitudes de residencias temporarias y permanentes presentadas. Periodo 01/01/2024 al 30/11/2024 |publisher=Dirección Nacional de Migraciones |year=2024 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Захаванне культурнай спадчыны === Адным з галоўных сучасных месцаў прадстаўлення беларускай спадчыны з’яўляецца Нацыянальнае свята імігранта ({{lang-es|Fiesta Nacional del Inmigrante}}) у Каранель-Багада. Свята арганізуе Асацыяцыя імігрантаў і нашчадкаў славян ({{lang-es|Asociación de Inmigrantes y Descendientes Eslavos, AIDE}}) і прысвячаецца культурнай спадчыне супольнасцей, што ўдзельнічалі ў засяленні рэгіёна.<ref name="Migraciones2025">{{Cite web |url=https://migraciones.gov.py/migraciones-participo-en-la-xvii-fiesta-nacional-del-inmigrante-en-coronel-bogado/ |title=Migraciones participó en la XVII Fiesta Nacional del Inmigrante en Coronel Bogado |publisher=Dirección Nacional de Migraciones |date=2 чэрвеня 2025 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> На XVII Нацыянальным свяце імігранта 31 мая — 1 чэрвеня 2025 года беларуская супольнасць была афіцыйна прадстаўлена разам з украінскай, рускай, польскай, чэшскай, нямецкай, італьянскай, японскай, бразільскай, аргентынскай і венесуэльскай супольнасцямі. У праграму ўваходзілі нацыянальныя танцы, кухня, выставы і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="Migraciones2025" /> Такім чынам, беларуская ідэнтычнасць у Ітапуа працягвае прысутнічаць у публічным культурным жыцці перадусім як спадчына гістарычнай іміграцыі. У 2025 годзе парагвайскі Цэнтр антрапалагічных даследаванняў Каталіцкага ўніверсітэта (CEADUC) выдаў другі том даследавання ''Eslavos en el Paraguay''. Выданне асобна называе беларусаў сярод славянскіх груп, што прыбывалі ў Парагвай з 1920-х гадоў, і звязвае іх гісторыю перадусім з Ітапуа, Фрамам, Каранель-Багада і іншымі славянскімі калоніямі рэгіёна.<ref name="Eslavos2025" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. — ISBN 978-985-500-487-6. * Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Pilipenko G. P. The Ukrainian Language in Argentina and Paraguay as an Identity Marker // ''Slověne. International Journal of Slavic Studies''. — 2018. — Vol. 7, № 1. — P. 281—307. — DOI: 10.31168/2305-6754.2018.7.1.12. * ''Eslavos en el Paraguay''. — T. II / adaptación: Roberto Zub Kurylowicz; prólogo: Julia Velilla Laconich. — Asunción: Centro de Estudios Antropológicos de la Universidad Católica, 2025. — 266 p. — ISBN 978-99989-61-12-8. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Аргенціны]] * [[Беларусы Бразіліі]] * [[Беларусы Уругвая]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы Парагвая| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Парагвай]] [[Катэгорыя:Народы Парагвая]] tq4q8t3d8srdud3lj8uv6vywdz2vhdm 0 814938 5201614 2026-09-17T22:09:07Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201614 wikitext text/x-wiki [[Файл:El Inmigrante.jpg|thumb|Помнік імігранту ў [[Вілья-дэль-Сера]] ў [[Мантэвідэа]]. У мясцовым філіяле Цэнтра Максіма Горкага ўдзельнічалі ў тым ліку беларускія перасяленцы і іх нашчадкі]] '''Беларусы Уругвая''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ва [[Уругвай|Уругваі]]. Выхадцы з беларускіх земляў траплялі ў краіну ў складзе міграцыйных плыняў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а найбольш выразная беларуская эканамічная эміграцыя пачалася ў міжваенны перыяд, калі ва Уругвай перасяляліся жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].<ref name="Koval2021">Коваль В. У. [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.)] // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28.</ref> Асобнай дакладнай статыстыкі беларусаў за большую частку XX стагоддзя няма. Уругвайскія крыніцы доўгі час класіфікавалі ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў пераважна паводле дзяржаўнай прыналежнасці або краіны нараджэння, таму да катэгорыі «рускіх» маглі трапляць таксама беларусы, украінцы і прадстаўнікі іншых народаў Расійскай імперыі і СССР.<ref name="Vidart1969">Vidart D., Pi Hugarte R. [https://anaforas.fic.edu.uy/jspui/bitstream/123456789/9985/1/Nuestra_tierra_39.pdf ''El legado de los inmigrantes II'']. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39).</ref> == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх земляў да міжваеннага перыяду === Славянская міграцыя ва Уругвай стала прыкметнай на мяжы XIX і XX стагоддзяў. У 1900-я і 1910-я гады ў краіну прыязджалі выхадцы з Расійскай імперыі, але тагачасны ўлік не дазваляе надзейна вызначыць сярод іх колькасць беларусаў.<ref>Мосейкина М. Н., Саравия Бианчимано Х. А. [https://doi.org/10.31857/S0044748X24070054 Патриотизм и связь с Родиной русской семьи Росликов в Уругвае] // ''Латинская Америка''. — 2024. — № 7. — С. 78—89.</ref> Адным з ранніх добра задакументаваных эпізодаў, звязаных з беларускімі землямі, стала яўрэйская сельскагаспадарчая каланізацыя ў дэпартаменце [[Пайсанду (дэпартамент)|Пайсанду]]. Паводле ўругвайскіх этнографаў Даніэля Відарта і Рэнса Пі Угартэ, у 1914 годзе 38 яўрэйскіх сем’яў, якія перад гэтым жылі ў штаце [[Рыу-Гранды-ду-Сул]] у Бразіліі, пасяліліся каля станцыі Парвенір і заснавалі калонію «19 красавіка» ({{lang-es|Colonia 19 de Abril}}); яны былі часткай групы прыкладна з 500 сем’яў, што паходзілі з Беларусі і [[Бесарабія|Бесарабіі]].<ref name="Vidart1969" /> [[Універсітэт Рэспублікі (Уругвай)|Універсітэт Рэспублікі]] ў пазнейшым даследаванні датуе ўзнікненне калоніі 1915 годам і гаворыць прыкладна пра 45 яўрэйскіх сем’яў, якія да гэтага спрабавалі пасяліцца ў калоніі Куатру-Ірманс у Бразіліі; іх паходжанне апісваецца шырэй — як Галіцыя, Бесарабія і навакольныя землі.<ref name="Rossi2000">Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. [https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/bitstream/20.500.12008/45469/1/RossiVirginia.pdf ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC'']. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p.</ref> Таму гэтую групу нельга цалкам атаясамліваць з этнічнымі беларусамі, аднак яна з’яўляецца адным з ранніх задакументаваных прыкладаў перасялення ва Уругвай людзей з беларускіх земляў. Сельскагаспадарчая калонія сутыкнулася з засухамі, шкоднікамі і гаспадарчымі цяжкасцямі. Паводле Відарта і Пі Угартэ, у 1930 годзе заставалася каля паловы першапачатковых сем’яў, у 1935 годзе — пяць, а да 1940 года ўсе першапачатковыя каланісты пакінулі паселішча.<ref name="Vidart1969" /> === Міжваенная беларуская эміграцыя === Асноўная беларуская эканамічная міграцыя ва Уругвай прыпала на 1920—1930-я гады. Яе складалі пераважна жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі грамадзянства Польшчы; арганізацыя і кантроль эміграцыі знаходзіліся ў кампетэнцыі польскага Эміграцыйнага ўпраўлення, Міністэрства працы і сацыяльнага забеспячэння, Эміграцыйнага сіндыката і Міністэрства замежных спраў.<ref name="Koval2021" /> Уругвай быў адным з альтэрнатыўных кірункаў для тых жыхароў Заходняй Беларусі, якія не маглі выехаць у [[Аргенціна|Аргенціну]] або [[Бразілія|Бразілію]]. На маштабы перасялення адмоўна паўплываў [[Вялікая дэпрэсія|сусветны эканамічны крызіс]], а колькасць беларусаў ва Уругваі была значна меншай, чым у Аргенціне.<ref name="Koval2021" /> Беларускія эканамічныя эмігранты звычайна не мелі папярэдняга досведу нацыянальнай самаарганізацыі, таму асобнае беларускае грамадскае жыццё развівалася слаба. Значная частка беларусаў уключалася ў супольныя арганізацыі з украінцамі, рускімі і іншымі славянскімі перасяленцамі.<ref name="Koval2021" /><ref name="Vidart1969" /> === Беларуска-ўкраінскае асяроддзе === Адным з асяродкаў грамадскай актыўнасці выхадцаў з Заходняй Беларусі Вольга Коваль называе культурны асяродак, звязаны з імем [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]].<ref name="Koval2021" /> У 1928 годзе ў Мантэвідэа было заснавана Украінскае рабочае таварыства імя Тараса Шаўчэнкі; разам з Украінскім культурна-асветным таварыствам імя Івана Франко і рабочым таварыствам «Воля» яно ў 1938 годзе ўвайшло ва Украінскі культурны цэнтр.<ref name="EUUruguay">{{Cite web |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CR%5CUruguay.htm |title=Uruguay |website=Internet Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |language=en |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Члены гэтага асяроддзя ўдзельнічалі ў мерапрыемствах Асацыяцыі дапамогі вызваленчаму руху ў Заходняй Украіне і Заходняй Беларусі.<ref name="EUUruguay" /> Такім чынам, таварыства імя Шаўчэнкі і створаны пазней Украінскі культурны цэнтр былі ўкраінскімі арганізацыямі, але адначасова служылі адным з асяродкаў кантактаў беларускіх міжваенных эмігрантаў. === Цэнтр Максіма Горкага === [[Файл:Casa Blanca , San Javier.JPG|thumb|Дом-музей «Каса-Бланка» ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]], прысвечаны гісторыі ўсходнеславянскай іміграцыі]] У 1940-я гады частка прасавецкіх славянскіх арганізацый Мантэвідэа сканцэнтравалася вакол Культурнага цэнтра імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] ({{lang-es|Centro Cultural Máximo Gorki}}). У даследаванні Відарта і Пі Угартэ 1969 года ён непасрэдна характарызуецца як арганізацыя, што аб’ядноўвала «рускіх, украінцаў і беларусаў».<ref name="Vidart1969" /> Цэнтр атрымаў юрыдычны статус у 1949 годзе і размяшчаўся на вуліцы Charrúa ў Мантэвідэа; меў таксама філіял у рабочым раёне [[Вілья-дэль-Сера]].<ref name="Porrini2023">Rodríguez Ravera T. La otra Europa habitando la Villa del Cerro: tensiones políticas, asociacionismo y cultura (1957—1973) // ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)'' / coord. R. Porrini Beracochea. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — ISBN 978-9974-0-2035-1.</ref> У філіяле ў Вілья-дэль-Сера ўдзельнічалі імігранты і нашчадкі рускіх, беларусаў і ўкраінцаў; у 1969 годзе ён меў больш за 100 членаў.<ref name="Porrini2023" /> Цэнтр Максіма Горкага ўваходзіў у Славянскі саюз Уругвая разам з польскім цэнтрам імя Адама Міцкевіча, Чэхаславацкім гуртком, Балгарскім культурным таварыствам і югаслаўскім аб’яднаннем «Братства». Славянскі саюз арганізоўваў культурныя імпрэзы, танцы, лекцыі, распаўсюджваў перыёдыку і меў радыёперадачу ''La voz eslava'' («Славянскі голас»).<ref name="Martinez2013">Martínez V. [https://sitiosdememoria.uy/sites/default/files/2020-01/Virginia%20Martinez%20-%202013%20-%20Los%20rusos%20de%20San%20Javier.pdf ''Los rusos de San Javier'']. — Montevideo, 2013. — С. 96.</ref> Падобнае культурнае асяроддзе існавала і ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]] ў дэпартаменце [[Рыа-Негра (дэпартамент)|Рыа-Негра]], дзе дзейнічаў асобны Цэнтр Максіма Горкага. У ім працавалі бібліятэка, сцэна, курсы рускай мовы і танцавальны ансамбль «Калінка».<ref name="Martinez2013" /> Сан-Хаўер быў заснаваны пераважна расійскімі перасяленцамі, таму сам па сабе не з’яўляецца беларускім паселішчам; яго значэнне для гісторыі беларусаў звязана з шырэйшым усходнеславянскім культурным асяроддзем краіны. === Іншыя асяродкі === Беларусы былі прадстаўлены не толькі ў Мантэвідэа. На пачатку XXI стагоддзя Славянскі культурны цэнтр у [[Сальта (Уругвай)|Сальта]] аб’ядноўваў нашчадкаў рускіх, украінскіх, беларускіх і польскіх перасяленцаў.<ref>{{Cite web |url=https://elpueblodigital.uy/elida-herasimchuck-nueva-presidenta-de-la-union-de-inmigrantes/ |title=Élida Herasimchuck nueva presidenta de la Unión de Inmigrantes |website=El Pueblo |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Усходнеславянскія супольнасці існавалі таксама ў Сан-Хаўеры, [[Янг (Уругвай)|Янгу]], [[Фрай-Бентас]]е, Пайсанду і іншых гарадах. Іх склад гістарычна быў змяшаным, а таму ў пазнейшай мясцовай памяці беларускае, украінскае і рускае паходжанне асобных сем’яў не заўсёды выразна размяжоўваецца.<ref name="Porrini2023" /><ref name="Vidart1969" /> == Рээміграцыя і асіміляцыя == У 1950-я гады частка ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў і іх сем’яў выехала з Уругвая ў СССР. Такія выпадкі вядомыя і сярод сем’яў беларускага паходжання: у 1927 годзе прадзеды Марыі Міхальчук перасяліліся з СССР у Мантэвідэа, а ў 1953 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь; іх унук Глеб, які нарадзіўся ва Уругваі, пазней імкнуўся вярнуцца ў краіну свайго нараджэння.<ref name="Mikhalchuk2026">{{Cite web |url=https://www.montevideo.com.uy/Tiempo-libre/Es-bielorrusa-su-abuelo-uruguayo-fue-encarcelado-por-la-KGB-y-ahora-vive-en-Maldonado-uc955743 |title=Es bielorrusa, su abuelo uruguayo fue encarcelado por la KGB, y ahora vive en Maldonado |author=Calvo, Clemente |website=Montevideo Portal |date=20 сакавіка 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Наступныя пакаленні ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў хутка пераходзілі на [[Іспанская мова|іспанскую мову]] і інтэграваліся ва ўругвайскае грамадства. Дадатковай праблемай для вывучэння беларускага кампанента з’яўляецца тое, што нацыянальнасць і месца нараджэння ў старой статыстыцы не супадалі: напрыклад, асоба, народжаная ў Беларусі ў часы Расійскай імперыі, Польшчы або СССР, магла ў дакументах фігураваць адпаведна як расійскі, польскі або савецкі імігрант.<ref name="Vidart1969" /> == Сучаснасць == Культурны цэнтр Максіма Горкага ў Мантэвідэа працягвае дзейнічаць. У 2019 годзе прадстаўніца цэнтра Анаі Папоў, гаворачы пра 70-годдзе яго юрыдычнага прызнання, падкрэсліла, што гістарычная супольнасць цэнтра была не толькі рускай, але таксама беларускай і ўкраінскай; у юбілейную праграму ўваходзілі рускія, беларускія і ўкраінскія танцы.<ref>{{Cite web |url=https://noticiaslatam.lat/20190817/que-centro-cultural-eslavo-de-suramerica-cumple-70-anos-1088406105.html |title=¿Qué centro cultural eslavo de Suramérica cumple 70 años? |website=Sputnik Mundo |date=17 жніўня 2019 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пра захаванне асобнай беларускай прысутнасці сведчаць і сучасныя палявыя даследаванні. У 2023 годзе Інстытут славяназнаўства Расійскай акадэміі навук правёў лінгвістычную экспедыцыю да ўсходнееўрапейскіх супольнасцей Аргенціны і Уругвая; сярод даследаваных груп асобна названы беларусы, побач з рускімі, украінцамі, харватамі, славенцамі, чарнагорцамі і венграмі.<ref name="Pilipenko2025">Пилипенко Г. П. [https://doi.org/10.31857/S0869544X25010098 Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае] // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117.</ref> Даследаваліся двухмоўе, пераключэнне моўных кодаў і ступень валодання мовай продкаў.<ref name="Pilipenko2025" /> Разам з нашчадкамі гістарычнай эміграцыі ў XXI стагоддзі ва Уругвай прыязджаюць новыя мігранты непасрэдна з Беларусі. Адзін з задакументаваных выпадкаў — пераезд у 2022 годзе Марыі Міхальчук з сям’ёй у дэпартамент [[Мальданада (дэпартамент)|Мальданада]]; яе сямейная гісторыя адначасова звязвае сучасную беларускую міграцыю з міжваеннай эміграцыяй ва Уругвай.<ref name="Mikhalchuk2026" /> Дакладнай ацэнкі агульнай колькасці сучасных беларусаў Уругвая няма. Паводле [[Нацыянальнае ўпраўленне міграцыі Уругвая|Нацыянальнага ўпраўлення міграцыі]], у 2025 годзе права на жыхарства ва Уругваі было нададзена двум грамадзянам Беларусі; гэтыя даныя паказваюць толькі колькасць новых рашэнняў за адзін год і не адлюстроўваюць колькасці ўсёй беларускай супольнасці або нашчадкаў ранейшай эміграцыі.<ref name="DNM2025">{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-interior/sites/ministerio-interior/files/2026-04/Residencias%20concedidas%202025.pdf |title=Residencias concedidas 2025 |publisher=Dirección Nacional de Migración, Ministerio del Interior |year=2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Мантэвідэа дзейнічае ганаровае консульства Рэспублікі Беларусь, якое ў 2026 годзе ўзначальвае ганаровы консул Себасцьян Асіс Андрэюк. Пасольства Беларусі, акрэдытаванае ва Уругваі, знаходзіцца ў [[Бразіліа]].<ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/belarus |title=Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=15 студзеня 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/misiones-diplomaticas-permanentes |title=Misiones Diplomáticas Permanentes |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=23 верасня 2025 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Пилипенко Г. П. Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117. — DOI: 10.31857/S0869544X25010098. * Vidart D., Pi Hugarte R. ''El legado de los inmigrantes II''. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39). * Porrini Beracochea R. (coord.). ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)''. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — 182 p. — ISBN 978-9974-0-2035-1. * Martínez V. ''Los rusos de San Javier''. — Montevideo, 2013. * Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC''. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p. * ''Los rusos en el Uruguay: historia y actualidad''. — Montevideo, 2009. — 229 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Аргенціны]] * [[Беларусы Бразіліі]] * [[Беларусы Парагвая]] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Уругвая| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Уругвай]] [[Катэгорыя:Народы Уругвая]] cpjplflywuap1x0x6tph82oic2p8u5a 0 814939 5201615 2026-09-17T22:20:54Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201615 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Новай Зеландыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Беларуская прысутнасць у краіне прасочваецца прынамсі з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак раннія перасяленцы з беларускіх земляў звычайна ўлічваліся паводле грамадзянства або краіны паходжання і не вылучаліся ў асобную беларускую групу. Больш прыкметныя хвалі міграцыі былі звязаны з пасляваенным перасяленнем жыхароў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а асабліва з міграцыяй пасля распаду [[СССР]] і ў XXI стагоддзі.<ref name="TeAra">{{Cite web |url=https://teara.govt.nz/en/russians-ukrainians-and-baltic-peoples/print |title=Russians, Ukrainians and Baltic peoples |website=Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу 2023 года, 234 жыхары краіны пазначылі беларускую этнічную прыналежнасць; 83,3 % з іх нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі. Адначасова перапіс налічыў 351 чалавека, месцам нараджэння якога была Беларусь, што адлюстроўвае розніцу паміж краінай нараджэння і этнічнай самаідэнтыфікацыяй.<ref name="StatsEthnicity">{{Cite web |url=https://tools.summaries.stats.govt.nz/ethnic-group/belorussian |title=Belorussian. Place and ethnic group summaries |publisher=Stats NZ |year=2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="StatsBirth">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/mmbqx4Z78MJ4L4VB |title=People living in New Zealand who were born in Belarus |website=Figure.NZ |publisher=Stats NZ |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы з беларускіх земляў === Вызначыць колькасць выхадцаў з беларускіх земляў сярод ранніх мігрантаў у Новую Зеландыю складана. Да 1917 года гэтыя землі пераважна ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], таму ў новазеландскіх крыніцах іх жыхары маглі фігураваць як выхадцы з Расіі; акрамя этнічных беларусаў, з тэрыторыі Беларусі выязджалі яўрэі, палякі і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="TeAra" /> Адным з найбольш добра задакументаваных прыкладаў ранняй міграцыі з тэрыторыі сучаснай Беларусі была сям’я Эні і Макса Дэкстанаў. Яны паходзілі з [[Ляхавічы|Ляхавіч]], у 1900 годзе перасяліліся ў Новую Зеландыю і першапачаткова займаліся фермерствам у даліне Хат, а пазней пасяліліся ў [[Велінгтан]]е і займаліся прадпрымальніцтвам і нерухомасцю.<ref name="DeckstonAcademic">{{Cite journal |url=https://spiegelungen.net/10.82486.SP.2023.12.920/ |title=The Culture of Memory in a Kindertransport Child |journal=Spiegelungen |issue=2 |year=2023 |pages=33—47 |language=en }}</ref><ref name="DeckstonHC">{{Cite web |url=https://www.holocaustcentre.org.nz/new-zealands-response-to-the-holocaust |title=New Zealand’s response to the Holocaust |publisher=Holocaust Centre of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1930-я гады Дэкстаны стварылі ў Велінгтане яўрэйскі дзіцячы дом, вядомы як ''Deckston Hebrew Institute''. У 1935 і 1937 гадах на іх сродкі з [[Беласток]]а былі перавезены 20 яўрэйскіх дзяцей-сірот; дзякуючы пераезду ў Новую Зеландыю яны пазбеглі [[Халакост]]у, падчас якога загінула большая частка іх сем’яў.<ref name="DeckstonHC" /><ref>{{Cite web |url=https://www.legislation.govt.nz/act/private/1949/0004/latest/DLM100439.html |title=Deckston Hebrew Trust Act 1949 |publisher=New Zealand Legislation |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Дэкстаны былі яўрэямі, таму гэты эпізод належыць да гісторыі выхадцаў з беларускіх земляў у Новай Зеландыі, але не павінен аўтаматычна разглядацца як прыклад беларускай этнічнай самаарганізацыі. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Новая Зеландыя прыняла групы ўцекачоў і перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Сярод іх былі таксама людзі беларускага паходжання; аднак яны не ўтварылі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часта інтэграваліся ў шырэйшыя ўсходнееўрапейскія і рускамоўныя асяродкі.<ref name="Canterbury">{{Cite web |url=https://ir.canterbury.ac.nz/server/api/core/bitstreams/7871a008-89cf-451a-8927-d7bc0b2ae8ba/content |title=Discovering the Baltics? Think Tallinn! |publisher=University of Canterbury |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Існаванне беларускай пасляваеннай міграцыі пацвярджаецца і лакальнымі гісторыямі. Напрыклад, даследчыца і грамадская дзяячка Таня Капытка нарадзілася ў [[Палмерстан-Норт]] у беларуска-новазеландскай сям’і і апісвае досвед дзяцінства ў 1950—1960-я гады ва ўмовах тагачаснай палітыкі культурнай асіміляцыі імігрантаў.<ref>{{Cite web |url=https://citylibrary.pncc.govt.nz/whats-on/activity/lhm-belonging-and-not-belonging |title=Belonging and not Belonging — growing up in a mixed culture family in Palmerston North in the 50s and 60s |publisher=Palmerston North City Library |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Адміністрацыйныя звесткі аб набыцці грамадзянства таксама сведчаць пра асобных ураджэнцаў Беларусі ў Новай Зеландыі ўжо ў сярэдзіне XX стагоддзя. Першы выпадак надання новазеландскага грамадзянства чалавеку, пазначанаму ў сучаснай статыстычнай серыі як народжаны ў Беларусі, адносіцца да 1952 года; асобныя выпадкі зафіксаваны ў 1960, 1969 і 1979 гадах, а больш рэгулярным працэс стаў з канца 1990-х гадоў.<ref name="Citizenship">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/UabDhMz61fQzH5sf |title=People born in Belarus granted New Zealand citizenship |website=Figure.NZ |publisher=Department of Internal Affairs |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Міграцыя пасля распаду СССР == Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] колькасць перасяленцаў непасрэдна з Беларусі пачала павялічвацца. Энцыклапедыя ''Te Ara'' адносіць Беларусь да былых савецкіх рэспублік, адкуль у Новую Зеландыю перасялялася параўнальна невялікая, але ўжо асобна вызначальная група людзей.<ref name="TeAra" /> Паводле перапісаў насельніцтва, у Новай Зеландыі жылі 171 чалавек, народжаны ў Беларусі, у 2006 годзе, 201 — у 2013 годзе, 333 — у 2018 годзе і 351 — у 2023 годзе.<ref name="StatsBirth" /><ref>{{Cite web |url=https://mro.massey.ac.nz/server/api/core/bitstreams/da2dea20-6995-4759-a8bb-ea71ff284248/content |title=Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand |publisher=Massey University |year=2021 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, асабліва істотны рост адбыўся паміж перапісамі 2013 і 2018 гадоў. Даныя пра месца нараджэння і этнічнасць не супадаюць. У 2023 годзе 351 жыхар краіны быў народжаны ў Беларусі, але беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 234 чалавекі; гэта звязана, у прыватнасці, з тым, што ў Беларусі нарадзіліся таксама прадстаўнікі іншых этнічных груп, а частка беларусаў ужо нарадзілася ў Новай Зеландыі або іншых краінах.<ref name="StatsBirth" /><ref name="StatsEthnicity" /> == Дэмаграфія == Паводле перапісу 2023 года, 234 чалавекі ідэнтыфікавалі сябе як беларусаў. У статыстычнай класіфікацыі Новай Зеландыі гэтая група на момант перапісу называлася {{lang-en|Belorussian}}; у абноўленым стандарце 2026 года назва была заменена на сучасную форму {{lang-en|Belarusian}}.<ref name="StatsEthnicity" /> 83,3 % беларусаў паводле этнічнай самаідэнтыфікацыі нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі, а сярод нараджаных за мяжой 52,3 % жылі ў краіне менш за дзесяць гадоў. Медыянны ўзрост групы ў 2023 годзе складаў 36,8 года, 76,9 % размаўлялі больш чым на адной мове.<ref name="StatsEthnicity" /> Беларуская супольнасць мае адносна высокі адукацыйны ўзровень: 76,2 % дарослых мелі пасляшкольную кваліфікацыю. Паводле даных перапісу, беларусы жывуць у розных рэгіёнах краіны, пры гэтым найбольш прыкметныя супольнасці і нефармальныя сеткі існуюць у [[Окленд]]зе, Велінгтане і [[Крайстчэрч]]ы.<ref name="StatsEthnicity" /><ref name="Tsikhanouskaya2025">{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/sviatlana-tsikhanouskaya-spoke-at-the-new-zealand-institute-of-international-affairs.html |title=Sviatlana Tsikhanouskaya spoke at the New Zealand Institute of International Affairs |date=3 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае жыццё == Доўгі час беларусы Новай Зеландыі не мелі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часткова ўдзельнічалі ў шырэйшым рускамоўным і ўсходнееўрапейскім грамадскім жыцці. У праваслаўных парафіях таксама існуюць шматэтнічныя супольнасці: напрыклад, у 2017 годзе сярод удзельнікаў праваслаўнага набажэнства ў Нельсане былі названы рускія, беларусы, украінцы, сербы, румыны і новазеландцы.<ref>{{Cite web |url=https://wellington.cerkov.ru/en/2017/05/ |title=May 2017 Archives |publisher=Orthodox Church of Christ the Saviour, Wellington |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Больш выразнай беларуская самаарганізацыя стала пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных масавых пратэстаў у Беларусі. У жніўні 2020 года новазеландскія медыя паведамлялі пра грамадскую актыўнасць беларусаў у Оклендзе, а пазней прадстаўнікі супольнасці ўдзельнічалі ў мерапрыемствах салідарнасці і інфармацыйных кампаніях.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/auckland-based-belarusian-says-new-zealand-must-speak-out-against-post-election-violence/OVJ4F67L22KWMDQCR65US5H7R4/ |title=Auckland-based Belarusian says New Zealand must speak out against post-election violence |website=The New Zealand Herald |date=15 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Беларуска Вольга Касцюк, якая жыве на поўначы Новай Зеландыі, удзельнічала ў грамадскіх ініцыятывах пасля падзей 2020 года, а пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Расіі супраць Украіны займалася зборам сродкаў для ўцекачоў і інфармацыйнай дзейнасцю. У 2022 годзе часопіс ''New Zealand Geographic'' апісваў яе як адну з прадстаўніц беларускай супольнасці краіны.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzgeo.com/stories/thunder-of-a-distant-war/ |title=Thunder of a distant war |website=New Zealand Geographic |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У лістападзе 2025 года ў Оклендзе і Велінгтане адбыліся сустрэчы [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мясцовымі беларусамі. Яе офіс характарызаваў беларускую прысутнасць у Оклендзе, Велінгтане і Крайстчэрчы як супольнасць у некалькі соцень чалавек; гэтая ацэнка, аднак, шырэйшая за перапісную катэгорыю этнічнай самаідэнтыфікацыі і не з’яўляецца афіцыйнай статыстыкай.<ref name="Tsikhanouskaya2025" /><ref>{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/summary-of-sviatlana-tsikhanouskayas-visit-to-australia-and-new-zealand.html |title=Summary of Sviatlana Tsikhanouskaya’s visit to Australia and New Zealand |date=9 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Культура == Сярод прадстаўнікоў сучаснай беларускай супольнасці ёсць літаратары і мастакі. [[Вольга Касцюк]] — ураджэнка [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], якая жыве ў Новай Зеландыі і піша на беларускай і англійскай мовах; яна публікуе прозу і паэзію, а таксама перакладае сучасную новазеландскую літаратуру на беларускую мову.<ref>{{Cite web |url=https://taubinpoetry.com/en/authors-en/volga-kasciuk/ |title=Volga Kasciuk |website=TAŬBIN |date=25 лютага 2023 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2025 годзе выйшаў яе шматмоўны зборнік апавяданняў ''Oak Apples''.<ref>{{Cite web |url=https://humanrightsartmovement.org/ihraf-blog/arendt-meet-the-authors-3 |title=Hannah Arendt: An American Hero — Meet the Authors |website=International Human Rights Art Movement |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У Новай Зеландыі працуе таксама беларуская фатографка Таццяна Чыпсанава. Яе праект ''In My Shoes'', створаны ў Новай Зеландыі, быў адзначаны ў конкурснай праграме міжнароднага фестывалю ''PhotoArtDoc’24''; у 2025 годзе іншы яе праект, прысвечаны продкам маары [[Нгаі-Таху]], атрымаў рэгіянальную ўзнагароду ''World Press Photo'' ў катэгорыі Паўднёва-Усходняй Азіі і Акіяніі.<ref>{{Cite web |url=https://photoartdoc.com/en/exhibition-photoartdoc24-vilnius/ |title=PhotoArtDoc’24 winners' exhibition in Vilnius |website=PhotoArtDoc |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukrainianphotographers.com/en/uni-story/world-press-photo-2025-announces-regional-winners |title=World Press Photo 2025 has announced the regional winners |website=Ukrainian Association of Professional Photographers |year=2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-новазеландскія сувязі == Дыпламатычнае прадстаўніцтва Беларусі ў Новай Зеландыі ажыццяўляецца праз пасольства Беларусі ў [[Токіа]], а Новая Зеландыя прадстаўлена ў Беларусі праз сваё пасольства ў [[Масква|Маскве]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/europe/belarus |title=Belarus |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Sedley S. ''The Deckston Story''. — Wellington: Holocaust Centre of New Zealand, 2014. — 33 p. — ISBN 978-0-473-29426-7. * ''Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand''. — Massey University, 2021. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Аўстраліі]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы Новай Зеландыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Новая Зеландыя]] [[Катэгорыя:Народы Новай Зеландыі]] lrw0celjkqm5y8avg94d83j5wcdfqgm 5201616 5201615 2026-09-17T22:21:46Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гл. таксама */ 5201616 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Новай Зеландыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Беларуская прысутнасць у краіне прасочваецца прынамсі з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак раннія перасяленцы з беларускіх земляў звычайна ўлічваліся паводле грамадзянства або краіны паходжання і не вылучаліся ў асобную беларускую групу. Больш прыкметныя хвалі міграцыі былі звязаны з пасляваенным перасяленнем жыхароў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а асабліва з міграцыяй пасля распаду [[СССР]] і ў XXI стагоддзі.<ref name="TeAra">{{Cite web |url=https://teara.govt.nz/en/russians-ukrainians-and-baltic-peoples/print |title=Russians, Ukrainians and Baltic peoples |website=Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу 2023 года, 234 жыхары краіны пазначылі беларускую этнічную прыналежнасць; 83,3 % з іх нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі. Адначасова перапіс налічыў 351 чалавека, месцам нараджэння якога была Беларусь, што адлюстроўвае розніцу паміж краінай нараджэння і этнічнай самаідэнтыфікацыяй.<ref name="StatsEthnicity">{{Cite web |url=https://tools.summaries.stats.govt.nz/ethnic-group/belorussian |title=Belorussian. Place and ethnic group summaries |publisher=Stats NZ |year=2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="StatsBirth">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/mmbqx4Z78MJ4L4VB |title=People living in New Zealand who were born in Belarus |website=Figure.NZ |publisher=Stats NZ |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы з беларускіх земляў === Вызначыць колькасць выхадцаў з беларускіх земляў сярод ранніх мігрантаў у Новую Зеландыю складана. Да 1917 года гэтыя землі пераважна ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], таму ў новазеландскіх крыніцах іх жыхары маглі фігураваць як выхадцы з Расіі; акрамя этнічных беларусаў, з тэрыторыі Беларусі выязджалі яўрэі, палякі і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="TeAra" /> Адным з найбольш добра задакументаваных прыкладаў ранняй міграцыі з тэрыторыі сучаснай Беларусі была сям’я Эні і Макса Дэкстанаў. Яны паходзілі з [[Ляхавічы|Ляхавіч]], у 1900 годзе перасяліліся ў Новую Зеландыю і першапачаткова займаліся фермерствам у даліне Хат, а пазней пасяліліся ў [[Велінгтан]]е і займаліся прадпрымальніцтвам і нерухомасцю.<ref name="DeckstonAcademic">{{Cite journal |url=https://spiegelungen.net/10.82486.SP.2023.12.920/ |title=The Culture of Memory in a Kindertransport Child |journal=Spiegelungen |issue=2 |year=2023 |pages=33—47 |language=en }}</ref><ref name="DeckstonHC">{{Cite web |url=https://www.holocaustcentre.org.nz/new-zealands-response-to-the-holocaust |title=New Zealand’s response to the Holocaust |publisher=Holocaust Centre of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1930-я гады Дэкстаны стварылі ў Велінгтане яўрэйскі дзіцячы дом, вядомы як ''Deckston Hebrew Institute''. У 1935 і 1937 гадах на іх сродкі з [[Беласток]]а былі перавезены 20 яўрэйскіх дзяцей-сірот; дзякуючы пераезду ў Новую Зеландыю яны пазбеглі [[Халакост]]у, падчас якога загінула большая частка іх сем’яў.<ref name="DeckstonHC" /><ref>{{Cite web |url=https://www.legislation.govt.nz/act/private/1949/0004/latest/DLM100439.html |title=Deckston Hebrew Trust Act 1949 |publisher=New Zealand Legislation |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Дэкстаны былі яўрэямі, таму гэты эпізод належыць да гісторыі выхадцаў з беларускіх земляў у Новай Зеландыі, але не павінен аўтаматычна разглядацца як прыклад беларускай этнічнай самаарганізацыі. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Новая Зеландыя прыняла групы ўцекачоў і перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Сярод іх былі таксама людзі беларускага паходжання; аднак яны не ўтварылі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часта інтэграваліся ў шырэйшыя ўсходнееўрапейскія і рускамоўныя асяродкі.<ref name="Canterbury">{{Cite web |url=https://ir.canterbury.ac.nz/server/api/core/bitstreams/7871a008-89cf-451a-8927-d7bc0b2ae8ba/content |title=Discovering the Baltics? Think Tallinn! |publisher=University of Canterbury |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Існаванне беларускай пасляваеннай міграцыі пацвярджаецца і лакальнымі гісторыямі. Напрыклад, даследчыца і грамадская дзяячка Таня Капытка нарадзілася ў [[Палмерстан-Норт]] у беларуска-новазеландскай сям’і і апісвае досвед дзяцінства ў 1950—1960-я гады ва ўмовах тагачаснай палітыкі культурнай асіміляцыі імігрантаў.<ref>{{Cite web |url=https://citylibrary.pncc.govt.nz/whats-on/activity/lhm-belonging-and-not-belonging |title=Belonging and not Belonging — growing up in a mixed culture family in Palmerston North in the 50s and 60s |publisher=Palmerston North City Library |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Адміністрацыйныя звесткі аб набыцці грамадзянства таксама сведчаць пра асобных ураджэнцаў Беларусі ў Новай Зеландыі ўжо ў сярэдзіне XX стагоддзя. Першы выпадак надання новазеландскага грамадзянства чалавеку, пазначанаму ў сучаснай статыстычнай серыі як народжаны ў Беларусі, адносіцца да 1952 года; асобныя выпадкі зафіксаваны ў 1960, 1969 і 1979 гадах, а больш рэгулярным працэс стаў з канца 1990-х гадоў.<ref name="Citizenship">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/UabDhMz61fQzH5sf |title=People born in Belarus granted New Zealand citizenship |website=Figure.NZ |publisher=Department of Internal Affairs |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Міграцыя пасля распаду СССР == Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] колькасць перасяленцаў непасрэдна з Беларусі пачала павялічвацца. Энцыклапедыя ''Te Ara'' адносіць Беларусь да былых савецкіх рэспублік, адкуль у Новую Зеландыю перасялялася параўнальна невялікая, але ўжо асобна вызначальная група людзей.<ref name="TeAra" /> Паводле перапісаў насельніцтва, у Новай Зеландыі жылі 171 чалавек, народжаны ў Беларусі, у 2006 годзе, 201 — у 2013 годзе, 333 — у 2018 годзе і 351 — у 2023 годзе.<ref name="StatsBirth" /><ref>{{Cite web |url=https://mro.massey.ac.nz/server/api/core/bitstreams/da2dea20-6995-4759-a8bb-ea71ff284248/content |title=Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand |publisher=Massey University |year=2021 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, асабліва істотны рост адбыўся паміж перапісамі 2013 і 2018 гадоў. Даныя пра месца нараджэння і этнічнасць не супадаюць. У 2023 годзе 351 жыхар краіны быў народжаны ў Беларусі, але беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 234 чалавекі; гэта звязана, у прыватнасці, з тым, што ў Беларусі нарадзіліся таксама прадстаўнікі іншых этнічных груп, а частка беларусаў ужо нарадзілася ў Новай Зеландыі або іншых краінах.<ref name="StatsBirth" /><ref name="StatsEthnicity" /> == Дэмаграфія == Паводле перапісу 2023 года, 234 чалавекі ідэнтыфікавалі сябе як беларусаў. У статыстычнай класіфікацыі Новай Зеландыі гэтая група на момант перапісу называлася {{lang-en|Belorussian}}; у абноўленым стандарце 2026 года назва была заменена на сучасную форму {{lang-en|Belarusian}}.<ref name="StatsEthnicity" /> 83,3 % беларусаў паводле этнічнай самаідэнтыфікацыі нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі, а сярод нараджаных за мяжой 52,3 % жылі ў краіне менш за дзесяць гадоў. Медыянны ўзрост групы ў 2023 годзе складаў 36,8 года, 76,9 % размаўлялі больш чым на адной мове.<ref name="StatsEthnicity" /> Беларуская супольнасць мае адносна высокі адукацыйны ўзровень: 76,2 % дарослых мелі пасляшкольную кваліфікацыю. Паводле даных перапісу, беларусы жывуць у розных рэгіёнах краіны, пры гэтым найбольш прыкметныя супольнасці і нефармальныя сеткі існуюць у [[Окленд]]зе, Велінгтане і [[Крайстчэрч]]ы.<ref name="StatsEthnicity" /><ref name="Tsikhanouskaya2025">{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/sviatlana-tsikhanouskaya-spoke-at-the-new-zealand-institute-of-international-affairs.html |title=Sviatlana Tsikhanouskaya spoke at the New Zealand Institute of International Affairs |date=3 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае жыццё == Доўгі час беларусы Новай Зеландыі не мелі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часткова ўдзельнічалі ў шырэйшым рускамоўным і ўсходнееўрапейскім грамадскім жыцці. У праваслаўных парафіях таксама існуюць шматэтнічныя супольнасці: напрыклад, у 2017 годзе сярод удзельнікаў праваслаўнага набажэнства ў Нельсане былі названы рускія, беларусы, украінцы, сербы, румыны і новазеландцы.<ref>{{Cite web |url=https://wellington.cerkov.ru/en/2017/05/ |title=May 2017 Archives |publisher=Orthodox Church of Christ the Saviour, Wellington |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Больш выразнай беларуская самаарганізацыя стала пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных масавых пратэстаў у Беларусі. У жніўні 2020 года новазеландскія медыя паведамлялі пра грамадскую актыўнасць беларусаў у Оклендзе, а пазней прадстаўнікі супольнасці ўдзельнічалі ў мерапрыемствах салідарнасці і інфармацыйных кампаніях.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/auckland-based-belarusian-says-new-zealand-must-speak-out-against-post-election-violence/OVJ4F67L22KWMDQCR65US5H7R4/ |title=Auckland-based Belarusian says New Zealand must speak out against post-election violence |website=The New Zealand Herald |date=15 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Беларуска Вольга Касцюк, якая жыве на поўначы Новай Зеландыі, удзельнічала ў грамадскіх ініцыятывах пасля падзей 2020 года, а пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Расіі супраць Украіны займалася зборам сродкаў для ўцекачоў і інфармацыйнай дзейнасцю. У 2022 годзе часопіс ''New Zealand Geographic'' апісваў яе як адну з прадстаўніц беларускай супольнасці краіны.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzgeo.com/stories/thunder-of-a-distant-war/ |title=Thunder of a distant war |website=New Zealand Geographic |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У лістападзе 2025 года ў Оклендзе і Велінгтане адбыліся сустрэчы [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мясцовымі беларусамі. Яе офіс характарызаваў беларускую прысутнасць у Оклендзе, Велінгтане і Крайстчэрчы як супольнасць у некалькі соцень чалавек; гэтая ацэнка, аднак, шырэйшая за перапісную катэгорыю этнічнай самаідэнтыфікацыі і не з’яўляецца афіцыйнай статыстыкай.<ref name="Tsikhanouskaya2025" /><ref>{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/summary-of-sviatlana-tsikhanouskayas-visit-to-australia-and-new-zealand.html |title=Summary of Sviatlana Tsikhanouskaya’s visit to Australia and New Zealand |date=9 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Культура == Сярод прадстаўнікоў сучаснай беларускай супольнасці ёсць літаратары і мастакі. [[Вольга Касцюк]] — ураджэнка [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], якая жыве ў Новай Зеландыі і піша на беларускай і англійскай мовах; яна публікуе прозу і паэзію, а таксама перакладае сучасную новазеландскую літаратуру на беларускую мову.<ref>{{Cite web |url=https://taubinpoetry.com/en/authors-en/volga-kasciuk/ |title=Volga Kasciuk |website=TAŬBIN |date=25 лютага 2023 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2025 годзе выйшаў яе шматмоўны зборнік апавяданняў ''Oak Apples''.<ref>{{Cite web |url=https://humanrightsartmovement.org/ihraf-blog/arendt-meet-the-authors-3 |title=Hannah Arendt: An American Hero — Meet the Authors |website=International Human Rights Art Movement |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У Новай Зеландыі працуе таксама беларуская фатографка Таццяна Чыпсанава. Яе праект ''In My Shoes'', створаны ў Новай Зеландыі, быў адзначаны ў конкурснай праграме міжнароднага фестывалю ''PhotoArtDoc’24''; у 2025 годзе іншы яе праект, прысвечаны продкам маары [[Нгаі-Таху]], атрымаў рэгіянальную ўзнагароду ''World Press Photo'' ў катэгорыі Паўднёва-Усходняй Азіі і Акіяніі.<ref>{{Cite web |url=https://photoartdoc.com/en/exhibition-photoartdoc24-vilnius/ |title=PhotoArtDoc’24 winners' exhibition in Vilnius |website=PhotoArtDoc |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukrainianphotographers.com/en/uni-story/world-press-photo-2025-announces-regional-winners |title=World Press Photo 2025 has announced the regional winners |website=Ukrainian Association of Professional Photographers |year=2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-новазеландскія сувязі == Дыпламатычнае прадстаўніцтва Беларусі ў Новай Зеландыі ажыццяўляецца праз пасольства Беларусі ў [[Токіа]], а Новая Зеландыя прадстаўлена ў Беларусі праз сваё пасольства ў [[Масква|Маскве]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/europe/belarus |title=Belarus |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Sedley S. ''The Deckston Story''. — Wellington: Holocaust Centre of New Zealand, 2014. — 33 p. — ISBN 978-0-473-29426-7. * ''Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand''. — Massey University, 2021. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Аўстраліі]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы Новай Зеландыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Новая Зеландыя]] [[Катэгорыя:Народы Новай Зеландыі]] j0vvcyp8pumneuon0gh4eruby8gvgqn 0 814940 5201618 2026-09-17T22:37:53Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5201618 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ілья Капіевіч]] duzd0o39adxq14xojkp3lnpvlyogjxq 0 814941 5201619 2026-09-17T22:38:34Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5201619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ілья Капіевіч]] duzd0o39adxq14xojkp3lnpvlyogjxq 0 814942 5201621 2026-09-17T22:39:08Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201621 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elia Kopievich.jpg|thumb|[[Ілля Фёдаравіч Капіевіч|Ілля Капіевіч]] — выдавец і перакладчык, дзейнасць якога была звязана з Амстэрдамам у канцы XVII стагоддзя]] '''Беларусы Нідэрландаў''' — жыхары [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] беларускага паходжання, а таксама выхадцы з Беларусі, якія жывуць у краіне. Асобныя выхадцы з беларускіх земляў жылі і працавалі ў Нідэрландах ужо ў XVII стагоддзі; сучасная супольнасць істотна павялічылася ў выніку міграцыі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і ў XXI стагоддзі.<ref name="Zaretsky2021">{{Cite journal |last=Зарецкий |first=Ю. П. |title=Илья Федорович Копиевский (Жизнь и судьба одного просветителя петровского времени) |journal=Вивлиофика |volume=9 |year=2021 |pages=32—68 |doi=10.21900/j.vivliofika.v9.909 |url=https://iopn.library.illinois.edu/journals/vivliofika/article/view/909 |language=ru }}</ref> Паводле даных [[Цэнтральнае бюро статыстыкі Нідэрландаў|Цэнтральнага бюро статыстыкі Нідэрландаў]] (CBS), на 2026 год у краіне жылі 6573 чалавекі з паходжаннем з Беларусі: 5060 з іх нарадзіліся за межамі Нідэрландаў, 1513 — у Нідэрландах і мелі прынамсі аднаго з бацькоў, народжанага за мяжой. Беларускае грамадзянства мелі 2309 жыхароў краіны.<ref name="CBS2026">{{Cite web |url=https://allecijfers.nl/migratie/belarus/ |title=Migratieachtergrond en nationaliteit Belarus |website=AlleCijfers.nl |publisher=Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek |date=8 ліпеня 2026 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Гэтыя паказчыкі не з’яўляюцца колькасцю этнічных беларусаў: у сучаснай сістэме CBS «паходжанне» вызначаецца паводле краіны нараджэння самога чалавека або яго бацькоў.<ref name="CBSOrigin">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/06/population-growth-slows-for-third-consecutive-year/country-of-origin |title=Country of origin |publisher=Statistics Netherlands |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === XVII стагоддзе === Сувязі выхадцаў з беларускіх земляў з Нідэрландамі вядомыя з XVII стагоддзя і былі звязаны, у прыватнасці, з адукацыйнымі і канфесійнымі кантактамі пратэстантаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з Заходняй Еўропай. Напрыканцы XVII стагоддзя з прыблізна 15 студэнтаў-кальвіністаў з ВКЛ, якія навучаліся ва ўніверсітэтах Заходняй Еўропы, чацвёра вучыліся ў [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскім універсітэце]].<ref name="Katliarczuk">{{Cite web |url=https://www.belreform.org/eng/katlarchuk_prat_i_pravasl_eng.php |title=Reformation in Belarus |author=Katliarčuk, Andrej |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Адным з найбольш добра задакументаваных ранніх выхадцаў з Беларусі ў Нідэрландах быў асветнік, выдавец і перакладчык [[Ілля Фёдаравіч Капіевіч|Ілля Капіевіч]] (каля 1651—1714). Дакладнае месца яго нараджэння не ўстаноўлена; у беларускай літаратуры называюцца Міншчына або Брэстчына, вядома таксама, што ён вучыўся і выкладаў у [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія|Слуцкай кальвінісцкай школе]].<ref>{{Cite web |url=https://budzma.org/news/sled-kapievich.html |title=Іх гістарычны след. Ілля Капіевіч |website=Будзьма беларусамі! |date=26 кастрычніка 2021 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Дакладны час пераезду Капіевіча ў Нідэрланды застаецца дыскусійным, аднак не пазней за сярэдзіну 1690-х гадоў ён знаходзіўся ў [[Амстэрдам]]е. У 1697 годзе там ён пазнаёміўся з удзельнікамі [[Вялікае пасольства Пятра I|Вялікага пасольства Пятра I]], пасля чаго заняўся падрыхтоўкай перакладаў і навучальнай літаратуры для Расіі.<ref name="Zaretsky2021" /> У 1699—1700 гадах у Амстэрдаме пры ўдзеле Капіевіча былі надрукаваны свецкія навучальныя кнігі па гісторыі, арыфметыцы, астраноміі, мараплаванні і замежных мовах, а таксама слоўнікі і пераклады. Спачатку ён працаваў у друкарні амстэрдамскага купца Яна Тэсінга, а ў 1700 годзе пачаў уласную выдавецкую дзейнасць.<ref name="Zaretsky2021" /><ref>{{Cite journal |last=Зарецкий |first=Ю. П. |title=Проект Петра Первого по изданию светских учебников: осуществление замысла |journal=Quaestio Rossica |volume=9 |issue=4 |year=2021 |pages=1411—1424 |url=https://publications.hse.ru/view/514578223 |language=ru }}</ref> Да ранніх сувязей беларускіх земляў з Нідэрландамі належыць і гісторыя прадстаўніка княжацкага роду Агінскіх [[Самуэль Агінскі|Самуэля Агінскага]], чый род меў значныя ўладанні і палітычны ўплыў на Віцебшчыне. Ён навучаўся ў {{нп5|Франекерскі ўніверсітэт|Франекерскім універсітэце|en|University of Franeker}} у Нідэрландах і ажаніўся з дачкой мясцовага бургамістра, пасля чаго вярнуўся на Віцебшчыну.<ref name="KatliarczukOginski">{{Cite web |url=https://belreform.org/eng/katlarchuk_prat_i_pravasl_eng.php |title=Reformation in Belarus |author=Katliarčuk, Andrej |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === XX стагоддзе і постсавецкая міграцыя === Колькасна прасачыць беларускую міграцыю ў Нідэрланды на працягу большай часткі XX стагоддзя складана. Асаблівую праблему для статыстыкі стваралі ўраджэнцы СССР: у нідэрландскіх рэгістрах краінай нараджэння чалавека заставалася тая дзяржава, якая існавала на момант яго нараджэння, таму народжаныя да 1992 года ў Беларусі маглі быць зарэгістраваны як народжаныя ў Савецкім Саюзе.<ref name="CBSUSSR">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/11/inwoners-met-herkomst-oekraine-en-rusland-1-jan-2022/herkomst-in-de-voormalige-sovjet-unie |title=Herkomst in de voormalige Sovjet-Unie |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |year=2022 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду СССР міграцыю з асобных постсавецкіх дзяржаў стала магчыма ацэньваць дакладней. У даследаванні CBS 2002 года была зроблена рэканструкцыя паходжання ўраджэнцаў былога СССР паводле сучасных дзяржаўных межаў; на 1 студзеня 2002 года колькасць мігрантаў першага пакалення з паходжаннем з Беларусі ацэньвалася ў 696 чалавек.<ref name="CBS2002">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2002/39/b-15-02-09.pdf |title=Helft van het aantal allochtonen uit de voormalige Sovjet-republieken bestaat uit Russen |author1=Alders, Maarten |author2=Nicolaas, Han |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |year=2002 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У наступныя два дзесяцігоддзі супольнасць працягвала павялічвацца. Пры гэтым CBS пазней удасканаліла метадалогію: для жыхароў, зарэгістраваных як народжаныя ў СССР, сучасная краіна паходжання вызначаецца паводле месца нараджэння самога чалавека або яго бацькоў; такім чынам удалося размеркаваць паводле сучасных дзяржаў каля 95 % жыхароў з паходжаннем з былога СССР.<ref name="CBSUSSR" /> == Колькасць і міграцыя == На 2026 год у Нідэрландах налічвалася 6573 жыхары, якіх CBS адносіць да асоб з паходжаннем з Беларусі. З іх 5060 былі народжаныя за межамі Нідэрландаў, а 1513 — у Нідэрландах і мелі паходжанне з Беларусі праз бацькоў.<ref name="CBS2026" /> Беларускае грамадзянства на той жа час мелі 2309 чалавек.<ref name="CBS2026" /> Розніца паміж гэтымі паказчыкамі звязана з тым, што да катэгорыі паходжання ўваходзяць таксама грамадзяне Нідэрландаў і іншых дзяржаў, у тым ліку народжаныя ў краіне нашчадкі перасяленцаў, у той час як частка грамадзян Беларусі можа мець іншае этнічнае паходжанне.<ref name="CBSOrigin" /> Міграцыя з Беларусі працягваецца і ў 2020-я гады. У 2025 годзе ў Нідэрланды імігравалі 348 чалавек, народжаных у Беларусі, а 235 чалавек гэтай катэгорыі эмігравалі або былі ўлічаны ў адміністрацыйных карэкціроўках; міграцыйнае сальда склала +113 чалавек.<ref name="CBSMigration2025">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/85469ENG |title=External migration; sex, age, marital status and country of birth |publisher=Statistics Netherlands |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Гэтыя лічбы нельга атаясамліваць з колькасцю этнічных беларусаў. Нідэрландская дзяржаўная статыстыка ў гэтым выпадку аперуе краінай паходжання, краінай нараджэння і грамадзянствам, а не нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй.<ref name="CBSOrigin" /> == Грамадскае жыццё == === Кансалідацыя пасля 2020 года === Больш арганізаванае грамадскае жыццё беларусаў Нідэрландаў сфарміравалася ў 2020-я гады. Ужо летам 2020 года, у перыяд [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы, якія жылі ў Нідэрландах, пачалі рэгулярна арганізоўваць грамадскія акцыі; нідэрландскія СМІ паведамлялі пра іх правядзенне ў [[Гаага|Гаазе]], а пазней таксама ў [[Эйндховен]]е і [[Утрэхт]]е.<ref name="RTL2020">{{Cite web |url=https://www.rtl.nl/nieuws/nederland/artikel/5177544/wit-rusland-minsk-loekasjenko-dictator-betoging-den-haag |title=Wit-Russische Nederlanders vrezen voor familie en vrienden |website=RTL Nieuws |date=15 жніўня 2020 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="NOS2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/l/2392570 |title=Zorgen onder Wit-Russen in Nederland: 'Ik voel mij onveilig' |website=NOS |date=4 жніўня 2021 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле выдання Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына», першая з серыі арганізаваных акцый у 2020 годзе адбылася ў чэрвені каля пасольства Беларусі ў Гаазе; цягам наступных месяцаў удзельнікі супольнасці правялі дзясяткі пікетаў, дэманстрацый і іншых мерапрыемстваў.<ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/1b1/1b12f5a707d04f10090a59e5997eff3f.pdf |title=Беларусы Нідэрландаў: Мы працуем на ўсіх франтах, каб дапамагчы |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> 10 снежня 2020 года прадстаўнікі дыяспары абвясцілі пра стварэнне Народнай амбасады Беларусі ў Нідэрландах у межах міжнароднай грамадзянскай ініцыятывы «Народныя амбасады Беларусі». Яна не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь; сярод абвешчаных арганізатарамі задач — кантакты з грамадскімі і дзяржаўнымі ўстановамі Нідэрландаў і дапамога беларусам, якія знаходзяцца за мяжой.<ref name="PeopleEmbassy">{{Cite web |url=https://netherlands.belarusabroad.org/ |title=Народная амбасада Беларусі ў Нідэрландах |website=People's Embassy of Belarus in Netherlands |date=10 снежня 2020 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === MARA === У пачатку 2020-х гадоў была створана '''MARA''' — некамерцыйнае аб’яднанне беларусаў Нідэрландаў. Арганізацыя вызначае сваімі задачамі падтрымку беларускай супольнасці, развіццё беларускай мовы і культуры, сацыяльныя і культурныя праекты, дапамогу новапрыбылым і прадстаўленне інтарэсаў беларусаў у нідэрландскіх установах.<ref name="MARAabout">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/about-us |title=Пра нас |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> MARA характарызуецца як асацыяцыя беларусаў Нідэрландаў і ў крыніцах нідэрландскіх грамадскіх устаноў.<ref>{{Cite web |url=https://atriumcityhall.nl/en/agenda/exhibition-ales-bialiatski/ |title=Exhibition Ales Bialiatski |publisher=Atrium City Hall, Den Haag |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Арганізацыя ладзіць канцэрты, літаратурныя сустрэчы, кінапаказы, лекцыі, дзіцячыя заняткі і традыцыйныя беларускія святы. Мерапрыемствы адбываюцца ў Гаазе, Амстэрдаме, Утрэхце, Дэлфце, Ратэрдаме, Харлеме і іншых гарадах.<ref name="MARAevents">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/events |title=Імпрэзы MARA |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Культурнае жыццё == Адным з найбуйнейшых рэгулярных мерапрыемстваў супольнасці стаў фестываль беларускай культуры '''«Купалле на Паўночным моры»'''. У 2025 годзе адбыўся пяты фестываль, у праграму якога ўваходзілі выступленні беларускіх музыкаў, традыцыйныя спевы і танцы, пляценне вянкоў, дзіцячыя заняткі, кірмаш і майстар-класы; у чэрвені 2026 года быў праведзены ўжо шосты фестываль.<ref name="Kupalle2025">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/events/kupalle-2025 |title=Купалле на Паўночным моры 2025! |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |date=21 чэрвеня 2025 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="MARAevents" /> Захаванню беларускай мовы спрыяюць сустрэчы «Размаўляем на беларускай!», якія ў 2023—2024 гадах праводзіліся, у прыватнасці, у Амстэрдаме, Гаазе і Утрэхце. У праграме супольнасці прысутнічаюць таксама сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, музыкамі і кінематаграфістамі.<ref name="MARAevents" /> У Нідэрландах дзейнічае таксама беларускі кніжны клуб. У маі 2025 года яго ўдзельнікі разам з паэткай [[Ганна Комар|Ганнай Комар]] і даследчыцай Сюзанай Радэмакер удзельнічалі ў літаратурнай сустрэчы ў амстэрдамскай кнігарні ''Pegasus'', прысвечанай беларускай паэзіі; вершы гучалі па-беларуску, па-англійску і па-нідэрландску.<ref>{{Cite web |url=https://www.donaustroom.eu/wp-content/uploads/2025/04/dichtbijdedonau-6-Belarus-Poetry-and-Social-Change-Hanna-Komar-English.pdf |title=Belarusian Poetry & Social Change with Hanna Komar, Suzanne Rademaker & The Belarusian book club |publisher=Donau |year=2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Беларуская культурная дзейнасць адбываецца і ў супрацоўніцтве з нідэрландскімі ўстановамі. Напрыклад, у 2024 годзе MARA арганізавала ў атрыуме ратушы Гаагі выставу, прысвечаную [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесю Бяляцкаму]].<ref>{{Cite web |url=https://atriumcityhall.nl/en/agenda/exhibition-ales-bialiatski/ |title=Exhibition Ales Bialiatski |publisher=Atrium City Hall, Den Haag |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Літаратура == * Зарецкий Ю. П. Илья Федорович Копиевский (Жизнь и судьба одного просветителя петровского времени) // ''Вивлиофика''. — 2021. — Т. 9. — С. 32—68. — DOI: 10.21900/j.vivliofika.v9.909. * Alders M., Nicolaas H. Helft van het aantal allochtonen uit de voormalige Sovjet-republieken bestaat uit Russen // ''Maandstatistiek van de bevolking''. — 2002. — September. — Centraal Bureau voor de Statistiek. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Бельгіі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Францыі]] == Спасылкі == * [https://www.belarusians.nl/be MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Нідэрландаў| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Нідэрланды]] [[Катэгорыя:Народы Нідэрландаў]] cl043suds69xlsitb14qw1cmoltc9jn 5201850 5201621 2026-09-18T09:47:28Z Autumndancer 168015 /* Кансалідацыя пасля 2020 года */ 5201850 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elia Kopievich.jpg|thumb|[[Ілля Фёдаравіч Капіевіч|Ілля Капіевіч]] — выдавец і перакладчык, дзейнасць якога была звязана з Амстэрдамам у канцы XVII стагоддзя]] '''Беларусы Нідэрландаў''' — жыхары [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] беларускага паходжання, а таксама выхадцы з Беларусі, якія жывуць у краіне. Асобныя выхадцы з беларускіх земляў жылі і працавалі ў Нідэрландах ужо ў XVII стагоддзі; сучасная супольнасць істотна павялічылася ў выніку міграцыі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і ў XXI стагоддзі.<ref name="Zaretsky2021">{{Cite journal |last=Зарецкий |first=Ю. П. |title=Илья Федорович Копиевский (Жизнь и судьба одного просветителя петровского времени) |journal=Вивлиофика |volume=9 |year=2021 |pages=32—68 |doi=10.21900/j.vivliofika.v9.909 |url=https://iopn.library.illinois.edu/journals/vivliofika/article/view/909 |language=ru }}</ref> Паводле даных [[Цэнтральнае бюро статыстыкі Нідэрландаў|Цэнтральнага бюро статыстыкі Нідэрландаў]] (CBS), на 2026 год у краіне жылі 6573 чалавекі з паходжаннем з Беларусі: 5060 з іх нарадзіліся за межамі Нідэрландаў, 1513 — у Нідэрландах і мелі прынамсі аднаго з бацькоў, народжанага за мяжой. Беларускае грамадзянства мелі 2309 жыхароў краіны.<ref name="CBS2026">{{Cite web |url=https://allecijfers.nl/migratie/belarus/ |title=Migratieachtergrond en nationaliteit Belarus |website=AlleCijfers.nl |publisher=Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek |date=8 ліпеня 2026 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Гэтыя паказчыкі не з’яўляюцца колькасцю этнічных беларусаў: у сучаснай сістэме CBS «паходжанне» вызначаецца паводле краіны нараджэння самога чалавека або яго бацькоў.<ref name="CBSOrigin">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/06/population-growth-slows-for-third-consecutive-year/country-of-origin |title=Country of origin |publisher=Statistics Netherlands |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === XVII стагоддзе === Сувязі выхадцаў з беларускіх земляў з Нідэрландамі вядомыя з XVII стагоддзя і былі звязаны, у прыватнасці, з адукацыйнымі і канфесійнымі кантактамі пратэстантаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з Заходняй Еўропай. Напрыканцы XVII стагоддзя з прыблізна 15 студэнтаў-кальвіністаў з ВКЛ, якія навучаліся ва ўніверсітэтах Заходняй Еўропы, чацвёра вучыліся ў [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскім універсітэце]].<ref name="Katliarczuk">{{Cite web |url=https://www.belreform.org/eng/katlarchuk_prat_i_pravasl_eng.php |title=Reformation in Belarus |author=Katliarčuk, Andrej |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Адным з найбольш добра задакументаваных ранніх выхадцаў з Беларусі ў Нідэрландах быў асветнік, выдавец і перакладчык [[Ілля Фёдаравіч Капіевіч|Ілля Капіевіч]] (каля 1651—1714). Дакладнае месца яго нараджэння не ўстаноўлена; у беларускай літаратуры называюцца Міншчына або Брэстчына, вядома таксама, што ён вучыўся і выкладаў у [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія|Слуцкай кальвінісцкай школе]].<ref>{{Cite web |url=https://budzma.org/news/sled-kapievich.html |title=Іх гістарычны след. Ілля Капіевіч |website=Будзьма беларусамі! |date=26 кастрычніка 2021 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Дакладны час пераезду Капіевіча ў Нідэрланды застаецца дыскусійным, аднак не пазней за сярэдзіну 1690-х гадоў ён знаходзіўся ў [[Амстэрдам]]е. У 1697 годзе там ён пазнаёміўся з удзельнікамі [[Вялікае пасольства Пятра I|Вялікага пасольства Пятра I]], пасля чаго заняўся падрыхтоўкай перакладаў і навучальнай літаратуры для Расіі.<ref name="Zaretsky2021" /> У 1699—1700 гадах у Амстэрдаме пры ўдзеле Капіевіча былі надрукаваны свецкія навучальныя кнігі па гісторыі, арыфметыцы, астраноміі, мараплаванні і замежных мовах, а таксама слоўнікі і пераклады. Спачатку ён працаваў у друкарні амстэрдамскага купца Яна Тэсінга, а ў 1700 годзе пачаў уласную выдавецкую дзейнасць.<ref name="Zaretsky2021" /><ref>{{Cite journal |last=Зарецкий |first=Ю. П. |title=Проект Петра Первого по изданию светских учебников: осуществление замысла |journal=Quaestio Rossica |volume=9 |issue=4 |year=2021 |pages=1411—1424 |url=https://publications.hse.ru/view/514578223 |language=ru }}</ref> Да ранніх сувязей беларускіх земляў з Нідэрландамі належыць і гісторыя прадстаўніка княжацкага роду Агінскіх [[Самуэль Агінскі|Самуэля Агінскага]], чый род меў значныя ўладанні і палітычны ўплыў на Віцебшчыне. Ён навучаўся ў {{нп5|Франекерскі ўніверсітэт|Франекерскім універсітэце|en|University of Franeker}} у Нідэрландах і ажаніўся з дачкой мясцовага бургамістра, пасля чаго вярнуўся на Віцебшчыну.<ref name="KatliarczukOginski">{{Cite web |url=https://belreform.org/eng/katlarchuk_prat_i_pravasl_eng.php |title=Reformation in Belarus |author=Katliarčuk, Andrej |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === XX стагоддзе і постсавецкая міграцыя === Колькасна прасачыць беларускую міграцыю ў Нідэрланды на працягу большай часткі XX стагоддзя складана. Асаблівую праблему для статыстыкі стваралі ўраджэнцы СССР: у нідэрландскіх рэгістрах краінай нараджэння чалавека заставалася тая дзяржава, якая існавала на момант яго нараджэння, таму народжаныя да 1992 года ў Беларусі маглі быць зарэгістраваны як народжаныя ў Савецкім Саюзе.<ref name="CBSUSSR">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/11/inwoners-met-herkomst-oekraine-en-rusland-1-jan-2022/herkomst-in-de-voormalige-sovjet-unie |title=Herkomst in de voormalige Sovjet-Unie |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |year=2022 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду СССР міграцыю з асобных постсавецкіх дзяржаў стала магчыма ацэньваць дакладней. У даследаванні CBS 2002 года была зроблена рэканструкцыя паходжання ўраджэнцаў былога СССР паводле сучасных дзяржаўных межаў; на 1 студзеня 2002 года колькасць мігрантаў першага пакалення з паходжаннем з Беларусі ацэньвалася ў 696 чалавек.<ref name="CBS2002">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2002/39/b-15-02-09.pdf |title=Helft van het aantal allochtonen uit de voormalige Sovjet-republieken bestaat uit Russen |author1=Alders, Maarten |author2=Nicolaas, Han |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |year=2002 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У наступныя два дзесяцігоддзі супольнасць працягвала павялічвацца. Пры гэтым CBS пазней удасканаліла метадалогію: для жыхароў, зарэгістраваных як народжаныя ў СССР, сучасная краіна паходжання вызначаецца паводле месца нараджэння самога чалавека або яго бацькоў; такім чынам удалося размеркаваць паводле сучасных дзяржаў каля 95 % жыхароў з паходжаннем з былога СССР.<ref name="CBSUSSR" /> == Колькасць і міграцыя == На 2026 год у Нідэрландах налічвалася 6573 жыхары, якіх CBS адносіць да асоб з паходжаннем з Беларусі. З іх 5060 былі народжаныя за межамі Нідэрландаў, а 1513 — у Нідэрландах і мелі паходжанне з Беларусі праз бацькоў.<ref name="CBS2026" /> Беларускае грамадзянства на той жа час мелі 2309 чалавек.<ref name="CBS2026" /> Розніца паміж гэтымі паказчыкамі звязана з тым, што да катэгорыі паходжання ўваходзяць таксама грамадзяне Нідэрландаў і іншых дзяржаў, у тым ліку народжаныя ў краіне нашчадкі перасяленцаў, у той час як частка грамадзян Беларусі можа мець іншае этнічнае паходжанне.<ref name="CBSOrigin" /> Міграцыя з Беларусі працягваецца і ў 2020-я гады. У 2025 годзе ў Нідэрланды імігравалі 348 чалавек, народжаных у Беларусі, а 235 чалавек гэтай катэгорыі эмігравалі або былі ўлічаны ў адміністрацыйных карэкціроўках; міграцыйнае сальда склала +113 чалавек.<ref name="CBSMigration2025">{{Cite web |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/85469ENG |title=External migration; sex, age, marital status and country of birth |publisher=Statistics Netherlands |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Гэтыя лічбы нельга атаясамліваць з колькасцю этнічных беларусаў. Нідэрландская дзяржаўная статыстыка ў гэтым выпадку аперуе краінай паходжання, краінай нараджэння і грамадзянствам, а не нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй.<ref name="CBSOrigin" /> == Грамадскае жыццё == === Кансалідацыя пасля 2020 года === Больш арганізаванае грамадскае жыццё беларусаў Нідэрландаў сфарміравалася ў 2020-я гады. Ужо летам 2020 года, у перыяд [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы, якія жылі ў Нідэрландах, пачалі рэгулярна арганізоўваць грамадскія акцыі; нідэрландскія СМІ паведамлялі пра іх правядзенне ў [[Гаага|Гаазе]], а пазней таксама ў [[Эйндховен]]е і [[Утрэхт|Утрэхце]].<ref name="RTL2020">{{Cite web |url=https://www.rtl.nl/nieuws/nederland/artikel/5177544/wit-rusland-minsk-loekasjenko-dictator-betoging-den-haag |title=Wit-Russische Nederlanders vrezen voor familie en vrienden |website=RTL Nieuws |date=15 жніўня 2020 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="NOS2021">{{Cite web |url=https://nos.nl/l/2392570 |title=Zorgen onder Wit-Russen in Nederland: 'Ik voel mij onveilig' |website=NOS |date=4 жніўня 2021 |language=nl |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле выдання Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына», першая з серыі арганізаваных акцый у 2020 годзе адбылася ў чэрвені каля пасольства Беларусі ў Гаазе; цягам наступных месяцаў удзельнікі супольнасці правялі дзясяткі пікетаў, дэманстрацый і іншых мерапрыемстваў.<ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/1b1/1b12f5a707d04f10090a59e5997eff3f.pdf |title=Беларусы Нідэрландаў: Мы працуем на ўсіх франтах, каб дапамагчы |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> 10 снежня 2020 года прадстаўнікі дыяспары абвясцілі пра стварэнне Народнай амбасады Беларусі ў Нідэрландах у межах міжнароднай грамадзянскай ініцыятывы «Народныя амбасады Беларусі». Яна не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь; сярод абвешчаных арганізатарамі задач — кантакты з грамадскімі і дзяржаўнымі ўстановамі Нідэрландаў і дапамога беларусам, якія знаходзяцца за мяжой.<ref name="PeopleEmbassy">{{Cite web |url=https://netherlands.belarusabroad.org/ |title=Народная амбасада Беларусі ў Нідэрландах |website=People's Embassy of Belarus in Netherlands |date=10 снежня 2020 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === MARA === У пачатку 2020-х гадоў была створана '''MARA''' — некамерцыйнае аб’яднанне беларусаў Нідэрландаў. Арганізацыя вызначае сваімі задачамі падтрымку беларускай супольнасці, развіццё беларускай мовы і культуры, сацыяльныя і культурныя праекты, дапамогу новапрыбылым і прадстаўленне інтарэсаў беларусаў у нідэрландскіх установах.<ref name="MARAabout">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/about-us |title=Пра нас |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> MARA характарызуецца як асацыяцыя беларусаў Нідэрландаў і ў крыніцах нідэрландскіх грамадскіх устаноў.<ref>{{Cite web |url=https://atriumcityhall.nl/en/agenda/exhibition-ales-bialiatski/ |title=Exhibition Ales Bialiatski |publisher=Atrium City Hall, Den Haag |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Арганізацыя ладзіць канцэрты, літаратурныя сустрэчы, кінапаказы, лекцыі, дзіцячыя заняткі і традыцыйныя беларускія святы. Мерапрыемствы адбываюцца ў Гаазе, Амстэрдаме, Утрэхце, Дэлфце, Ратэрдаме, Харлеме і іншых гарадах.<ref name="MARAevents">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/events |title=Імпрэзы MARA |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Культурнае жыццё == Адным з найбуйнейшых рэгулярных мерапрыемстваў супольнасці стаў фестываль беларускай культуры '''«Купалле на Паўночным моры»'''. У 2025 годзе адбыўся пяты фестываль, у праграму якога ўваходзілі выступленні беларускіх музыкаў, традыцыйныя спевы і танцы, пляценне вянкоў, дзіцячыя заняткі, кірмаш і майстар-класы; у чэрвені 2026 года быў праведзены ўжо шосты фестываль.<ref name="Kupalle2025">{{Cite web |url=https://www.belarusians.nl/be/events/kupalle-2025 |title=Купалле на Паўночным моры 2025! |website=MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах |date=21 чэрвеня 2025 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="MARAevents" /> Захаванню беларускай мовы спрыяюць сустрэчы «Размаўляем на беларускай!», якія ў 2023—2024 гадах праводзіліся, у прыватнасці, у Амстэрдаме, Гаазе і Утрэхце. У праграме супольнасці прысутнічаюць таксама сустрэчы з беларускімі пісьменнікамі, музыкамі і кінематаграфістамі.<ref name="MARAevents" /> У Нідэрландах дзейнічае таксама беларускі кніжны клуб. У маі 2025 года яго ўдзельнікі разам з паэткай [[Ганна Комар|Ганнай Комар]] і даследчыцай Сюзанай Радэмакер удзельнічалі ў літаратурнай сустрэчы ў амстэрдамскай кнігарні ''Pegasus'', прысвечанай беларускай паэзіі; вершы гучалі па-беларуску, па-англійску і па-нідэрландску.<ref>{{Cite web |url=https://www.donaustroom.eu/wp-content/uploads/2025/04/dichtbijdedonau-6-Belarus-Poetry-and-Social-Change-Hanna-Komar-English.pdf |title=Belarusian Poetry & Social Change with Hanna Komar, Suzanne Rademaker & The Belarusian book club |publisher=Donau |year=2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Беларуская культурная дзейнасць адбываецца і ў супрацоўніцтве з нідэрландскімі ўстановамі. Напрыклад, у 2024 годзе MARA арганізавала ў атрыуме ратушы Гаагі выставу, прысвечаную [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесю Бяляцкаму]].<ref>{{Cite web |url=https://atriumcityhall.nl/en/agenda/exhibition-ales-bialiatski/ |title=Exhibition Ales Bialiatski |publisher=Atrium City Hall, Den Haag |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Літаратура == * Зарецкий Ю. П. Илья Федорович Копиевский (Жизнь и судьба одного просветителя петровского времени) // ''Вивлиофика''. — 2021. — Т. 9. — С. 32—68. — DOI: 10.21900/j.vivliofika.v9.909. * Alders M., Nicolaas H. Helft van het aantal allochtonen uit de voormalige Sovjet-republieken bestaat uit Russen // ''Maandstatistiek van de bevolking''. — 2002. — September. — Centraal Bureau voor de Statistiek. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Бельгіі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Францыі]] == Спасылкі == * [https://www.belarusians.nl/be MARA — Аб’яднанне беларусаў у Нідэрландах] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Нідэрландаў| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Нідэрланды]] [[Катэгорыя:Народы Нідэрландаў]] 0pc31acxy7qs1t828euqwkgh91z1wa8 0 814943 5201624 2026-09-17T23:06:53Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201624 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Грузіі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] і адна з этнічных груп [[Грузія|Грузіі]]. Значная беларуская супольнасць існавала ў краіне ўжо ў савецкі перыяд, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] яе колькасць рэзка скарацілася, а з пачатку 2020-х гадоў зноў істотна павялічылася ў выніку новай хвалі міграцыі з Беларусі.<ref name="Geostat2024">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/80541/Main-Results-of-the-2024-Population-and-Agricultural-Census.pdf |title=Main Results of the 2024 Population and Agricultural Census |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 чэрвеня 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу насельніцтва Грузіі 2024 года, беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 4558 чалавек — у 10,6 раза больш, чым у 2014 годзе, калі беларусаў налічвалася 431. Найбуйнейшыя асяродкі знаходзіліся ў [[Тбілісі]] — 2157 чалавек і [[Аджарыя|Аджарыі]] — 2033 чалавекі.<ref name="Geostat2024" /><ref name="GeostatRegions">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/739/demographic-and-social-characteristics |title=Demographic and Social Characteristics |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Перапіс 2024 года не ахопліваў тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Паўднёвая Асеція|Цхінвальскага рэгіёна]], якія ўлады Грузіі не кантралююць.<ref>{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/78282/2024-Population-and-Agricultural-Census-of-Georgia-Finalized-results.pdf |title=2024 Population and Agricultural Census of Georgia. Finalized Results |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 красавіка 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Надзейныя колькасныя звесткі пра беларусаў Грузіі да савецкага часу абмежаваныя. Масавая прысутнасць беларусаў у краіне добра прасочваецца паводле савецкіх перапісаў насельніцтва, калі перамяшчэнне паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] адбывалася ў межах адной дзяржавы. У 1959 годзе ў Грузінскай ССР налічвалася 5152 беларусы, у 1970 годзе — 6149, у 1979 годзе — 5702.<ref name="USSR1959-1979">{{Cite web |url=https://finlibrary.ru/files/original/2e7680d1e46a6060cddf3cf5a87d74393d436ad7.pdf |title=Население СССР. Численность, состав и движение населения |publisher=Госкомстат СССР |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1970 годзе 4520 з 6149 беларусаў жылі ў гарадах, а 1629 — у сельскай мясцовасці; у 1979 годзе адпаведныя паказчыкі складалі 4038 і 1664 чалавекі, што сведчыць пра пераважна гарадскі характар супольнасці.<ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Да канца савецкага перыяду колькасць беларусаў павялічылася. Паводле перапісу 1989 года, у Грузінскай ССР жылі 8595 беларусаў, што складала каля 0,16 % насельніцтва рэспублікі.<ref name="Census1989">{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения Грузинской ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР колькасць беларускай супольнасці рэзка скарацілася разам з колькасцю шэрагу іншых этнічных груп Грузіі. Перапіс 2002 года зафіксаваў 542 беларусы — толькі каля 6,3 % ад іх колькасці ў 1989 годзе.<ref name="GeorgiaMinorities2008">{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/18106/1/PolicyAnalysisEthnic%20Minorities.pdf |title=National Minorities in Georgia |publisher=European Centre for Minority Issues |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2014 годзе ў Грузіі налічваўся 431 чалавек беларускай нацыянальнасці, або каля 0,01 % насельніцтва.<ref name="Census2014">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/third-state-report-georgia/168075fc5e |title=Third Report submitted by Georgia pursuant to Article 25, paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities |publisher=Council of Europe |year=2017 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, паміж 1989 і 2014 гадамі колькасць беларусаў паводле перапісаў зменшылася амаль у 20 разоў.<ref name="Census1989" /><ref name="Census2014" /> Нягледзячы на невялікую колькасць, у гэты перыяд пачалася інстытуцыйная самаарганізацыя беларускай супольнасці. У 2010 годзе ў Тбілісі была зарэгістравана Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“» — першае зарэгістраванае беларускае нацыянальнае аб’яднанне ў краіне.<ref name="BelSjabry">{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/ccd/ccd7dc7028c7812bd946f0c94e5ac1a8.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Арганізацыя ставіла мэтай аб’яднанне беларусаў Грузіі і людзей, зацікаўленых беларускай культурай. Сярод запланаваных кірункаў дзейнасці называліся лекцыі па гісторыі і культуры Беларусі, выставы беларускіх мастакоў, стварэнне нядзельнай школы, фальклорных і тэатральных калектываў і дапамога беларусам Грузіі.<ref name="BelSjabry" /> Арганізацыя працягвае фігураваць у пераліку беларускіх суполак Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».<ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/news/organizations/ |title=Арганізацыі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Новая хваля пасля 2020 года === Новы этап у гісторыі супольнасці пачаўся пасля палітычнага крызісу ў Беларусі ў 2020 годзе і істотнага павелічэння эміграцыі з краіны. Грузія стала адным з асноўных напрамкаў перасялення беларусаў разам з Польшчай і Літвой; гэтаму спрыялі бязвізавы рэжым і магчымасць працяглага знаходжання грамадзян Беларусі ў краіне.<ref name="Kazakou2025">Kazakou A., Thomas F. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12000749/ The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia] // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331.</ref> Ужо ў жніўні 2020 года прадстаўнікі беларускай дыяспары ўдзельнічалі ў грамадскіх акцыях у Тбілісі, звязаных з падзеямі ў Беларусі.<ref>{{Cite web |url=https://1tv.ge/lang/en/news/georgians-rallying-in-support-of-the-belarus-protests/ |title=Rally in support of Belarusians held in Tbilisi |publisher=Georgian Public Broadcaster |date=23 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паралельна беларуская супольнасць пачала хутка расці ў [[Батумі]] і іншых гарадах Аджарыі. Асабліва вялікая міграцыйная хваля прыйшлася на 2022 год. Паводле Нацыянальнай службы статыстыкі Грузіі, у гэтым годзе імігрантамі ў краіне былі ўлічаны 13 361 грамадзянін Беларусі, у той час як эмігрантамі — 852; гэтыя паказчыкі адлюстроўваюць міграцыйны паток паводле грузінскай статыстычнай методыкі і не азначаюць колькасці этнічных беларусаў, якія стала жылі ў краіне.<ref name="MigrationGeostat">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/322/migration |title=Migration |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе напрамак міграцыйнага балансу змяніўся: у Грузію прыбылі 3557 імігрантаў з беларускім грамадзянствам, а выехалі 4537. У 2024 годзе паказчыкі складалі адпаведна 2451 і 2598 чалавек.<ref name="MigrationGeostat" /> Таму колькасць новых мігрантаў з Беларусі і колькасць этнічных беларусаў паводле перапісу — розныя статыстычныя катэгорыі і непасрэдна супастаўляць іх нельга. == Колькасць і рассяленне == Перапіс 2024 года зафіксаваў 4558 этнічных беларусаў супраць 431 у 2014 годзе — рост больш як у дзесяць разоў.<ref name="Geostat2024" /> Такі рост супаў з новай міграцыйнай хваляй 2020-х гадоў, хаця перапісная катэгорыя этнічнасці не тоесная грамадзянству і ўключае таксама беларусаў, якія мелі іншае грамадзянства.<ref name="MigrationGeostat" /> Найбуйнейшым беларускім асяродкам заставаўся Тбілісі, дзе ў 2024 годзе налічвалася 2157 беларусаў. Яшчэ 2033 жылі ў Аджарскай Аўтаномнай Рэспубліцы; такім чынам, на Тбілісі і Аджарыю разам прыпадала больш за 90 % усіх беларусаў, зафіксаваных перапісам.<ref name="GeostatRegions" /> Асноўным цэнтрам беларускай супольнасці ў Аджарыі стаў Батумі. Беларусы жывуць таксама ў [[Кабулеці]], [[Чакві]] і іншых населеных пунктах рэгіёна.<ref>{{Cite web |url=https://artists.byculture.org/sieviaryn_kviatkouski.html |title=Севярын Квяткоўскі |website=Belarusian Council for Culture |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае і культурнае жыццё == === Тбілісі === Пасля 2020 года ў Тбілісі ўзніклі новыя нефармальныя і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на новую хвалю беларускай эміграцыі. Адным з галоўных асяродкаў стала культурна-грамадская прастора «Kropka» ў раёне [[Салалакі]], адкрытая ў сакавіку 2022 года першапачаткова як каворкінг для беларускіх грамадскіх дзеячаў.<ref name="Kropka">{{Cite web |url=https://tol.org/client/article/a-belarusian-island-in-the-caucasus.html |title=A Belarusian Island in the Caucasus |author=Hendzel, Tanya |website=Transitions |date=22 ліпеня 2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> З часам «Kropka» ператварылася ў месца сустрэч больш шырокай беларускай супольнасці. Тут праходзілі размоўныя клубы беларускай, грузінскай і англійскай моў, кінапаказы, літаратурныя сустрэчы, настольныя гульні, мастацкія заняткі, групы псіхалагічнай падтрымкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="Kropka" /> Да лета 2024 года прастора правяла больш за 700 мерапрыемстваў, якія наведалі больш за 5 тыс. чалавек.<ref name="Kropka" /> У канцы 2024 года было абвешчана пра закрыццё «Kropka»; апошні дзень працы прыпаў на 10 студзеня 2025 года. Паводле адміністрацыі прасторы, сярод прычын былі скарачэнне новай беларускай міграцыйнай супольнасці ў Грузіі і змены ва ўмовах дзейнасці грамадскіх арганізацый; асобныя тэматычныя суполкі працягнулі дзейнасць на іншых пляцоўках.<ref name="KropkaClose">{{Cite web |url=https://zbsb.info/?p=17775 |title=У Тбілісі пасля трох гадоў працы зачыняецца беларуская прастора Kropka |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |date=24 снежня 2024 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Аджарыя === У Батумі пасля 2020 года сфарміраваўся другі буйны асяродак новай беларускай дыяспары. 16 кастрычніка 2021 года ў Грузіі была зарэгістравана грамадская арганізацыя «Беларуская дыяспара ў Аджарыі», створаная для самаарганізацыі супольнасці, культурнай дзейнасці і дапамогі беларусам, якія перасяляліся ў рэгіён.<ref name="AdjaraDiaspora">{{Cite web |url=https://novychas.online/zamezza/hruzija-ne-upuscila-u-krainu-belarusa-dyjaspara-h |title=Грузія не ўпусціла ў краіну беларуса. Дыяспара хоча вярнуць Грузію ў прававое поле |website=Новы Час |date=28 красавіка 2023 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Супольнасць ладзіла культурныя сустрэчы, канцэрты, гістарычныя лекцыі, кірмашы беларускіх кніг і сувеніраў. У Батумі дзейнічаў беларускі гістарычны клуб, праводзіліся мерапрыемствы з удзелам беларускіх і грузінскіх літаратараў і музыкантаў.<ref>{{Cite web |url=https://pozirk.online/be/longreads/105999/ |title=«Ляцеў у добразычлівы Сакартвэла, а прыляцеў у Грузінскую ССР». Андрэй Мялешка пра нядопуск у краіну, якая падзяліла яго сям'ю |website=Позірк |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/e19/129rlpl0f62ykk3e7xzcq7haihqkepy7.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2024 годзе мясцовая прэса адзначала дзейнасць беларускай супольнасці ў Батумі і правядзенне мерапрыемстваў, прысвечаных беларускай культуры.<ref>{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/506353/1/Adjaria_2024_N27.pdf |title=Белорусская диаспора отметила праздник в Батуми |work=Аджария |year=2024 |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Адаптацыя і сувязі ўнутры супольнасці == Сацыялагічнае даследаванне беларусаў, якія пераехалі пасля жніўня 2020 года ў Польшчу, Літву і Грузію, праведзенае ў 2022—2023 гадах, ахапіла 153 рэспандэнты ў Грузіі. У грузінскай выбарцы была асабліва высокая доля працаўнікоў сферы інфармацыйных тэхналогій — 39 %, што даследчыкі звязвалі з магчымасцю выконваць такую працу пасля рэлакацыі.<ref name="Kazakou2025" /> 67 % апытаных у Грузіі паведамілі, што звярталіся па дапамогу да іншых беларусаў, але толькі 17 % карысталіся дапамогай арганізаваных дыяспарных груп; у Польшчы і Літве апошні паказчык быў істотна вышэйшы. Аўтары даследавання звязвалі такую розніцу з адносна нядаўнім фарміраваннем новай беларускай супольнасці ў Грузіі і менш развітой у параўнанні з Польшчай і Літвой інфраструктурай дапамогі.<ref name="Kazakou2025" /> Дапамога ўнутры дыяспары ўключала інфармацыйную і юрыдычную падтрымку, пошук часовага жылля, моўныя і адаптацыйныя курсы, адукацыйныя мерапрыемствы для дзяцей і культурныя сустрэчы.<ref name="Kazakou2025" /> У другой палове 2020-х гадоў адначасова назіраецца частковы адток новай хвалі мігрантаў з Грузіі, што адлюстравалася як у адмоўным міграцыйным балансе грамадзян Беларусі ў 2023—2024 гадах, так і ў скарачэнні часткі дыяспарнай інфраструктуры.<ref name="MigrationGeostat" /><ref name="KropkaClose" /> == Літаратура == * Kazakou A., Thomas F. The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331. * Alampiyev O., Bikanau P. ''Belarusians in Poland, Lithuania, Georgia: Attitude towards the War, Help to Ukraine, Discrimination''. — Friedrich Ebert Stiftung, 2022. * ''National Minorities in Georgia''. — Tbilisi: European Centre for Minority Issues, 2008. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Азербайджана]] * [[Беларусы Арменіі]] * [[Беларусы Турцыі]] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Грузіі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Грузія]] [[Катэгорыя:Народы Грузіі]] kbhtydfctrir0pzxbyrx10ggjg7lwi0 5201727 5201624 2026-09-18T07:17:47Z Autumndancer 168015 /* Колькасць і рассяленне */ арфаграфія 5201727 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Грузіі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] і адна з этнічных груп [[Грузія|Грузіі]]. Значная беларуская супольнасць існавала ў краіне ўжо ў савецкі перыяд, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] яе колькасць рэзка скарацілася, а з пачатку 2020-х гадоў зноў істотна павялічылася ў выніку новай хвалі міграцыі з Беларусі.<ref name="Geostat2024">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/80541/Main-Results-of-the-2024-Population-and-Agricultural-Census.pdf |title=Main Results of the 2024 Population and Agricultural Census |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 чэрвеня 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу насельніцтва Грузіі 2024 года, беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 4558 чалавек — у 10,6 раза больш, чым у 2014 годзе, калі беларусаў налічвалася 431. Найбуйнейшыя асяродкі знаходзіліся ў [[Тбілісі]] — 2157 чалавек і [[Аджарыя|Аджарыі]] — 2033 чалавекі.<ref name="Geostat2024" /><ref name="GeostatRegions">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/739/demographic-and-social-characteristics |title=Demographic and Social Characteristics |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Перапіс 2024 года не ахопліваў тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Паўднёвая Асеція|Цхінвальскага рэгіёна]], якія ўлады Грузіі не кантралююць.<ref>{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/78282/2024-Population-and-Agricultural-Census-of-Georgia-Finalized-results.pdf |title=2024 Population and Agricultural Census of Georgia. Finalized Results |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 красавіка 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Надзейныя колькасныя звесткі пра беларусаў Грузіі да савецкага часу абмежаваныя. Масавая прысутнасць беларусаў у краіне добра прасочваецца паводле савецкіх перапісаў насельніцтва, калі перамяшчэнне паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] адбывалася ў межах адной дзяржавы. У 1959 годзе ў Грузінскай ССР налічвалася 5152 беларусы, у 1970 годзе — 6149, у 1979 годзе — 5702.<ref name="USSR1959-1979">{{Cite web |url=https://finlibrary.ru/files/original/2e7680d1e46a6060cddf3cf5a87d74393d436ad7.pdf |title=Население СССР. Численность, состав и движение населения |publisher=Госкомстат СССР |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1970 годзе 4520 з 6149 беларусаў жылі ў гарадах, а 1629 — у сельскай мясцовасці; у 1979 годзе адпаведныя паказчыкі складалі 4038 і 1664 чалавекі, што сведчыць пра пераважна гарадскі характар супольнасці.<ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Да канца савецкага перыяду колькасць беларусаў павялічылася. Паводле перапісу 1989 года, у Грузінскай ССР жылі 8595 беларусаў, што складала каля 0,16 % насельніцтва рэспублікі.<ref name="Census1989">{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения Грузинской ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР колькасць беларускай супольнасці рэзка скарацілася разам з колькасцю шэрагу іншых этнічных груп Грузіі. Перапіс 2002 года зафіксаваў 542 беларусы — толькі каля 6,3 % ад іх колькасці ў 1989 годзе.<ref name="GeorgiaMinorities2008">{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/18106/1/PolicyAnalysisEthnic%20Minorities.pdf |title=National Minorities in Georgia |publisher=European Centre for Minority Issues |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2014 годзе ў Грузіі налічваўся 431 чалавек беларускай нацыянальнасці, або каля 0,01 % насельніцтва.<ref name="Census2014">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/third-state-report-georgia/168075fc5e |title=Third Report submitted by Georgia pursuant to Article 25, paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities |publisher=Council of Europe |year=2017 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, паміж 1989 і 2014 гадамі колькасць беларусаў паводле перапісаў зменшылася амаль у 20 разоў.<ref name="Census1989" /><ref name="Census2014" /> Нягледзячы на невялікую колькасць, у гэты перыяд пачалася інстытуцыйная самаарганізацыя беларускай супольнасці. У 2010 годзе ў Тбілісі была зарэгістравана Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“» — першае зарэгістраванае беларускае нацыянальнае аб’яднанне ў краіне.<ref name="BelSjabry">{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/ccd/ccd7dc7028c7812bd946f0c94e5ac1a8.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Арганізацыя ставіла мэтай аб’яднанне беларусаў Грузіі і людзей, зацікаўленых беларускай культурай. Сярод запланаваных кірункаў дзейнасці называліся лекцыі па гісторыі і культуры Беларусі, выставы беларускіх мастакоў, стварэнне нядзельнай школы, фальклорных і тэатральных калектываў і дапамога беларусам Грузіі.<ref name="BelSjabry" /> Арганізацыя працягвае фігураваць у пераліку беларускіх суполак Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».<ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/news/organizations/ |title=Арганізацыі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Новая хваля пасля 2020 года === Новы этап у гісторыі супольнасці пачаўся пасля палітычнага крызісу ў Беларусі ў 2020 годзе і істотнага павелічэння эміграцыі з краіны. Грузія стала адным з асноўных напрамкаў перасялення беларусаў разам з Польшчай і Літвой; гэтаму спрыялі бязвізавы рэжым і магчымасць працяглага знаходжання грамадзян Беларусі ў краіне.<ref name="Kazakou2025">Kazakou A., Thomas F. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12000749/ The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia] // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331.</ref> Ужо ў жніўні 2020 года прадстаўнікі беларускай дыяспары ўдзельнічалі ў грамадскіх акцыях у Тбілісі, звязаных з падзеямі ў Беларусі.<ref>{{Cite web |url=https://1tv.ge/lang/en/news/georgians-rallying-in-support-of-the-belarus-protests/ |title=Rally in support of Belarusians held in Tbilisi |publisher=Georgian Public Broadcaster |date=23 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паралельна беларуская супольнасць пачала хутка расці ў [[Батумі]] і іншых гарадах Аджарыі. Асабліва вялікая міграцыйная хваля прыйшлася на 2022 год. Паводле Нацыянальнай службы статыстыкі Грузіі, у гэтым годзе імігрантамі ў краіне былі ўлічаны 13 361 грамадзянін Беларусі, у той час як эмігрантамі — 852; гэтыя паказчыкі адлюстроўваюць міграцыйны паток паводле грузінскай статыстычнай методыкі і не азначаюць колькасці этнічных беларусаў, якія стала жылі ў краіне.<ref name="MigrationGeostat">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/322/migration |title=Migration |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе напрамак міграцыйнага балансу змяніўся: у Грузію прыбылі 3557 імігрантаў з беларускім грамадзянствам, а выехалі 4537. У 2024 годзе паказчыкі складалі адпаведна 2451 і 2598 чалавек.<ref name="MigrationGeostat" /> Таму колькасць новых мігрантаў з Беларусі і колькасць этнічных беларусаў паводле перапісу — розныя статыстычныя катэгорыі і непасрэдна супастаўляць іх нельга. == Колькасць і рассяленне == Перапіс 2024 года зафіксаваў 4558 этнічных беларусаў супраць 431 у 2014 годзе — рост больш як у дзесяць разоў.<ref name="Geostat2024" /> Такі рост супаў з новай міграцыйнай хваляй 2020-х гадоў, хаця перапісная катэгорыя этнічнасці не тоесная грамадзянству і ўключае таксама беларусаў, якія мелі іншае грамадзянства.<ref name="MigrationGeostat" /> Найбуйнейшым беларускім асяродкам заставаўся Тбілісі, дзе ў 2024 годзе налічвалася 2157 беларусаў. Яшчэ 2033 жылі ў Аджарскай Аўтаномнай Рэспубліцы; такім чынам, на Тбілісі і Аджарыю разам прыпадала больш за 90 % усіх беларусаў, зафіксаваных перапісам.<ref name="GeostatRegions" /> Асноўным цэнтрам беларускай супольнасці ў Аджарыі стаў Батумі. Беларусы жывуць таксама ў [[Кабулеты]], [[Чакві]] і іншых населеных пунктах рэгіёна.<ref>{{Cite web |url=https://artists.byculture.org/sieviaryn_kviatkouski.html |title=Севярын Квяткоўскі |website=Belarusian Council for Culture |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае і культурнае жыццё == === Тбілісі === Пасля 2020 года ў Тбілісі ўзніклі новыя нефармальныя і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на новую хвалю беларускай эміграцыі. Адным з галоўных асяродкаў стала культурна-грамадская прастора «Kropka» ў раёне [[Салалакі]], адкрытая ў сакавіку 2022 года першапачаткова як каворкінг для беларускіх грамадскіх дзеячаў.<ref name="Kropka">{{Cite web |url=https://tol.org/client/article/a-belarusian-island-in-the-caucasus.html |title=A Belarusian Island in the Caucasus |author=Hendzel, Tanya |website=Transitions |date=22 ліпеня 2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> З часам «Kropka» ператварылася ў месца сустрэч больш шырокай беларускай супольнасці. Тут праходзілі размоўныя клубы беларускай, грузінскай і англійскай моў, кінапаказы, літаратурныя сустрэчы, настольныя гульні, мастацкія заняткі, групы псіхалагічнай падтрымкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="Kropka" /> Да лета 2024 года прастора правяла больш за 700 мерапрыемстваў, якія наведалі больш за 5 тыс. чалавек.<ref name="Kropka" /> У канцы 2024 года было абвешчана пра закрыццё «Kropka»; апошні дзень працы прыпаў на 10 студзеня 2025 года. Паводле адміністрацыі прасторы, сярод прычын былі скарачэнне новай беларускай міграцыйнай супольнасці ў Грузіі і змены ва ўмовах дзейнасці грамадскіх арганізацый; асобныя тэматычныя суполкі працягнулі дзейнасць на іншых пляцоўках.<ref name="KropkaClose">{{Cite web |url=https://zbsb.info/?p=17775 |title=У Тбілісі пасля трох гадоў працы зачыняецца беларуская прастора Kropka |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |date=24 снежня 2024 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Аджарыя === У Батумі пасля 2020 года сфарміраваўся другі буйны асяродак новай беларускай дыяспары. 16 кастрычніка 2021 года ў Грузіі была зарэгістравана грамадская арганізацыя «Беларуская дыяспара ў Аджарыі», створаная для самаарганізацыі супольнасці, культурнай дзейнасці і дапамогі беларусам, якія перасяляліся ў рэгіён.<ref name="AdjaraDiaspora">{{Cite web |url=https://novychas.online/zamezza/hruzija-ne-upuscila-u-krainu-belarusa-dyjaspara-h |title=Грузія не ўпусціла ў краіну беларуса. Дыяспара хоча вярнуць Грузію ў прававое поле |website=Новы Час |date=28 красавіка 2023 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Супольнасць ладзіла культурныя сустрэчы, канцэрты, гістарычныя лекцыі, кірмашы беларускіх кніг і сувеніраў. У Батумі дзейнічаў беларускі гістарычны клуб, праводзіліся мерапрыемствы з удзелам беларускіх і грузінскіх літаратараў і музыкантаў.<ref>{{Cite web |url=https://pozirk.online/be/longreads/105999/ |title=«Ляцеў у добразычлівы Сакартвэла, а прыляцеў у Грузінскую ССР». Андрэй Мялешка пра нядопуск у краіну, якая падзяліла яго сям'ю |website=Позірк |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/e19/129rlpl0f62ykk3e7xzcq7haihqkepy7.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2024 годзе мясцовая прэса адзначала дзейнасць беларускай супольнасці ў Батумі і правядзенне мерапрыемстваў, прысвечаных беларускай культуры.<ref>{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/506353/1/Adjaria_2024_N27.pdf |title=Белорусская диаспора отметила праздник в Батуми |work=Аджария |year=2024 |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Адаптацыя і сувязі ўнутры супольнасці == Сацыялагічнае даследаванне беларусаў, якія пераехалі пасля жніўня 2020 года ў Польшчу, Літву і Грузію, праведзенае ў 2022—2023 гадах, ахапіла 153 рэспандэнты ў Грузіі. У грузінскай выбарцы была асабліва высокая доля працаўнікоў сферы інфармацыйных тэхналогій — 39 %, што даследчыкі звязвалі з магчымасцю выконваць такую працу пасля рэлакацыі.<ref name="Kazakou2025" /> 67 % апытаных у Грузіі паведамілі, што звярталіся па дапамогу да іншых беларусаў, але толькі 17 % карысталіся дапамогай арганізаваных дыяспарных груп; у Польшчы і Літве апошні паказчык быў істотна вышэйшы. Аўтары даследавання звязвалі такую розніцу з адносна нядаўнім фарміраваннем новай беларускай супольнасці ў Грузіі і менш развітой у параўнанні з Польшчай і Літвой інфраструктурай дапамогі.<ref name="Kazakou2025" /> Дапамога ўнутры дыяспары ўключала інфармацыйную і юрыдычную падтрымку, пошук часовага жылля, моўныя і адаптацыйныя курсы, адукацыйныя мерапрыемствы для дзяцей і культурныя сустрэчы.<ref name="Kazakou2025" /> У другой палове 2020-х гадоў адначасова назіраецца частковы адток новай хвалі мігрантаў з Грузіі, што адлюстравалася як у адмоўным міграцыйным балансе грамадзян Беларусі ў 2023—2024 гадах, так і ў скарачэнні часткі дыяспарнай інфраструктуры.<ref name="MigrationGeostat" /><ref name="KropkaClose" /> == Літаратура == * Kazakou A., Thomas F. The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331. * Alampiyev O., Bikanau P. ''Belarusians in Poland, Lithuania, Georgia: Attitude towards the War, Help to Ukraine, Discrimination''. — Friedrich Ebert Stiftung, 2022. * ''National Minorities in Georgia''. — Tbilisi: European Centre for Minority Issues, 2008. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы Азербайджана]] * [[Беларусы Арменіі]] * [[Беларусы Турцыі]] {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Грузіі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Грузія]] [[Катэгорыя:Народы Грузіі]] s3ufivepgucklh3lpjk37hlhy9y5rm8 0 814944 5201627 2026-09-17T23:39:10Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5201627 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Перамешчаная асоба]] hb50j38l1ggvck7eevvzz4d1mdw3veh 0 814945 5201628 2026-09-17T23:40:02Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5201628 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Францыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] ў выніку некалькіх хваляў эміграцыі з беларускіх зямель і Беларусі. Галоўным гістарычным цэнтрам арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Парыж]]; у розныя перыяды беларускія асяродкі існавалі таксама ў іншых рэгіёнах краіны.<ref name="BEParis">Папоўская Т. А. Беларусы ў Парыжы // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — С. 149.</ref> Арганізаванае беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў Францыі пачалося ў міжваенны перыяд сярод працоўных эмігрантаў, пераважна з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] супольнасць папоўнілі ўцекачы, былыя вайскоўцы і [[перамешчаныя асобы]], а з канца XX стагоддзя — новыя эмігранты, студэнты і іншыя выхадцы з Беларусі.<ref name="Papouskaya1992">Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181.</ref><ref name="Waszczynska">Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. — doi:10.17951/sb.2023.17.27-44.</ref> Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Францыі невядомая, бо французская дэмаграфічная статыстыка не вядзе ўлік насельніцтва паводле беларускай этнічнай самаідэнтыфікацыі. У 2018 годзе Insee налічваў у Францыі 4,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у параўнанні з 4,0 тыс. у 2013 і 2,8 тыс. у 2008 годзе; гэтая катэгорыя не ахоплівае нашчадкаў эмігрантаў, народжаных у Францыі, і не тоесная паняццю «этнічныя беларусы».<ref name="Insee">''Immigrés par pays de naissance détaillé. Recensement de la population 2018'' // Institut national de la statistique et des études économiques (Insee). — 26 мая 2021.</ref> == Гісторыя == === Да ўзнікнення арганізаванай беларускай дыяспары === Францыя была адным з кірункаў эміграцыі выхадцаў з беларускіх зямель яшчэ ў XIX стагоддзі. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] тут апынуліся ўдзельнікі палітычнай эміграцыі з тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у тым ліку з земляў сучаснай Беларусі.<ref name="Hardzijenka">Гардзіенка Н. Плагіят і прафанацыя гісторыі беларускай дыяспары // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — 2007. — Т. 14, сш. 1—2.</ref> У Парыжы вучыліся і жылі таксама асобныя ўраджэнцы беларускіх зямель, аднак гэтыя асяродкі нельга непасрэдна атаясамліваць з пазнейшай арганізаванай беларускай нацыянальнай дыяспарай.<ref name="BEParis"/> Арганізацыйнае жыццё, якое непасрэдна вызначала сябе як беларускае, пачало складвацца ў Францыі ў 1920-я гады і асабліва актывізавалася на пачатку 1930-х гадоў.<ref name="Papouskaya1992"/> === Міжваенны перыяд === Аснову міжваеннай беларускай эміграцыі ў Францыі складалі працоўныя мігранты, значная частка якіх паходзіла з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што на той час уваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Беларуская нацыянальная прыналежнасць гэтых мігрантаў не заўсёды адлюстроўвалася ў афіцыйным і грамадскім уліку: у 1938 годзе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] адзначаў, што беларусаў-каталікоў часта адносілі да польскага асяроддзя, а праваслаўных — да рускага.<ref name="Luckievich1938">H. B. [Луцкевіч А.] Białorusini we Francji // ''Przegląd Wileński''. — 1938. — № 3. — S. 1—2.</ref> У 1930 годзе [[Мікола Абрамчык]] і [[Лявон Рыдлеўскі]], якія пераехалі ў Францыю з [[Прага|Прагі]], заснавалі [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]]. Цэнтр арганізацыі знаходзіўся ў Парыжы, дзейнічалі пяць філіялаў у іншых частках Францыі, а да канца 1930-х гадоў Хаўрус аб’ядноўваў некалькі соцень чалавек.<ref name="Papouskaya1996">Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461.</ref><ref name="Kalinouski">Каліноўскі В. Матэрыял пра Лявона Рыдлеўскага і беларускую эміграцыю ў Францыі // ''Радыё Свабода''. — 28 лістапада 2019.</ref> [[Файл:Liavon Rydlieuski (Лявон Рыдлеўскі).jpg|міні|[[Лявон Рыдлеўскі]], адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Францыі ў міжваенны і пасляваенны перыяды]] Хаўрус займаўся не толькі ўзаемадапамогай і абаронай інтарэсаў працоўных мігрантаў, але і культурна-асветнай дзейнасцю. У яго парыжскай сядзібе працавала бібліятэка-чытальня імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праводзіліся лекцыі па беларускай мове, літаратуры і гісторыі, заняткі французскай мовай, канцэрты, тэатральныя пастаноўкі і іншыя імпрэзы.<ref name="Kalinouski"/> У 1938 годзе ў Парыжы была створана Беларуская жаночая грамада імя [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. Адначасова развіваўся беларускі перыядычны друк, які стаў адным з асноўных сродкаў сувязі паміж раскіданымі па Францыі эмігрантамі.<ref name="BEParis"/> === Другая сусветная вайна === Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў развіццё міжваеннай арганізацыйнай сеткі. Частка сяброў Хаўруса была мабілізавана ў французскія і польскія вайсковыя фарміраванні; беларуская арганізацыя таксама вяла перамовы з французскімі ўладамі аб магчымасці службы беларускіх добраахвотнікаў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]].<ref name="Kalinouski"/> Лявон Рыдлеўскі служыў у Французскім замежным легіёне, а пасля паражэння Францыі ў 1940 годзе далучыўся да французскага [[Рух Супраціву|Руху Супраціву]] і дзейнічаў у партызанскіх атрадах макі.<ref name="Kalinouski"/> === Пасляваенная эміграцыя === Пасля заканчэння вайны ў Францыю прыбыла новая хваля беларусаў — уцекачоў, былых вайскоўцаў, у тым ліку вайскоўцаў польскіх фарміраванняў, і перамешчаных асоб. Ліставанне Лявона Рыдлеўскага 1946—1947 гадоў з беларусамі, якія ўжо знаходзіліся ў Францыі або хацелі туды пераехаць, сведчыць пра актыўныя пошукі працы, жылля, сваякоў і магчымасцей сталага пасялення.<ref name="Waszczynska"/> У 1945 годзе ў Парыжы было арганізавана Аб’яднанне беларускіх работнікаў пры Хрысціянскім сіндыкаце рабочых Францыі, звязанае з Лявонам Рыдлеўскім. У пасляваенныя дзесяцігоддзі адной з асноўных арганізацый стала Аб’яднанне беларускіх работнікаў у Францыі «Хаўрус».<ref name="Kalinouski"/><ref name="Hardzijenka"/> У Парыжы жыў і дзейнічаў [[Мікола Абрамчык]], які з 1947 года ўзначальваў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Раду Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў у французскай сталіцы знаходзілася таксама штаб-кватэра Сусветнага аб’яднання беларускай эміграцыі.<ref name="BEParis"/> У другой палове 1950-х гадоў частка пасляваенных эмігрантаў пераехала з Францыі ў іншыя краіны, у выніку чаго інтэнсіўнасць арганізаванага беларускага жыцця ў Парыжы зменшылася.<ref name="BEParis"/> У 1970 годзе дзейнасць Хаўруса зноў актывізавалася; з 1991 года яго старшынёй быў мастак Міхась Навумовіч. Пасля яго смерці ў 2004 годзе арганізацыя, паводле даследчыцы беларускай эміграцыі Наталлі Гардзіенкі, фактычна перастала дзейнічаць.<ref name="Hardzijenka"/> У 1980—1990-я гады ў Парыж прыязджалі новыя эмігранты з Беларусі, у тым ліку прадстаўнікі творчага асяроддзя.<ref name="BEParis"/> Пасля распаду [[СССР]] характар беларускай прысутнасці ў Францыі стаў больш разнастайным: побач з нашчадкамі старой эміграцыі з’явіліся працоўныя і прафесійныя мігранты, студэнты, асобы, якія пераехалі па сямейных прычынах, і новыя палітычныя ўцекачы.<ref name="FranceDiplomatie">''France and Belarus: Cultural cooperation'' // Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères de la République française. — Абноўлена 12 чэрвеня 2026.</ref><ref name="Petrakova">Petrakova Y. Belarus in the Eurasian Migration System: The Challenges of the Last Decade and Their Consequences // ''Central and Eastern European Migration Review''. — 2022. — Vol. 11, № 1. — P. 125—144. — doi:10.54667/ceemr.2022.05.</ref> == Друк, культура і рэлігійнае жыццё == Перыядычны друк адыгрываў істотную ролю ў жыцці беларускай супольнасці. У 1937 годзе Хаўрус пачаў выдаваць «Бюлетэнь Хаўрусу беларускіх работнікаў у Францыі», а ў 1938—1940 гадах выходзіла «[[Рэха]]».<ref name="Kalinouski"/> У снежні 1945 года ў Парыжы пачалі выдавацца «[[Беларускія навіны]]» пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага; да чэрвеня 1947 года выйшла восем нумароў, і выданне стала першай беларускай газетай пасляваеннага часу ў Заходняй Еўропе.<ref name="BEParis"/> З 1947 года ў Парыжы выходзіў рэлігійны часопіс «[[Божым шляхам]]», а ў 1948—1954 гадах — моладзевы часопіс «Моладзь». Апошні публікаваў літаратурныя творы, матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, хроніку жыцця беларускай эміграцыі, лісты і арганізацыйныя дакументы.<ref name="Moladz">''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004.</ref> 26 сакавіка 1949 года ў Парыжы адбыўся з’езд, на якім была створана Беларуская незалежніцкая арганізацыя моладзі. Адным з яе кіраўнікоў і выдаўцоў «Моладзі» быў [[Янка Філістовіч]].<ref name="Moladz"/> З 1946 года важным асяродкам стала Беларуская каталіцкая місія ў Францыі. Яе арганізатарам быў святар [[Леў Гарошка]], які займаўся не толькі душпастырствам усходняга абраду, але і сацыяльнай дапамогай эмігрантам; вакол місіі гуртавалася частка беларускага грамадскага жыцця ў Парыжы.<ref name="Androsik">Андросік А. Айцец Леў Гарошка MIC (да 110-й гадавіны нараджэння) // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — Раздзел «Беларуская каталіцкая місія ў Францыі (1946—1959)».</ref> == Колькасць і самаідэнтыфікацыя == Вызначыць колькасць беларусаў Францыі складана з-за адрознення паміж этнічным паходжаннем, самаідэнтыфікацыяй, грамадзянствам і краінай нараджэння. Такая праблема існавала ўжо ў міжваенны перыяд: беларусы, што прыязджалі з Польшчы, маглі фігураваць у французскім грамадскім асяроддзі як палякі або рускія, а частка паступова асімілявалася.<ref name="Luckievich1938"/> «Беларуская энцыклапедыя» ў 2001 годзе прыводзіла ацэнку каля 1,3 тыс. беларусаў у Парыжы і называла горад галоўным цэнтрам беларускай прысутнасці ў Францыі.<ref name="BEParis"/> Гэтую ацэнку нельга непасрэдна параўноўваць з пазнейшымі данымі Insee, бо ў энцыклапедычным артыкуле не апісана методыка падліку, а французская статыстыка выкарыстоўвае іншы крытэрый — краіну нараджэння і грамадзянства на момант нараджэння. Паводле перапісу насельніцтва Францыі, у 2008 годзе ў краіне жылі каля 2,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у 2013 годзе — 4,0 тыс., у 2018 годзе — 4,8 тыс.<ref name="Insee"/> У тэрміналогіі Insee імігрантам лічыцца чалавек, які нарадзіўся за мяжой без французскага грамадзянства; таму ў гэты лік могуць уваходзіць людзі рознай этнічнай прыналежнасці, народжаныя ў Беларусі, і не ўваходзяць нашчадкі беларускіх эмігрантаў, народжаныя ўжо ў Францыі.<ref name="Insee"/> Адной з форм сучаснай мабільнасці з’яўляецца навучанне. У 2019/2020 навучальным годзе ў французскіх установах вышэйшай адукацыі вучыліся 387 студэнтаў з Беларусі; паводле Міністэрства Еўропы і замежных спраў Францыі, Францыя была восьмым паводле папулярнасці кірункам замежнага навучання для беларускіх студэнтаў.<ref name="FranceDiplomatie"/> == Сучасная супольнасць == Новая хваля вымушанай эміграцыі з Беларусі пачалася пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступнага палітычнага крызісу. Паводле даных Eurostat, абагульненых даследчыцай Юліяй Петраковай, са жніўня 2020 да снежня 2021 года ў Францыі было зарэгістравана 255 заяўнікаў з Беларусі, якія звярнуліся па прытулак; пры гэтым статыстыка прытулку ахоплівала толькі частку новых вымушаных мігрантаў.<ref name="Petrakova"/> У 2020-я гады арганізаванае беларускае жыццё зноў стала больш заўважным не толькі ў Парыжы, але і ў іншых французскіх гарадах. Узніклі новыя сеткі ўзаемадапамогі і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на падтрымку новых мігрантаў, захаванне беларускай культуры і сувязі паміж беларусамі ў розных рэгіёнах Францыі.<ref name="Fihel">Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.</ref> Даследаванне беларускіх дыяспарных арганізацый у Францыі і Польшчы, апублікаванае ў 2025 годзе, паказала, што да 2022 года яны ўжо мелі арганізацыйны досвед дапамогі перамешчаным асобам. Пасля [[Расійскае ўварванне ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]] частка іх дзейнасці была пераарыентавана на гуманітарную дапамогу і супрацоўніцтва з украінскімі грамадскімі ініцыятывамі.<ref name="Fihel"/> == Літаратура == * Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181. * Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461. * Лялькоў І. Gallia Albaruthensie, або Пяць стагоддзяў беларускай прысутнасці ў Францыі // ''Спадчына''. — 1999. — № 2. * ''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004. * Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. * Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-французскія адносіны]] * [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларуска-французскія адносіны]] kigonfrukuamk1030sjrg0niqi3ksz1 5201629 5201628 2026-09-17T23:40:53Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5201629 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Францыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] ў выніку некалькіх хваляў эміграцыі з беларускіх зямель і Беларусі. Галоўным гістарычным цэнтрам арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Парыж]]; у розныя перыяды беларускія асяродкі існавалі таксама ў іншых рэгіёнах краіны.<ref name="BEParis">Папоўская Т. А. Беларусы ў Парыжы // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — С. 149.</ref> Арганізаванае беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў Францыі пачалося ў міжваенны перыяд сярод працоўных эмігрантаў, пераважна з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] супольнасць папоўнілі ўцекачы, былыя вайскоўцы і [[перамешчаныя асобы]], а з канца XX стагоддзя — новыя эмігранты, студэнты і іншыя выхадцы з Беларусі.<ref name="Papouskaya1992">Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181.</ref><ref name="Waszczynska">Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. — doi:10.17951/sb.2023.17.27-44.</ref> Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Францыі невядомая, бо французская дэмаграфічная статыстыка не вядзе ўлік насельніцтва паводле беларускай этнічнай самаідэнтыфікацыі. У 2018 годзе Insee налічваў у Францыі 4,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у параўнанні з 4,0 тыс. у 2013 і 2,8 тыс. у 2008 годзе; гэтая катэгорыя не ахоплівае нашчадкаў эмігрантаў, народжаных у Францыі, і не тоесная паняццю «этнічныя беларусы».<ref name="Insee">''Immigrés par pays de naissance détaillé. Recensement de la population 2018'' // Institut national de la statistique et des études économiques (Insee). — 26 мая 2021.</ref> == Гісторыя == === Да ўзнікнення арганізаванай беларускай дыяспары === Францыя была адным з кірункаў эміграцыі выхадцаў з беларускіх зямель яшчэ ў XIX стагоддзі. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] тут апынуліся ўдзельнікі палітычнай эміграцыі з тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у тым ліку з земляў сучаснай Беларусі.<ref name="Hardzijenka">Гардзіенка Н. Плагіят і прафанацыя гісторыі беларускай дыяспары // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — 2007. — Т. 14, сш. 1—2.</ref> У Парыжы вучыліся і жылі таксама асобныя ўраджэнцы беларускіх зямель, аднак гэтыя асяродкі нельга непасрэдна атаясамліваць з пазнейшай арганізаванай беларускай нацыянальнай дыяспарай.<ref name="BEParis"/> Арганізацыйнае жыццё, якое непасрэдна вызначала сябе як беларускае, пачало складвацца ў Францыі ў 1920-я гады і асабліва актывізавалася на пачатку 1930-х гадоў.<ref name="Papouskaya1992"/> === Міжваенны перыяд === Аснову міжваеннай беларускай эміграцыі ў Францыі складалі працоўныя мігранты, значная частка якіх паходзіла з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што на той час уваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Беларуская нацыянальная прыналежнасць гэтых мігрантаў не заўсёды адлюстроўвалася ў афіцыйным і грамадскім уліку: у 1938 годзе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] адзначаў, што беларусаў-каталікоў часта адносілі да польскага асяроддзя, а праваслаўных — да рускага.<ref name="Luckievich1938">H. B. [Луцкевіч А.] Białorusini we Francji // ''Przegląd Wileński''. — 1938. — № 3. — S. 1—2.</ref> У 1930 годзе [[Мікола Абрамчык]] і [[Лявон Рыдлеўскі]], якія пераехалі ў Францыю з [[Прага|Прагі]], заснавалі [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]]. Цэнтр арганізацыі знаходзіўся ў Парыжы, дзейнічалі пяць філіялаў у іншых частках Францыі, а да канца 1930-х гадоў Хаўрус аб’ядноўваў некалькі соцень чалавек.<ref name="Papouskaya1996">Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461.</ref><ref name="Kalinouski">Каліноўскі В. Матэрыял пра Лявона Рыдлеўскага і беларускую эміграцыю ў Францыі // ''Радыё Свабода''. — 28 лістапада 2019.</ref> [[Файл:Liavon Rydlieuski (Лявон Рыдлеўскі).jpg|міні|[[Лявон Рыдлеўскі]], адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Францыі ў міжваенны і пасляваенны перыяды]] Хаўрус займаўся не толькі ўзаемадапамогай і абаронай інтарэсаў працоўных мігрантаў, але і культурна-асветнай дзейнасцю. У яго парыжскай сядзібе працавала бібліятэка-чытальня імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праводзіліся лекцыі па беларускай мове, літаратуры і гісторыі, заняткі французскай мовай, канцэрты, тэатральныя пастаноўкі і іншыя імпрэзы.<ref name="Kalinouski"/> У 1938 годзе ў Парыжы была створана Беларуская жаночая грамада імя [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. Адначасова развіваўся беларускі перыядычны друк, які стаў адным з асноўных сродкаў сувязі паміж раскіданымі па Францыі эмігрантамі.<ref name="BEParis"/> === Другая сусветная вайна === Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў развіццё міжваеннай арганізацыйнай сеткі. Частка сяброў Хаўруса была мабілізавана ў французскія і польскія вайсковыя фарміраванні; беларуская арганізацыя таксама вяла перамовы з французскімі ўладамі аб магчымасці службы беларускіх добраахвотнікаў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]].<ref name="Kalinouski"/> Лявон Рыдлеўскі служыў у Французскім замежным легіёне, а пасля паражэння Францыі ў 1940 годзе далучыўся да французскага [[Рух Супраціву|Руху Супраціву]] і дзейнічаў у партызанскіх атрадах макі.<ref name="Kalinouski"/> === Пасляваенная эміграцыя === Пасля заканчэння вайны ў Францыю прыбыла новая хваля беларусаў — уцекачоў, былых вайскоўцаў, у тым ліку вайскоўцаў польскіх фарміраванняў, і перамешчаных асоб. Ліставанне Лявона Рыдлеўскага 1946—1947 гадоў з беларусамі, якія ўжо знаходзіліся ў Францыі або хацелі туды пераехаць, сведчыць пра актыўныя пошукі працы, жылля, сваякоў і магчымасцей сталага пасялення.<ref name="Waszczynska"/> У 1945 годзе ў Парыжы было арганізавана Аб’яднанне беларускіх работнікаў пры Хрысціянскім сіндыкаце рабочых Францыі, звязанае з Лявонам Рыдлеўскім. У пасляваенныя дзесяцігоддзі адной з асноўных арганізацый стала Аб’яднанне беларускіх работнікаў у Францыі «Хаўрус».<ref name="Kalinouski"/><ref name="Hardzijenka"/> У Парыжы жыў і дзейнічаў [[Мікола Абрамчык]], які з 1947 года ўзначальваў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Раду Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў у французскай сталіцы знаходзілася таксама штаб-кватэра Сусветнага аб’яднання беларускай эміграцыі.<ref name="BEParis"/> У другой палове 1950-х гадоў частка пасляваенных эмігрантаў пераехала з Францыі ў іншыя краіны, у выніку чаго інтэнсіўнасць арганізаванага беларускага жыцця ў Парыжы зменшылася.<ref name="BEParis"/> У 1970 годзе дзейнасць Хаўруса зноў актывізавалася; з 1991 года яго старшынёй быў мастак Міхась Навумовіч. Пасля яго смерці ў 2004 годзе арганізацыя, паводле даследчыцы беларускай эміграцыі Наталлі Гардзіенкі, фактычна перастала дзейнічаць.<ref name="Hardzijenka"/> У 1980—1990-я гады ў Парыж прыязджалі новыя эмігранты з Беларусі, у тым ліку прадстаўнікі творчага асяроддзя.<ref name="BEParis"/> Пасля распаду [[СССР]] характар беларускай прысутнасці ў Францыі стаў больш разнастайным: побач з нашчадкамі старой эміграцыі з’явіліся працоўныя і прафесійныя мігранты, студэнты, асобы, якія пераехалі па сямейных прычынах, і новыя палітычныя ўцекачы.<ref name="FranceDiplomatie">''France and Belarus: Cultural cooperation'' // Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères de la République française. — Абноўлена 12 чэрвеня 2026.</ref><ref name="Petrakova">Petrakova Y. Belarus in the Eurasian Migration System: The Challenges of the Last Decade and Their Consequences // ''Central and Eastern European Migration Review''. — 2022. — Vol. 11, № 1. — P. 125—144. — doi:10.54667/ceemr.2022.05.</ref> == Друк, культура і рэлігійнае жыццё == Перыядычны друк адыгрываў істотную ролю ў жыцці беларускай супольнасці. У 1937 годзе Хаўрус пачаў выдаваць «Бюлетэнь Хаўрусу беларускіх работнікаў у Францыі», а ў 1938—1940 гадах выходзіла «[[Рэха]]».<ref name="Kalinouski"/> У снежні 1945 года ў Парыжы пачалі выдавацца «[[Беларускія навіны]]» пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага; да чэрвеня 1947 года выйшла восем нумароў, і выданне стала першай беларускай газетай пасляваеннага часу ў Заходняй Еўропе.<ref name="BEParis"/> З 1947 года ў Парыжы выходзіў рэлігійны часопіс «[[Божым шляхам]]», а ў 1948—1954 гадах — моладзевы часопіс «Моладзь». Апошні публікаваў літаратурныя творы, матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, хроніку жыцця беларускай эміграцыі, лісты і арганізацыйныя дакументы.<ref name="Moladz">''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004.</ref> 26 сакавіка 1949 года ў Парыжы адбыўся з’езд, на якім была створана Беларуская незалежніцкая арганізацыя моладзі. Адным з яе кіраўнікоў і выдаўцоў «Моладзі» быў [[Янка Філістовіч]].<ref name="Moladz"/> З 1946 года важным асяродкам стала Беларуская каталіцкая місія ў Францыі. Яе арганізатарам быў святар [[Леў Гарошка]], які займаўся не толькі душпастырствам усходняга абраду, але і сацыяльнай дапамогай эмігрантам; вакол місіі гуртавалася частка беларускага грамадскага жыцця ў Парыжы.<ref name="Androsik">Андросік А. Айцец Леў Гарошка MIC (да 110-й гадавіны нараджэння) // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — Раздзел «Беларуская каталіцкая місія ў Францыі (1946—1959)».</ref> == Колькасць і самаідэнтыфікацыя == Вызначыць колькасць беларусаў Францыі складана з-за адрознення паміж этнічным паходжаннем, самаідэнтыфікацыяй, грамадзянствам і краінай нараджэння. Такая праблема існавала ўжо ў міжваенны перыяд: беларусы, што прыязджалі з Польшчы, маглі фігураваць у французскім грамадскім асяроддзі як палякі або рускія, а частка паступова асімілявалася.<ref name="Luckievich1938"/> «Беларуская энцыклапедыя» ў 2001 годзе прыводзіла ацэнку каля 1,3 тыс. беларусаў у Парыжы і называла горад галоўным цэнтрам беларускай прысутнасці ў Францыі.<ref name="BEParis"/> Гэтую ацэнку нельга непасрэдна параўноўваць з пазнейшымі данымі Insee, бо ў энцыклапедычным артыкуле не апісана методыка падліку, а французская статыстыка выкарыстоўвае іншы крытэрый — краіну нараджэння і грамадзянства на момант нараджэння. Паводле перапісу насельніцтва Францыі, у 2008 годзе ў краіне жылі каля 2,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у 2013 годзе — 4,0 тыс., у 2018 годзе — 4,8 тыс.<ref name="Insee"/> У тэрміналогіі Insee імігрантам лічыцца чалавек, які нарадзіўся за мяжой без французскага грамадзянства; таму ў гэты лік могуць уваходзіць людзі рознай этнічнай прыналежнасці, народжаныя ў Беларусі, і не ўваходзяць нашчадкі беларускіх эмігрантаў, народжаныя ўжо ў Францыі.<ref name="Insee"/> Адной з форм сучаснай мабільнасці з’яўляецца навучанне. У 2019/2020 навучальным годзе ў французскіх установах вышэйшай адукацыі вучыліся 387 студэнтаў з Беларусі; паводле Міністэрства Еўропы і замежных спраў Францыі, Францыя была восьмым паводле папулярнасці кірункам замежнага навучання для беларускіх студэнтаў.<ref name="FranceDiplomatie"/> == Сучасная супольнасць == Новая хваля вымушанай эміграцыі з Беларусі пачалася пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступнага палітычнага крызісу. Паводле даных Eurostat, абагульненых даследчыцай Юліяй Петраковай, са жніўня 2020 да снежня 2021 года ў Францыі было зарэгістравана 255 заяўнікаў з Беларусі, якія звярнуліся па прытулак; пры гэтым статыстыка прытулку ахоплівала толькі частку новых вымушаных мігрантаў.<ref name="Petrakova"/> У 2020-я гады арганізаванае беларускае жыццё зноў стала больш заўважным не толькі ў Парыжы, але і ў іншых французскіх гарадах. Узніклі новыя сеткі ўзаемадапамогі і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на падтрымку новых мігрантаў, захаванне беларускай культуры і сувязі паміж беларусамі ў розных рэгіёнах Францыі.<ref name="Fihel">Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.</ref> Даследаванне беларускіх дыяспарных арганізацый у Францыі і Польшчы, апублікаванае ў 2025 годзе, паказала, што да 2022 года яны ўжо мелі арганізацыйны досвед дапамогі перамешчаным асобам. Пасля [[Расійскае ўварванне ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]] частка іх дзейнасці была пераарыентавана на гуманітарную дапамогу і супрацоўніцтва з украінскімі грамадскімі ініцыятывамі.<ref name="Fihel"/> == Літаратура == * Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181. * Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461. * Лялькоў І. Gallia Albaruthensie, або Пяць стагоддзяў беларускай прысутнасці ў Францыі // ''Спадчына''. — 1999. — № 2. * ''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004. * Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. * Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-французскія адносіны]] * [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларуска-французскія адносіны]] t5kj12uncsoa93ojqeu5bar91g2b0p7 3 814946 5201652 2026-09-18T02:26:48Z Max 135614 Max перанёс старонку [[Размовы з удзельнікам:SHB2000]] у [[Размовы з удзельнікам:SHB]]: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]» на «[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]» 5201652 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы з удзельнікам:SHB]] 81ljg4c6tx91lr9gcjmorq8pqfkqsi8 0 814947 5201665 2026-09-18T05:37:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Агар (прадукт)]] 5201665 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Агар (прадукт)]] pcuo3ssg66ne4uf39w9xuj4krf4jdno 0 814948 5201668 2026-09-18T05:42:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Агароднінныя культуры''' - расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шы...» 5201668 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' - расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава (маніёк ядомы), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, салата, шпінат, шчаўе, рэвень), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, рэдзька, бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. oji39804yyyeei4k28i4n30b4zovkbb 5201669 5201668 2026-09-18T05:44:15Z Autumndancer 168015 5201669 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава (маніёк ядомы), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, салата, шпінат, шчаўе, рэвень), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, рэдзька, бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} 1vnzaor4h1mwved15rtzqqnv1pq1znv 5201670 5201669 2026-09-18T05:44:48Z Autumndancer 168015 5201670 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава (маніёк ядомы), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, салата, шпінат, шчаўе, рэвень), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, рэдзька, бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] pm0gjgeaxf03j8saaj3wd32dwco5pla 5201674 5201670 2026-09-18T05:52:49Z Autumndancer 168015 5201674 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, [[салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] jgufyn33gj1uerkvg8oevoihk0h6geu 5201675 5201674 2026-09-18T05:53:13Z Autumndancer 168015 5201675 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] d2xn7fdj9fa33lr6z326r5vagms0nf7 5201676 5201675 2026-09-18T05:54:53Z Autumndancer 168015 5201676 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень, [[мангольд]]), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, сельдэрэй, пятрушка, радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны (аніс, каляндра, крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, эстрагон, хрэн і інш). Асноўная крыніца вітамінаў, вугляводаў, мінеральных соляў, арганічных кіслот, мікраэлементаў, гліказідаў, фітанцыдаў, [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] tcgedkm858vm50ywubh6vzrcqltaqhj 5201953 5201676 2026-09-18T11:29:38Z Autumndancer 168015 5201953 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень, [[мангольд]]), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, [[сельдэрэй]], пятрушка, радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны ([[аніс]], [[каляндра]], крэс-салата, кмен, мята, маяран, агурочнік, [[эстрагон]], [[хрэн]] і інш). Асноўная крыніца [[вітаміны|вітамінаў]], [[вугляводы|вугляводаў]], мінеральных соляў, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]], мікраэлементаў, гліказідаў, [[фітанцыды|фітанцыдаў]], [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] hhar66hq4ggqkwyfqjr6t4zaocvbydw 5201954 5201953 2026-09-18T11:30:08Z Autumndancer 168015 5201954 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], кавун, дыня, кукуруза), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень, [[мангольд]]), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, [[сельдэрэй]], [[пятрушка]], радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны ([[аніс]], [[каляндра]], крэс-салата, [[кмен]], мята, [[маяран]], [[агурочнік]], [[эстрагон]], [[хрэн]] і інш). Асноўная крыніца [[вітаміны|вітамінаў]], [[вугляводы|вугляводаў]], мінеральных соляў, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]], мікраэлементаў, гліказідаў, [[фітанцыды|фітанцыдаў]], [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] h28ohm7yvveyajmq15f5tv8l2xz977h 5201956 5201954 2026-09-18T11:30:40Z Autumndancer 168015 5201956 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], [[кавун]], [[дыня]], кукуруза), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень, [[мангольд]]), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, [[сельдэрэй]], [[пятрушка]], радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны ([[аніс]], [[каляндра]], крэс-салата, [[кмен]], мята, [[маяран]], [[агурочнік]], [[эстрагон]], [[хрэн]] і інш). Асноўная крыніца [[вітаміны|вітамінаў]], [[вугляводы|вугляводаў]], мінеральных соляў, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]], мікраэлементаў, гліказідаў, [[фітанцыды|фітанцыдаў]], [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] 6b4mfg2342txgsrkylrad0h4471x3fs 5201957 5201956 2026-09-18T11:31:16Z Autumndancer 168015 5201957 wikitext text/x-wiki '''Агароднінныя культуры''' — расліны, якія вырошчваюць для атрымання [[агародніна|агародніны]] (сакаўных пладоў, [[лісце|лісця]], цыбулін, караняплодаў). У сусветным асартыменце агароднінных культур каля 160 відаў, сярод якіх коранеклубняплодныя расліны, шырока вядомыя ў краінах трапічнага і субтрапічнага клімату, — касава ([[маніёк]]), тара, [[ямс]] і інш. На Беларусі вырошчваюць больш за 40 відаў асноўных агароднінных культур амаль з 13 сямействаў. Паводле прадукцыйных органаў адрозніваюць агароднінныя культуры пладовыя (памідоры, агурок, кабачок, [[патысон]], [[гарбуз]], [[баклажан]], [[кавун]], [[дыня]], [[кукуруза]]), ліставыя (капуста, [[Салата (род раслін)|салата]], [[шпінат]], [[шчаўе]], рэвень, [[мангольд]]), цыбулевыя (цыбуля, часнок), бабовыя (гарох, фасоля, боб), караняплоды (морква, бурак, [[сельдэрэй]], [[пятрушка]], радыска, [[рэдзька]], бручка, рэпа). У асобныя групы вылучаюць бульбу і вострапрыпраўныя расліны ([[аніс]], [[каляндра]], крэс-салата, [[кмен]], мята, [[маяран]], [[агурочнік]], [[эстрагон]], [[хрэн]] і інш). Асноўная крыніца [[вітаміны|вітамінаў]], [[вугляводы|вугляводаў]], мінеральных соляў, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]], мікраэлементаў, гліказідаў, [[фітанцыды|фітанцыдаў]], [[эфірныя алеі|эфірнага алею]], а таксама клятчаткі і пекцінавых рэчываў. Вырошчваюцца ў адкрытым (на працягу вегетацыйнага перыяду з вясны да восені) і ахаваным (увесь год) грунце. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агароднінныя культуры|||}} [[Катэгорыя:Гародніна]] bzduhr7wl1agw2pe63l702m5z3u5e8t 0 814949 5201671 2026-09-18T05:49:10Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:USDA petit pan squash.jpg|thumb|Патысон]] '''Патысон''' (''Cucurbita pepo var. patisson'') — разнавіднасць гарбуза цвёрдакорага. Радзіма — [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]] і [[Цэнтральная Амерыка]]. Культывуецца ўсюды. Аднагадовая травяністая расліна кустовай формы. [[Сцябло]] і ч...» 5201671 wikitext text/x-wiki [[Файл:USDA petit pan squash.jpg|thumb|Патысон]] '''Патысон''' (''Cucurbita pepo var. patisson'') — разнавіднасць гарбуза цвёрдакорага. Радзіма — [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]] і [[Цэнтральная Амерыка]]. Культывуецца ўсюды. Аднагадовая травяністая расліна кустовай формы. [[Сцябло]] і чаранкі лісця граністыя, апушаныя. [[Лісце]] буйное, востравугольнае, рассечанае. [[Кветкі]] жоўтыя, званочкападобныя, аднаполыя. Плады пляскатыя, талеркападобныя, белыя або жоўтыя. Ужываюцца ў ежу недаспелыя (4—8-дзённыя завязі), перарослыя ідуць на корм жывёле. Харчовая, кармавая расліна. 59nysm5yytyzbm38puvfcixaybgyyhe 5201672 5201671 2026-09-18T05:50:32Z Autumndancer 168015 5201672 wikitext text/x-wiki [[Файл:USDA petit pan squash.jpg|thumb|Патысон]] '''Патысон''' (''Cucurbita pepo var. patisson'') — разнавіднасць гарбуза цвёрдакорага. Радзіма — [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]] і [[Цэнтральная Амерыка]]. Культывуецца ўсюды. Аднагадовая травяністая расліна кустовай формы. [[Сцябло]] і чаранкі лісця граністыя, апушаныя. [[Лісце]] буйное, востравугольнае, рассечанае. [[Кветкі]] жоўтыя, званочкападобныя, аднаполыя. Плады пляскатыя, талеркападобныя, белыя або жоўтыя. Ужываюцца ў ежу недаспелыя (4—8-дзённыя завязі), перарослыя ідуць на корм жывёле. Харчовая, кармавая расліна. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Патысон|||}} 90fxjpu9toi4lpqfnydgs1xuznb2q59 5201673 5201672 2026-09-18T05:51:03Z Autumndancer 168015 5201673 wikitext text/x-wiki [[Файл:USDA petit pan squash.jpg|thumb|Патысон]] '''Патысон''' (''Cucurbita pepo var. patisson'') — разнавіднасць гарбуза цвёрдакорага. Радзіма — [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвая]] і [[Цэнтральная Амерыка]]. Культывуецца ўсюды. Аднагадовая травяністая расліна кустовай формы. [[Сцябло]] і чаранкі лісця граністыя, апушаныя. [[Лісце]] буйное, востравугольнае, рассечанае. [[Кветкі]] жоўтыя, званочкападобныя, аднаполыя. Плады пляскатыя, талеркападобныя, белыя або жоўтыя. Ужываюцца ў ежу недаспелыя (4—8-дзённыя завязі), перарослыя ідуць на корм жывёле. Харчовая, кармавая расліна. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Патысон|||}} [[Катэгорыя:Гарбузовыя]] nvxiqnq419za59a8itaie8mbk2k5lla 0 814950 5201678 2026-09-18T05:58:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Мангольд''', '''лісцевы бурак''' (''Beta cicla'', ''B. vulgaris cicla'') — падвід [[буракі звычайныя|бурака звычайнага]], [[агароднінная культура]] з сямейства лебядовых. Вядомы з 8 ст. да н.э., продак звычайнага караняплоднага бурака. Культывуецца пераважна ў Захо...» 5201678 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Мангольд''', '''лісцевы бурак''' (''Beta cicla'', ''B. vulgaris cicla'') — падвід [[буракі звычайныя|бурака звычайнага]], [[агароднінная культура]] з сямейства лебядовых. Вядомы з 8 ст. да н.э., продак звычайнага караняплоднага бурака. Культывуецца пераважна ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]]. Двухгадовая травяністая расліна. У 1-ы год утварае разетку лісця і моцна разгалінаваны корань, на 2-і дае кветаносы і [[насенне]]. [[Лісце]] буйное, кучаравае, маршчыністае з чаранкамі і жылкамі рознага колеру (дэкаратыўныя сарты) або гладкае, хвалістае. Кветкі дробныя, зялёныя ці белаватыя. Плады пры выспяванні зрастаюцца ў суплоддзе (клубочак). У лісцевых сартоў мангольду ядомае лісце, у чаранковых — і чаранкі. Харчовыя і [[дэкаратыўныя расліны]]. [[Катэгорыя:Лебядовыя]] an2q7p5xp8032cwsh7l6gdm7nw2quys 5201680 5201678 2026-09-18T05:59:38Z Autumndancer 168015 5201680 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Мангольд''', '''лісцевы бурак''' (''Beta cicla'', ''B. vulgaris cicla'') — падвід [[буракі звычайныя|бурака звычайнага]], [[агароднінная культура]] з сямейства лебядовых. Вядомы з 8 ст. да н.э., продак звычайнага караняплоднага бурака. Культывуецца пераважна ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]]. Двухгадовая травяністая расліна. У 1-ы год утварае разетку лісця і моцна разгалінаваны корань, на 2-і дае кветаносы і [[насенне]]. [[Лісце]] буйное, кучаравае, маршчыністае з чаранкамі і жылкамі рознага колеру (дэкаратыўныя сарты) або гладкае, хвалістае. Кветкі дробныя, зялёныя ці белаватыя. Плады пры выспяванні зрастаюцца ў суплоддзе (клубочак). У лісцевых сартоў мангольду ядомае лісце, у чаранковых — і чаранкі. Харчовыя і [[дэкаратыўныя расліны]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мангольд|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Лебядовыя]] 76zltm08f8ikpvssznwg9ijd727sslr 0 814951 5201681 2026-09-18T06:00:01Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Мангольд]] 5201681 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мангольд]] 8mp0y9jimidka0rfwnmvha9727q26l5 0 814952 5201682 2026-09-18T06:06:48Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Вечны жыд''', '''Агасфер''' — персанаж сярэдневяковай заходнееўрапейскай легенды, паводле якой Агасфер не дазволіў адпачыць [[Ісус Хрыстос|Ісусу Хрысту]] ў час яго пакутніцкага шляху на [[Галгофа|Галгофу]] (паводле іншых версій, біў яго) і загадаў ісці дал...» 5201682 wikitext text/x-wiki '''Вечны жыд''', '''Агасфер''' — персанаж сярэдневяковай заходнееўрапейскай легенды, паводле якой Агасфер не дазволіў адпачыць [[Ісус Хрыстос|Ісусу Хрысту]] ў час яго пакутніцкага шляху на [[Галгофа|Галгофу]] (паводле іншых версій, біў яго) і загадаў ісці далей. За гэта ён асуджаны на безупыннае жыццё-блуканне, чакаючы другога прышэсця Хрыста, які адзін можа даць спакой магілы. Да легенды пра вечнага жыда звярталіся ў літаратуры Х.​К.​Андэрсен, Ё.​В.​Гётэ, Э.​Сю, П.​Б.​Шэлі, В.​А.​Жукоўскі і інш. cjdjty9yk46hgdvh1cxlzp6x4uss2fc 5201684 5201682 2026-09-18T06:08:25Z Autumndancer 168015 5201684 wikitext text/x-wiki '''Вечны жыд''', '''Агасфер''' — персанаж сярэдневяковай заходнееўрапейскай легенды, паводле якой Агасфер не дазволіў адпачыць [[Ісус Хрыстос|Ісусу Хрысту]] ў час яго пакутніцкага шляху на [[Галгофа|Галгофу]] (паводле іншых версій, біў яго) і загадаў ісці далей. За гэта ён асуджаны на безупыннае жыццё-блуканне, чакаючы другога прышэсця Хрыста, які адзін можа даць спакой магілы. Да легенды пра вечнага жыда звярталіся ў літаратуры Х.​К.​Андэрсен, Ё.​В.​Гётэ, Э.​Сю, П.​Б.​Шэлі, В.​А.​Жукоўскі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вечны жыд|||}} 1cildy3qmmb26l7dn58l69whdgoxo12 5201685 5201684 2026-09-18T06:08:58Z Autumndancer 168015 5201685 wikitext text/x-wiki '''Вечны жыд''', '''Агасфер''' — персанаж сярэдневяковай заходнееўрапейскай легенды, паводле якой Агасфер не дазволіў адпачыць [[Ісус Хрыстос|Ісусу Хрысту]] ў час яго пакутніцкага шляху на [[Галгофа|Галгофу]] (паводле іншых версій, біў яго) і загадаў ісці далей. За гэта ён асуджаны на безупыннае жыццё-блуканне, чакаючы другога прышэсця Хрыста, які адзін можа даць спакой магілы. Да легенды пра вечнага жыда звярталіся ў літаратуры Х.​К.​Андэрсен, Ё.​В.​Гётэ, Э.​Сю, П.​Б.​Шэлі, В.​А.​Жукоўскі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вечны жыд|||}} [[Катэгорыя:Хрысціянская міфалогія]] 4izs8f4p9mmdk4vutqrfa2ugkqokhym 5201686 5201685 2026-09-18T06:10:01Z Autumndancer 168015 5201686 wikitext text/x-wiki '''Вечны жыд''', '''Агасфер'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|1|Агасфер|||}}</ref> — персанаж сярэдневяковай заходнееўрапейскай легенды, паводле якой Агасфер не дазволіў адпачыць [[Ісус Хрыстос|Ісусу Хрысту]] ў час яго пакутніцкага шляху на [[Галгофа|Галгофу]] (паводле іншых версій, біў яго) і загадаў ісці далей. За гэта ён асуджаны на безупыннае жыццё-блуканне, чакаючы другога прышэсця Хрыста, які адзін можа даць спакой магілы. Да легенды пра вечнага жыда звярталіся ў літаратуры Х.​К.​Андэрсен, Ё.​В.​Гётэ, Э.​Сю, П.​Б.​Шэлі, В.​А.​Жукоўскі і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вечны жыд|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Хрысціянская міфалогія]] 8vsu79aj0d45axlte6xgc4zxlwahysg 0 814953 5201683 2026-09-18T06:07:32Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Вечны жыд]] 5201683 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вечны жыд]] 1q4rkdwmyftczsix195jd5k0u4cvc5x 0 814954 5201688 2026-09-18T06:15:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Агатангелос''' ({{lang-hy|Ագաթանգեղոս}}) — армянскі гісторык 5 стагоддзя. Аўтар «Гісторыі Арменіі» (збераглася ў рэдакцыі 7—8 стагоддзяў; апублікавана ў 1709 годзе, навукова вывераны тэкст — у 1909 годзе), якая асвятляе падзеі 226—30 гадоў, эпоху прыняцця...» 5201688 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агатангелос''' ({{lang-hy|Ագաթանգեղոս}}) — армянскі гісторык 5 стагоддзя. Аўтар «Гісторыі Арменіі» (збераглася ў рэдакцыі 7—8 стагоддзяў; апублікавана ў 1709 годзе, навукова вывераны тэкст — у 1909 годзе), якая асвятляе падзеі 226—30 гадоў, эпоху прыняцця армянамі [[хрысціянства]], дае звесткі пра грамадскі і дзяржаўны лад Арменіі, гістарычных асоб, барацьбу хрысціянства і язычніцтва, спалучаныя з народнымі легендамі і паданнямі. Перакладзена на мовы многіх народаў свету; мела некалькі версій. [[Катэгорыя:Гісторыкі Арменіі]] 8wwn5ijb43opawo0xy9jdyet34wptvj 5201689 5201688 2026-09-18T06:16:45Z Autumndancer 168015 5201689 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агатангелос''' ({{lang-hy|Ագաթանգեղոս}}) — армянскі гісторык 5 стагоддзя. Аўтар «Гісторыі Арменіі» (збераглася ў рэдакцыі 7—8 стагоддзяў; апублікавана ў 1709 годзе, навукова вывераны тэкст — у 1909 годзе), якая асвятляе падзеі 226—30 гадоў, эпоху прыняцця армянамі [[хрысціянства]], дае звесткі пра грамадскі і дзяржаўны лад Арменіі, гістарычных асоб, барацьбу хрысціянства і язычніцтва, спалучаныя з народнымі легендамі і паданнямі. Перакладзена на мовы многіх народаў свету; мела некалькі версій. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агатангелос|||}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Арменіі]] kngtg4hfnu8dkxu6hu1t5q2kb13x7wy 0 814955 5201690 2026-09-18T06:21:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ага-хан''' - тытул імама мусульманскай шыіцкай секты [[ісмаілізм|ісмаілітаў]]. Нададзены шахам [[Іран]]а ў сярэдзіне 19 стагоддзі 46-му імаму [[Ага-хан I|Хасану Алі-шаху]], пасля якога тытул пераходзіў да яго нашчадкаў: ага-хан II — Алі-шах (памёр у 1885); ага-хан III...» 5201690 wikitext text/x-wiki '''Ага-хан''' - тытул імама мусульманскай шыіцкай секты [[ісмаілізм|ісмаілітаў]]. Нададзены шахам [[Іран]]а ў сярэдзіне 19 стагоддзі 46-му імаму [[Ага-хан I|Хасану Алі-шаху]], пасля якога тытул пераходзіў да яго нашчадкаў: ага-хан II — Алі-шах (памёр у 1885); ага-хан III — Султан Махамед-шах (1877—1957) прадстаўляў у 1934—37 у Лізе нацый Індыю; ага-хан IV [з 1957 — шах Карым аль-Хусейні (нарадзіўся ў 1937)]. 7zva0vjae6kcmupbfq7qesicc8sfuzs 5201691 5201690 2026-09-18T06:23:00Z Autumndancer 168015 5201691 wikitext text/x-wiki '''Ага-хан''' - тытул імама мусульманскай шыіцкай секты [[ісмаілізм|ісмаілітаў]]. Нададзены шахам [[Іран]]а ў сярэдзіне 19 стагоддзі 46-му імаму [[Ага-хан I|Хасану Алі-шаху]], пасля якога тытул пераходзіў да яго нашчадкаў: ага-хан II — Алі-шах (памёр у 1885); ага-хан III — Султан Махамед-шах (1877—1957) прадстаўляў у 1934—37 у Лізе нацый Індыю; ага-хан IV [з 1957 — шах Карым аль-Хусейні (нарадзіўся ў 1937)]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ага-хан|||}} 7j3m1f2olyfk57h73u90m1lv6c59noc 5201890 5201691 2026-09-18T10:43:13Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5201890 wikitext text/x-wiki '''Ага-хан''' - тытул імама мусульманскай шыіцкай секты [[ісмаілізм|ісмаілітаў]]. Нададзены шахам [[Іран]]а ў сярэдзіне 19 стагоддзі 46-му імаму [[Ага-хан I|Хасану Алі-шаху]], пасля якога тытул пераходзіў да яго нашчадкаў: ага-хан II — Алі-шах (памёр у 1885); ага-хан III — Султан Махамед-шах (1877—1957) прадстаўляў у 1934—37 у Лізе нацый Індыю; ага-хан IV [з 1957 — шах Карым аль-Хусейні (нарадзіўся ў 1937)]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ага-хан|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-18}} 2xz7tvpz4kpjlgvhjhke9r5k7ghmsao 0 814956 5201692 2026-09-18T06:28:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Газарос Агаян''' ({{lang-hy|Ղազարոս Աղայան}},) - армянскі педагог, [[пісьменнік]]. == Біяграфія == У 1870—86 гадах выкладчык і інспектар школ у Арменіі і Грузіі. Выступаў за дэмакратызацыю адукацыі, адстойваў ідэі жаночай адукацыі, навучання на роднай мове....» 5201692 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Газарос Агаян''' ({{lang-hy|Ղազարոս Աղայան}},) - армянскі педагог, [[пісьменнік]]. == Біяграфія == У 1870—86 гадах выкладчык і інспектар школ у Арменіі і Грузіі. Выступаў за дэмакратызацыю адукацыі, адстойваў ідэі жаночай адукацыі, навучання на роднай мове. Аўтар падручнікаў армянскай мовы, прац па выхаванні, методыцы выкладання мовы. Дэмакр. погляды выкладзены ў рамане «Дзве сястры» (1872), мемуарах «Аруцюн і Манвел» (1867) і «Галоўныя падзеі майго жыцця» (1893), казках для дзяцей. {{DEFAULTSORT:Агаян Газарос}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Арменіі]] 1v40tm4eyocl9eawca5eytac3ode9c5 5201694 5201692 2026-09-18T06:29:21Z Autumndancer 168015 5201694 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Газарос Агаян''' ({{lang-hy|Ղազարոս Աղայան}},) — армянскі педагог, [[пісьменнік]]. == Біяграфія == У 1870—86 гадах выкладчык і інспектар школ у Арменіі і Грузіі. Выступаў за дэмакратызацыю адукацыі, адстойваў ідэі жаночай адукацыі, навучання на роднай мове. Аўтар падручнікаў армянскай мовы, прац па выхаванні, методыцы выкладання мовы. Дэмакр. погляды выкладзены ў рамане «Дзве сястры» (1872), мемуарах «Аруцюн і Манвел» (1867) і «Галоўныя падзеі майго жыцця» (1893), казках для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агаян Газарос|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агаян Газарос}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Арменіі]] 18eyziywefs7gjti0ti25vs8hs495r7 5201696 5201694 2026-09-18T06:30:38Z Autumndancer 168015 5201696 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Газарос Агаян''' ({{lang-hy|Ղազարոս Աղայան}}, {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі педагог, [[пісьменнік]]. == Біяграфія == У 1870—86 гадах выкладчык і інспектар школ у Арменіі і Грузіі. Выступаў за дэмакратызацыю адукацыі, адстойваў ідэі жаночай адукацыі, навучання на роднай мове. Аўтар падручнікаў армянскай мовы, прац па выхаванні, методыцы выкладання мовы. Дэмакр. погляды выкладзены ў рамане «Дзве сястры» (1872), мемуарах «Аруцюн і Манвел» (1867) і «Галоўныя падзеі майго жыцця» (1893), казках для дзяцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агаян Газарос|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агаян Газарос}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Арменіі]] 5udh9xhl6n02xwfbogchir0kxg24jle 0 814957 5201698 2026-09-18T06:33:37Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Агаленне]] у [[Агаленне горных парод]] 5201698 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Агаленне горных парод]] f0bzkc04cvd0j1wjfiq9ujaheve3jos 0 814958 5201700 2026-09-18T06:37:03Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Агбамоша''' ({{lang-en|Ogbomosho}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]]. Вузел аўтадарог. == Эканоміка == Гандаль какава-зярнятамі, пладамі алейнай пальмы, ямсам. [[Абутковая прамысловасць]]. Саматужная вытворчасць тканіны. Катэгорыя:Гарады Ніге...» 5201700 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Агбамоша''' ({{lang-en|Ogbomosho}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]]. Вузел аўтадарог. == Эканоміка == Гандаль какава-зярнятамі, пладамі алейнай пальмы, ямсам. [[Абутковая прамысловасць]]. Саматужная вытворчасць тканіны. [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] of1jxi1jp1c3yyxo2diggona4qd8fdv 5201701 5201700 2026-09-18T06:38:19Z Autumndancer 168015 5201701 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Агбамоша''' ({{lang-en|Ogbomosho}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]]. Вузел аўтадарог. == Эканоміка == Гандаль какава-зярнятамі, пладамі алейнай пальмы, ямсам. [[Абутковая прамысловасць]]. Саматужная вытворчасць тканіны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агбамоша|||}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] 17mreffna1wz1chtwbl5xbhmhsh0aex 5201702 5201701 2026-09-18T06:39:02Z Autumndancer 168015 5201702 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Агбамоша''' ({{lang-en|Ogbomosho}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]]. Вузел аўтадарог. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Гандаль какава-зярнятамі, пладамі алейнай пальмы, ямсам. [[Абутковая прамысловасць]]. Саматужная вытворчасць тканіны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агбамоша|||}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] g3uyhitubji8moirzb5o6m9qn5jrzgv 5201889 5201702 2026-09-18T10:43:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5201889 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Агбамоша''' ({{lang-en|Ogbomosho}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]]. Вузел аўтадарог. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Гандаль какава-зярнятамі, пладамі алейнай пальмы, ямсам. [[Абутковая прамысловасць]]. Саматужная вытворчасць тканіны. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агбамоша|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-18}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] qfrycelw7mm0ye0l05vuxpogj92onbv 0 814959 5201703 2026-09-18T06:41:43Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Агароднінныя культуры]] 5201703 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Агароднінныя культуры]] oleqtplq1evxppw8m67qvu9ojralfhd 0 814960 5201704 2026-09-18T06:44:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}}, ) - цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Р...» 5201704 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}}, ) - цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Разагнаў эфораў, адкрыў даўгавыя турмы і спаліў даўгавыя дакументы. Абвінавачаны ў імкненні да тыраніі і пакараны смерцю. 1ppwv7cuh2r8d4x7hfcbi8gun5t1ipw 5201705 5201704 2026-09-18T06:45:59Z Autumndancer 168015 5201705 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}}, ) - цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Разагнаў эфораў, адкрыў даўгавыя турмы і спаліў даўгавыя дакументы. Абвінавачаны ў імкненні да тыраніі і пакараны смерцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Агіс IV|||}} e69yy2ey5c7jfv72g239xq5ig6lc3uy 5201706 5201705 2026-09-18T06:46:18Z Autumndancer 168015 5201706 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}},) — цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Разагнаў эфораў, адкрыў даўгавыя турмы і спаліў даўгавыя дакументы. Абвінавачаны ў імкненні да тыраніі і пакараны смерцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Агіс IV|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 0gov4gj6fqafzpomzo2glj0wvs5jgvq 5201707 5201706 2026-09-18T06:47:07Z Autumndancer 168015 5201707 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}}, {{ВД-Прэамбула}}) — цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Разагнаў эфораў, адкрыў даўгавыя турмы і спаліў даўгавыя дакументы. Абвінавачаны ў імкненні да тыраніі і пакараны смерцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Агіс IV|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 0ph98adhlwmpyx5oiyuik2v4ym4dwuv 5201711 5201707 2026-09-18T06:51:22Z Autumndancer 168015 5201711 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агіс IV''' ({{lang-grc|Ἆγις}}, {{ВД-Прэамбула}}) — цар Спарты [245—241 да н.э.]. Правёў шэраг рэформаў для паляпшэння становішча грамадзян (касацыя даўгоў, перадзел зямлі, павелічэнне колькасці паўнапраўных грамадзян за кошт перыэкаў) і аднаўлення ваеннай моцы дзяржавы. Разагнаў эфораў, адкрыў даўгавыя турмы і спаліў даўгавыя дакументы. Абвінавачаны ў імкненні да тыраніі і пакараны смерцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1| Агіс IV|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Плутарх}} nz5a5i1b5skfpmejwceppolil5ka6r0 0 814961 5201713 2026-09-18T06:57:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Сяргей Іванавіч Агнёў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Огнёв}}) — расійскі заолаг. Доктар біялагічных навук (1935), [[прафесар]] (1930). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1947). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1910). Заснавальнік маскоўскай школы тэр...» 5201713 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сяргей Іванавіч Агнёў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Огнёв}}) — расійскі заолаг. Доктар біялагічных навук (1935), [[прафесар]] (1930). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1947). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1910). Заснавальнік маскоўскай школы тэрыёлагаў (даследчыкаў млекакормячых). Вывучаў птушак [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Аўтар падручнікаў і навукова-папулярных кніг. [[Сталінская прэмія]] 1942, 1951. == Навуковыя працы == * Звери СССР и прилежащих стран: (Звери Восточной Европы и Северной Азии). Т. 1—7. М.; Л., 1928—50; * Зоология позвоночных. 4 изд. М., 1945; * Очерки экологии млекопитающих. М., 1951. {{DEFAULTSORT:Агнёў}} [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] 2itumt2ex6gvt75w708eznichu6qvem 5201715 5201713 2026-09-18T07:01:26Z Autumndancer 168015 5201715 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сяргей Іванавіч Агнёў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Огнёв}}) — расійскі заолаг. Доктар біялагічных навук (1935), [[прафесар]] (1930). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1947). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1910). Заснавальнік маскоўскай школы тэрыёлагаў (даследчыкаў млекакормячых). Вывучаў птушак [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Аўтар падручнікаў і навукова-папулярных кніг. [[Сталінская прэмія]] 1942, 1951. == Навуковыя працы == * Звери СССР и прилежащих стран: (Звери Восточной Европы и Северной Азии). Т. 1—7. М.; Л., 1928—50; * Зоология позвоночных. 4 изд. М., 1945; * Очерки экологии млекопитающих. М., 1951. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агнёў Сяргей Іванавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агнёў}} [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] oow6nns3e0hc8p4h96wy4pnu6ttxiok 5201716 5201715 2026-09-18T07:02:44Z Autumndancer 168015 5201716 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Сяргей Іванавіч Агнёў''' ({{lang-ru|Серге́й Ива́нович Огнёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі заолаг. Доктар біялагічных навук (1935), [[прафесар]] (1930). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1947). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1910). Заснавальнік маскоўскай школы тэрыёлагаў (даследчыкаў млекакормячых). Вывучаў птушак [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Аўтар падручнікаў і навукова-папулярных кніг. [[Сталінская прэмія]] 1942, 1951. == Навуковыя працы == * Звери СССР и прилежащих стран: (Звери Восточной Европы и Северной Азии). Т. 1—7. М.; Л., 1928—50; * Зоология позвоночных. 4 изд. М., 1945; * Очерки экологии млекопитающих. М., 1951. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агнёў Сяргей Іванавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агнёў}} [[Катэгорыя:Заолагі СССР]] qmj0kri1fs32af5d3wgt7hwzqjjop5n 0 814962 5201717 2026-09-18T07:03:13Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 5201717 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 6j3psl8fwt76qgwu09e6c1aq2xof2aa 0 814963 5201718 2026-09-18T07:03:32Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 5201718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 6j3psl8fwt76qgwu09e6c1aq2xof2aa 0 814964 5201721 2026-09-18T07:04:37Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 5201721 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Іванавіч Агнёў]] 6j3psl8fwt76qgwu09e6c1aq2xof2aa 0 814965 5201722 2026-09-18T07:06:43Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ізраіль Іосіфавіч Агол]] 5201722 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ізраіль Іосіфавіч Агол]] l1gp4f8rg1g7wq74p4um7eyu7l17njb 0 814966 5201724 2026-09-18T07:12:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Агнозія''' — парушэнне працэсаў распазнавання навакольных прадметаў і з’яў пры захаванні [[свядомасць|свядомасці]] і адчувальнасці. Узнікае пры шырокім пашкоджанні пэўных аддзелаў кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозга. Адрозніваюць агнозію зрока...» 5201724 wikitext text/x-wiki '''Агнозія''' — парушэнне працэсаў распазнавання навакольных прадметаў і з’яў пры захаванні [[свядомасць|свядомасці]] і адчувальнасці. Узнікае пры шырокім пашкоджанні пэўных аддзелаў кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозга. Адрозніваюць агнозію зрокавую («душэўная слепата»), калі хворы не пазнае знаёмыя прадметы, людзей (агнозія на людзей), але вастрыня зроку захавана, агнозію слыхавую — хворы не здольны распазнаваць гукі, агнозію адчувальную — немагчымасць распазнаваць знаёмыя прадметы на дотык (астэраагноз), агнозію нюхальную і смакавую — парушэнне распазнавання знаёмых прадметаў і рэчаў па іх паху і смаку. У некаторых выпадках хворы не арыентуецца ў частках свайго цела. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агнозія|||}} [[Катэгорыя:Сімптомы паводле алфавіта]] 4p035o8wcctigskssczc2h6n5fr23rz 0 814967 5201732 2026-09-18T07:26:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Віцязь}} {{Праліў}} '''Віцязь''' ({{lang-en|Vitiaz Strait}}) — марскі праліў у [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім моры]] паміж вулканічным востравам Лонг-Айленд і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Каардынаты: 5°35′ пд. ш. 147°0’ у. д. Востраў Лонг-Айленд быў адкрыт...» 5201732 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь}} {{Праліў}} '''Віцязь''' ({{lang-en|Vitiaz Strait}}) — марскі праліў у [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім моры]] паміж вулканічным востравам Лонг-Айленд і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Каардынаты: 5°35′ пд. ш. 147°0’ у. д. Востраў Лонг-Айленд быў адкрыты галандскім мараплаўцам Абелем Тасманам у 1643 годзе. Аднак Тасман прыняў востраў за частку Новай Гвінеі. Праліў быў разведаны толькі ў 1872 годзе расійскім карветам «Віцязь» (пад камандаваннем капітана 2 рангу Паўла Мікалаевіча Назімава 1829—1902), які вёз М. М. Міклуха-Маклая ў яго першую экспедыцыю, а на зваротным шляху адкрыў праліў, які пазней быў названы ў гонар карабля. [[Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна]] j792bzowccz73j06bc7spdx2s7m5hac 5201733 5201732 2026-09-18T07:27:22Z Autumndancer 168015 5201733 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь}} {{Праліў}} '''Віцязь''' ({{lang-en|Vitiaz Strait}}) — марскі праліў у [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім моры]] паміж вулканічным востравам Лонг-Айленд і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Каардынаты: 5°35′ пд. ш. 147°0’ у. д. Востраў Лонг-Айленд быў адкрыты галандскім мараплаўцам [[Абел Янсзан Тасман|Абелем Тасманам]] у 1643 годзе. Аднак Тасман прыняў востраў за частку Новай Гвінеі. Праліў быў разведаны толькі ў 1872 годзе расійскім карветам «Віцязь» (пад камандаваннем капітана 2 рангу Паўла Мікалаевіча Назімава 1829—1902), які вёз М. М. Міклуха-Маклая ў яго першую экспедыцыю, а на зваротным шляху адкрыў праліў, які пазней быў названы ў гонар карабля. [[Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна]] m98kwc8pby2tl5sp47a6cxbxcopmge9 5201797 5201733 2026-09-18T08:39:18Z M.L.Bot 261 5201797 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь (значэнні){{!}}Віцязь}} {{Праліў}} '''Віцязь''' ({{lang-en|Vitiaz Strait}}) — марскі праліў у [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім моры]] паміж вулканічным востравам Лонг-Айленд і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Востраў Лонг-Айленд быў адкрыты галандскім мараплаўцам [[Абел Янсзан Тасман|Абелем Тасманам]] у 1643 годзе. Аднак Тасман прыняў востраў за частку Новай Гвінеі. Праліў быў разведаны толькі ў 1872 годзе расійскім карветам «Віцязь» (пад камандаваннем капітана 2 рангу Паўла Мікалаевіча Назімава; 1829—1902), які вёз М. М. Міклуха-Маклая ў яго першую экспедыцыю, а на зваротным шляху адкрыў праліў, які пазней быў названы ў гонар карабля. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна]] o4fbxpnvrs34xyezdm13ffpas9scpat 5201798 5201797 2026-09-18T08:40:54Z M.L.Bot 261 5201798 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцязь (значэнні){{!}}Віцязь}} {{Праліў}} '''Віцязь''' ({{lang-en|Vitiaz Strait}}) — марскі праліў у [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскім моры]] паміж вулканічным востравам Лонг-Айленд і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Востраў Лонг-Айленд быў адкрыты галандскім мараплаўцам [[Абел Янсзан Тасман|Абелем Тасманам]] у 1643 годзе. Аднак Тасман прыняў востраў за частку Новай Гвінеі. Праліў быў разведаны толькі ў 1872 годзе расійскім карветам «Віцязь» (пад камандаваннем капітана 2 рангу Паўла Мікалаевіча Назімава; 1829—1902), які вёз [[М. М. Міклуха-Маклай|М. М. Міклуха-Маклая]] ў першую экспедыцыю, а на зваротным шляху адкрыў праліў, які пазней названы ў гонар карабля. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пралівы Ціхага акіяна]] 83j9t5lu8zs23xc9rfv71pp61sp9cg1 0 814968 5201734 2026-09-18T07:30:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Віцязь''' — у Старажытнай Русі храбры воін, герой. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Прозвішча == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] {{неадназначнасць}}» 5201734 wikitext text/x-wiki '''Віцязь''' — у Старажытнай Русі храбры воін, герой. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Прозвішча == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] {{неадназначнасць}} e6mkcs48nu8iijc67wy6x88crabq3ne 5201740 5201734 2026-09-18T07:32:56Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5201740 wikitext text/x-wiki '''Віцязь''' — у Старажытнай Русі храбры воін, герой. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Прозвішча == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] — беларускі вучоны ў галіне распрацоўкі новых матэрыялаў, тэхналогій і машынабудавання {{неадназначнасць}} qza75dbjc1j5ep72u3tnyfxymn61fl9 5201779 5201740 2026-09-18T08:28:41Z M.L.Bot 261 5201779 wikitext text/x-wiki '''Віцязь''' — шматзначнае паняцце. * Віцязь — храбры воін, асілак часоў [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў]]. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (нар. 1936) — беларускі навуковец чоны ў галіне распрацоўкі новых матэрыялаў, тэхналогій і машынабудавання {{неадназначнасць}} 2p4mtcj0434hc8wjp91pbd2q829350f 5201789 5201779 2026-09-18T08:34:05Z M.L.Bot 261 5201789 wikitext text/x-wiki '''Віцязь''' — шматзначнае паняцце. * {{нп5|Віцязь||ru|Витязь}} — у рускай літаратуры з XV ст. назва храбрага воіна, асілка. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (нар. 1936) — беларускі навуковец ў машынабудаванні {{неадназначнасць}} 7h0rc944ivp8i41ed9vglt0438vhqd2 5201790 5201789 2026-09-18T08:34:43Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Віцязь]] у [[Віцязь (значэнні)]] 5201789 wikitext text/x-wiki '''Віцязь''' — шматзначнае паняцце. * {{нп5|Віцязь||ru|Витязь}} — у рускай літаратуры з XV ст. назва храбрага воіна, асілка. * [[Віцязь (прадпрыемства)]] * [[Віцязь (праліў)]] == Вядомыя асобы == * [[Пётр Аляксандравіч Віцязь]] (нар. 1936) — беларускі навуковец ў машынабудаванні {{неадназначнасць}} 7h0rc944ivp8i41ed9vglt0438vhqd2 0 814969 5201744 2026-09-18T07:43:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Адай-Хох''' - горная снежная вяршыня [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], на поўдзень ад Цэйскага ледніка. Размяшчаецца ў Паўночнай Асеціі. Вышыня 4408 м. Размешчана на працягу [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага хрыбта]] заходняй паловы Вялікага Каўказа,...» 5201744 wikitext text/x-wiki '''Адай-Хох''' - горная снежная вяршыня [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], на поўдзень ад Цэйскага ледніка. Размяшчаецца ў Паўночнай Асеціі. Вышыня 4408 м. Размешчана на працягу [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага хрыбта]] заходняй паловы Вялікага Каўказа, які на ўсход ад разразаецца Касарскай цяснінай Ардона і пераходзіць у [[Бакавы хрыбет]] усходняй паловы Вялікага Каўказа, на поўнач ад [[Казбек]]а, паміж вытокамі [[Церак]]а, [[Ардон (рака)|Ардона]] і Ліяхвы. Шырокія снежныя [[фірн]]ы і [[ледавік]]і. 49bkr9sqxrn8o45qeo34mjz1spyyine 5201745 5201744 2026-09-18T07:44:07Z Autumndancer 168015 5201745 wikitext text/x-wiki '''Адай-Хох''' — горная снежная вяршыня [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], на поўдзень ад Цэйскага ледніка. Размяшчаецца ў Паўночнай Асеціі. Вышыня 4408 м. Размешчана на працягу [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага хрыбта]] заходняй паловы Вялікага Каўказа, які на ўсход ад разразаецца Касарскай цяснінай Ардона і пераходзіць у [[Бакавы хрыбет]] усходняй паловы Вялікага Каўказа, на поўнач ад [[Казбек]]а, паміж вытокамі [[Церак]]а, [[Ардон (рака)|Ардона]] і Ліяхвы. Шырокія снежныя [[фірн]]ы і [[ледавік]]і. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адай-Хох|||}} hihz5zp3pu0c5fw9nleqys5741zqu9f 5201746 5201745 2026-09-18T07:45:08Z Autumndancer 168015 5201746 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня}} '''Адай-Хох''' — горная снежная вяршыня [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], на поўдзень ад Цэйскага ледніка. Размяшчаецца ў Паўночнай Асеціі. Вышыня 4408 м. Размешчана на працягу [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага хрыбта]] заходняй паловы Вялікага Каўказа, які на ўсход ад разразаецца Касарскай цяснінай Ардона і пераходзіць у [[Бакавы хрыбет]] усходняй паловы Вялікага Каўказа, на поўнач ад [[Казбек]]а, паміж вытокамі [[Церак]]а, [[Ардон (рака)|Ардона]] і Ліяхвы. Шырокія снежныя [[фірн]]ы і [[ледавік]]і. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адай-Хох|||}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Каўказа]] 7jm7ub9ezi7vgw45kqkwimauadus99i 0 814970 5201750 2026-09-18T07:48:22Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/72539162|Magnus inflancki]]» 5201750 wikitext text/x-wiki {{Władca infobox|władca=Magnus inflancki|imiona=|grafika=Hertsog Magnuse pitsat.jpg|opis grafiki=|herb=|opis herbu=|faksymile=|opis faksymile=|dewiza=|1. tytuł=[[Holsztyn|książę Holsztynu]]|1. sukcesja=|1. od=|1. do=|1. koronacja=|1. poprzednik=|1. następca=|2. tytuł=[[Królestwo Inflant|król Inflant]]|2. od=[[1570]]|2. do=[[1577]]|2. jako=|2. kogo=|2. koronacja=|2. poprzednik=|2. następca=|3. tytuł=[[Biskupstwo Ozylii|książę-biskup Ozylii]]|3. od=[[1560]]|3. do=[[1572]]|3. jako=|3. kogo=|3. koronacja=|3. poprzednik=|3. następca=|4. tytuł=[[Biskupstwo kurlandzkie|książę-biskup Kurlandii]]|4. od=[[1560]]|4. do=[[1583]]|4. jako=|4. kogo=|4. koronacja=|4. poprzednik=|4. następca=|dynastia=[[Oldenburgowie]]|data urodzenia=[[26 sierpnia]] [[1540]]|miejsce urodzenia=[[Kopenhaga]]|data śmierci=[[18 marca]] [[1583]]|miejsce śmierci=[[Piltyń]]|przyczyna śmierci=|miejsce spoczynku=|ojciec=[[Chrystian III Oldenburg|Chrystian III]]|matka=[[Dorota saska|Dorota z Saksonii-Lauenburga]]|rodzeństwo=[[Fryderyk II Oldenburg]]|1. związek=żona|1. związek z=Maria Władymirowna|1. związek od=|1. związek do=|1. dzieci=Maria<br />Eudoksja|moneta=|opis monety=|odznaczenia=|commons=|wikiźródła=|wikicytaty=}}'''Магнус Інфлянцкі''' (нарадзіўся [[26 жніўня]] [[1540|1540 года]] ў [[Капенгаген|Капенгагене]], памёр [[18 сакавіка]] [[1583|1583 года]] ў [[Пілтэнэ|Пілтыне]] ) — дацкі прынц, герцаг [[Гольштэйн|Гальштэйна]], [[Лівонскае каралеўства|кароль Лівоніі]] ў 1570–1577 гадах, [[Эзель-Вікскае біскупства|князь-біскуп Эзеля]] 1560–1572 гадоў, [[Курляндскае епіскапства|князь-біскуп Курляндыі]] 1560–1583 гадоў. Сын [[Спіс каралёў Даніі|караля]] Даніі [[Крысціян III|Крысціяна III]] і Дароты Саксен-Лаўэнбургскай. Падчас [[Паўночная сямігадовая вайна|Першай Паўночнай вайны]] яго падтрымліваў [[Расія|рускі]] [[цар]] [[Іван IV Грозны]], які стварыў для яго марыянетачнае [[Лівонскае каралеўства|каралеўства Лівонія]] са сталіцай у [[Пылтсамаа|Пыльтсамаа]]. Паводле "Умоваў падначалення 1561 г". не занятая маскоўцамі частка [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацый]] канчаткова далучылася да ВКЛ. У 1565 г., як адзін з прэтэндэнтаў на руку [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], ён прапанаваў праект польска-дацкага саюза ў абмен на некалькі замкаў у [[Рыга|Рыжскім]] архібіскупстве ў якасці яе пасагу. Гэтую прапанову адхіліў брат Ганны[[Каралі польскія|, кароль]] Польшчы і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст]]. У 1575–1577 гадах, калі маскоўскія войскі аднавілі вайну, аблажыўшы лівонскія гарады, большасць з іх, каб пазбегнуць расійскай акупацыі, перайшлі пад абарону Магнуса. У 1577 годзе Магнус уступіў у таемныя перамовы з [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]], у выніку якіх Іван Грозны зняволіў яго. Вымушаны адмовіцца ад каралеўскага тытула, ён прызнаў сябе падданым [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і прыняў удзел у Маскоўскай вайне Стэфана Баторыя. [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капенгагене]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1583 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1540 годзе]] [[Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] qk62iv30ol382a576az37hjnohi3stz 5201751 5201750 2026-09-18T07:48:47Z Voūk12 159072 5201751 wikitext text/x-wiki '''Магнус Інфлянцкі''' (нарадзіўся [[26 жніўня]] [[1540|1540 года]] ў [[Капенгаген|Капенгагене]], памёр [[18 сакавіка]] [[1583|1583 года]] ў [[Пілтэнэ|Пілтыне]] ) — дацкі прынц, герцаг [[Гольштэйн|Гальштэйна]], [[Лівонскае каралеўства|кароль Лівоніі]] ў 1570–1577 гадах, [[Эзель-Вікскае біскупства|князь-біскуп Эзеля]] 1560–1572 гадоў, [[Курляндскае епіскапства|князь-біскуп Курляндыі]] 1560–1583 гадоў. Сын [[Спіс каралёў Даніі|караля]] Даніі [[Крысціян III|Крысціяна III]] і Дароты Саксен-Лаўэнбургскай. Падчас [[Паўночная сямігадовая вайна|Першай Паўночнай вайны]] яго падтрымліваў [[Расія|рускі]] [[цар]] [[Іван IV Грозны]], які стварыў для яго марыянетачнае [[Лівонскае каралеўства|каралеўства Лівонія]] са сталіцай у [[Пылтсамаа|Пыльтсамаа]]. Паводле "Умоваў падначалення 1561 г". не занятая маскоўцамі частка [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацый]] канчаткова далучылася да ВКЛ. У 1565 г., як адзін з прэтэндэнтаў на руку [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], ён прапанаваў праект польска-дацкага саюза ў абмен на некалькі замкаў у [[Рыга|Рыжскім]] архібіскупстве ў якасці яе пасагу. Гэтую прапанову адхіліў брат Ганны[[Каралі польскія|, кароль]] Польшчы і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст]]. У 1575–1577 гадах, калі маскоўскія войскі аднавілі вайну, аблажыўшы лівонскія гарады, большасць з іх, каб пазбегнуць расійскай акупацыі, перайшлі пад абарону Магнуса. У 1577 годзе Магнус уступіў у таемныя перамовы з [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]], у выніку якіх Іван Грозны зняволіў яго. Вымушаны адмовіцца ад каралеўскага тытула, ён прызнаў сябе падданым [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і прыняў удзел у Маскоўскай вайне Стэфана Баторыя. [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капенгагене]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1583 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1540 годзе]] [[Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] cq0c6fbdhzojcsnpotudnb1jf7yjqtu 5201776 5201751 2026-09-18T08:19:02Z Voūk12 159072 5201776 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hertsog Magnuse pitsat.jpg|міні|Пячатка Магнуса як князя-біскупа Эзэля]] '''Магнус Інфлянцкі''' (нарадзіўся [[26 жніўня]] [[1540|1540 года]] ў [[Капенгаген|Капенгагене]], памёр [[18 сакавіка]] [[1583|1583 года]] ў [[Пілтэнэ|Пілтыне]] ) — дацкі прынц, герцаг [[Гольштэйн|Гальштэйна]], [[Лівонскае каралеўства|кароль Лівоніі]] ў 1570–1577 гадах, [[Эзель-Вікскае біскупства|князь-біскуп Эзеля]] 1560–1572 гадоў, [[Курляндскае епіскапства|князь-біскуп Курляндыі]] 1560–1583 гадоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D1%83%D1%81,_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86|загаловак=Форстен Г. В. Магнус, датский принц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Сын [[Спіс каралёў Даніі|караля]] Даніі [[Крысціян III|Крысціяна III]] і Дароты Саксен-Лаўэнбургскай. Падчас [[Паўночная сямігадовая вайна|Першай Паўночнай вайны]] яго падтрымліваў [[Расія|рускі]] [[цар]] [[Іван IV Грозны]], які стварыў для яго марыянетачнае [[Лівонскае каралеўства|каралеўства Лівонія]] са сталіцай у [[Пылтсамаа|Пыльтсамаа]] і выдаў за яго сваю стрыечную пляменніцу Марыю Старыцкую. Паводле "Умоваў падначалення 1561 г". не занятая маскоўцамі частка [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацый]] канчаткова далучылася да ВКЛ. У 1565 г., як адзін з прэтэндэнтаў на руку [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], ён прапанаваў праект польска-дацкага саюза ў абмен на некалькі замкаў у [[Рыга|Рыжскім]] архібіскупстве ў якасці яе пасагу. Гэтую прапанову адхіліў брат Ганны[[Каралі польскія|, кароль]] Польшчы і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст]]. У 1575–1577 гадах, калі маскоўскія войскі аднавілі вайну, аблажыўшы лівонскія гарады, большасць з іх, каб пазбегнуць расійскай акупацыі, перайшлі пад абарону Магнуса. У 1577 годзе Магнус уступіў у таемныя перамовы з [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]], у выніку якіх Іван Грозны зняволіў яго. Вымушаны адмовіцца ад каралеўскага тытула, ён прызнаў сябе падданым [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і прыняў удзел у Маскоўскай вайне Стэфана Баторыя зрабіўшы ў 1580 г. напад сваімі сіламі на маскоўцаў у ваколіцы Дэрпта<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20050808080518/http://department.monm.edu/history/urban/books/Henning%20Part%20Three%201577-1590.htm|загаловак=The noteworthy events which took place in Livonia, the Duchy of Courland, and elsewhere between 1577 and 1590 during the reign of King Stephen until the time of King Sigismund III}}</ref>. Памер, нарабіўшы пазык у Пільэне у 1583 г. Пасля чаго яго ўладанні - Пільтэн і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] былі далучаныя войскамі ВКЛ да Рэчы Паспалітай. Жонку [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыс Гадуноў]] запрасіў у Маскву дзе, магчыма, і яе і дачку Еўдакію, атруцілі ў 1589 г. == Спасылкі == * [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капенгагене]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1583 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1540 годзе]] [[Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] p92bdwf0i3gx4dngu8z4e88sj97nqoz 0 814971 5201759 2026-09-18T08:00:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Адамаў}} {{Асоба}} '''Аркадзь Рыгоравіч Адамаў''' ({{lang-ru|Арка́дий Григо́рьевич Ада́мов}};) — расійскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1948). Аўтар кніг, прысвечаных расійскім даследчыкам, падарожнікам-першаадкрывальнікам. З...» 5201759 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамаў}} {{Асоба}} '''Аркадзь Рыгоравіч Адамаў''' ({{lang-ru|Арка́дий Григо́рьевич Ада́мов}};) — расійскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1948). Аўтар кніг, прысвечаных расійскім даследчыкам, падарожнікам-першаадкрывальнікам. З сярэдзіны 1950-х г. працаваў у дэтэктыўна-прыгодніцкім жанры: аповесці "Справа «стракатых» (1956), «Зграя» (1966), «…З многімі невядомымі» (1967—68), «Вячэрні круг» (1982), раманы «Злым ветрам» (1973) і «Пятля» (1975). {{DEFAULTSORT:Адамаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] j2hd3lbtf2yhsw9fl44hf099fhfjf9z 5201760 5201759 2026-09-18T08:01:58Z Autumndancer 168015 5201760 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамаў}} {{Асоба}} '''Аркадзь Рыгоравіч Адамаў''' ({{lang-ru|Арка́дий Григо́рьевич Ада́мов}};) — расійскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1948). Аўтар кніг, прысвечаных расійскім даследчыкам, падарожнікам-першаадкрывальнікам. З сярэдзіны 1950-х г. працаваў у дэтэктыўна-прыгодніцкім жанры: аповесці "Справа «стракатых» (1956), «Зграя» (1966), «…З многімі невядомымі» (1967—68), «Вячэрні круг» (1982), раманы «Злым ветрам» (1973) і «Пятля» (1975). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адамаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] n4bp261t6axzkb2esyp9uteg14wgrgf 5201761 5201760 2026-09-18T08:02:38Z Autumndancer 168015 5201761 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамаў}} {{Асоба}} '''Аркадзь Рыгоравіч Адамаў''' ({{lang-ru|Арка́дий Григо́рьевич Ада́мов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1948). Аўтар кніг, прысвечаных расійскім даследчыкам, падарожнікам-першаадкрывальнікам. З сярэдзіны 1950-х г. працаваў у дэтэктыўна-прыгодніцкім жанры: аповесці "Справа «стракатых» (1956), «Зграя» (1966), «…З многімі невядомымі» (1967—68), «Вячэрні круг» (1982), раманы «Злым ветрам» (1973) і «Пятля» (1975). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адамаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] hlbb8qcyo4ut7dha9kys0b40j2wsfv3 0 814972 5201764 2026-09-18T08:06:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Адалескарый''' - [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў навакольным асяроддзі з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара (пазв...» 5201764 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' - [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў навакольным асяроддзі з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара (пазваночныя жывёлы, чалавек), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. 71mwm2q62oyy19g6euhumd60hbsmw57 5201765 5201764 2026-09-18T08:08:01Z Autumndancer 168015 5201765 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' — [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў навакольным асяроддзі з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара (пазваночныя жывёлы, чалавек), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адалескарый|||}} bslj3hojcx2zigoa6mshqx19m6jqjc2 5201766 5201765 2026-09-18T08:08:28Z Autumndancer 168015 5201766 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' — [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў навакольным асяроддзі з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара (пазваночныя жывёлы, чалавек), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адалескарый|||}} [[Катэгорыя:Лічынкі]] m0li4cuw8gkx59kbz2ltno3lvtxz3gi 5201773 5201766 2026-09-18T08:15:32Z Autumndancer 168015 5201773 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' — [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных трэматод. Развіваецца ў [[навакольнае асяроддзе|навакольным асяроддзі]] з цэркарыя, выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара ([[пазваночныя]], [[чалавек]]), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адалескарый|||}} [[Катэгорыя:Лічынкі]] 4tb2htq3bn87xeelbcsnzke0nmcfi77 5201774 5201773 2026-09-18T08:16:31Z Autumndancer 168015 5201774 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' — [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных [[трэматоды|трэматод]]. Развіваецца ў [[навакольнае асяроддзе|навакольным асяроддзі]] з [[цэркарый|цэркарыя]], выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара ([[пазваночныя]], [[чалавек]]), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адалескарый|||}} [[Катэгорыя:Лічынкі]] 3p5nq6dsie2s6aucar3f9d0k1jcbzzg 0 814973 5201778 2026-09-18T08:27:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}};) — шатландскі архітэктар, прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам Джэймсам праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы (Кенвуд-хаўс у Лондане, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбу...» 5201778 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}};) — шатландскі архітэктар, прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам Джэймсам праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы (Кенвуд-хаўс у Лондане, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] 0juz7xq3fshvfe8r0yk0vrf435a1uls 5201781 5201778 2026-09-18T08:29:25Z Autumndancer 168015 5201781 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}};) — шатландскі архітэктар, прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам Джэймсам праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы (Кенвуд-хаўс у Лондане, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адам Роберт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] t8tshkoo4mnpfjxrw20w6rzlqcf20b9 5201782 5201781 2026-09-18T08:30:09Z Autumndancer 168015 5201782 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шатландскі [[архітэктар]], прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам Джэймсам праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы (Кенвуд-хаўс у Лондане, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адам Роберт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] 2lmfsxhq3h0wuib2gg2y7sa1wy2cadj 5201792 5201782 2026-09-18T08:34:58Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201792 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шатландскі [[архітэктар]], прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам Джэймсам распрацаваў [[Адамаў стыль]], праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы ([[Кенвуд-хаус]] у [[Лондан]]е, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адам Роберт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] 17nml5l9ug66ssi323uutyi8wwowld9 5201795 5201792 2026-09-18T08:37:12Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201795 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шатландскі [[архітэктар]], прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам [[Джэймс Адам|Джэймсам]] распрацаваў [[Адамаў стыль]], праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы ([[Кенвуд-хаус]] у [[Лондан]]е, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адам Роберт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] h3ctcd3aeoirirlx4oo6i3tik0larsr 5201843 5201795 2026-09-18T09:44:13Z Autumndancer 168015 5201843 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адам (значэнні)}} {{Асоба}} '''Роберт Адам''' ({{lang-en|Robert Adam}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шатландскі [[архітэктар]], прадстаўнік класіцызму. == Біяграфія == Разам з братам [[Джэймс Адам|Джэймсам]] распрацаваў [[Адамаў стыль]], праектаваў рацыянальныя па планіроўцы сядзібныя дамы ([[Кенвуд-хаус]] у [[Лондан]]е, 1767—69), грамадскія будынкі (універсітэт у Эдынбургу, 1789—91), гарадскія кварталы (Адэльфі ў Лондане, 1768—72) і інш. Выкарыстоўваў строгія класічныя формы, вытанчаны дэкор, надаваў вялікае значэнне афармленню інтэр’ера, мэблі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адам Роберт|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адам}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі]] nd3yi6dcrele5o3k1mciy7nwphsqghz 0 814974 5201787 2026-09-18T08:32:50Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля |Арыгінальная назва = |Выява = Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg |Подпіс выявы = Касцёл і званіца на фотаздымку з выдання Ф. Жыскара, 1914 год |Шырыня выявы =...» 5201787 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля |Арыгінальная назва = |Выява = Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg |Подпіс выявы = Касцёл і званіца на фотаздымку з выдання Ф. Жыскара, 1914 год |Шырыня выявы = |Сучасны статус = не захаваўся |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = [[Мінская дыяцэзія]], пазней [[Магілёўская архідыяцэзія]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Францысканцы]] (з 1705) |Тып будынка = парафіяльны касцёл |Заснавальнік = [[Барбара Завіша|Барбара з Завішаў Незабытоўская]] |Заканчэнне будаўніцтва = 1786 |Сучасны стан = страчаны }} '''Касцёл Святога Яна Хрысціцеля''' ({{lang-la|ecclesia Svislocensis}}) — колішні драўляны рымска-каталіцкі парафіяльны касцёл у мястэчку [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер аграгарадок у Асіповіцкім раёне [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]). Быў цэнтрам свіслацкай парафіі [[Бабруйскі дэканат|Бабруйскага дэканата]]. Не захаваўся. == Гісторыя == Каталіцкая абшчына ў Свіслачы склалася ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: у 1705 годзе ў мястэчку заснавалі кляштар [[Францысканцы|францысканцаў]]<ref name="kulagin">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|Свіслач|453}}</ref>. У XVIII стагоддзі Свіслач належала [[Завішы|Завішам]] герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]», а пасля [[Ян Незабытоўскі|Незабытоўскім]] герба «Любіч»<ref name="kulagin" />. Драўляны касцёл пад тытулам Святога Яна Хрысціцеля збудавала ў 1786 годзе ўладальніца мястэчка [[Барбара Завіша|Барбара з Завішаў Незабытоўская]] — дачка старадубскага старосты [[Крыштаф Тэабальд Завіша|Крыштафа Тэабальда Завішы]] і ўдава новагародскага падкаморыя [[Ян Незабытоўскі|Яна Незабытоўскага]], пазней жонка мінскага кашталяна [[Шыман Забела (сын Антонія)|Шымана Забелы]], — яна ж уфундавала пробашчаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914. — S. 254.</ref>. Штогадовыя даведнікі архідыяцэзіі называюць фундатарку ўжо па яе другім мужу — «генеральшею Варварою Забѣлло» на 1901 год і ''Barbarae Zabiełło'' на 1912 і 1917 гады<ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. ''Directorium'' на 1843 год падае Свіслач як парафію [[Бабруйскі дэканат|Бабруйскага дэканата]] [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]], адміністратарам якой быў [[Дамініканцы|дамініканец]] Андрэй Давейка<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru}}</ref>. Пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе парафія сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў; каля 1898 года яе прыняў ксёндз Казімір Кедржынскі, якога Ф. Жыскар апісваў як ціхага і адданага справе святара<ref name="nasze254" />. У 1901 годзе для касцёла склалі праект прыбудовы закрысціі<ref name="nhab">Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ). Ф. 299. Воп. 5. Спр. 1738.</ref>. Паводле штогадовых даведнікаў, парафія налічвала 2893 вернікі на 1901 год, 2583 на 1912-ы і 2600 на 1917-ы; касцёл адносіўся да 5-га класа. Адміністратарамі былі Казімір Кедржынскі (1901, 1912) і Ян Сянкевіч (1917)<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" />. Філіяй парафіі быў Халуйск з драўляным касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам айцоў-езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын|Лочыне]] і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Апошні раз парафія згадваецца ў ''Elenchus'' Мінскай дыяцэзіі на 1922 год — у раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года»; яе адміністратар ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Свіслач і Бабруйск<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. Касцёл не захаваўся і залічаны да страчанай спадчыны Свіслачы<ref name="kulagin" />. == Архітэктура == На фотаздымку, змешчаным у выданні Ф. Жыскара (1914), касцёл паказаны як драўляны двухвежавы храм: на галоўным фасадзе дзве вежы, завершаныя невялікімі купаламі з крыжамі, паміж імі франтон таксама з крыжам. Побач з касцёлам стаяла асобная драўляная званіца слупавай канструкцыі пад чатырохсхільным дахам<ref name="nasze254" />. Архіўны праект прыбудовы закрысціі 1901 года паказвае сцены, ашаляваныя вертыкальнай дошкай, двухсхільны дах і зруб прыбудовы<ref name="nhab" />. <gallery mode="packed" heights="200px"> Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg|Касцёл і званіца, 1914 год Śvisłač. Сьвіслач (1901).jpg|Праект прыбудовы закрысціі, 1901 год Śvisłač. Сьвіслач (1901) (2).jpg|Праект прыбудовы закрысціі, 1901 год </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. == Спасылкі == {{Commonscat|Catholic church in Svislač, Asipovičy District}} [[Катэгорыя:Храмы Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Францысканскія кляштары Беларусі]] i9yz5y196nogdh8njh6kh03di4f30hw 0 814975 5201791 2026-09-18T08:34:43Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Віцязь]] у [[Віцязь (значэнні)]] 5201791 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віцязь (значэнні)]] 6tu70kgqtoyg8o2u4zph45pg0fx8uai 5201794 5201791 2026-09-18T08:36:31Z M.L.Bot 261 Выдалена перасылка на [[Віцязь (значэнні)]] 5201794 wikitext text/x-wiki {{хв|выпадкова не выдаліў пры пераносе}} 42zuyzug9njyfqeqwy2z35ykwep4tdx 0 814976 5201799 2026-09-18T08:41:13Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай]] 5201799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай]] r6ief0pfm97axbkto403dxa1qf0b3n6 0 814977 5201800 2026-09-18T08:41:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабу...» 5201800 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] t2a85jsomeqxcu1a1dbxo6b4rrfr5vy 5201802 5201800 2026-09-18T08:43:28Z Autumndancer 168015 5201802 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] 9hol9tzqed0m8qlyn4scsu41gfo2gl4 5201804 5201802 2026-09-18T08:44:04Z Autumndancer 168015 5201804 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] kc3lwtko4clxmpz7gn23hj6pup4rb62 5201805 5201804 2026-09-18T08:45:04Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5201805 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[Сэндфард Флемінг]], шатландскі інжынер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] 8zlb5cm7cx7z86i1e3q7mgabekah1e1 5201810 5201805 2026-09-18T08:48:14Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ дапаўненне 5201810 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[Адам Сміт]], шатландскі эканаміст * [[Сэндфард Флемінг]], шатландскі інжынер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] d060d3380jvprfd6jimyixngzbkj6f9 5201812 5201810 2026-09-18T08:50:14Z Autumndancer 168015 5201812 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Знаходзіцца за 18 км на поўнач ад [[Эдынбург]]а, і за 44 км на паўднёвы захад ад [[Дандзі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[Адам Сміт]], шатландскі эканаміст * [[Сэндфард Флемінг]], шатландскі інжынер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] nq9ykb8hgypy2e5bxioesrdryb5y7rg 5201813 5201812 2026-09-18T08:50:34Z Autumndancer 168015 5201813 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Знаходзіцца за 18 км на поўнач ад [[Эдынбург]]а, і за 44 км на паўднёвы захад ад [[Данды]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[Адам Сміт]], шатландскі эканаміст * [[Сэндфард Флемінг]], шатландскі інжынер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] j03o3v10g0h59f7hmch29z9rimk42b7 5201816 5201813 2026-09-18T08:52:47Z Autumndancer 168015 5201816 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керкалдзі''' — горад і порт, размешчаны ў заліве [[Ферт-оф-Форт]], у акрузе Файф у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Знаходзіцца за 18 км на поўнач ад [[Эдынбург]]а, і за 44 км на паўднёвы захад ад [[Данды]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў [[596]] годзе, калі адбылася бітва пры Рэйце на захад ад горада. У 1364 годзе горад перадалі манахам з абацтва Данфермлін. У канцы XIX стагоддзя Кіркалдзі быў сусветным цэнтрам вытворчасці лінолеума. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Развіта льняная, дывановая, харчовая прамысловасць, вытворчасць цыраты і лінолеўма, ліццё, котлабудаванне, тэкстыльнае машынабудаванне. Каля Керкалдзі — вугальныя шахты. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Адам]], шатландскі архітэктар * [[Адам Сміт]], шатландскі эканаміст * [[Сэндфард Флемінг]], шатландскі інжынер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] tnxstg6pdhy7rqppft8gm4ir05f88lz 0 814978 5201801 2026-09-18T08:42:06Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай]] 5201801 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай]] r6ief0pfm97axbkto403dxa1qf0b3n6 0 814979 5201822 2026-09-18T09:01:23Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Вірпшы | Арыгінал = {{lang-pl|Wirpsza}} | Герб = POL COA Odrowąż.svg | Апісанне герба = «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]» | Перыяд = XVII—XX стст. | Роданачальнік = Ян Вірпша | Месца паходжання = Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] | З...» 5201822 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вірпшы | Арыгінал = {{lang-pl|Wirpsza}} | Герб = POL COA Odrowąż.svg | Апісанне герба = «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]» | Перыяд = XVII—XX стст. | Роданачальнік = Ян Вірпша | Месца паходжання = Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * Баранавічы на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў, пазней у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] | Грамадзянская дзейнасць = гарадніцтвы троцкае і ноўгарад-северскае, земскі суд Бабруйскага павета, [[Віленская капітула|віленская капітула]] }} '''Вірпшы''' ({{lang-pl|Wirpsza}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] герба «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў форме «Адравонж».</ref>, вядомы з канца XVII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. З сярэдзіны XVIII ст. асноўным родавым гняздом былі Баранавічы, якія род утрымліваў амаль паўтара стагоддзя. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вірпшы былі прызнаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а ў другой палове XIX ст. значная частка роду перайшла на вайсковую і цывільную службу і асела ў яе ўнутраных губернях.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Прозвішча насіў таксама іншы, не звязаны з апісаным, шляхецкі род герба «Роля» з [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] і [[Дзісенскі павет|Дзісенскага павета]].<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=161. Вірпшы (Wirpsza) герба «Роля» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=328—330 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Паходжанне == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Ян Вірпша''', які атрымаў у спадчыну маёнтак Каноплічы ў Рэчыцкім павеце і перадаў яго сыну; яго жонка паходзіла з Баброўскіх. Дакументальна род упершыню выступае пры яго сыне '''Міхале''', старасце хлусаўскім і калясніцкім: універсалам [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага ВКЛ]] князя [[Міхал Сервацый Вішнявецкі|Міхала Сервацыя Карыбут-Вішнявецкага]] ад 3 студзеня 1705 г., выдадзеным у разгар [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]], маёмасць Міхала была вызвалена ад вайсковых падаткаў. Жонкай Міхала была Фрузына Акушка.<ref name="hbs" /> == Уладанні == Маёнтак, з якім род звязаны найдаўжэй, набыў у сярэдзіне XVIII ст. '''Антоні Вірпша''', гараднічы троцкі: 16 мая 1747 г. ён купіў у Марціна Перасвет-Солтана Баранавічы — маёнтак, які ляжаў на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў. Купчая была актыкаваная 7 ліпеня 1747 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]] і 9 студзеня 1748 г. у [[Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўным трыбунале ВКЛ]]. Баранавічы перайшлі ў супольнае валоданне трох сыноў Антонія, а пасля — да іх нашчадкаў; пад расійскай адміністрацыяй маёнтак апынуўся ў складзе Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1866—1894 гг. ім валодаў Дамінік-Бенядыкт Вірпша, за якім лічылася 984 [[дзесяціна|дзесяціны]] зямлі. Такім чынам род утрымліваў Баранавічы ад 1747 г. да канца XIX ст.<ref name="hbs" /> Падзел спадчыны выклікаў у родзе працяглы канфлікт. Паводле тастамента гараднічага ноўгарад-северскага Дамініка ад 2 ліпеня 1794 г. яго дачка Крыстына атрымлівала 5000 злотых з абавязкам штогадовых выплат брату; жывучы на Мінскім Фарштадце [[Бабруйск]]а, яна яшчэ ў 1835 г. судзілася з другім братам, земскім суддзёй Францішкам, за сваю частку бацькоўскай маёмасці.<ref name="hbs" /> == Урады і служба == Ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага прадстаўнікі роду трымаліся сярэдняга павятовага ўзроўню. Міхал быў старастам хлусаўскім і калясніцкім, Антоні — гараднічым троцкім, а яго сын '''Дамінік''' атрымаў гарадніцтва ноўгарад-северскае паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ад 28 красавіка 1775 г. Духоўную кар'еру зрабіў брат апошняга '''Станіслаў''': прывілеем Станіслава Аўгуста ад 16 красавіка 1774 г. ён стаў каад'ютарам віленскім, а ў 1802 г. — [[канонік]]ам віленскім. Яшчэ 29 студзеня 1774 г. Станіслаў атрымаў ад чыноўнікаў і памешчыкаў Рэчыцкага павета пасведчанне аб несумненным шляхецтве роду — дакумент, які пазней лёг у аснову вывадаў.<ref name="hbs" /> Пасля далучэння да Расійскай імперыі род захаваў становішча ў мясцовай адміністрацыі Бабруйшчыны: '''Францішак''' быў суддзёй земскім Бабруйскага павета і вёў вывады шляхецтва роду ў 1802 і 1835 гг., а '''Казімір-Ян''' у 1829 г. служыў у канцылярыі бабруйскага павятовага маршалка.<ref name="hbs" /> == У Расійскай імперыі == У XIX ст. род вылучыў некалькі служылых кар'ер у імперыі. '''Францішак-Ігнат Вірпша''' (1808—1864) з 10 кастрычніка 1826 г. служыў у сапёрным батальёне, вучыўся ў Бабруйскай школе прапаршчыкаў і прайшоў афіцэрскія чыны ад прапаршчыка (1830) да паручніка (1837); ён удзельнічаў у падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гг.]] на баку імперыі і выйшаў у адстаўку штабс-капітанам 22 студзеня 1839 г.<ref name="hbs" /> Яго сын '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) выбраў цывільную кар'еру: скончыўшы медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], ён атрымаў атэстат лекара 16 чэрвеня 1869 г., з 1872 г. жыў у [[Самара|Самары]] ва ўласным доме і больш за чвэрць стагоддзя, у 1873—1900 гг., быў ардынатарам Самарскай губернскай земскай бальніцы. Ён дайшоў да чыну калежскага радцы (1880) і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 3-й ступені (1898); памёр у Самары і быў пахаваны на тамтэйшых каталіцкіх могілках.<ref name="hbs" /> Разам са службай род рассеяўся па імперыі. Адна галіна асела ў Самары, дзе хросты дзяцей запісваліся ў кнігах [[Казань|Казанскага]] касцёла, другая — у [[Сарапул]]і [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] (1893—1897) і [[Екацярынбург]]у (1900). Нашчадкі баранавіцкай галіны да 1916 г. жылі ў мястэчку Тамашноль Ямпольскага павета [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] і ў [[Адэса|Адэсе]], а апошнія вядомыя гербоўніку нараджэнні прыпадаюць на 1910—1911 гг. у вёсках Перагонаўка і Махноўка на [[Украіна|Украіне]].<ref name="hbs" /> == Прадстаўнікі == * '''Ян''' — роданачальнік, уладальнік маёнтка Каноплічы * '''Міхал''' — стараста хлусаўскі і калясніцкі; яго маёмасць вызвалена ад вайсковых падаткаў універсалам гетмана вялікага ВКЛ Міхала Сервацыя Вішнявецкага (1705) * '''Антоні''' — гараднічы троцкі, набыў маёнтак Баранавічы (1747) * '''Дамінік''' — гараднічы ноўгарад-северскі (1775) * '''Станіслаў''' — каад'ютар віленскі (1774), канонік віленскі (1802) * '''Францішак''' (†да 1848) — суддзя земскі Бабруйскага павета, вёў вывады шляхецтва роду (1802, 1835) * '''Францішак-Ігнат''' (1808—1864) — штабс-капітан расійскага войска ў адстаўцы, удзельнік падаўлення паўстання 1830—1831 гг. * '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) — лекар, ардынатар Самарскай губернскай земскай бальніцы (1873—1900), калежскі радца * '''Дамінік-Бенядыкт''' (нар. 1845) — апошні з роду ўладальнік Баранавіч (1866—1894) == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 12 ліпеня 1802 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і ад 25 студзеня 1835 г. (6-я частка) і зацверджаны ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 12 кастрычніка 1866 г. (№ 5489).<ref name="hbs" /> Асобныя галіны далучаліся да роду паступова — дадатковымі пастановамі сходу ад 16 студзеня 1822 г., 12 сакавіка 1826 г. і 2 чэрвеня 1829 г., прычым Францішак-Ігнат быў прызнаны асобнай рэзалюцыяй Герольдыі Сената ад 23 верасня 1826 г. Складальнік гербоўніка Дз. Матвейчык адзначае, што частка звестак, пададзеных родам пры вывадах — у прыватнасці, пра братоў Антонія ў вывадзе 1835 г., — застаецца сумнеўнай.<ref name="hbs" /> Радаводныя дакументы роду захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 32а. Арк. 292—293; Спр. 216. Арк. 185—188адв.; Воп. 2. Спр. 490.</ref> == Гл. таксама == * [[Адрованж (герб)]] * [[Рэчыцкая шляхта]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Бабруйскі павет]] iiqbbbgr3i73zcqib9clfx6jccqxfn0 5201852 5201822 2026-09-18T09:53:07Z M.L.Bot 261 5201852 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вірпшы | Арыгінал = {{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}} | Герб = POL COA Odrowąż.svg | Апісанне герба = «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]» | Перыяд = XVII—XX стст. | Роданачальнік = Ян Вірпша | Месца паходжання = Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * Баранавічы на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў, пазней у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] | Грамадзянская дзейнасць = гарадніцтвы троцкае і ноўгарад-северскае, земскі суд Бабруйскага павета, [[Віленская капітула|віленская капітула]] }} '''Вірпшы''' ({{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] герба «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў форме «Адравонж».</ref>, вядомы з канца XVII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. З сярэдзіны XVIII ст. асноўным родавым гняздом былі Баранавічы, якія род утрымліваў амаль паўтара стагоддзя. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вірпшы былі прызнаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а ў другой палове XIX ст. значная частка роду перайшла на вайсковую і цывільную службу і асела ў яе ўнутраных губернях.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Прозвішча насіў таксама іншы, не звязаны з апісаным, шляхецкі род герба «Роля» з [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] і [[Дзісенскі павет|Дзісенскага павета]].<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=161. Вірпшы (Wirpsza) герба «Роля» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=328—330 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Паходжанне == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Ян Вірпша''', які атрымаў у спадчыну маёнтак Каноплічы ў Рэчыцкім павеце і перадаў яго сыну; яго жонка паходзіла з Баброўскіх. Дакументальна род упершыню выступае пры яго сыне '''Міхале''', старасце хлусаўскім і калясніцкім: універсалам [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага ВКЛ]] князя [[Міхал Сервацый Вішнявецкі|Міхала Сервацыя Карыбут-Вішнявецкага]] ад 3 студзеня 1705 г., выдадзеным у разгар [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]], маёмасць Міхала была вызвалена ад вайсковых падаткаў. Жонкай Міхала была Фрузына Акушка.<ref name="hbs" /> == Уладанні == Маёнтак, з якім род звязаны найдаўжэй, набыў у сярэдзіне XVIII ст. '''Антоні Вірпша''', гараднічы троцкі: 16 мая 1747 г. ён купіў у Марціна Перасвет-Солтана Баранавічы — маёнтак, які ляжаў на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў. Купчая была актыкаваная 7 ліпеня 1747 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]] і 9 студзеня 1748 г. у [[Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўным трыбунале ВКЛ]]. Баранавічы перайшлі ў супольнае валоданне трох сыноў Антонія, а пасля — да іх нашчадкаў; пад расійскай адміністрацыяй маёнтак апынуўся ў складзе Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1866—1894 гг. ім валодаў Дамінік-Бенядыкт Вірпша, за якім лічылася 984 [[дзесяціна|дзесяціны]] зямлі. Такім чынам род утрымліваў Баранавічы ад 1747 г. да канца XIX ст.<ref name="hbs" /> Падзел спадчыны выклікаў у родзе працяглы канфлікт. Паводле тастамента гараднічага ноўгарад-северскага Дамініка ад 2 ліпеня 1794 г. яго дачка Крыстына атрымлівала 5000 злотых з абавязкам штогадовых выплат брату; жывучы на Мінскім Фарштадце [[Бабруйск]]а, яна яшчэ ў 1835 г. судзілася з другім братам, земскім суддзёй Францішкам, за сваю частку бацькоўскай маёмасці.<ref name="hbs" /> == Урады і служба == Ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага прадстаўнікі роду трымаліся сярэдняга павятовага ўзроўню. Міхал быў старастам хлусаўскім і калясніцкім, Антоні — гараднічым троцкім, а яго сын '''Дамінік''' атрымаў гарадніцтва ноўгарад-северскае паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ад 28 красавіка 1775 г. Духоўную кар’еру зрабіў брат апошняга '''Станіслаў''': прывілеем Станіслава Аўгуста ад 16 красавіка 1774 г. ён стаў каад’ютарам віленскім, а ў 1802 г. — [[канонік]]ам віленскім. Яшчэ 29 студзеня 1774 г. Станіслаў атрымаў ад чыноўнікаў і памешчыкаў Рэчыцкага павета пасведчанне аб несумненным шляхецтве роду — дакумент, які пазней лёг у аснову вывадаў.<ref name="hbs" /> Пасля далучэння да Расійскай імперыі род захаваў становішча ў мясцовай адміністрацыі Бабруйшчыны: '''Францішак''' быў суддзёй земскім Бабруйскага павета і вёў вывады шляхецтва роду ў 1802 і 1835 гг., а '''Казімір-Ян''' у 1829 г. служыў у канцылярыі бабруйскага павятовага маршалка.<ref name="hbs" /> == У Расійскай імперыі == У XIX ст. род вылучыў некалькі служылых кар’ер у імперыі. '''Францішак-Ігнат Вірпша''' (1808—1864) з 10 кастрычніка 1826 г. служыў у сапёрным батальёне, вучыўся ў Бабруйскай школе прапаршчыкаў і прайшоў афіцэрскія чыны ад прапаршчыка (1830) да паручніка (1837); ён удзельнічаў у падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гг.]] на баку імперыі і выйшаў у адстаўку штабс-капітанам 22 студзеня 1839 г.<ref name="hbs" /> Яго сын '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) выбраў цывільную кар’еру: скончыўшы медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], ён атрымаў атэстат лекара 16 чэрвеня 1869 г., з 1872 г. жыў у [[Самара|Самары]] ва ўласным доме і больш за чвэрць стагоддзя, у 1873—1900 гг., быў ардынатарам Самарскай губернскай земскай бальніцы. Ён дайшоў да чыну калежскага радцы (1880) і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 3-й ступені (1898); памёр у Самары і быў пахаваны на тамтэйшых каталіцкіх могілках.<ref name="hbs" /> Разам са службай род рассеяўся па імперыі. Адна галіна асела ў Самары, дзе хросты дзяцей запісваліся ў кнігах [[Казань|Казанскага]] касцёла, другая — у [[Сарапул]]і [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] (1893—1897) і [[Екацярынбург]]у (1900). Нашчадкі баранавіцкай галіны да 1916 г. жылі ў мястэчку Тамашноль Ямпольскага павета [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] і ў [[Адэса|Адэсе]], а апошнія вядомыя гербоўніку нараджэнні прыпадаюць на 1910—1911 гг. у вёсках Перагонаўка і Махноўка на [[Украіна|Украіне]].<ref name="hbs" /> == Прадстаўнікі == * '''Ян''' — роданачальнік, уладальнік маёнтка Каноплічы * '''Міхал''' — стараста хлусаўскі і калясніцкі; яго маёмасць вызвалена ад вайсковых падаткаў універсалам гетмана вялікага ВКЛ Міхала Сервацыя Вішнявецкага (1705) * '''Антоні''' — гараднічы троцкі, набыў маёнтак Баранавічы (1747) * '''Дамінік''' — гараднічы ноўгарад-северскі (1775) * '''Станіслаў''' — каад’ютар віленскі (1774), канонік віленскі (1802) * '''Францішак''' (†да 1848) — суддзя земскі Бабруйскага павета, вёў вывады шляхецтва роду (1802, 1835) * '''Францішак-Ігнат''' (1808—1864) — штабс-капітан расійскага войска ў адстаўцы, удзельнік падаўлення паўстання 1830—1831 гг. * '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) — лекар, ардынатар Самарскай губернскай земскай бальніцы (1873—1900), калежскі радца * '''Дамінік-Бенядыкт''' (нар. 1845) — апошні з роду ўладальнік Баранавіч (1866—1894) == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 12 ліпеня 1802 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і ад 25 студзеня 1835 г. (6-я частка) і зацверджаны ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 12 кастрычніка 1866 г. (№ 5489).<ref name="hbs" /> Асобныя галіны далучаліся да роду паступова — дадатковымі пастановамі сходу ад 16 студзеня 1822 г., 12 сакавіка 1826 г. і 2 чэрвеня 1829 г., прычым Францішак-Ігнат быў прызнаны асобнай рэзалюцыяй Герольдыі Сената ад 23 верасня 1826 г. Складальнік гербоўніка Дз. Матвейчык адзначае, што частка звестак, пададзеных родам пры вывадах — у прыватнасці, пра братоў Антонія ў вывадзе 1835 г., — застаецца сумнеўнай.<ref name="hbs" /> Радаводныя дакументы роду захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 32а. Арк. 292—293; Спр. 216. Арк. 185—188адв.; Воп. 2. Спр. 490.</ref> == Гл. таксама == * [[Адрованж (герб)]] * [[Рэчыцкая шляхта]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Бабруйскі павет]] t4yd7qlfs29hdzkowoa64kuuv3eztle 5201853 5201852 2026-09-18T09:54:40Z M.L.Bot 261 5201853 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вірпшы | Арыгінал = {{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}} | Герб = POL COA Odrowąż.svg | Апісанне герба = «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]» | Перыяд = XVII—XX стст. | Роданачальнік = Ян Вірпша | Месца паходжання = Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * Баранавічы на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў, пазней у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] | Грамадзянская дзейнасць = гарадніцтвы троцкае і ноўгарад-северскае, земскі суд Бабруйскага павета, [[Віленская капітула|віленская капітула]] }} '''Вірпшы''' ({{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] герба «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў форме «Адравонж».</ref>, вядомы з канца XVII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. З сярэдзіны XVIII ст. асноўным родавым гняздом былі Баранавічы, якія род утрымліваў амаль паўтара стагоддзя. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вірпшы былі прызнаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а ў другой палове XIX ст. значная частка роду перайшла на вайсковую і цывільную службу і асела ў яе ўнутраных губернях.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Прозвішча насіў таксама іншы, не звязаны з апісаным, шляхецкі род герба «Роля» з [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]].<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=161. Вірпшы (Wirpsza) герба «Роля» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=328—330 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Паходжанне == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Ян Вірпша''', які атрымаў у спадчыну маёнтак Каноплічы ў Рэчыцкім павеце і перадаў яго сыну; яго жонка паходзіла з Баброўскіх. Дакументальна род упершыню выступае пры яго сыне '''Міхале''', старасце хлусаўскім і калясніцкім: універсалам [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага ВКЛ]] князя [[Міхал Сервацый Вішнявецкі|Міхала Сервацыя Карыбут-Вішнявецкага]] ад 3 студзеня 1705 г., выдадзеным у разгар [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]], маёмасць Міхала была вызвалена ад вайсковых падаткаў. Жонкай Міхала была Фрузына Акушка.<ref name="hbs" /> == Уладанні == Маёнтак, з якім род звязаны найдаўжэй, набыў у сярэдзіне XVIII ст. '''Антоні Вірпша''', гараднічы троцкі: 16 мая 1747 г. ён купіў у Марціна Перасвет-Солтана Баранавічы — маёнтак, які ляжаў на мяжы [[Новагародскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў. Купчая была актыкаваная 7 ліпеня 1747 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]] і 9 студзеня 1748 г. у [[Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўным трыбунале ВКЛ]]. Баранавічы перайшлі ў супольнае валоданне трох сыноў Антонія, а пасля — да іх нашчадкаў; пад расійскай адміністрацыяй маёнтак апынуўся ў складзе Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1866—1894 гг. ім валодаў Дамінік-Бенядыкт Вірпша, за якім лічылася 984 [[дзесяціна|дзесяціны]] зямлі. Такім чынам род утрымліваў Баранавічы ад 1747 г. да канца XIX ст.<ref name="hbs" /> Падзел спадчыны выклікаў у родзе працяглы канфлікт. Паводле тастамента гараднічага ноўгарад-северскага Дамініка ад 2 ліпеня 1794 г. яго дачка Крыстына атрымлівала 5000 злотых з абавязкам штогадовых выплат брату; жывучы на Мінскім Фарштадце [[Бабруйск]]а, яна яшчэ ў 1835 г. судзілася з другім братам, земскім суддзёй Францішкам, за сваю частку бацькоўскай маёмасці.<ref name="hbs" /> == Урады і служба == Ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага прадстаўнікі роду трымаліся сярэдняга павятовага ўзроўню. Міхал быў старастам хлусаўскім і калясніцкім, Антоні — гараднічым троцкім, а яго сын '''Дамінік''' атрымаў гарадніцтва ноўгарад-северскае паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ад 28 красавіка 1775 г. Духоўную кар’еру зрабіў брат апошняга '''Станіслаў''': прывілеем Станіслава Аўгуста ад 16 красавіка 1774 г. ён стаў каад’ютарам віленскім, а ў 1802 г. — [[канонік]]ам віленскім. Яшчэ 29 студзеня 1774 г. Станіслаў атрымаў ад чыноўнікаў і памешчыкаў Рэчыцкага павета пасведчанне аб несумненным шляхецтве роду — дакумент, які пазней лёг у аснову вывадаў.<ref name="hbs" /> Пасля далучэння да Расійскай імперыі род захаваў становішча ў мясцовай адміністрацыі Бабруйшчыны: '''Францішак''' быў суддзёй земскім Бабруйскага павета і вёў вывады шляхецтва роду ў 1802 і 1835 гг., а '''Казімір-Ян''' у 1829 г. служыў у канцылярыі бабруйскага павятовага маршалка.<ref name="hbs" /> == У Расійскай імперыі == У XIX ст. род вылучыў некалькі служылых кар’ер у імперыі. '''Францішак-Ігнат Вірпша''' (1808—1864) з 10 кастрычніка 1826 г. служыў у сапёрным батальёне, вучыўся ў Бабруйскай школе прапаршчыкаў і прайшоў афіцэрскія чыны ад прапаршчыка (1830) да паручніка (1837); ён удзельнічаў у падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гг.]] на баку імперыі і выйшаў у адстаўку штабс-капітанам 22 студзеня 1839 г.<ref name="hbs" /> Яго сын '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) выбраў цывільную кар’еру: скончыўшы медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], ён атрымаў атэстат лекара 16 чэрвеня 1869 г., з 1872 г. жыў у [[Самара|Самары]] ва ўласным доме і больш за чвэрць стагоддзя, у 1873—1900 гг., быў ардынатарам Самарскай губернскай земскай бальніцы. Ён дайшоў да чыну калежскага радцы (1880) і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 3-й ступені (1898); памёр у Самары і быў пахаваны на тамтэйшых каталіцкіх могілках.<ref name="hbs" /> Разам са службай род рассеяўся па імперыі. Адна галіна асела ў Самары, дзе хросты дзяцей запісваліся ў кнігах [[Казань|Казанскага]] касцёла, другая — у [[Сарапул]]і [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] (1893—1897) і [[Екацярынбург]]у (1900). Нашчадкі баранавіцкай галіны да 1916 г. жылі ў мястэчку Тамашноль Ямпольскага павета [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] і ў [[Адэса|Адэсе]], а апошнія вядомыя гербоўніку нараджэнні прыпадаюць на 1910—1911 гг. у вёсках Перагонаўка і Махноўка на [[Украіна|Украіне]].<ref name="hbs" /> == Прадстаўнікі == * '''Ян''' — роданачальнік, уладальнік маёнтка Каноплічы * '''Міхал''' — стараста хлусаўскі і калясніцкі; яго маёмасць вызвалена ад вайсковых падаткаў універсалам гетмана вялікага ВКЛ Міхала Сервацыя Вішнявецкага (1705) * '''Антоні''' — гараднічы троцкі, набыў маёнтак Баранавічы (1747) * '''Дамінік''' — гараднічы ноўгарад-северскі (1775) * '''Станіслаў''' — каад’ютар віленскі (1774), канонік віленскі (1802) * '''Францішак''' (†да 1848) — суддзя земскі Бабруйскага павета, вёў вывады шляхецтва роду (1802, 1835) * '''Францішак-Ігнат''' (1808—1864) — штабс-капітан расійскага войска ў адстаўцы, удзельнік падаўлення паўстання 1830—1831 гг. * '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) — лекар, ардынатар Самарскай губернскай земскай бальніцы (1873—1900), калежскі радца * '''Дамінік-Бенядыкт''' (нар. 1845) — апошні з роду ўладальнік Баранавіч (1866—1894) == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 12 ліпеня 1802 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і ад 25 студзеня 1835 г. (6-я частка) і зацверджаны ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 12 кастрычніка 1866 г. (№ 5489).<ref name="hbs" /> Асобныя галіны далучаліся да роду паступова — дадатковымі пастановамі сходу ад 16 студзеня 1822 г., 12 сакавіка 1826 г. і 2 чэрвеня 1829 г., прычым Францішак-Ігнат быў прызнаны асобнай рэзалюцыяй Герольдыі Сената ад 23 верасня 1826 г. Складальнік гербоўніка Дз. Матвейчык адзначае, што частка звестак, пададзеных родам пры вывадах — у прыватнасці, пра братоў Антонія ў вывадзе 1835 г., — застаецца сумнеўнай.<ref name="hbs" /> Радаводныя дакументы роду захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 32а. Арк. 292—293; Спр. 216. Арк. 185—188адв.; Воп. 2. Спр. 490.</ref> == Гл. таксама == * [[Адрованж (герб)]] * [[Рэчыцкая шляхта]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Бабруйскі павет]] 53cmnuws4icl8n4fubowt5wynzq4vu6 5201854 5201853 2026-09-18T09:55:13Z M.L.Bot 261 5201854 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Вірпшы | Арыгінал = {{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}} | Герб = POL COA Odrowąż.svg | Апісанне герба = «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]» | Перыяд = XVII—XX стст. | Роданачальнік = Ян Вірпша | Месца паходжання = Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] | Зямельныя ўладанні = * Каноплічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * Баранавічы на мяжы [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў, пазней у [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] | Грамадзянская дзейнасць = гарадніцтвы троцкае і ноўгарад-северскае, земскі суд Бабруйскага павета, [[Віленская капітула|віленская капітула]] }} '''Вірпшы''' ({{lang-pl|Wirpszowie herbu Odrowąż}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] герба «[[Адрованж (герб)|Адрованж]]»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў форме «Адравонж».</ref>, вядомы з канца XVII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. З сярэдзіны XVIII ст. асноўным родавым гняздом былі Баранавічы, якія род утрымліваў амаль паўтара стагоддзя. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Вірпшы былі прызнаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а ў другой палове XIX ст. значная частка роду перайшла на вайсковую і цывільную службу і асела ў яе ўнутраных губернях.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Прозвішча насіў таксама іншы, не звязаны з апісаным, шляхецкі род герба «Роля» з [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]].<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=161. Вірпшы (Wirpsza) герба «Роля» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=328—330 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Паходжанне == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Ян Вірпша''', які атрымаў у спадчыну маёнтак Каноплічы ў Рэчыцкім павеце і перадаў яго сыну; яго жонка паходзіла з Баброўскіх. Дакументальна род упершыню выступае пры яго сыне '''Міхале''', старасце хлусаўскім і калясніцкім: універсалам [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага ВКЛ]] князя [[Міхал Сервацый Вішнявецкі|Міхала Сервацыя Карыбут-Вішнявецкага]] ад 3 студзеня 1705 г., выдадзеным у разгар [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]], маёмасць Міхала была вызвалена ад вайсковых падаткаў. Жонкай Міхала была Фрузына Акушка.<ref name="hbs" /> == Уладанні == Маёнтак, з якім род звязаны найдаўжэй, набыў у сярэдзіне XVIII ст. '''Антоні Вірпша''', гараднічы троцкі: 16 мая 1747 г. ён купіў у Марціна Перасвет-Солтана Баранавічы — маёнтак, які ляжаў на мяжы [[Новагародскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў. Купчая была актыкаваная 7 ліпеня 1747 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]] і 9 студзеня 1748 г. у [[Галоўны трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўным трыбунале ВКЛ]]. Баранавічы перайшлі ў супольнае валоданне трох сыноў Антонія, а пасля — да іх нашчадкаў; пад расійскай адміністрацыяй маёнтак апынуўся ў складзе Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1866—1894 гг. ім валодаў Дамінік-Бенядыкт Вірпша, за якім лічылася 984 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі. Такім чынам род утрымліваў Баранавічы ад 1747 г. да канца XIX ст.<ref name="hbs" /> Падзел спадчыны выклікаў у родзе працяглы канфлікт. Паводле тастамента гараднічага ноўгарад-северскага Дамініка ад 2 ліпеня 1794 г. яго дачка Крыстына атрымлівала 5000 злотых з абавязкам штогадовых выплат брату; жывучы на Мінскім Фарштадце [[Бабруйск]]а, яна яшчэ ў 1835 г. судзілася з другім братам, земскім суддзёй Францішкам, за сваю частку бацькоўскай маёмасці.<ref name="hbs" /> == Урады і служба == Ва ўрадах Вялікага Княства Літоўскага прадстаўнікі роду трымаліся сярэдняга павятовага ўзроўню. Міхал быў старастам хлусаўскім і калясніцкім, Антоні — гараднічым троцкім, а яго сын '''Дамінік''' атрымаў гарадніцтва ноўгарад-северскае паводле прывілея караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ад 28 красавіка 1775 г. Духоўную кар’еру зрабіў брат апошняга '''Станіслаў''': прывілеем Станіслава Аўгуста ад 16 красавіка 1774 г. ён стаў каад’ютарам віленскім, а ў 1802 г. — [[канонік]]ам віленскім. Яшчэ 29 студзеня 1774 г. Станіслаў атрымаў ад чыноўнікаў і памешчыкаў Рэчыцкага павета пасведчанне аб несумненным шляхецтве роду — дакумент, які пазней лёг у аснову вывадаў.<ref name="hbs" /> Пасля далучэння да Расійскай імперыі род захаваў становішча ў мясцовай адміністрацыі Бабруйшчыны: '''Францішак''' быў суддзёй земскім Бабруйскага павета і вёў вывады шляхецтва роду ў 1802 і 1835 гг., а '''Казімір-Ян''' у 1829 г. служыў у канцылярыі бабруйскага павятовага маршалка.<ref name="hbs" /> == У Расійскай імперыі == У XIX ст. род вылучыў некалькі служылых кар’ер у імперыі. '''Францішак-Ігнат Вірпша''' (1808—1864) з 10 кастрычніка 1826 г. служыў у сапёрным батальёне, вучыўся ў Бабруйскай школе прапаршчыкаў і прайшоў афіцэрскія чыны ад прапаршчыка (1830) да паручніка (1837); ён удзельнічаў у падаўленні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гг.]] на баку імперыі і выйшаў у адстаўку штабс-капітанам 22 студзеня 1839 г.<ref name="hbs" /> Яго сын '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) выбраў цывільную кар’еру: скончыўшы медыцынскі факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], ён атрымаў атэстат лекара 16 чэрвеня 1869 г., з 1872 г. жыў у [[Самара|Самары]] ва ўласным доме і больш за чвэрць стагоддзя, у 1873—1900 гг., быў ардынатарам Самарскай губернскай земскай бальніцы. Ён дайшоў да чыну калежскага радцы (1880) і быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 3-й ступені (1898); памёр у Самары і быў пахаваны на тамтэйшых каталіцкіх могілках.<ref name="hbs" /> Разам са службай род рассеяўся па імперыі. Адна галіна асела ў Самары, дзе хросты дзяцей запісваліся ў кнігах [[Казань|Казанскага]] касцёла, другая — у [[Сарапул]]і [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] (1893—1897) і [[Екацярынбург]]у (1900). Нашчадкі баранавіцкай галіны да 1916 г. жылі ў мястэчку Тамашноль Ямпольскага павета [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] і ў [[Адэса|Адэсе]], а апошнія вядомыя гербоўніку нараджэнні прыпадаюць на 1910—1911 гг. у вёсках Перагонаўка і Махноўка на [[Украіна|Украіне]].<ref name="hbs" /> == Прадстаўнікі == * '''Ян''' — роданачальнік, уладальнік маёнтка Каноплічы * '''Міхал''' — стараста хлусаўскі і калясніцкі; яго маёмасць вызвалена ад вайсковых падаткаў універсалам гетмана вялікага ВКЛ Міхала Сервацыя Вішнявецкага (1705) * '''Антоні''' — гараднічы троцкі, набыў маёнтак Баранавічы (1747) * '''Дамінік''' — гараднічы ноўгарад-северскі (1775) * '''Станіслаў''' — каад’ютар віленскі (1774), канонік віленскі (1802) * '''Францішак''' (†да 1848) — суддзя земскі Бабруйскага павета, вёў вывады шляхецтва роду (1802, 1835) * '''Францішак-Ігнат''' (1808—1864) — штабс-капітан расійскага войска ў адстаўцы, удзельнік падаўлення паўстання 1830—1831 гг. * '''Рыгор-Аляксандр''' (1840—1900) — лекар, ардынатар Самарскай губернскай земскай бальніцы (1873—1900), калежскі радца * '''Дамінік-Бенядыкт''' (нар. 1845) — апошні з роду ўладальнік Баранавіч (1866—1894) == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 12 ліпеня 1802 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і ад 25 студзеня 1835 г. (6-я частка) і зацверджаны ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 12 кастрычніка 1866 г. (№ 5489).<ref name="hbs" /> Асобныя галіны далучаліся да роду паступова — дадатковымі пастановамі сходу ад 16 студзеня 1822 г., 12 сакавіка 1826 г. і 2 чэрвеня 1829 г., прычым Францішак-Ігнат быў прызнаны асобнай рэзалюцыяй Герольдыі Сената ад 23 верасня 1826 г. Складальнік гербоўніка Дз. Матвейчык адзначае, што частка звестак, пададзеных родам пры вывадах — у прыватнасці, пра братоў Антонія ў вывадзе 1835 г., — застаецца сумнеўнай.<ref name="hbs" /> Радаводныя дакументы роду захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 1. Спр. 32а. Арк. 292—293; Спр. 216. Арк. 185—188адв.; Воп. 2. Спр. 490.</ref> == Гл. таксама == * [[Адрованж (герб)]] * [[Рэчыцкая шляхта]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Бабруйскі павет]] 1c3b89ubyr5v7l0qgso7vjnsnp16524 0 814980 5201827 2026-09-18T09:10:14Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:de:Special:Redirect/revision/237231462|Jürgen von Fahrensbach]]» 5201827 wikitext text/x-wiki '''Георг \ Ежы фон Фарэнсбах''' ( ням. '''Jürgen \ Georg von Fahrensbach,''' пол. Jerzy Farensbach \ Farensbeck) ([[1551|1551 год]] ; † загінуў [[17 мая]] [[1602|1602 года]] каля [[Вільяндзі (горад)|Феліна]] ) — лівонскі вайсковец, [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]<nowiki/>кіраўнік "інфлянцкай земскай службы нямецкай крыві" на службе Рэчы Паспалітай. == Біяграфія == [[Файл:POL COA Farensbach.svg|міні|Герб Фарэнсбах]] Юрген фон Фарэнсбах паходзіў з [[Балтыйскія немцы|нямецка-балтыйскага]] роду Фарэнсбахаў. у сярэдзіне 15 ст. род перасяліўся з [[Рэйнская вобласць|Рэйнланда]] на выспу [[Саарэмаа|Озэль]]. Ён быў сынам дыплямата Вольмара фон Фарэнсбаха (1500—1554) і адной з Курселяў. Юрген быў адным з васьмі сыноў. Нарадзіўся ў 1551 годзе ў парафіі [[Мяр’ямаа (воласць)|Мер'яма]] ў [[Эстонія|Эстоніі]], як мяркуецца, у Хеймары. У 1580/1581 гадах ажаніўся з Соф'яй фон Фіркс, удавой Матыяса фон дэр Рэке цу Нойенбурга . Дзякуючы гэтаму шлюбу ён набыў некалькі [[Курляндыя|курляндскіх]] маёнткаў, такіх як [[Аўцэ|Аўц]]. Сярод іншых, сыны вядомыя сваім ўдзелам у войнах Рэчы Паспалітай 1600 -1629 г. Георг - Вольмар (Уладзімір) фон Фарэнсбах і Ян (Іаган) VI. фон Фарэнсбах нарадзіліся ад гэтага шлюбу. З юнацтва пачаў ваенную службу і пабываў наймітам у арміях [[Швецыя|Швецыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1566 г. у [[Венгрыя|Венгрыі]]) і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Некаторы час ён служыў пры двары імператара [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II.]] Усяго ў 19 гадоў ён вярнуўся ў [[Лівонія|Лівонію]], дзе тады ў самым разгары была [[Лівонская вайна]]. Ён далучыўся да прашведскіх дваран пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі Клаўса Курселя і, нягледзячы на шматлікія небяспекі, уцёк з [[Талін|Рэвельскага]] замка, які быў захоплены шведамі пасля іх паўстання. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узяты ў палон маскоўцамі, але быў вызвалены [[Іван IV Грозны|Іванам Жахлівым]] і далучаны да нямецкіх наймітаў, калі Дэўлет I Гірэй, [[Хан (тытул)|хан]] [[Крым|Крыма]], рыхтаваў новую кампанію супраць [[Масква|Масквы]]. Фарэнсбах удзельнічаў у бітве пры Моладзях 1 жніўня 1572 года, у якой [[татары]] пацярпелі цяжкую паразу на [[Ака|рацэ Ацэ]], часткова дзякуючы асабістай адвазе Юргена, як распавядае легенда<ref>{{Кніга|спасылка=http://moscowstate.ru/sluzhilye-nemtsy-v-voennyh-dejstviyah-na-territorii-yuzhnogo-frontira-vtoraya-polovina-xvi-nachalo-xvii-v/|загаловак=Скобелкин О. В.Служилые «немцы» в военных действиях на территории южного фронтира (вторая половина XVI — начало XVII в.)}}</ref>. Ён суправаджаў [[Магнус Інфлянцкі|герцага Магнуса]] ў яго падарожжы ў [[Расія|Расію]], але пакінуў службу [[Цар|ў цара]] ў 1572 годзе. З дазволу караля [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдрыха II]] ён узначаліў абарону [[Гданьск|Гданьска]] супраць [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1577 годзе, а пасля быў прызначаны Фрыдрыхам II пажыццёвым губернатарам [[Саарэмаа|Эзеля]]. Не адмаўляючыся ад гэтай пасады, Юрген фон Фарэнсбах у 1580 годзе паступіў на [[Польшча|польскую]] службу, зноў жа з дазволу свайго гаспадара. Яго найміты ўнеслі свой уклад у канчатковае вырашэнне барацьбы за Лівонію, і ў якасці ўзнагароды смелы правадыр атрымаў тытул старасты [[Цэсіс|Вендэна]], спадчынны замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] з 1000 сялянамі ў 1584 г. і ў 1585 г. пасаду "ваеннага правадыра Лівонскай шляхты нямецкай крыві". На функцыі вайсковага кіраўніка [[Балтыйскія немцы|нямецкай шляхты]] Інфлянтаў ён застаўся да канца свайго жыцця<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.43.}}</ref>. Гэтая дваістая пазіцыя выклікала гнеў Фрыдрыха II, які ў той час спрачаўся з Рэччу Паспалітай за валоданне [[Пілтэнэ|Пільтэнскім абацтвам]]. У адбылося размежаванне 1582-1585 г. [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль - вікскае бікупства]] была падзеленае - выспы адышлі Даніі і Швецыі, а кантэнентальны Вік і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] акупаваныя Рэччу Паспалітай. Фрыдрых II не мог цярпець несумненна двухсэнсоўную паставу, якую займаў Фарэнсбах як дацкі губернатар і ваенны камандзір Рэчы Папалітай. Такім чынам, Георг Фарэнсбах страціў сваю пасаду і маёмасць на Эзелі і застауся выключна на службе Рэчы Паспалітай. У спрэчцы за польскі трон, якая ўспыхнула пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], ён рашуча стаў на бок [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], чые права на шведскую карону ён пазней абараняў усёй сваёй энергіяй. 5 студзеня 1588 года Жыгімонт Ваза прызначыў яго пажыццёвым [[Ваяводы вендэнскія|ваяводам вендэнскім]]. У 1598 годзе ён суправаджаў Жыгімонта Ваза і кіраваў яго найманай сухапутнай арміяй у спробе вярнуць шведскую карону. Пасля поўнай няўдачы законага караля ў Швецыі, [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл Сундэрманскі]] захапіў Фінляндыю і Эстляндыю. Як сам кароль і магнатэрыя ВКЛ, Г. Фарэнсбах выступаў прыхільнікам наступальнай стратэгіі і вайны на тэрыторыі Швецыі. Ен адмовіўся ад перамоваў з узурпатарам і рыхтаваў паход інфлянцкай шляхты на вызваленне Рэвеля і Фінляндыі. Яго дзеянні былі выкарыстаныя як прэтэкст дзеля шведскага нападу на Інфлянты восенню 1600 г. і пачатка [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)#Кампанія восені 1601 - 1602 г.|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611).]] Як дасведчаны правадыр, які пастаянна знаходзіўся на месцы, у 1600 г. загадам караля быў прызначаны кіраўніком не толькі сіламі рушання нямецкай інфлянцкай шляхты, але "паручнікам" войскаў усіх народаў Рэчы Паспалітай там, да якіх у 1601 г. былі далучаны кантынгенты пільтэнцаў, куронцаў і шкотаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.178-179}}</ref>. Пасля першай удалай бітвы, яго замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] усёж трапіў у рукі шведаў, але яму разам з войскамі ВКЛ ўдалося вызваліць [[Рыга|Рыгу]], якую аблажылі шведы. Калі змагла аднавіць наступ, Юрген Фарэнсбах заставаўся ў полі і загінуў падчас пераможнага штурма [[Замак Фелін|Феліна]] 17 мая 1602 года<ref>{{Кніга|загаловак=Andres Parve: Jürgen Farensbach (1551/52-1602). Ühe Eestimaa päritolu väepealiku sõjateest. KVÜÕA toimetised 8/2007. Tartu 2007. ISSN 17360242}}</ref>. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1551 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваяводы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5ny3ob264fh8wyhndk5kck5qbmv8jz6 5201833 5201827 2026-09-18T09:21:20Z Voūk12 159072 5201833 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jürgen von Fahrensbach.jpg|міні|Георг Фарэнсбах. Медаль к.16 ст.]] '''Георг / Ежы фон Фарэнсбах / Фарэнсбек''' ( ням.'''Jürgen / Georg von Fahrensbach,''' пол. Jerzy Farensbach / Farensbeck) ([[1551|1551 год]] † загінуў [[17 мая]] [[1602|1602 года]] каля [[Вільяндзі (горад)|Феліна]]) — лівонскі вайсковец, [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя,]] кіраўнік "інфлянцкай земскай службы нямецкай крыві" на службе Рэчы Паспалітай<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Farensbach,_J%C3%BCrgen|title=Theodor Schiemann: Farensbach, Jürgen. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 6, Duncker & Humblot, Leipzig 1877, S. 568 f.}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:POL COA Farensbach.svg|міні|Герб Фарэнсбах]] Юрген фон Фарэнсбах паходзіў з [[Балтыйскія немцы|нямецка-балтыйскага]] роду Фарэнсбахаў. у сярэдзіне 15 ст. род перасяліўся з [[Рэйнская вобласць|Рэйнланда]] на выспу [[Саарэмаа|Озэль]]. Ён быў сынам дыплямата Вольмара фон Фарэнсбаха (1500—1554) і адной з Курселяў. Юрген быў адным з васьмі сыноў. Нарадзіўся ў 1551 годзе ў парафіі [[Мяр’ямаа (воласць)|Мер'яма]] ў [[Эстонія|Эстоніі]], як мяркуецца, у Хеймары. У 1580/1581 гадах ажаніўся з Соф'яй фон Фіркс, удавой Матыяса фон дэр Рэке цу Нойенбурга. Дзякуючы гэтаму шлюбу ён набыў некалькі [[Курляндыя|курляндскіх]] маёнткаў, такіх як [[Аўцэ|Аўц]]. Сярод іншых, сыны вядомыя сваім ўдзелам у войнах Рэчы Паспалітай 1600 -1629 г. [[Георг - Вольмар (Уладзімір) фон Фарэнсбах]] і [[Ян (Іаган) VI. фон Фарэнсбах]] нарадзіліся ад гэтага шлюбу<ref>{{Кніга|загаловак=Theodor Schiemann: Jürgen Fahrensbach – Ein Bild baltischen Kriegerlebens. Nachdruck d. 2. Aufl./Titelausgabe Hamburg/Mitau 1885, Verlag Harro v. Hirschbergheydt, Hannover-Döhren, 1969, S. 50–76. у: Theodor Schiemann: Characterköpfe und Sittenbilder aus der baltischen Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts. ням.}}</ref>. З юнацтва пачаў ваенную службу і пабываў наймітам у арміях [[Швецыя|Швецыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1566 г. у [[Венгрыя|Венгрыі]]) і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Некаторы час ён служыў пры двары імператара [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II.]] Усяго ў 19 гадоў ён вярнуўся ў [[Лівонія|Лівонію]], дзе тады ў самым разгары была [[Лівонская вайна]]. Ён далучыўся да прашведскіх дваран пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі Клаўса Курселя і, нягледзячы на шматлікія небяспекі, уцёк з [[Талін|Рэвельскага]] замка, які быў захоплены шведамі пасля іх паўстання. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узяты ў палон маскоўцамі, але быў вызвалены [[Іван IV Грозны|Іванам Жахлівым]] і далучаны да нямецкіх наймітаў, калі Дэўлет I Гірэй, [[Хан (тытул)|хан]] [[Крым|Крыма]], рыхтаваў новую кампанію супраць [[Масква|Масквы]]. Фарэнсбах удзельнічаў у бітве пры Моладзях 1 жніўня 1572 года, у якой [[татары]] пацярпелі цяжкую паразу на [[Ака|рацэ Ацэ]], часткова дзякуючы асабістай адвазе Юргена, як распавядае легенда<ref>{{Кніга|спасылка=http://moscowstate.ru/sluzhilye-nemtsy-v-voennyh-dejstviyah-na-territorii-yuzhnogo-frontira-vtoraya-polovina-xvi-nachalo-xvii-v/|загаловак=Скобелкин О. В.Служилые «немцы» в военных действиях на территории южного фронтира (вторая половина XVI — начало XVII в.)}}</ref>. Ён суправаджаў [[Магнус Інфлянцкі|герцага Магнуса]] ў яго падарожжы ў [[Расія|Расію]], але пакінуў службу [[Цар|ў цара]] ў 1572 годзе. З дазволу караля [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдрыха II]] ён узначаліў абарону [[Гданьск|Гданьска]] супраць [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1577 годзе, а пасля быў прызначаны Фрыдрыхам II пажыццёвым губернатарам [[Саарэмаа|Эзеля]]. Не адмаўляючыся ад гэтай пасады, Юрген фон Фарэнсбах у 1580 годзе паступіў на [[Польшча|польскую]] службу, зноў жа з дазволу свайго гаспадара. Яго найміты ўнеслі свой уклад у канчатковае вырашэнне барацьбы за Лівонію, і ў якасці ўзнагароды смелы правадыр атрымаў тытул старасты [[Цэсіс|Вендэна]], спадчынны замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] з 1000 сялянамі ў 1584 г. і ў 1585 г. пасаду "ваеннага правадыра Лівонскай шляхты нямецкай крыві". На функцыі вайсковага кіраўніка [[Балтыйскія немцы|нямецкай шляхты]] Інфлянтаў ён застаўся да канца свайго жыцця<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.43.}}</ref>. Гэтая дваістая пазіцыя выклікала гнеў Фрыдрыха II, які ў той час спрачаўся з Рэччу Паспалітай за валоданне [[Пілтэнэ|Пільтэнскім абацтвам]]. У адбылося размежаванне 1582-1585 г. [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль - вікскае бікупства]] была падзеленае - выспы адышлі Даніі і Швецыі, а кантэнентальны Вік і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] акупаваныя Рэччу Паспалітай. Фрыдрых II не мог цярпець несумненна двухсэнсоўную паставу, якую займаў Фарэнсбах як дацкі губернатар і ваенны камандзір Рэчы Папалітай. Такім чынам, Георг Фарэнсбах страціў сваю пасаду і маёмасць на Эзелі і застауся выключна на службе Рэчы Паспалітай. У спрэчцы за польскі трон, якая ўспыхнула пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], ён рашуча стаў на бок [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], чые права на шведскую карону ён пазней абараняў усёй сваёй энергіяй. 5 студзеня 1588 года Жыгімонт Ваза прызначыў яго пажыццёвым [[Ваяводы вендэнскія|ваяводам вендэнскім]]. У 1598 годзе ён суправаджаў Жыгімонта Ваза і кіраваў яго найманай сухапутнай арміяй у спробе вярнуць шведскую карону. Пасля поўнай няўдачы законага караля ў Швецыі, [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл Сундэрманскі]] захапіў Фінляндыю і Эстляндыю. Як сам кароль і магнатэрыя ВКЛ, Г. Фарэнсбах выступаў прыхільнікам наступальнай стратэгіі і вайны на тэрыторыі Швецыі. Ен адмовіўся ад перамоваў з узурпатарам і рыхтаваў паход інфлянцкай шляхты на вызваленне Рэвеля і Фінляндыі. Яго дзеянні былі выкарыстаныя як прэтэкст дзеля шведскага нападу на Інфлянты восенню 1600 г. і пачатка [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)#Кампанія восені 1601 - 1602 г.|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611).]] Як дасведчаны правадыр, які пастаянна знаходзіўся на месцы, у 1600 г. загадам караля быў прызначаны кіраўніком не толькі сіламі рушання нямецкай інфлянцкай шляхты, але "паручнікам" войскаў усіх народаў Рэчы Паспалітай там, да якіх у 1601 г. былі далучаны кантынгенты пільтэнцаў, куронцаў і шкотаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.178-179}}</ref>. Пасля першай удалай бітвы, яго замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] усёж трапіў у рукі шведаў. Разам з войскамі ВКЛ ўдалося вызваліць [[Рыга|Рыгу]], якую аблажылі шведы. Калі Рэч Паспалітая ў 1601 г. змагла аднавіць наступ, Юрген Фарэнсбах заставаўся ў палявой арміі. Загінуў падчас пераможнага штурма [[Замак Фелін|Феліна]] 17 мая 1602 года<ref>{{Кніга|загаловак=Andres Parve: Jürgen Farensbach (1551/52-1602). Ühe Eestimaa päritolu väepealiku sõjateest. KVÜÕA toimetised 8/2007. Tartu 2007. ISSN 17360242}}</ref>. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1551 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваяводы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2tb4f7tfz8zluouwe8pqkpbpg2r4w0a 5201839 5201833 2026-09-18T09:42:33Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5201839 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jürgen von Fahrensbach.jpg|міні|Георг Фарэнсбах. Медаль к.16 ст.]] '''Георг / Ежы фон Фарэнсбах / Фарэнсбек''' ( ням.'''Jürgen / Georg von Fahrensbach,''' пол. Jerzy Farensbach / Farensbeck) ([[1551|1551 год]] † загінуў [[17 мая]] [[1602|1602 года]] каля [[Вільяндзі (горад)|Феліна]]) — лівонскі вайсковец, [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя,]] кіраўнік "інфлянцкай земскай службы нямецкай крыві" на службе Рэчы Паспалітай<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Farensbach,_J%C3%BCrgen|title=Theodor Schiemann: Farensbach, Jürgen. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 6, Duncker & Humblot, Leipzig 1877, S. 568 f.}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:POL COA Farensbach.svg|міні|Герб Фарэнсбах]] Юрген фон Фарэнсбах паходзіў з [[Балтыйскія немцы|нямецка-балтыйскага]] роду Фарэнсбахаў. у сярэдзіне 15 ст. род перасяліўся з [[Рэйнская вобласць|Рэйнланда]] на выспу [[Саарэмаа|Озэль]] (Эзэль, Саарэмаа). Ён быў сынам лівонскага дыпламата Вольмара фон Фарэнсбаха (1500—1554) і прадстаўніцы роду Курселяў. Як мяркуецца, Юрген (Георг) нарадзіўся 1551 годзе ў парафіі [[Мяр’ямаа (воласць)|Мер'яма]] ў [[Эстонія|Эстоніі]] адным з васьмі сыноў сужэнства. У 1580/1581 гадах ажаніўся з Соф'яй фон Фіркс, удавой Матыяса фон дэр Рэке цу Нойенбурга. Дзякуючы гэтаму шлюбу ён набыў некалькі [[Курляндыя|курляндскіх]] маёнткаў, такіх як [[Аўцэ|Аўц]]. Сярод іншых, сыны вядомыя сваім ўдзелам у войнах Рэчы Паспалітай 1600 -1629 г. [[Георг - Вольмар (Уладзімір) фон Фарэнсбах]] і [[Ян (Іаган) VI. фон Фарэнсбах]] нарадзіліся ад гэтага шлюбу<ref>{{Кніга|загаловак=Theodor Schiemann: Jürgen Fahrensbach – Ein Bild baltischen Kriegerlebens. Nachdruck d. 2. Aufl./Titelausgabe Hamburg/Mitau 1885, Verlag Harro v. Hirschbergheydt, Hannover-Döhren, 1969, S. 50–76. у: Theodor Schiemann: Characterköpfe und Sittenbilder aus der baltischen Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts. ням.}}</ref>. З юнацтва пачаў ваенную службу і пабываў наймітам у арміях [[Швецыя|Швецыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1566 г. у [[Венгрыя|Венгрыі]]) і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Некаторы час ён служыў пры двары імператара [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II.]] Усяго ў 19 гадоў ён вярнуўся ў [[Лівонія|Лівонію]], дзе тады ў самым разгары была [[Лівонская вайна]]. Ён далучыўся да прашведскай шляхты пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі Клаўса Курселя. Ен пакінуў [[Талін|Рэвельскі]] замка, які быў захоплены шведамі пасля іх паўстання. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узяты ў палон маскоўцамі, але быў вызвалены [[Іван IV Грозны|Іванам Жахлівым]] і далучаны да нямецкіх наймітаў, калі [[Крымскае ханства|Крымскі хан]] Дэўлет I Гірэй, рыхтаваў новую кампанію супраць [[Масква|Масквы]]. Фарэнсбах удзельнічаў у бітве пры Моладзях 1 жніўня 1572 года, у якой [[татары]] пацярпелі цяжкую паразу на [[Ака|рацэ Ацэ]], часткова дзякуючы асабістай адвазе Юргена, як распавядае легенда<ref>{{Кніга|спасылка=http://moscowstate.ru/sluzhilye-nemtsy-v-voennyh-dejstviyah-na-territorii-yuzhnogo-frontira-vtoraya-polovina-xvi-nachalo-xvii-v/|загаловак=Скобелкин О. В.Служилые «немцы» в военных действиях на территории южного фронтира (вторая половина XVI — начало XVII в.)}}</ref>. Ён суправаджаў [[Магнус Інфлянцкі|герцага Магнуса]] ў яго падарожжы ў [[Расія|Расію]], але пакінуў службу [[Цар|ў цара]] ў 1572 годзе. З дазволу дацкага караля [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]] ён узначаліў абарону [[Гданьск|Гданьска]] супраць [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1577 годзе, а пасля быў прызначаны Фрыдрыхам II пажыццёвым губернатарам [[Саарэмаа|Эзеля]]. Не адмаўляючыся ад гэтай пасады, Юрген фон Фарэнсбах у 1580 годзе паступіў на службу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], зноў жа з дазволу свайго гаспадара. Яго найміты ўнеслі свой уклад у канчатковае вырашэнне барацьбы за Інфлянты, і ў якасці ўзнагароды смелы правадыр атрымаў тытул старасты [[Цэсіс|Вендэна]] і спадчынны замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] з 1000 сялянамі ў 1584 г., а ў 1585 г. пасаду "ваеннага правадыра Лівонскай шляхты нямецкай крыві". На функцыі вайсковага кіраўніка [[Балтыйскія немцы|нямецкай шляхты]] Інфлянтаў ён застаўся да канца свайго жыцця<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.43.}}</ref>. Гэтая дваістая пазіцыя паданага выклікала гнеў [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]], які ў той час спрачаўся і быў на мяжы вайны з Рэччу Паспалітай за валоданне [[Пілтэнэ|Пільтэнскім абацтвам]]. У 1582-1585 г. адбылося размежаванне [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль - вікскае бікупства]] была падзеленае - выспы адышлі Даніі і Швецыі, а кантэнентальны Вік і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] акупаваныя Рэччу Паспалітай. Фрыдрых II ня мог цярпець двухсэнсоўную паставу, якую займаў Фарэнсбах як дацкі губернатар і ваенны камандзір Рэчы Папалітай. У выніку Георг Фарэнсбах страціў сваю пасаду і маёмасць на Эзелі і застаўся выключна на службе Рэчы Паспалітай. У спрэчцы за польскі трон, якая ўспыхнула пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], ён рашуча стаў на бок [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], чые права на шведскую карону ён пазней абараняў усёй сваёй энергіяй. 5 студзеня 1588 года Жыгімонт Ваза прызначыў яго пажыццёвым [[Ваяводы вендэнскія|ваяводам вендэнскім]]. У 1598 годзе ён суправаджаў Жыгімонта Ваза і кіраваў яго найманай сухапутнай арміяй у спробе вярнуць шведскую карону. Пасля поўнай няўдачы законага караля ў Швецыі, [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл Сундэрманскі]] захапіў Фінляндыю і Эстляндыю. Як сам кароль і магнатэрыя ВКЛ, Г. Фарэнсбах выступаў прыхільнікам наступальнай стратэгіі і вайны на тэрыторыі Швецыі. Ен адмовіўся ад перамоваў з узурпатарам і рыхтаваў паход вернай інфлянцкай шляхты на вызваленне Рэвеля і Фінляндыі. Яго дзеянні былі выкарыстаныя як прэтэкст дзеля шведскага нападу на Інфлянты восенню 1600 г. і пачатка [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)#Кампанія восені 1601 - 1602 г.|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611).]] Як дасведчаны правадыр, які пастаянна знаходзіўся на месцы, у 1600 г. загадам караля быў прызначаны кіраўніком не толькі сіламі рушання нямецкай інфлянцкай шляхты, але "паручнікам" войскаў усіх народаў Рэчы Паспалітай ў правінцыі (паводле існаваўшага тады заканадаўства, палякамі кіраваў-паляк, літвінамі-літвін, немцамі - немец). Да сілаў пад яго камандваванне у 1601 г. [[Жыгімонт Ваза]] далучыў яшчэ кантынгенты пільтэнцаў, куронцаў і шкотаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.178-179}}</ref>. Пасля першай удалай бітвы, яго замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] усёж трапіў у рукі шведаў. Разам з войскамі ВКЛ яму пэўны час кіраваць абаронай і вызваліць ад аблогі [[Рыга|Рыгу]]. Калі Рэч Паспалітая ў 1601 г. змагла аднавіць наступ, Юрген Фарэнсбах заставаўся ў палявой арміі. Загінуў падчас пераможнага штурма [[Замак Фелін|Феліна]] 17 мая 1602 года<ref>{{Кніга|загаловак=Andres Parve: Jürgen Farensbach (1551/52-1602). Ühe Eestimaa päritolu väepealiku sõjateest. KVÜÕA toimetised 8/2007. Tartu 2007. ISSN 17360242}}</ref>. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1551 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваяводы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tfwn80qxjulfnzj8iz7qoclyzvpks8g 5201842 5201839 2026-09-18T09:44:00Z Voūk12 159072 5201842 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jürgen von Fahrensbach.jpg|міні|Георг Фарэнсбах. Медаль к.16 ст.]] '''Георг / Ежы фон Фарэнсбах / Фарэнсбек''' ( ням.'''Jürgen / Georg von Fahrensbach,''' пол. Jerzy Farensbach / Farensbeck) ([[1551|1551 год]] † загінуў [[17 мая]] [[1602|1602 года]] каля [[Вільяндзі (горад)|Феліна]])<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Farensbach,_J%C3%BCrgen|title=Theodor Schiemann: Farensbach, Jürgen. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 6, Duncker & Humblot, Leipzig 1877, S. 568 f.}}</ref> — лівонскі вайсковец, [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя,]] кіраўнік "інфлянцкай земскай службы нямецкай крыві" на службе Рэчы Паспалітай. == Біяграфія == [[Файл:POL COA Farensbach.svg|міні|Герб Фарэнсбах]] Юрген фон Фарэнсбах паходзіў з [[Балтыйскія немцы|нямецка-балтыйскага]] роду Фарэнсбахаў. у сярэдзіне 15 ст. род перасяліўся з [[Рэйнская вобласць|Рэйнланда]] на выспу [[Саарэмаа|Озэль]] (Эзэль, Саарэмаа). Ён быў сынам лівонскага дыпламата Вольмара фон Фарэнсбаха (1500—1554) і прадстаўніцы роду Курселяў. Як мяркуецца, Юрген (Георг) нарадзіўся 1551 годзе ў парафіі [[Мяр’ямаа (воласць)|Мер'яма]] ў [[Эстонія|Эстоніі]] адным з васьмі сыноў сужэнства. У 1580/1581 гадах ажаніўся з Соф'яй фон Фіркс, удавой Матыяса фон дэр Рэке цу Нойенбурга. Дзякуючы гэтаму шлюбу ён набыў некалькі [[Курляндыя|курляндскіх]] маёнткаў, такіх як [[Аўцэ|Аўц]]. Сярод іншых, сыны вядомыя сваім ўдзелам у войнах Рэчы Паспалітай 1600 -1629 г. [[Георг - Вольмар (Уладзімір) фон Фарэнсбах]] і [[Ян (Іаган) VI. фон Фарэнсбах]] нарадзіліся ад гэтага шлюбу<ref>{{Кніга|загаловак=Theodor Schiemann: Jürgen Fahrensbach – Ein Bild baltischen Kriegerlebens. Nachdruck d. 2. Aufl./Titelausgabe Hamburg/Mitau 1885, Verlag Harro v. Hirschbergheydt, Hannover-Döhren, 1969, S. 50–76. у: Theodor Schiemann: Characterköpfe und Sittenbilder aus der baltischen Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts. ням.}}</ref>. З юнацтва пачаў ваенную службу і пабываў наймітам у арміях [[Швецыя|Швецыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1566 г. у [[Венгрыя|Венгрыі]]) і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Некаторы час ён служыў пры двары імператара [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II.]] Усяго ў 19 гадоў ён вярнуўся ў [[Лівонія|Лівонію]], дзе тады ў самым разгары была [[Лівонская вайна]]. Ён далучыўся да прашведскай шляхты пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі Клаўса Курселя. Ен пакінуў [[Талін|Рэвельскі]] замка, які быў захоплены шведамі пасля іх паўстання. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узяты ў палон маскоўцамі, але быў вызвалены [[Іван IV Грозны|Іванам Жахлівым]] і далучаны да нямецкіх наймітаў, калі [[Крымскае ханства|Крымскі хан]] Дэўлет I Гірэй, рыхтаваў новую кампанію супраць [[Масква|Масквы]]. Фарэнсбах удзельнічаў у бітве пры Моладзях 1 жніўня 1572 года, у якой [[татары]] пацярпелі цяжкую паразу на [[Ака|рацэ Ацэ]], часткова дзякуючы асабістай адвазе Юргена, як распавядае легенда<ref>{{Кніга|спасылка=http://moscowstate.ru/sluzhilye-nemtsy-v-voennyh-dejstviyah-na-territorii-yuzhnogo-frontira-vtoraya-polovina-xvi-nachalo-xvii-v/|загаловак=Скобелкин О. В.Служилые «немцы» в военных действиях на территории южного фронтира (вторая половина XVI — начало XVII в.)}}</ref>. Ён суправаджаў [[Магнус Інфлянцкі|герцага Магнуса]] ў яго падарожжы ў [[Расія|Расію]], але пакінуў службу [[Цар|ў цара]] ў 1572 годзе. З дазволу дацкага караля [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]] ён узначаліў абарону [[Гданьск|Гданьска]] супраць [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1577 годзе, а пасля быў прызначаны Фрыдрыхам II пажыццёвым губернатарам [[Саарэмаа|Эзеля]]. Не адмаўляючыся ад гэтай пасады, Юрген фон Фарэнсбах у 1580 годзе паступіў на службу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], зноў жа з дазволу свайго гаспадара. Яго найміты ўнеслі свой уклад у канчатковае вырашэнне барацьбы за Інфлянты, і ў якасці ўзнагароды смелы правадыр атрымаў тытул старасты [[Цэсіс|Вендэна]] і спадчынны замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] з 1000 сялянамі ў 1584 г., а ў 1585 г. пасаду "ваеннага правадыра Лівонскай шляхты нямецкай крыві". На функцыі вайсковага кіраўніка [[Балтыйскія немцы|нямецкай шляхты]] Інфлянтаў ён застаўся да канца свайго жыцця<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.43.}}</ref>. Гэтая дваістая пазіцыя паданага выклікала гнеў [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]], які ў той час спрачаўся і быў на мяжы вайны з Рэччу Паспалітай за валоданне [[Пілтэнэ|Пільтэнскім абацтвам]]. У 1582-1585 г. адбылося размежаванне [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль - вікскае бікупства]] была падзеленае - выспы адышлі Даніі і Швецыі, а кантэнентальны Вік і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] акупаваныя Рэччу Паспалітай. Фрыдрых II ня мог цярпець двухсэнсоўную паставу, якую займаў Фарэнсбах як дацкі губернатар і ваенны камандзір Рэчы Папалітай. У выніку Георг Фарэнсбах страціў сваю пасаду і маёмасць на Эзелі і застаўся выключна на службе Рэчы Паспалітай. У спрэчцы за польскі трон, якая ўспыхнула пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], ён рашуча стаў на бок [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], чые права на шведскую карону ён пазней абараняў усёй сваёй энергіяй. 5 студзеня 1588 года Жыгімонт Ваза прызначыў яго пажыццёвым [[Ваяводы вендэнскія|ваяводам вендэнскім]]. У 1598 годзе ён суправаджаў Жыгімонта Ваза і кіраваў яго найманай сухапутнай арміяй у спробе вярнуць шведскую карону. Пасля поўнай няўдачы законага караля ў Швецыі, [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл Сундэрманскі]] захапіў Фінляндыю і Эстляндыю. Як сам кароль і магнатэрыя ВКЛ, Г. Фарэнсбах выступаў прыхільнікам наступальнай стратэгіі і вайны на тэрыторыі Швецыі. Ен адмовіўся ад перамоваў з узурпатарам і рыхтаваў паход вернай інфлянцкай шляхты на вызваленне Рэвеля і Фінляндыі. Яго дзеянні былі выкарыстаныя як прэтэкст дзеля шведскага нападу на Інфлянты восенню 1600 г. і пачатка [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)#Кампанія восені 1601 - 1602 г.|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611).]] Як дасведчаны правадыр, які пастаянна знаходзіўся на месцы, у 1600 г. загадам караля быў прызначаны кіраўніком не толькі сіламі рушання нямецкай інфлянцкай шляхты, але "паручнікам" войскаў усіх народаў Рэчы Паспалітай ў правінцыі (паводле існаваўшага тады заканадаўства, палякамі кіраваў-паляк, літвінамі-літвін, немцамі - немец). Да сілаў пад яго камандваванне у 1601 г. [[Жыгімонт Ваза]] далучыў яшчэ кантынгенты пільтэнцаў, куронцаў і шкотаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.178-179}}</ref>. Пасля першай удалай бітвы, яго замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] усёж трапіў у рукі шведаў. Разам з войскамі ВКЛ яму пэўны час кіраваць абаронай і вызваліць ад аблогі [[Рыга|Рыгу]]. Калі Рэч Паспалітая ў 1601 г. змагла аднавіць наступ, Юрген Фарэнсбах заставаўся ў палявой арміі. Загінуў падчас пераможнага штурма [[Замак Фелін|Феліна]] 17 мая 1602 года<ref>{{Кніга|загаловак=Andres Parve: Jürgen Farensbach (1551/52-1602). Ühe Eestimaa päritolu väepealiku sõjateest. KVÜÕA toimetised 8/2007. Tartu 2007. ISSN 17360242}}</ref>. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1551 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваяводы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] olmr46gdp9kun011srnfwj64vc4uk3d 5201848 5201842 2026-09-18T09:45:57Z Voūk12 159072 5201848 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jürgen von Fahrensbach.jpg|міні|Георг Фарэнсбах. Медаль к.16 ст.]] '''Георг / Ежы фон Фарэнсбах / Фарэнсбек''' ( ням.'''Jürgen / Georg von Fahrensbach,''' пол. Jerzy Farensbach / Farensbeck) ([[1551|1551 год]] † загінуў [[17 мая]] [[1602|1602 года]] каля [[Вільяндзі (горад)|Феліна]])<ref>{{Cite web|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Farensbach,_J%C3%BCrgen|title=Theodor Schiemann: Farensbach, Jürgen. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 6, Duncker & Humblot, Leipzig 1877, S. 568 f.}}</ref> — лівонскі найміт, прафесійны вайсковец[[XVI стагоддзе|,]] кіраўнік "інфлянцкай земскай службы нямецкай крыві" на службе Рэчы Паспалітай. == Біяграфія == [[Файл:POL COA Farensbach.svg|міні|Герб Фарэнсбах]] Юрген фон Фарэнсбах паходзіў з [[Балтыйскія немцы|нямецка-балтыйскага]] роду Фарэнсбахаў. у сярэдзіне 15 ст. род перасяліўся з [[Рэйнская вобласць|Рэйнланда]] на выспу [[Саарэмаа|Озэль]] (Эзэль, Саарэмаа). Ён быў сынам лівонскага дыпламата Вольмара фон Фарэнсбаха (1500—1554) і прадстаўніцы роду Курселяў. Як мяркуецца, Юрген (Георг) нарадзіўся 1551 годзе ў парафіі [[Мяр’ямаа (воласць)|Мер'яма]] ў [[Эстонія|Эстоніі]] адным з васьмі сыноў сужэнства. У 1580/1581 гадах ажаніўся з Соф'яй фон Фіркс, удавой Матыяса фон дэр Рэке цу Нойенбурга. Дзякуючы гэтаму шлюбу ён набыў некалькі [[Курляндыя|курляндскіх]] маёнткаў, такіх як [[Аўцэ|Аўц]]. Сярод іншых, сыны вядомыя сваім ўдзелам у войнах Рэчы Паспалітай 1600 -1629 г. [[Георг - Вольмар (Уладзімір) фон Фарэнсбах]] і [[Ян (Іаган) VI. фон Фарэнсбах]] нарадзіліся ад гэтага шлюбу<ref>{{Кніга|загаловак=Theodor Schiemann: Jürgen Fahrensbach – Ein Bild baltischen Kriegerlebens. Nachdruck d. 2. Aufl./Titelausgabe Hamburg/Mitau 1885, Verlag Harro v. Hirschbergheydt, Hannover-Döhren, 1969, S. 50–76. у: Theodor Schiemann: Characterköpfe und Sittenbilder aus der baltischen Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts. ням.}}</ref>. З юнацтва пачаў ваенную службу і пабываў наймітам у арміях [[Швецыя|Швецыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1566 г. у [[Венгрыя|Венгрыі]]) і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Некаторы час ён служыў пры двары імператара [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліяна II.]] Усяго ў 19 гадоў ён вярнуўся ў [[Лівонія|Лівонію]], дзе тады ў самым разгары была [[Лівонская вайна]]. Ён далучыўся да прашведскай шляхты пад кіраўніцтвам свайго дзядзькі Клаўса Курселя. Ен пакінуў [[Талін|Рэвельскі]] замка, які быў захоплены шведамі пасля іх паўстання. Неўзабаве пасля гэтага ён быў узяты ў палон маскоўцамі, але быў вызвалены [[Іван IV Грозны|Іванам Жахлівым]] і далучаны да нямецкіх наймітаў, калі [[Крымскае ханства|Крымскі хан]] Дэўлет I Гірэй, рыхтаваў новую кампанію супраць [[Масква|Масквы]]. Фарэнсбах удзельнічаў у бітве пры Моладзях 1 жніўня 1572 года, у якой [[татары]] пацярпелі цяжкую паразу на [[Ака|рацэ Ацэ]], часткова дзякуючы асабістай адвазе Юргена, як распавядае легенда<ref>{{Кніга|спасылка=http://moscowstate.ru/sluzhilye-nemtsy-v-voennyh-dejstviyah-na-territorii-yuzhnogo-frontira-vtoraya-polovina-xvi-nachalo-xvii-v/|загаловак=Скобелкин О. В.Служилые «немцы» в военных действиях на территории южного фронтира (вторая половина XVI — начало XVII в.)}}</ref>. Ён суправаджаў [[Магнус Інфлянцкі|герцага Магнуса]] ў яго падарожжы ў [[Расія|Расію]], але пакінуў службу [[Цар|ў цара]] ў 1572 годзе. З дазволу дацкага караля [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]] ён узначаліў абарону [[Гданьск|Гданьска]] супраць [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1577 годзе, а пасля быў прызначаны Фрыдрыхам II пажыццёвым губернатарам [[Саарэмаа|Эзеля]]. Не адмаўляючыся ад гэтай пасады, Юрген фон Фарэнсбах у 1580 годзе паступіў на службу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], зноў жа з дазволу свайго гаспадара. Яго найміты ўнеслі свой уклад у канчатковае вырашэнне барацьбы за Інфлянты, і ў якасці ўзнагароды смелы правадыр атрымаў тытул старасты [[Цэсіс|Вендэна]] і спадчынны замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] з 1000 сялянамі ў 1584 г., а ў 1585 г. пасаду "ваеннага правадыра Лівонскай шляхты нямецкай крыві". На функцыі вайсковага кіраўніка [[Балтыйскія немцы|нямецкай шляхты]] Інфлянтаў ён застаўся да канца свайго жыцця<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.43.}}</ref>. Гэтая дваістая пазіцыя паданага выклікала гнеў [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрыдэрыка II]], які ў той час спрачаўся і быў на мяжы вайны з Рэччу Паспалітай за валоданне [[Пілтэнэ|Пільтэнскім абацтвам]]. У 1582-1585 г. адбылося размежаванне [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль - вікскае бікупства]] была падзеленае - выспы адышлі Даніі і Швецыі, а кантэнентальны Вік і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] акупаваныя Рэччу Паспалітай. Фрыдрых II ня мог цярпець двухсэнсоўную паставу, якую займаў Фарэнсбах як дацкі губернатар і ваенны камандзір Рэчы Папалітай. У выніку Георг Фарэнсбах страціў сваю пасаду і маёмасць на Эзелі і застаўся выключна на службе Рэчы Паспалітай. У спрэчцы за польскі трон, якая ўспыхнула пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], ён рашуча стаў на бок [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], чые права на шведскую карону ён пазней абараняў усёй сваёй энергіяй. 5 студзеня 1588 года Жыгімонт Ваза прызначыў яго пажыццёвым [[Ваяводы вендэнскія|ваяводам вендэнскім]]. У 1598 годзе ён суправаджаў Жыгімонта Ваза і кіраваў яго найманай сухапутнай арміяй у спробе вярнуць шведскую карону. Пасля поўнай няўдачы законага караля ў Швецыі, [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл Сундэрманскі]] захапіў Фінляндыю і Эстляндыю. Як сам кароль і магнатэрыя ВКЛ, Г. Фарэнсбах выступаў прыхільнікам наступальнай стратэгіі і вайны на тэрыторыі Швецыі. Ен адмовіўся ад перамоваў з узурпатарам і рыхтаваў паход вернай інфлянцкай шляхты на вызваленне Рэвеля і Фінляндыі. Яго дзеянні былі выкарыстаныя як прэтэкст дзеля шведскага нападу на Інфлянты восенню 1600 г. і пачатка [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)#Кампанія восені 1601 - 1602 г.|вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611).]] Як дасведчаны правадыр, які пастаянна знаходзіўся на месцы, у 1600 г. загадам караля быў прызначаны кіраўніком не толькі сіламі рушання нямецкай інфлянцкай шляхты, але "паручнікам" войскаў усіх народаў Рэчы Паспалітай ў правінцыі (паводле існаваўшага тады заканадаўства, палякамі кіраваў-паляк, літвінамі-літвін, немцамі - немец). Да сілаў пад яго камандваванне у 1601 г. [[Жыгімонт Ваза]] далучыў яшчэ кантынгенты пільтэнцаў, куронцаў і шкотаў<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с.178-179}}</ref>. Пасля першай удалай бітвы, яго замак [[Карксі (воласць)|Каркус]] усёж трапіў у рукі шведаў. Разам з войскамі ВКЛ яму пэўны час кіраваць абаронай і вызваліць ад аблогі [[Рыга|Рыгу]]. Калі Рэч Паспалітая ў 1601 г. змагла аднавіць наступ, Юрген Фарэнсбах заставаўся ў палявой арміі. Загінуў падчас пераможнага штурма [[Замак Фелін|Феліна]] 17 мая 1602 года<ref>{{Кніга|загаловак=Andres Parve: Jürgen Farensbach (1551/52-1602). Ühe Eestimaa päritolu väepealiku sõjateest. KVÜÕA toimetised 8/2007. Tartu 2007. ISSN 17360242}}</ref>. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мужчыны]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1602 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1551 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Лівонскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваяводы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] k7lf7kfvixwhga2hm385np4nqlnzk2r 0 814981 5201834 2026-09-18T09:22:37Z Culamar 102133 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/149388837|Стилизация]]» 5201834 wikitext text/x-wiki [[Файл:Uffington-White-Horse-sat.jpg|міні|200x200пкс| Стылізаваная выява каня.]] '''Стылізацыя''' — мастацкі прыём свядомага паўтарэння асаблівасцяў чужога стылю, жанру або манеры; мэтанакіраванае перайманне. Часта азначае ўзнаўленне вобразнай сістэмы і фармальных асаблівасцей раней створаных мастацкіх твораў у новым мастацкім кантэксце. Разнавіднасці: * Стылізацыя ў выяўленчым мастацтве — творчы метад, заснаваны на адносінах: стылізуемы ўзор — стылізуючая кампазіцыя; * Стылізацыя ў літаратуры і кіно (напрыклад, сказ — стылізацыя жывога прастамоўя); * Стылізацыя ў музыцы. Таксама стылізацыя можа азначаць спрашчэнне дэталёвага арыгінала да лаканічнай, вядомай і зручнай для тыражавання выявы (напрыклад, у выразе: «лагатып утрымоўвае стылізаваную выяву птушкі»). == Глядзі таксама == * [[Пародыя]], [[традыцыя]] == Літаратура == * Д. Е. Стилизация // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. * [http://my-dict.ru/dic/hudozhestvennaya-enciklopediya/1409914-stilizaciya Стилизация]. // «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. * Власов В. Г. [https://books.google.com/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&q=стилизация Теория формообразования в изобразительном искусстве]. СПб.: Изд-во СПб. Ун-та, 2017. С.181-186 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Катэгорыі эстэтыкі]] 23d6gvsdssdkn57z0k6wk1ie2rrt1m8 5201835 5201834 2026-09-18T09:23:05Z Culamar 102133 5201835 wikitext text/x-wiki [[Файл:Uffington-White-Horse-sat.jpg|міні|200x200пкс| Стылізаваная выява каня.]] '''Стылізацыя''' — мастацкі прыём свядомага паўтарэння асаблівасцяў чужога стылю, жанру або манеры; мэтанакіраванае перайманне. Часта азначае ўзнаўленне вобразнай сістэмы і фармальных асаблівасцей раней створаных мастацкіх твораў у новым мастацкім кантэксце. Разнавіднасці: * Стылізацыя ў выяўленчым мастацтве — творчы метад, заснаваны на адносінах: стылізуемы ўзор — стылізуючая кампазіцыя; * Стылізацыя ў літаратуры і кіно (напрыклад, сказ — стылізацыя жывога прастамоўя); * Стылізацыя ў музыцы. Таксама стылізацыя можа азначаць спрашчэнне дэталёвага арыгінала да лаканічнай, вядомай і зручнай для тыражавання выявы (напрыклад, у выразе: «лагатып утрымоўвае стылізаваную выяву птушкі»). == Гл. таксама == * [[Пародыя]], [[традыцыя]] == Літаратура == * Д. Е. Стилизация // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. * [http://my-dict.ru/dic/hudozhestvennaya-enciklopediya/1409914-stilizaciya Стилизация]. // «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. * Власов В. Г. [https://books.google.com/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&q=стилизация Теория формообразования в изобразительном искусстве]. СПб.: Изд-во СПб. Ун-та, 2017. С.181-186 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Катэгорыі эстэтыкі]] dn0swo05v9b6aevikhiman73ycdz7eh 0 814982 5201840 2026-09-18T09:42:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Адам]] == Прозвішча == * [[Мікола Міхайлавіч Адам]] — беларускі паэт * [[Роберт Адам]] — шатландскі архітэктар * [[Рэйнальд Адам]] {{неадназначнасць}}» 5201840 wikitext text/x-wiki * [[Адам]] == Прозвішча == * [[Мікола Міхайлавіч Адам]] — беларускі паэт * [[Роберт Адам]] — шатландскі архітэктар * [[Рэйнальд Адам]] {{неадназначнасць}} 9h98vnoj97s8kzo1vscuyzx06yj34ba 5201841 5201840 2026-09-18T09:43:40Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5201841 wikitext text/x-wiki * [[Адам]] == Прозвішча == * [[Мікола Міхайлавіч Адам]] — беларускі паэт * [[Роберт Адам]] — шатландскі архітэктар * [[Рэйнальд Адам]] — кальвінскі тэолаг, педагог {{неадназначнасць}} lejjb9nwjnq57vr72297fac8gqqkws9 0 814983 5201851 2026-09-18T09:52:12Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Септымій Адэнат ІІ]] 5201851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Септымій Адэнат ІІ]] ppraaf29mxavzui6dc0o3nmx0ujwzee 0 814984 5201859 2026-09-18T10:09:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — гара Марсі (1629 м). На поўначы далінай рак...» 5201859 wikitext text/x-wiki '''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — гара Марсі (1629 м). На поўначы далінай [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Св. Лаўрэнція]] аддзелены ад [[Лазрэнційскія горы|Лаўрэнційскіх гор]], з якімі мае шмат агульнага геалагічна і біялагічна. На ўсходзе Адзірандак мяжуе з азёрамі [[Шамплейн]] і Джордж, якія аддзяляюць хрыбет ад Зялёных гор Вермонта. На захадзе і поўдні — узгоркі вышынёй каля 450 м над узроўнем мора. Адырондак, які ўтварыўся ў выніку серыі геалагічных пераўтварэнняў, складзены ў асноўным старажытнымі [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], на яго рэльеф аказалі ўплыў неаднаразовыя наступы і адступленні ледавікоў. Змешаныя і лісцяныя лясы каля падножжа гор вышэй па схіле змяняюцца іглічнымі, а бліжэй да вяршыняў — альпійскай расліннасцю. Папулярны турыстычны рэгіён, месца размяшчэння гарналыжных курортаў. Размешчаны ў Адыірондаку [[Лейк-Плэсід]] — месца правядзення зімовых Алімпійскіх гульняў 1932 і 1980 года. m26py8z9e8s6if7ogmvou36iat8oc58 5201860 5201859 2026-09-18T10:10:30Z Autumndancer 168015 5201860 wikitext text/x-wiki '''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — гара Марсі (1629 м). На поўначы далінай [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Св. Лаўрэнція]] аддзелены ад [[Лазрэнційскія горы|Лаўрэнційскіх гор]], з якімі мае шмат агульнага геалагічна і біялагічна. На ўсходзе Адзірандак мяжуе з азёрамі [[Шамплейн]] і Джордж, якія аддзяляюць хрыбет ад Зялёных гор Вермонта. На захадзе і поўдні — узгоркі вышынёй каля 450 м над узроўнем мора. Адырондак, які ўтварыўся ў выніку серыі геалагічных пераўтварэнняў, складзены ў асноўным старажытнымі [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], на яго рэльеф аказалі ўплыў неаднаразовыя наступы і адступленні ледавікоў. Змешаныя і лісцяныя лясы каля падножжа гор вышэй па схіле змяняюцца іглічнымі, а бліжэй да вяршыняў — альпійскай расліннасцю. Папулярны турыстычны рэгіён, месца размяшчэння гарналыжных курортаў. Размешчаны ў Адыірондаку [[Лейк-Плэсід]] — месца правядзення зімовых Алімпійскіх гульняў 1932 і 1980 года. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адырондак|||}} imac1fqhlfi2mp3ji4u6wd7vxm26xk7 5201861 5201860 2026-09-18T10:11:03Z Autumndancer 168015 5201861 wikitext text/x-wiki '''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — гара Марсі (1629 м). На поўначы далінай [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Св. Лаўрэнція]] аддзелены ад [[Лазрэнційскія горы|Лаўрэнційскіх гор]], з якімі мае шмат агульнага геалагічна і біялагічна. На ўсходзе Адзірандак мяжуе з азёрамі [[Шамплейн]] і Джордж, якія аддзяляюць хрыбет ад Зялёных гор Вермонта. На захадзе і поўдні — узгоркі вышынёй каля 450 м над узроўнем мора. Адырондак, які ўтварыўся ў выніку серыі геалагічных пераўтварэнняў, складзены ў асноўным старажытнымі [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], на яго рэльеф аказалі ўплыў неаднаразовыя наступы і адступленні ледавікоў. Змешаныя і лісцяныя лясы каля падножжа гор вышэй па схіле змяняюцца іглічнымі, а бліжэй да вяршыняў — альпійскай расліннасцю. Папулярны турыстычны рэгіён, месца размяшчэння гарналыжных курортаў. Размешчаны ў Адыірондаку [[Лейк-Плэсід]] — месца правядзення зімовых Алімпійскіх гульняў 1932 і 1980 года. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адырондак|||}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] gkzfrfnk0xtgkz5x5lnvkiqbgyahknk 5201862 5201861 2026-09-18T10:11:57Z Autumndancer 168015 5201862 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — гара Марсі (1629 м). На поўначы далінай [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Св. Лаўрэнція]] аддзелены ад [[Лазрэнційскія горы|Лаўрэнційскіх гор]], з якімі мае шмат агульнага геалагічна і біялагічна. На ўсходзе Адзірандак мяжуе з азёрамі [[Шамплейн]] і Джордж, якія аддзяляюць хрыбет ад Зялёных гор Вермонта. На захадзе і поўдні — узгоркі вышынёй каля 450 м над узроўнем мора. Адырондак, які ўтварыўся ў выніку серыі геалагічных пераўтварэнняў, складзены ў асноўным старажытнымі [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], на яго рэльеф аказалі ўплыў неаднаразовыя наступы і адступленні ледавікоў. Змешаныя і лісцяныя лясы каля падножжа гор вышэй па схіле змяняюцца іглічнымі, а бліжэй да вяршыняў — альпійскай расліннасцю. Папулярны турыстычны рэгіён, месца размяшчэння гарналыжных курортаў. Размешчаны ў Адыірондаку [[Лейк-Плэсід]] — месца правядзення зімовых Алімпійскіх гульняў 1932 і 1980 года. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адырондак|||}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] 6hnnznqp00afr9hnjva817g96x0wywr 5201961 5201862 2026-09-18T11:39:11Z Autumndancer 168015 5201961 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Адырондак''' ({{lang-en|Adirondack Mountains}}, Adirondacks) — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Часам уключаецца ў горную сістэму [[Апалачы]], хоць мае іншае геалагічнае паходжанне. Вышэйшы пункт — [[Марсі (гара)|гара Марсі]] (1629 м). На поўначы далінай [[рака Святога Лаўрэнція|ракі Св. Лаўрэнція]] аддзелены ад [[Лазрэнційскія горы|Лаўрэнційскіх гор]], з якімі мае шмат агульнага геалагічна і біялагічна. На ўсходзе Адзірандак мяжуе з азёрамі [[Шамплейн]] і Джордж, якія аддзяляюць хрыбет ад Зялёных гор Вермонта. На захадзе і поўдні — узгоркі вышынёй каля 450 м над узроўнем мора. Адырондак, які ўтварыўся ў выніку серыі геалагічных пераўтварэнняў, складзены ў асноўным старажытнымі [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], на яго рэльеф аказалі ўплыў неаднаразовыя наступы і адступленні ледавікоў. Змешаныя і лісцяныя лясы каля падножжа гор вышэй па схіле змяняюцца іглічнымі, а бліжэй да вяршыняў — альпійскай расліннасцю. Папулярны турыстычны рэгіён, месца размяшчэння гарналыжных курортаў. Размешчаны ў Адыірондаку [[Лейк-Плэсід]] — месца правядзення зімовых Алімпійскіх гульняў 1932 і 1980 года. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адырондак|||}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] jrfz9h9rygbpmj2ioq7jeokyowids0p 0 814985 5201875 2026-09-18T10:24:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Пітстаўн''' ({{lang-en|Pittstown}}) — горад у акрузе Рэнселер [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Айзек Зінгер]], амерыканскі вынаходнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Нью-Ёрка]]» 5201875 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пітстаўн''' ({{lang-en|Pittstown}}) — горад у акрузе Рэнселер [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Айзек Зінгер]], амерыканскі вынаходнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Нью-Ёрка]] 1bntoyemggyep7fzqpl1eg6q353nqwr 5201876 5201875 2026-09-18T10:25:38Z Autumndancer 168015 5201876 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пітстаўн''' ({{lang-en|Pittstown}}) — горад у акрузе Рэнселер [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Айзек Зінгер]], амерыканскі вынаходнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] ermddqm178rpmo7rsbu9lx0sj1c7eyk 5201877 5201876 2026-09-18T10:26:17Z Autumndancer 168015 5201877 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пітстаўн''' ({{lang-en|Pittstown}}) — горад у акрузе Рэнселер [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Айзек Зінгер]], амерыканскі вынаходнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] e0y2n64qnivhnz0q0ez17j4d049ujhc 0 814986 5201879 2026-09-18T10:29:37Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/80464955|Rolka sztokholmska]]» 5201879 wikitext text/x-wiki [[Plik:Polska_rullen_-_Livrustkammaren_-_21467.tif|міні| Падраздзяленне каралеўскіх [[Гусарыя|гусараў]] — фрагмент ''Стакгольмскага скрутка'']] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' ( szw. «Polska rullen» — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605-1609 г. == Апісанне == Яна намалявана рознакаляровай [[Гуаш|гуашшу]] на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]] і польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з'яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататак вядучага (містра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва рулонную гравюру. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм'ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў польскай культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у краіну<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. == Зноскі == == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0qm9pwezi6q2b4f0wvbh6fohdzm8yxx 5201924 5201879 2026-09-18T10:50:19Z Voūk12 159072 5201924 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' ( шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605-1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў аршаку]] Яна намалявана рознакаляровай [[Гуаш|гуашшу]] на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]] і польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з'яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататак вядучага (містра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва рулонную гравюру. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм'ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў польскай культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у краіну<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|Леў Сапега едзе у аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|Я.К. Хадкевіч перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць як будучага цара маскоўцы]] == Зноскі == <references /> == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4hwsj43z22hwr3cfp4d7ba7jlaa97b9 5201934 5201924 2026-09-18T11:02:04Z Voūk12 159072 /* Апісанне */ 5201934 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' ( шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605-1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў парадзе]] Яна намалявана рознакаляровай [[Гуаш|гуашшу]] на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]] і польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з'яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататак вядучага (містра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва рулонную гравюру. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм'ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў польскай культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у краіну<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|[[Леў Сапега]] едзе ў аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць, як будучага цара, маскоўцы.]] == Зноскі == <references /> == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ja2qw0c0pgehqv4k80aw3izqfzxxexe 5201937 5201934 2026-09-18T11:06:34Z Voūk12 159072 /* Апісанне */ 5201937 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' ( шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605-1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў парадзе]] Яна намалявана рознакаляровай [[Гуаш|гуашшу]] на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]], дыпламаты, польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з'яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататкаў вядучага (майстра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва і гэтую рулонны малюнак. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым шэдэўрам і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм'ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у Польшчу<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|[[Леў Сапега]] едзе ў аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць, як будучага цара, маскоўцы.]] == Зноскі == <references /> == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] qkfe5kxf340ln9jbnhzu1dy3adq4lnf 5201948 5201937 2026-09-18T11:23:29Z Voūk12 159072 5201948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' ( шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605-1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў парадзе]] Яна намалявана рознакаляровай [[Гуаш|гуашшу]] на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]], дыпламаты, польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з'яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататкаў вядучага (майстра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва і гэтую рулонны малюнак. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм|Стакгольме]]. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым шэдэўрам і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм'ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у Польшчу<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|[[Леў Сапега]] едзе ў аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] або [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскі]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць, як будучага цара, маскоўцы.]] == Зноскі == <references /> == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f0l0j0fbbjadi724vij2y8x9hnn11b2 0 814987 5201881 2026-09-18T10:35:05Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[15 лютага]] [[1824]] - [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) - мастак, адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 у Польшчы, Беларусі і Літве]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 513.</ref><ref>Энцыкла...» 5201881 wikitext text/x-wiki '''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[15 лютага]] [[1824]] - [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) - мастак, адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 у Польшчы, Беларусі і Літве]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 513.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 399.</ref> == Біяграфія == З заможных дваран Трокскага павета. Адукацыю атрымаў у Вільні і Варшаве, жывапісу вучыўся ў Вене і Фларэнцыі. Падарожнічаў. З 1847 года на радзіме. Працаваў як мастак-графік, ілюстраваў творы Адама Міцкевіча, Т.​Ленартовіча, А.​Мальчэўскага, І.​Ходзькі і інш. Член Віленскай археалагічнай камісіі. Да паўстання валодаў маёнткам Касцюшышкі Троцкага павета. У 1862 прыхільнік «чырвоных», увайшоў у [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскі правінцыяльны камітэт]], дзе разам з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] рыхтаваў паўстанне. 26 студзеня 1863 арыштаваны і "за злачынныя намеры ў цяперашнім польскім мецяжы" высланы ў Вяцкую губерню. Яго маёмасць на падставе распараджэння віленскага губернатара падлягала секвестру. З 1867 у Варшаве, потым за мяжой. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Zaleski Antoni}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] bfdmcj2udiehgchw7g6nv3pbrfmr7v2 5201882 5201881 2026-09-18T10:35:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5201882 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[15 лютага]] [[1824]] - [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) - мастак, адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 у Польшчы, Беларусі і Літве]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 513.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 399.</ref> == Біяграфія == З заможных дваран Трокскага павета. Адукацыю атрымаў у Вільні і Варшаве, жывапісу вучыўся ў Вене і Фларэнцыі. Падарожнічаў. З 1847 года на радзіме. Працаваў як мастак-графік, ілюстраваў творы Адама Міцкевіча, Т.​Ленартовіча, А.​Мальчэўскага, І.​Ходзькі і інш. Член Віленскай археалагічнай камісіі. Да паўстання валодаў маёнткам Касцюшышкі Троцкага павета. У 1862 прыхільнік «чырвоных», увайшоў у [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскі правінцыяльны камітэт]], дзе разам з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] рыхтаваў паўстанне. 26 студзеня 1863 арыштаваны і "за злачынныя намеры ў цяперашнім польскім мецяжы" высланы ў Вяцкую губерню. Яго маёмасць на падставе распараджэння віленскага губернатара падлягала секвестру. З 1867 у Варшаве, потым за мяжой. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Zaleski Antoni}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] dbmvu98s986t20for9qzndffidd9on1 0 814988 5201886 2026-09-18T10:41:58Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год пе...» 5201886 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' (вымаўляецца /'ȯis-tins/ — [[UN/LOCODE]]: BB OST<ref>[https://service.unece.org/trade/locode/bb.htm Barbados codes], United Nations - Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE</ref>) — прыбярэжная тэрыторыя, размешчаная ў краіне [[Барбадос]]. Яна знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам гэтай акругі. Тэрыторыя ўключае ў сябе рыбацкую вёску, а таксама турыстычную зону з рознымі барамі, ромавымі крамамі і гандлёвымі галерэямі. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, якія залятаюць у [[Міжнародны аэрапорт імя Грантлі Адамса]], і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 — {{en}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] bixw8vsto1w85rxx7522ipi9i320s0s 5201897 5201886 2026-09-18T10:44:38Z Maksonkaa 174158 5201897 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' (вымаўляецца /'ȯis-tins/ — [[UN/LOCODE]]: BB OST<ref>[https://service.unece.org/trade/locode/bb.htm Barbados codes], United Nations - Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE</ref>) — прыбярэжная тэрыторыя, размешчаная ў краіне [[Барбадос]]. Яна знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам гэтай акругі. Тэрыторыя ўключае ў сябе рыбацкую вёску, а таксама турыстычную зону з рознымі барамі, ромавымі крамамі і гандлёвымі галерэямі. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку[[Міжнародны аэрапорт імя Грантлі Адамса]], і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 — {{en}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] 1dbto2u8xkrb2y9hlf156w1f65gu1sh 5201898 5201897 2026-09-18T10:44:56Z Maksonkaa 174158 5201898 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' (вымаўляецца /'ȯis-tins/ — [[UN/LOCODE]]: BB OST<ref>[https://service.unece.org/trade/locode/bb.htm Barbados codes], United Nations - Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE</ref>) — прыбярэжная тэрыторыя, размешчаная ў краіне [[Барбадос]]. Яна знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам гэтай акругі. Тэрыторыя ўключае ў сябе рыбацкую вёску, а таксама турыстычную зону з рознымі барамі, ромавымі крамамі і гандлёвымі галерэямі. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 — {{en}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] 94jb87wq0129hfm7btzkdrhyg5cge26 1 814989 5201888 2026-09-18T10:43:01Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|en|Oistins}}» 5201888 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|en|Oistins}} 33wr09azogby50fxjqgkflm19mwc90a 0 814990 5201915 2026-09-18T10:46:37Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Грынкевічы | Арыгінал = {{lang-pl|Hrynkiewicz}} | Герб = POL COA Nalewka.svg | Апісанне герба = «Наліўка» | Перыяд = XVII—XVIII стст. | Роданачальнік = Сымон Грынкевіч | Месца паходжання = [[Мінскае ваяводства]] | Зямельныя ўладанні = * ваколіца Сапагі ў Рэчыцкі павет (В...» 5201915 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Грынкевічы | Арыгінал = {{lang-pl|Hrynkiewicz}} | Герб = POL COA Nalewka.svg | Апісанне герба = «Наліўка» | Перыяд = XVII—XVIII стст. | Роданачальнік = Сымон Грынкевіч | Месца паходжання = [[Мінскае ваяводства]] | Зямельныя ўладанні = * ваколіца Сапагі ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * спадчынныя маёнткі ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Грамадзянская дзейнасць = возніцтва (генеральства) Рэчыцкага павета }} '''Грынкевічы''' ({{lang-pl|Hrynkiewicz}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Наліўка»<ref group="заўв.">Форма ''Наліўка'' — паводле «Малога гербоўніка Рагачоўскай шляхты»; у іншых выданнях той жа герб пішацца ''Налеўка'' ({{lang-pl|Nalewka}}).</ref>, вядомы ў XVIII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паходзіў з [[Зямяне|зямян]] Мінскага ваяводства; на мяжы XVII—XVIII стст. адна з галін роду перайшла ў Рэчыцкі павет і асела ў Сапагах у Чачэрскім тракце — дробнай шляхецкай [[ваколіца|ваколіцы]], якую Грынкевічы трымалі супольна з Драбышэўскімі.<ref name="jackievic">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} (арт. 17, с. 269—270).</ref> Найбольш дакументаваныя эпізоды гісторыі роду прыпадаюць на 1760-я гг.: крымінальная справа 1762 г. пра ўзброены наезд на сенажаць пад [[Карма (Кармянскі раён)|Кармой]], у якой сярод абвінавачаных былі Антон Грынкевіч і яго сын Стэфан, і атрыманае Стэфанам у 1766 г. [[Возны|возніцтва (генеральства)]] Рэчыцкага павета.<ref name="chadzinski">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П |title=Беларускі суд. Фігуранты справы аб забойствах атрымалі высокія дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час |date=2024-08-05 |lang=be}}</ref> Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў дваранстве земскім судом [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]] 14 ліпеня 1773 г.<ref name="jackievic" /> == Герб == У чырвоным полі — срэбная ''наліўка'', збан з ручкай і носікам; над шлемам у кароне тры страўсіныя пёры, намёт чырвоны, падбіты срэбрам.<ref name="ostrowski">{{Cite book |last=Ostrowski |first=J. |title=Księga herbowa rodów polskich |location=Warszawa |publisher=Gł. skł. Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza |year=1897 |pages=224}} ''«NALEWKA. — W polu czerwonem — srebrna nalewka. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Labry czerwone podbite srebrem»''.</ref><ref name="malgerb">{{Cite book |last=Лукомский |first=В. К. |last2=Модзалевский |first2=В. Л. |title=Малороссийский гербовник |location=СПб. |publisher=Изд. Черниговского дворянства |year=1914 |pages=38}} ''«Щитъ: въ красномъ полѣ бѣлый кувшинъ. Нашлемникъ: три страусовыхъ пера. (Налевка)»''.</ref> Назва герба «гаворачая»: ''наліўка'' — гэта і ёсць такі збан. Герб рэдкі. Ю. Астроўскі называе яго «гербам некалькіх літоўскіх родаў: Грабніцкіх, Грыцэвічаў, Наркоўскіх і іншых» і спасылаецца на [[Гербоўнік|гербоўнік]] [[Войцех Віюк Каяловіч|В. Каяловіча]];<ref name="ostrowski" /> пазнейшыя зводы дадаюць да носьбітаў Грынкевічаў, Грыцкевічаў, Грыцкевічаў-Рачынскіх, Губчыцаў, Дактаровічаў і Налявайкаў.<ref name="gajl">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Nalewka).</ref><ref name="hbs4-242">{{Cite book |chapter=242. Грыцкевічы-Рачынскія (Hryckiewicz-Raczyński) герба «Налеўка» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=620—623 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> Сярод шасцідзесяці пяці родаў «Малога гербоўніка Рагачоўскай шляхты» герб «Наліўка» насілі толькі Грынкевічы.<ref name="jackievic" /> == Паходжанне і рэчыцкая галіна == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Сымон Грынкевіч''', зямянін [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]], дзе валодаў спадчыннымі маёнткамі. Паводле выпісу з метрыкі хросту, выдадзенага краснасельскім дэканам Радаманскім<ref group="заўв.">Так у публікацыі; выдавец З. Яцкевіч мяркуе, што правільна — Радашкоўскім.</ref>, Сымон пакінуў маёнткі двум сынам — '''Аляксандру''' і '''Яну'''. Аляксандр і яго нашчадкі засталіся ў родавых уладаннях у Мінскім ваяводстве.<ref name="jackievic" /> '''Ян Грынкевіч''' (нар. 5 студзеня 1675 г.) перайшоў у Рэчыцкі павет, дзе ажаніўся з Настассяй з Драбышэўскіх і ўзяў за ёй у [[пасаг]] ваколіцу Сапагі; пасаг быў засведчаны запісам Эліяша Драбышэўскага ад 25 студзеня 1722 г. Сын Яна і Настассі '''Антон Грынкевіч''' меў маёмасныя справы з Пшэздзецкім, пісарам ВКЛ, і з Кельчэўскімі, адным з родаў павятовай эліты; дэкрэт па гэтых справах быў актыкаваны 15 мая 1751 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]]. Спадчыннікамі Сапагоў засталіся тры сыны Антона — '''Стэфан''', '''Юзаф''' і '''Рыгор'''.<ref name="jackievic" /> == Ваколіца Сапагі == Сапагі — невялікая шляхецкая ваколіца ў Чачэрскім тракце Рэчыцкага павета, у Прапойскай парафіі, непадалёк ад [[Карма (Кармянскі раён)|Кармы]].<ref name="chadzinski" /> Паселішча вядома як баярская ваколіца [[Чачэрскае староства|Чачэрскага староства]]: у «спісе баяраў Чачэрскага староства» паводле інвентара 1726 г. за ім лічылася 4 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]].<ref name="dovhiala">Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской / под ред. Д. И. Довгялло. Вып. 28. Витебск, 1900. С. 31.</ref> У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета, які адбыўся 30 верасня 1765 г. пад [[Рагачоў|Рагачовам]], з Сапагоў пісаліся Андрэй Драбышэўскі — «з дабротаў вечыстых Сапагоў» на кані — і следам «Тэадор Драбышэўскі і Стэфан Грынкевіч з дабротаў вечыстых часці сваёй Сапагоў», пехатою.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> == Справа 1762 года == Улетку 1762 г. Драбышэўскія з Сапагоў разам з 75 сваімі [[Падданыя|падданымі]] наехалі на [[сенажаць]] ва [[урочышча|ўрочышчы]] Ланіца на [[Сож]]ы каля маёнтка Карма і звезлі да сябе вазы з сенам, якія належалі шляхцічу Васькоўскаму. Калі той выслаў па астатняе сена некалькі дзясяткаў сялян з падводамі і стрэльбамі, Драбышэўскія, Грынкевічы, Антон Казлоўскі ([[лоўчы]] [[Смаленскае ваяводства|смаленскі]]), Андрэй Рудніцкі і Казімір Кубліцкі са сваімі жаўнерамі зрабілі на іх засаду. Паводле матэрыялаў справы, пяць чалавек былі забітыя, сем смяротна параненыя, каля сарака збітыя і абрабаваныя; сярод забітых названыя сяляне Юрка Шымантовіч, Амельян Пятрушонак, Аўтух Лысцёг і Марцін Чумачонак і шляхціч Халімон Караткевіч.<ref name="chadzinski" /> Суд Рэчыцкага павета ў складзе Флярыяна Быкоўскага, Людвіка Васілеўскага і Францішка Парчэўскага прысудзіў пераследаваць вінаватых — сярод іх Тэадора, Стэфана, Міхала, Яна і Аляксандра Драбышэўскіх, Антона і Стэфана Грынкевічаў — і спагнаць з іх не менш за 100 000 [[Злоты|злотых]]. Як адзначае гісторык Герман Брэгер, штрафы такога памеру ніколі не выплачваліся: бакі звычайна дамаўляліся пазасудова. У тым жа годзе Антона Грынкевіча разам з Тэадорам, Міхалам, Якубам і Дамінікам Драбышэўскімі судзілі яшчэ раз, за лоўлю рыбы ў чужым возеры і крадзёж мёду, з штрафам у 500 [[талер]]аў бітых.<ref name="chadzinski" /> == Стэфан Грынкевіч, возны рэчыцкі == У 1766 г. Стэфан Грынкевіч, «зямянін і жыхар павету Рэчыцкага», атрымаў [[Возны|возніцтва (генеральства)]] Рэчыцкага павета — судовую, а не вайсковую пасаду, якая давалася пажыццёва. [[Прывілей]] быў выдадзены ад імя караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] і падпісаны [[Падканцлер літоўскі|падканцлерам ВКЛ]] {{нп3|Антоні Тадэвуш Пшэздзецкі|Антонім Пшэздзецкім|pl|Antoni Tadeusz Przeździecki}}. Прысягу паводле [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута ВКЛ 1588 г.]] Стэфан склаў на траецкіх роках у Рагачове перад земскімі ўраднікамі павета — суддзямі Юзафам Дамінікам Фашчам, Антонам Мікалаем Кельчэўскім і Міхалам Маліноўскім і суддзёй і намеснікам каралеўскага пісара Міхалам Скарынам, гэта значыць у тым самым судзе, які чатырма гадамі раней вынес прысуд па справе 1762 г.<ref name="chadzinski" /> Стэфан Грынкевіч памёр 12 жніўня 1791 г. у Сапагах; запіс пра смерць змяшчаюць метрычныя кнігі [[Журавічы|журавіцкага]] касцёла.<ref name="chadzinski" /> == Вывад шляхецтва == Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай 1772 г. усходняя частка Рэчыцкага павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўвайшла ў [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскую правінцыю]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], і мясцовая шляхта мусіла даказваць сваё паходжанне перад новай уладай у земскім судзе правінцыі.<ref name="jackievic" /> Грынкевічы прадставілі, між іншым, выпіс ад 28 студзеня 1777 г. з вывадовага дэкрэта свайго роду з Галоўнага земскага суда Магілёўскай губерні ад 14 ліпеня 1773 г., а таксама пасведчанне сваякоў і шляхты Мінскага ваяводства аб шляхецкім паходжанні, актыкаванае 7 лістапада 1775 г. у Мінскім [[Земскі суд|земскім судзе]] праз стрыечнага брата выводнікаў — ксяндза '''Ігната Грынкевіча''', вікарыя краснасельскага касцёла<ref group="заўв.">Мясцовасць у публікацыі не ўдакладнена; З. Яцкевіч звязвае краснасельскае дэканства з [[Радашковічы|Радашковічамі]].</ref>. Пры вывадзе род прадстаўляў патрон Станіслаў Князевіч, ротмістр аршанскі. Род быў прызнаны ў дваранстве земскім судом Рагачоўскай правінцыі 14 ліпеня 1773 г.<ref name="jackievic" /> Звестак пра род у XIX ст. апублікаваныя крыніцы не падаюць.<ref name="jackievic" /><ref name="chadzinski" /> == Прадстаўнікі == * '''Сымон''' — роданачальнік, зямянін Мінскага ваяводства ** '''Аляксандр''' — застаўся ў родавых маёнтках у Мінскім ваяводстве ** '''Ян''' (нар. 5 студзеня 1675) — перайшоў у Рэчыцкі павет; жанаты з Настассяй з Драбышэўскіх, узяў за ёй ваколіцу Сапагі (1722) *** '''Антон''' — судзіўся з Пшэздзецкім, пісарам ВКЛ, і з Кельчэўскімі (дэкрэт актыкаваны 1751); адзін з абвінавачаных у справе 1762 г. **** '''Стэфан''' (†12 жніўня 1791, Сапагі) — возны (генерал) Рэчыцкага павета з 1766 г. **** '''Юзаф''' і '''Рыгор''' — спадчыннікі Сапагоў * '''Ігнат''' — ксёндз, вікарый краснасельскага касцёла, стрыечны брат выводнікаў 1773 г. == Іншыя роды з тым жа прозвішчам == Прозвішча Грынкевіч насілі і іншыя, не звязаныя з апісаным, шляхецкія роды. «Гербоўнік беларускай шляхты» падае два з іх: Грынкевічаў герба «{{нп3|Прагоня (герб)|Прагоня|pl|Przeginia (herb szlachecki)}}», радавым гняздом якіх былі Даўкшышкі Грынкевічаўскія ў [[Ашмянскі павет|Ашмянскім павеце]]<ref group="заўв.">Лакалізацыя паводле геаграфічнага паказальніка 4-га тома «Гербоўніка беларускай шляхты».</ref>, і Грынкевічаў з [[Мінскі павет|Мінскага павета]], герб якіх не пазначаны.<ref name="hbs4">{{Cite book |chapter=230. Грынкевічы (Hrynkiewicz) герба «Прагоня»; 231. Грынкевічы (Hrynkiewicz) |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=597—603 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> Вядомы таксама роды з падвойным прозвішчам — Мачульскія-Грынкевічы, Грынкевічы-Суднікі і Малішэўскія-Грынкевічы.<ref name="hbs4-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=9 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў З. Л. Яцкевіч у «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» (2009) паводле спраў земскага суда Рагачоўскай правінцыі, якія захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="jackievic" /><ref name="fond2128">НГАБ. Ф. 2128 «Земскі суд Рагачоўскай правінцыі. 1773—1863 гг.»; захавалася ўсяго 7 спраў гэтага суда.</ref> Судовыя эпізоды 1762 і 1766 гг. апісаў П. Хадзінскі паводле актаў Рэчыцкага павятовага суда.<ref name="chadzinski" /><ref group="заўв.">Аўтар публікацыі адзначае, што Антон і Стэфан Грынкевічы — яго ўласныя продкі.</ref> У «Гербоўніку беларускай шляхты» род артыкула не мае: чацвёрты том гэтага выдання, які ахоплівае прозвішчы на літару «Г», складзены паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу і ўключае шляхту пераважна [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], тады як Грынкевічы з Сапагоў вывадзіліся ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref name="hbs4-pradmova" /> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўская правінцыя]] * [[Чачэрскае староства]] * [[Возны]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} * {{Cite book |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4: Г |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |isbn=978-985-01-1175-3}} * {{Cite book |last=Ostrowski |first=J. |title=Księga herbowa rodów polskich |location=Warszawa |publisher=Gł. skł. Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza |year=1897}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} * {{Cite web |last=Хадзінскі |first=П |title=Беларускі суд. Фігуранты справы аб забойствах атрымалі высокія дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час |date=2024-08-05 |lang=be}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Рагачоўскі павет]] azqgce8vhkf3hp1vy61656eujfihnj3 0 814991 5201929 2026-09-18T10:58:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Олеан''' ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Крыніцы == {{крыніцы}} Катэгорыя:Г...» 5201929 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан''' ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] qclsymjrvjyqyzwnk5m14bl0aw46hsa 5201930 5201929 2026-09-18T11:00:07Z Autumndancer 168015 5201930 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан''' ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] spwn6d0t64lvfxfb2xpm1vhc3ukp4nh 5201932 5201930 2026-09-18T11:01:22Z Autumndancer 168015 5201932 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрка</ref> ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] nfm3can8z78cogtvla90hyahnqeio5c 5201933 5201932 2026-09-18T11:01:42Z Autumndancer 168015 5201933 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] d2qf9g22w1u2ri4avqmx29522nnpbf2 5201935 5201933 2026-09-18T11:03:22Z Autumndancer 168015 5201935 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Джэф Фэі]], амерыканскі акцёр == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] bz240zic4rapen6b0edkcjdipd5ulyg 5201936 5201935 2026-09-18T11:04:17Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5201936 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Олеан'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Olean}}) — горад у акрузе Катарогус, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]], найбуйнейшы горад акругі, яе фінансавы, дзелавы, транспартны і забаўляльны цэнтр. Адзін з галоўных гарадоў рэгіёна Саўтэрн-Тыр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Роберт Лакс]], амерыканскі паэт * [[Джэф Фэі]], амерыканскі акцёр == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] fxi2xdvwcw478u3rd148o2s3lxjrfqq 0 814992 5201942 2026-09-18T11:18:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацеры...» 5201942 wikitext text/x-wiki {{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацерыка пратокай Іст-Рывер, паўночнае — [[Лонг-Айленд (праліў)|пралівам Лонг-Айленд]], з паўднёвай часткі і ўсходу абмываецца Атлантычным акіянам. Уздоўж усяго паўднёвага ўзбярэжжа цягнуцца бар’ерныя астравы, званыя «Знешнім бар’ерам», у склад якіх уваходзяць астравы Лонг-Біч[, Барнум, Джонс-Біч, Файр-Айленд і Уэстгемптан; «Вонкавы бар’ер» распасціраецца на 121 км уздоўж паўднёвага берага Лонг-Айленда, ад паўвострава Ракавей у Нью-Ёрку да ўсходняй часткі заліва Шынекокі ў акрузе Сафалк. Востраў складаецца з чатырох акруг, дзве з іх — Бруклін (самы вялікі па колькасці насельніцтва) і Куінс (самы вялікі па тэрыторыі з акруг Нью-Ёрка) — з’яўляюцца дзвюма з пяці частак (бара) Нью-Ёрка. Іншыя два — Наса і Сафалк — складаюць прыгарадную частку, звычайна менавіта іх маюць на ўвазе мясцовыя жыхары пад «Лонг-Айлендам». [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] bnkk1gmyl5334nvxei13bsesgn73c9c 5201943 5201942 2026-09-18T11:19:14Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Лонг-Айленд (востраў)]] у [[Лонг-Айленд]] 5201942 wikitext text/x-wiki {{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацерыка пратокай Іст-Рывер, паўночнае — [[Лонг-Айленд (праліў)|пралівам Лонг-Айленд]], з паўднёвай часткі і ўсходу абмываецца Атлантычным акіянам. Уздоўж усяго паўднёвага ўзбярэжжа цягнуцца бар’ерныя астравы, званыя «Знешнім бар’ерам», у склад якіх уваходзяць астравы Лонг-Біч[, Барнум, Джонс-Біч, Файр-Айленд і Уэстгемптан; «Вонкавы бар’ер» распасціраецца на 121 км уздоўж паўднёвага берага Лонг-Айленда, ад паўвострава Ракавей у Нью-Ёрку да ўсходняй часткі заліва Шынекокі ў акрузе Сафалк. Востраў складаецца з чатырох акруг, дзве з іх — Бруклін (самы вялікі па колькасці насельніцтва) і Куінс (самы вялікі па тэрыторыі з акруг Нью-Ёрка) — з’яўляюцца дзвюма з пяці частак (бара) Нью-Ёрка. Іншыя два — Наса і Сафалк — складаюць прыгарадную частку, звычайна менавіта іх маюць на ўвазе мясцовыя жыхары пад «Лонг-Айлендам». [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] bnkk1gmyl5334nvxei13bsesgn73c9c 5201947 5201943 2026-09-18T11:23:27Z Autumndancer 168015 5201947 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лонг-Айленд (значэнні)}} {{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацерыка пратокай Іст-Рывер, паўночнае — [[Лонг-Айленд (праліў)|пралівам Лонг-Айленд]], з паўднёвай часткі і ўсходу абмываецца Атлантычным акіянам. Уздоўж усяго паўднёвага ўзбярэжжа цягнуцца бар’ерныя астравы, званыя «Знешнім бар’ерам», у склад якіх уваходзяць астравы Лонг-Біч[, Барнум, Джонс-Біч, Файр-Айленд і Уэстгемптан; «Вонкавы бар’ер» распасціраецца на 121 км уздоўж паўднёвага берага Лонг-Айленда, ад паўвострава Ракавей у Нью-Ёрку да ўсходняй часткі заліва Шынекокі ў акрузе Сафалк. Востраў складаецца з чатырох акруг, дзве з іх — Бруклін (самы вялікі па колькасці насельніцтва) і Куінс (самы вялікі па тэрыторыі з акруг Нью-Ёрка) — з’яўляюцца дзвюма з пяці частак (бара) Нью-Ёрка. Іншыя два — Наса і Сафалк — складаюць прыгарадную частку, звычайна менавіта іх маюць на ўвазе мясцовыя жыхары пад «Лонг-Айлендам». [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] mp8k9no2fjz50ggdofkstf2jbeo2m96 5201951 5201947 2026-09-18T11:25:51Z Autumndancer 168015 5201951 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лонг-Айленд (значэнні)}} {{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацерыка пратокай Іст-Рывер, паўночнае — [[Лонг-Айленд (праліў)|пралівам Лонг-Айленд]], з паўднёвай часткі і ўсходу абмываецца Атлантычным акіянам. Уздоўж усяго паўднёвага ўзбярэжжа цягнуцца бар’ерныя астравы, званыя «Знешнім бар’ерам», у склад якіх уваходзяць астравы Лонг-Біч[, Барнум, Джонс-Біч, Файр-Айленд і Уэстгемптан; «Вонкавы бар’ер» распасціраецца на 121 км уздоўж паўднёвага берага Лонг-Айленда, ад паўвострава Ракавей у Нью-Ёрку да ўсходняй часткі заліва Шынекокі ў акрузе Сафалк. Востраў складаецца з чатырох акруг, дзве з іх — Бруклін (самы вялікі па колькасці насельніцтва) і Куінс (самы вялікі па тэрыторыі з акруг Нью-Ёрка) — з’яўляюцца дзвюма з пяці частак (бара) Нью-Ёрка. Іншыя два — Наса і Сафалк — складаюць прыгарадную частку, звычайна менавіта іх маюць на ўвазе мясцовыя жыхары пад «Лонг-Айлендам». {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] e2qzi31dq410wvugq5dkt6gmf4rmhj5 5201952 5201951 2026-09-18T11:26:54Z Autumndancer 168015 5201952 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лонг-Айленд (значэнні)}} {{Востраў}} '''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island}} — «Доўгі востраў») — нізінны востраў ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] паблізу вусця ракі [[Гудзон]] на паўночным усходзе ЗША, на поўдні [[Нью-Ёрк (штат)|штата Нью-Ёрк]]. Заходняе ўзбярэжжа аддзелена ад мацерыка пратокай Іст-Рывер, паўночнае — [[Лонг-Айленд (праліў)|пралівам Лонг-Айленд]], з паўднёвай часткі і ўсходу абмываецца Атлантычным акіянам. Уздоўж усяго паўднёвага ўзбярэжжа цягнуцца бар’ерныя астравы, званыя «Знешнім бар’ерам», у склад якіх уваходзяць астравы Лонг-Біч[, Барнум, Джонс-Біч, Файр-Айленд і Уэстгемптан; «Вонкавы бар’ер» распасціраецца на 121 км уздоўж паўднёвага берага Лонг-Айленда, ад паўвострава Ракавей у Нью-Ёрку да ўсходняй часткі заліва Шынекокі ў акрузе Сафалк. Востраў складаецца з чатырох акруг, дзве з іх — Бруклін (самы вялікі па колькасці насельніцтва) і Куінс (самы вялікі па тэрыторыі з акруг Нью-Ёрка) — з’яўляюцца дзвюма з пяці частак (бара) Нью-Ёрка. Іншыя два — Наса і Сафалк — складаюць прыгарадную частку, звычайна менавіта іх маюць на ўвазе мясцовыя жыхары пад «Лонг-Айлендам». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лонг-Айленд|||}} {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] 58bgposv9cfwis9mzl0rfus8ts3gm8l 0 814993 5201944 2026-09-18T11:19:14Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Лонг-Айленд (востраў)]] у [[Лонг-Айленд]] 5201944 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лонг-Айленд]] opzyue6jd0nqm1pkknakp2fyvtb7z2p 0 814994 5201945 2026-09-18T11:22:09Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Лонг-Айленд]] * [[Лонг-Айленд (Папуа — Новая Гвінея)]] * [[Лонг-Айленд (правліў)]] {{неадназначнасць}}» 5201945 wikitext text/x-wiki * [[Лонг-Айленд]] * [[Лонг-Айленд (Папуа — Новая Гвінея)]] * [[Лонг-Айленд (правліў)]] {{неадназначнасць}} 67twwex7xj5j0l92zojdjrhzvdg3idx 5201946 5201945 2026-09-18T11:22:49Z Autumndancer 168015 5201946 wikitext text/x-wiki * [[Лонг-Айленд]] * [[Лонг-Айленд (Папуа — Новая Гвінея)]] * [[Лонг-Айленд (праліў)]] {{неадназначнасць}} 57o442nujp8m03ru15vvao2226yntmj 0 814995 5201950 2026-09-18T11:24:52Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Лонг-Айленд]] 5201950 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лонг-Айленд]] opzyue6jd0nqm1pkknakp2fyvtb7z2p 0 814996 5201959 2026-09-18T11:37:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Марсі}} {{Гара}} '''Гара Марсі''' ({{lang-en|Mount Marcy}}) — самая высокая гара (вышынёй 1629 метраў) у амерыканскім [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]] і ў гарах [[Адыронда]]к, у парку Адырондак. Названа ў гонар губернатара [[Уільям Лернд Марсі|Уільяма Л. Марсі]], які д...» 5201959 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Марсі}} {{Гара}} '''Гара Марсі''' ({{lang-en|Mount Marcy}}) — самая высокая гара (вышынёй 1629 метраў) у амерыканскім [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]] і ў гарах [[Адыронда]]к, у парку Адырондак. Названа ў гонар губернатара [[Уільям Лернд Марсі|Уільяма Л. Марсі]], які даследаваў гэтую мясцовасць і яе вяршыню ў пачатку 19 стагоддзя. [[Катэгорыя:Горы ЗША]] nxy7qmfqdwe42ep48gnid4r4fr3nrjs 5201960 5201959 2026-09-18T11:38:47Z Autumndancer 168015 5201960 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Марсі}} {{Гара}} '''Гара Марсі''' ({{lang-en|Mount Marcy}}) — самая высокая гара (вышынёй 1629 метраў) у амерыканскім [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]] і ў гарах [[Адырондак]], у парку Адырондак. Названа ў гонар губернатара [[Уільям Лернд Марсі|Уільяма Л. Марсі]], які даследаваў гэтую мясцовасць і яе вяршыню ў пачатку 19 стагоддзя. [[Катэгорыя:Горы ЗША]] n501v1zgm3k56hc5owguyaxkf25plcb 0 814997 5201962 2026-09-18T11:39:34Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Марсі (гара)]] 5201962 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Марсі (гара)]] q19gvfohggpwrwv7clnasur776ocm79 0 814998 5201963 2026-09-18T11:41:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Марсі''': == Прозвішча == * [[Джэфры Марсі]] * [[Уільям Лернд Марсі]] == Тапонім == * [[Марсі (гара)]] {{неадназначнасць}}» 5201963 wikitext text/x-wiki '''Марсі''': == Прозвішча == * [[Джэфры Марсі]] * [[Уільям Лернд Марсі]] == Тапонім == * [[Марсі (гара)]] {{неадназначнасць}} nlsse3fn0lu9jiugi9gxhkftil6ac47 5201964 5201963 2026-09-18T11:42:54Z Autumndancer 168015 5201964 wikitext text/x-wiki '''Марсі''': == Прозвішча == * [[Джэфры Марсі]] — амерыканскі астраном * [[Уільям Лернд Марсі]] — амерыканскі дзяржаўны дзеяч == Тапонім == * [[Марсі (гара)]] {{неадназначнасць}} h0alpx7tik93wav7zgwvj5g7vhl266y 0 814999 5201970 2026-09-18T11:49:27Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Леанід Афрэмаў]] 5201970 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Афрэмаў]] 8sie91n5tvx8mlxd8fwnnrbjv2xrr6k