Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Веткаўскі раён 0 1664 5202138 5076875 2026-09-18T19:10:57Z Siliyiw 169172 5202138 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Веткаўскі раён | Арыгінальная назва = | Герб = Coat of Arms of Vietka, Belarus.svg | Сцяг = | Краіна = | Статут = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельская вобласць]] | Уключае = | Сталіца = [[Ветка]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],<br />[[6 студзеня]] [[1965]] | Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 60,31 %, [[руская мова|руская]] 38,5 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 33,25 %, руская 65,45 % | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = 14 | Шчыльнасць = 12,04 | Месца па шчыльнасці = 15 | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 88,79 %, <br /> [[рускія]] — 8,5 %, <br /> [[украінцы]] — 1,53 %, <br /> іншыя — 1,18 % | Канфесійны склад = | Плошча = 1&nbsp;558,62<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> | Месца па плошчы = 15 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Vietkaŭski rajon.png | Часавыпояс = [[EEST]]+2[[EEDT]] | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = | Інтэрнэт-дамен = [[.by]] і [[.бел]] }} '''Ве́ткаўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Утвораны 8 снежня [[1926]] года. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Ветка]]. == Геаграфія == Агульная плошча раёна − 155 862 га. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень — 65 км, а з усходу на захад — 48 км. Межы раёна праходзяць: на поўначы — з [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёнам]], на захадзе — [[Буда-Кашалёўскі раён|з Буда-Кашалёўскім]], на паўднёвым захадзе — [[Гомельскі раён|з Гомельскім]], паўднёвым усходзе — [[Добрушскі раён|з Добрушскім раёнам]], на ўсходзе — з [[Краснагорскі раён (Бранская вобласць)|Краснагорскім]] і [[Навазыбкаўскі раён|Навазыбкаўскім раёнамі]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]. Тэрыторыя раўнінная. Пераважныя вышыні 120—150 м над узроўнем мора, найвышэйшы пункт — 188,9 м (каля в. Старое Закружжа). У раёна ёсць невялікія марэнавыя грады і дзюнна-пагорыстыя формы рэльефу. Глебы [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], поймавыя, тарфяна-балотныя. [[Карысныя выкапні]]: [[торф]], [[гліна]], [[крэйда]]. Сярэдняя тэмпература студзеня −7&nbsp;°C, ліпеня +18,6&nbsp;°C. [[ападкі|Ападкаў]] 580 мм у год. [[Вегетацыйны перыяд]] 193 дні. Добра развітая рачная сетка, якая адносіцца да басейна [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Галоўная рака [[Сож]] з прытокамі [[Беседзь]], [[Нёманка]], [[Ліпа (рака)|Ліпа]], [[Спонка]], [[Мятроўля]]. Бесядзь прымае воды Пералёўкі, Стаўбункі, Вядзерні. Рэкамі і раўчукамі, азёрамі, каналамі, калектарамі занята 2 409 га. Лясы займаюць 76 419 га (каля 34 %), пераважаюць [[Хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[Бярозавыя лясы|бярозавыя]], чорнаальховыя. Балоты займаюць 7,8 %. Ворныя землі складаюць 32 844 га. 35 720 га забруджаны радыёнуклідамі ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на ЧАЭС]]. На тэрыторыі раёна знаходзіццца біялагічны заказнік мясцовага значэння [[Веткаўскі (біялагічны заказнік)|Веткаўскі]]. == Гісторыя == Утвораны 8 снежня 1926 года падчас [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] у складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. Цэнтр раёна — горад [[Ветка]]. У склад раёна ўключаны горад Ветка і 24 сельсаветы: [[Барбянскі сельсавет|Барбянскі]], [[Барталамееўскі сельсавет|Барталамееўскі]], [[Беседскі сельсавет|Беседскі]], [[Вылеўскі сельсавет|Вылеўскі]], [[Дубаваложскі сельсавет|Дубаваложскі]], [[Дзям’янкаўскі сельсавет|Дзям’янкаўскі]], [[Калінінскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Калінінскі]], [[Косіцкі сельсавет|Косіцкі]], [[Кунтараўскі сельсавет|Кунтараўскі]], [[Купрэеўскі сельсавет|Купрэеўскі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Новазакружскі сельсавет|Новазакружскі]], [[Папсуеўскі сельсавет|Папсуеўскі]], [[Прыснянскі сельсавет|Прыснянскі]], [[Радужскі сельсавет|Радужскі]], [[Рудня-Споніцкі сельсавет|Рудня-Споніцкі]], [[Сівінскі сельсавет|Сівінскі]], [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскі]], [[Старасельскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Старасельскі]], [[Тарасаўскі сельсавет|Тарасаўскі]], [[Хальчанскі сельсавет|Хальчанскі]], [[Чысталужскі сельсавет|Чысталужскі]], [[Шарсцінскі сельсавет|Шарсцінскі]], [[Юркавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Юркавіцкі]]. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Ачоса-Руднянскі сельсавет|Ачоса-Руднянскі]], [[Бярозкаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Бярозкаўскі]], [[Кругоўскі сельсавет|Кругоўскі]], [[Мар’інскі сельсавет|Мар’інскі]], [[Чырванасцяжскі сельсавет]]ы скасаванага [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] і 29 сельсаветаў скасаванага [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]]: [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынкаўскі (Акшынскі, Якшынскі)]], [[Будзішча-Стаўбунскі сельсавет|Будзішча-Стаўбунскі]], [[Вяліканямкоўскі сельсавет|Вяліканямкоўскі]], [[Глухаўскі сельсавет|Глухаўскі]], [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскі]], [[Жалезніцкі сельсавет|Жалезніцкі]], [[Казацка-Балсунскі сельсавет|Казацка-Балсунскі (Балсунскі)]], [[Коўбаўскі сельсавет|Коўбаўскі]], [[Маланямкоўскі сельсавет|Маланямкоўскі]], [[Малкаванесцераўскі сельсавет|Малкаванесцераўскі]], [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскі]], [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкі (Новастараграмыцкі)]], [[Пацёскі сельсавет|Пацёскі]], [[Пералёўскі сельсавет|Пералёўскі]], [[Рудня-Гулеўскі сельсавет|Рудня-Гулеўскі]], [[Рудня-Стаўбунскі сельсавет|Рудня-Стаўбунскі]], [[Рудня-Шлягінскі сельсавет|Рудня-Шлягінскі]], [[Рэчкаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Рэчкаўскі]], [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкі]], [[Скачок-Габраўскі сельсавет|Скачок-Габраўскі]], [[Стаўбунскі сельсавет|Стаўбунскі]], [[Утонька-Хутарскі сельсавет|Утонька-Хутарскі]], [[Ухоўскі сельсавет|Ухоўскі (Ухова-Рыслаўскі)]], [[Хізава-Гарыстаўскі сельсавет|Хізава-Гарыстаўскі]], [[Хізава-Гуцкі сельсавет|Хізава-Гуцкі]], [[Хлусоўскі сельсавет|Хлусоўскі]], [[Шалухоўскі сельсавет|Шалухоўскі]], [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскі]], [[Яноўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Яноўскі]]. У выніку рэарганізацыі і ўзбуйнення сельсаветаў Гомельскай акругі 30 снежня 1927 года замест 58 сельсаветаў у складзе Веткаўскага раёна зацверджаны 29: Акшынкаўскі (Акшынскі, Якшынскі), Ачоса-Руднянскі, Барталамееўскі, Беседскі, Казацка-Балсунскі (Балсунскі), Вяліканямкоўскі, Дзям’янкаўскі, Жалезніцкі, Калінінскі, [[Мар’інскі нацыянальны рускі сельсавет|Мар’інскі нацыянальны рускі]], Неглюбскі, Новаграмыцкі, Прыснянскі, Радужскі, Рудня-Споніцкі, [[Рудня-Стаўбунскі нацыянальны польскі сельсавет|Рудня-Стаўбунскі нацыянальны польскі]], [[Рудня-Шлягінскі нацыянальны польскі сельсавет|Рудня-Шлягінскі нацыянальны польскі]], Рэчкаўскі, [[Свяцілавіцкі нацыянальны рускі сельсавет|Свяцілавіцкі нацыянальны рускі]], Сівінскі, Старазакружскі, Старасельскі, Стаўбунскі, Тарасаўскі, Ухоўскі, Хальчанскі, [[Хізоўскі нацыянальны рускі сельсавет|Хізоўскі нацыянальны рускі]], Шарсцінскі, Яноўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падначаленні БССР. 10 лютага 1931 года да раёна далучаны [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкі сельсавет]] скасаванага [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]], да гарадской рысы [[Гомель|Гомеля]] далучаны Старасельскі сельсавет. 15 мая 1931 года Старасельскі сельсавет вернуты ў склад Веткаўскага раёна. У 1931 годзе ўтвораны [[Веткаўскі сельсавет]] і адноўлены Маланямкоўскі сельсавет. У 1935 годзе Мар’інскі, Свяцілавіцкі, Хізоўскі нацыянальныя рускія, Рудня-Стаўбунскі і Рудня-Шлягінскі нацыянальныя польскія сельсаветы рэарганізаваны ў беларускія сельсаветы. 12 лютага 1935 года Ачоса-Руднянскі, Дзям’янкаўскі і Мар’інскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Добрушскаму раёну, а Акшынкаўскі (Акшынскі, Якшынскі), Вяліканямкоўскі, Жалезніцкі, Казацка-Балсунскі, Маланямкоўскі, Неглюбскі, Рудня-Стаўбунскі, Рудня-Шлягінскі, Рэчкаўскі, Свяцілавіцкі, Стаўбунскі, Ухоўскі (Ухова-Рыслаўскі), Хізоўскі, Яноўскі сельсаветы — зноў утворанаму Свяцілавіцкаму раёну. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 10 ліпеня 1939 года скасаваны Веткаўскі сельсавет. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Барталамееўскі, Рудня-Споніцкі, Старасельскі, Тарасаўскі сельсаветы. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Акшынкаўскі, Маланямкоўскі, Неглюбскі, Рэчкаўскі, Свяцілавіцкі, Стаўбунскі, Хізоўскі, Яноўскі сельсаветы скасаванага Свяцілавіцкага раёна; Сівінскі, Старазакружскі сельсаветы перададзены Добрушскаму раёну. 14 лістапада 1957 года да раёна далучаны Вяліканямкоўскі, 24 сакавіка 1960 года — [[Навілаўскі сельсавет]]ы [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, горад Ветка, Акшынкаўскі, Беседскі, Вяліканямкоўскі, Данілавіцкі, Калінінскі, Маланямкоўскі, Навілаўскі, Неглюбскі, Новаграмыцкі, Прыснянскі, Радужскі, Рэчкаўскі, Свяцілавіцкі, Стаўбунскі, Хальчанскі, Хізоўскі, Шарсцінскі, Яноўскі сельсаветы перададзены [[Гомельскі раён|Гомельскаму раёну]]. 6 студзеня 1965 года раён утвораны зноў, уключаў горад Ветку, Акшынкаўскі, Беседскі, Вяліканямкоўскі, Данілавіцкі, Калінінскі, Маланямкоўскі, Наваграмыцкі, Навілаўскі, Неглюбскі, Прысненскі, Радужскі, Рэчкаўскі, Свяцілавіцкі, Стаўбунскі, Хальчанскі, Хізоўскі, Шарсцінскі, Яноўскі сельсаветы Гомельскага раёна, Сівінскі і Старазакружскі сельсаветы Добрушскага раёна. 25 чэрвеня 1970 года Беседскі сельсавет перайменаваны ў [[Барталамееўскі сельсавет|Барталамееўскі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Веткаўскага раёна 1 горад, 20 сельсаветаў, 149 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|77}}</ref>. 28 студзеня 1991 года скасаваны Акшынкаўскі, Новаграмыцкі, Старазакружскі і Хізоўскі сельсаветы. 27 жніўня 1991 года скасаваны Барталамееўскі, Рэчкаўскі і Сівінскі сельсаветы. 11 жніўня 1993 года скасаваны Калінінскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Веткаўскі раён і горад [[Ветка]], якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Веткаўскі раён<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. 23 кастрычніка 1997 года скасаваны [[Навілаўскі сельсавет]]. У 2009 годзе скасаваны сельскі населены пункт [[Красны Пуць]], які ўваходзіў у склад Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта<ref name=":12">[http://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района». Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 декабря 2009 г. № 125]</ref>. У 2011 годзе скасаваны сельскія населеныя пункты [[Барба]], [[Вераб’ёўка (Веткаўскі раён)|Вераб’ёўка]], [[Васток (Веткаўскі раён)|Васток]], [[Ірынаўка]], [[Косіцкая]], [[Красны Вугал (Веткаўскі раён)|Красны Вугал]], [[Купрэеўка]], [[Ляскі (Веткаўскі раён)|Ляскі]], [[Восава (Веткаўскі раён)|Восава]], [[Петухоўка (Веткаўскі раён)|Петухоўка]], [[Пабужжа]], [[Папсуеўка]], [[Сівінка]], якія ўваходзілі ў склад Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d912g0047257&q_id=5905328|title=Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 года № 74 "Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. У 2012 годзе скасавана вёска [[Беседзь (вёска)|Беседзь]], якая ўваходзіла ў склад Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912g0054301&p1=1|title=Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 октября 2012 года № 106 «Об упразднении деревни Беседь»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. 27 снежня 2022 года скасаваны [[Маланямкоўскі сельсавет|Маланямкоўскі]] і [[Яноўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Яноўскі]] сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120537&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 420 Об изменении административно-территориального устройства Ветковского района Гомельской области]</ref>, 28 сакавіка 2023 года — [[Шарсцінскі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0122770&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 28 марта 2023 г. № 447 Об изменении административно-территориального устройства Ветковского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == У пачатку 2007 года колькасць насельніцтва складала 19557 чалавек. З іх дзеці да 18 гадоў — 3838 чалавек (19,5 %), дарослыя 15872 чалавека (80,5 %). Працаздольныя — 10040 чалавек (47,5 %). '''Дэмаграфічныя паказчыкі''' ---- {| <table cellspacing="3" cellpadding="3" width="100%" align="center" border="3"> <tr> <td></td> <td>1986</td> <td>2001</td> <td>2002</td> <td>2003</td> <td>2004</td> <td>2005</td> <td>2006</td></tr> <tr> <td bgcolor="#00d736"> <p align="center">Нарадзілася </td> <td> <p align="center">368 </td> <td> <p align="center">203 </td> <td> <p align="center">178 </td> <td> <p align="center">185 </td> <td> <p align="center">176 </td> <td> <p align="center">190 </td> <td> <p align="center">204 </td></tr> <tr> <td bgcolor="#d90000"> <p align="center">Памерла </td> <td> <p align="center">526 </td> <td> <p align="center">527 </td> <td> <p align="center">556 </td> <td> <p align="center">555 </td> <td> <p align="center">453 </td> <td> <p align="center">526 </td> <td> <p align="center">471 </td></tr> <tr> <td bgcolor="#bf3f00"><font size="2"> <p align="center">Прырост</font><font size="2"><font size=2> </font></font></td> <td> <p align="center">-158 </td> <td> <p align="center">-324 </td> <td> <p align="center">-378 </td> <td> <p align="center">-370 </td> <td> <p align="center">-277 </td> <td> <p align="center">-336 </td> <td> <p align="center">-267 </td></tr> <tr> <td></td> <td colspan="7"> <p align="right"><em>на&nbsp;1000 насельніцтва</em> </td></tr> <tr> <td bgcolor="#00a400"><font size="2"> <p align="center">Нараджальнасць </font></td> <td> <p align="center">14,2 </td> <td> <p align="center">9 </td> <td> <p align="center">8,4 </td> <td> <p align="center">8,9 </td> <td> <p align="center">8,7 </td> <td> <p align="center">9,1 </td> <td> <p align="center">10,4 </td></tr> <tr> <td bgcolor="#c10000"><font size="2"> <p align="center">Смяротнасць </font></td> <td> <p align="center">13,2 </td> <td> <p align="center">23,9 </td> <td> <p align="center">26,3 </td> <td> <p align="center">27,1 </td> <td> <p align="center">22,5 </td> <td> <p align="center">26,4 </td> <td> <p align="center">23,9 </td></tr> <tr> <td bgcolor="#c10000"><font size="2"><font size="2"> <p align="center">Дзіцячая</font><font color="#808080" size="2"> </font><font size=2>смяротнасць </font></font> </td> <td> <p align="center">10,7 </td> <td> <p align="center">26,7 </td> <td> <p align="center">11,2 </td> <td> <p align="center">5,4 </td> <td> <p align="center">34 </td> <td> <p align="center">5,5 </td> <td> <p align="center">9,8 </td></tr></table> |} '''Этнічны склад''' ---- * [[Беларусы]] — 88,3 % * [[Рускія]] — 8,9 % * [[Украінцы]] — 1,5 % * Іншыя — 0,3 % '''Рэлігія''' ---- У раёне дзейнічае 6 [[Праваслаўе|праваслаўных]] рэлігійных суполак, а таксама рэлігійная суполка Евангельскіх Хрысціян Баптыстаў і рэлігіная суполка Хрысціян веры Евангелькай «Мілата». '''Іншае''' ---- У раёне зарэгістравана раённая арганізацыя [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]]. == Археалагічныя помнікі == {| class="wikitable" |- ! Назва !! Датаванне !! Месцазнаходжанне !! Катэгорыя |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э. || 3 км на поўнач ад Веткі, на беразе ракі Сож, урочышча Цялячае || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || V—VIII стагоддзі н.э. || 1 км на поўдзень ад [[Вялікія Нямкі|вёскі Вялікія Нямкі]], на правым беразе ракі Бесядзь, урочышча Царковішча || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе н.э. || 1 км на паўднёвы ўсход ад пасёлка Гарадок, урочышча Баяршчына || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э. || 2 км на поўдзень ад вёскі Новаіванаўка, на правым беразе ракі Бесядзь || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе н.э. || 1 км на поўнач ад вёскі [[Новыя Грамыкі]], на левым беразе ракі Бесядзь, урочышча Гарадок || 3 |- | Стаянка перыяду мезаліту || 6—5-е тысячагоддзі да н.э. || 0,2 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Новыя Грамыкі]], урочышча Аўрамаў Бугор|| 3 |- | Паселішча перыяду неаліту, бронзавага і ранняга жалезнага веку || позні каменны век, III—V стагоддзі н.э. || 0,3—0,4 км на поўдзень ад малочнатаварнай фермы каля пасёлка Пралетарскі || 3 |- | Паселішча || 3-e тысячагоддзе да н.э. || 1 км ад малочнатаварнай фермы каля пасёлка Пралетарскі, урочышча Курган || 3 |- | Грунтавы могільнік перыяду бронзавага веку || - || 1 км ад малочнатаварнай фермы каля пасёлка Пралетарскі, урочышча Курган || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э. || 1 км на паўднёвы ўсход ад вёскі Радуга, урочышча Гарадок || 3 |- | Паселішча перыяду неаліту, бронзавага веку || першая чвэрць 1-га тысячагоддзя н.э., XIII—XIV ст. || 1,5-2 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Рудня-Шлягіна]], урочышча Чачураўка || 3 |- | Паселішча перыяду неаліту, ранняга жалезнага веку || - || 1,5—1,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Рудня-Шлягіна]], урочышча Стрэліца|| 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э. || каля вёскі Свяцілавічы, 150 м ад моста праз раку Бесядзь, уніз па цячэнню, урочышча Гарадок || 3 |- | Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча || X—XIII стагоддзі || 1,2 км на захад ад вёскі [[Хізы]], урочышча Дзеднае || 3 |- | Паселішча || XI—XII стагоддзі || 1,5 км на захад ад вёскі Хізы || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. || 1 км на паўночны захад ад вёскі Шарсцін, урочышча Гарадзішча || 3 |- | Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку || 1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э. || 2,5 км на ўсход ад вёскі Прысна, урочышча Барок ці Хомкін Рог || 3 |} == Славутасці == * [[Палацава-паркавы комплекс Войніч-Сянажэцкіх]] == Вядомыя асобы == * [[Георгій Макаравіч Катляроў]] (1928—2018) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]], дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. * [[Зоя Літвінава]] (нар. 1938) — беларускі [[мастак]]. * [[Міхась Каршук]] (1897 — каля 1930) — краязнавец, [[публіцыст]]. * [[Міхаіл Рыгоравіч Батракоў]] (1922—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Павел Мікалаевіч Буйневіч]] (1912—1995) — Герой Савецкага Саюза. * [[Таццяна Вяргееўна Васількова]] (нар. 1933) — Герой Сацыялістычнай Працы. === Ганаровыя грамадзяне === * Браніслаў Мацвеевіч Збароўскі * [[Георгій Макаравіч Катляроў]] (1928—2018) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Галіна Рыгораўна Нячаева]] (нар. 1951) — [[мастацтвазнаўца]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Веткаўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гомельскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |state = {{{state|collapsed}}} |загаловак = Веткаўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Гомельская акруга|child|загаловак=Веткаўскі раён у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]] (1926—1930)}} |спіс2 = {{Гомельская вобласць БССР|child|загаловак=Веткаўскі раён у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (1938—1962, з 1965)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Веткаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]] idfrmci57098ik8980evkgocg5depf5 Лёзна 0 2198 5202078 5189209 2026-09-18T14:36:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202078 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Лёзна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Liozna District.svg |сцяг = Flag of Liozna District.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Central Square of Lozna.JPG |подпіс = Цэнтральная плошча |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 01|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 48|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лёзненскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = Беларусь |карта вобласці = Беларусь Віцебская вобласць |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1527]] |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2138 |паштовы індэкс = 211220, 211221 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Liozna |сайт = [http://www.liozno.tut.by Неафіцыйны сайт] |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978979 }} '''Лё́зна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Liozna}}) — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]], на левым беразе [[Мошна (рака)|р. Мошна]]. За 40 км на паўднёвы ўсход ад [[Віцебск]]а, недалёка ад мяжы з [[Расія]]й. [[Лёзна (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск]]—[[Смаленск]] (Расія), аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Віцебск]]ам, [[Смаленск]]ам, [[Орша]]й, [[Янавічы|Янавічамі]], [[Арэхаўск]]ам. Насельніцтва 6&nbsp;740 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == Лёзна ўпершыню ўзгадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1527 годзе<ref>{{Кніга|загаловак=Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в центральном архиве в Витебске и изданные под редакцией и.д. архивариуса сего архива, М.Веревкина. Выпуск 24|год=1893|месца=Витебск|выдавецтва=Типо-Литография Г.А.Малкина|старонкі=249}}</ref>. Назва, верагодна, паходзіць ад слова «лёзны» — чужы, нетутэйшы, прышлы. У канцы 16 ст. Лёзна разам з Мікулінскай воласцю ўваходзіла ў [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскі павет]]. 3 1625 года яно стала ўласнасцю князёў [[Агінскія|Агінскіх]]. У 1654 годзе ўзгадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Кніга|загаловак=Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних грамот в Вильне : Т. 12|год=1883|месца=Вильна|выдавецтва=тип. А.Г. Сыркина|старонкі=564}}</ref>. З 1772 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]]. У 1786 годзе Агінскімі была пабудавана мураваная праваслаўная царква (разбурана ў 1961 годзе). Падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] ў Лёзна стаяў 2 тыдні 3-і корпус маршала [[Мішэль Ней|М. Нея]] (гэтая падзея захаваў на сваім малюнку маёр французскага войска Х. У. Фабер дзю Фора «На біваку ў Ліёзна ў жніўні 1812 года»). У 19 — пач. 20 ст. прыватнаўласніцкае мястэчка. 3 1831 года ў Лёзне праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы штогод, былі развітыя сталярнае, сукнавальнае, гарбарнае, кравецкае рамёствы. У 1866—1867 гадах быў адкрыты рух па [[Рыга-Арлоўская чыгунка|Рыга-Арлоўскай чыгунцы]], якая прайшла праз мястэчка, у Лёзне пабудавана чыгуначная станцыя. У 1865 годзе адкрыта народнае вучылішча, а ў 1875 годзе пры [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]] пачала дзейнічаць царкоўна-прыходская школа, якая ў 1887 годзе была рэарганізавана ў 4-класнае народнае вучылішча. 3 1870 г. Лёзна стала ўласнасцю Храпавіцкіх, пазней — А. І. Шабекі. У 1880-я у Лёзна 216 дамоў, 26 [[Магазін|крам]], размяшчалася валасное праўленне, працавала бальніца. У пач. 20 ст. — 11 цагляных і 1103 драўляныя будынка, 2 [[млын]]а, 2 вучылішча, па-ранейшаму штогод праводзіліся 4 кірмашы. [[File:Іван Ахрэмчык. Пасяджэнне ЦК КП(б)Б у Лёзна пасля трансляцыі па радыё выступлення І.В. Сталіна 3 ліпеня 1941 г. 1943–1944.jpg|thumb|злева|«Пасяджэнне ЦК КП(б)Б у Лёзне пасля трансляцыі па радыё выступлення І. В. Сталіна 3 ліпеня 1941 г.». [[Іван Ахрэмчык]], 1943—1944. [[НММРБ]]]] У [[1919]] г. Лёзна ўвайшло ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. 3 [[1924]] года ў [[БССР]], стала цэнтрам [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]]. З 27.9.1938 — гарадскі пасёлак. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 17.7.[[1941]] года Лёзна акупіравана гітлераўскімі войскамі, за час вайны акупанты загубілі тут 1,2 чал., Лёзна было спалена. 8 кастрычніка [[1943]] г. пасёлак вызвалены войскамі [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Мясцовасць атрымала своеасаблівую вядомасць пасля меркаванага замаху на забойства тагачаснага кандыдата ў прэзідэнты [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнкі]], які адбыўся 16.7.1994 непадалёк. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=288|height=128|type=rect|x=1897,1917,1939,1972,2003,2009,2017|y=2473,2100,4100,5700,6800,6200,6740}}</div> * 1846 год — 745 чал. * 1867 год — 1&nbsp;085 чал. * 1880 год — 1&nbsp;536 чал. * 1897 год — 2&nbsp;473 чал. (перапіс) * 1917 год — 2,1 тыс. чал. * 1939 год — 4,1 тыс. чал. * 1972 год — 5,7 тыс. чал. * 2003 год — 6,8 тыс. чал. * 2008 год — 6&nbsp;678 чал. * 2009 год — 6,2 тыс. чал. * 2016 год — 6&nbsp;688 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 6&nbsp;740 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прамысловы комплекс пасёлка прадстаўлены наступнымі прадпрыемствамі: * РУП «[[Лёзненская хлебная база]]» * ААТ «Лёзненскі ільнозавод» * Лёзненскі філіял [[ААТ «Малако»]] * УПВГП «БІГІУ» — вытворчасць драўляных [[Барабан (тэхніка)|барабанаў]] для кабеляў * ДЛГУ «Лёзненскі лясгас» * ПВГУП «ЛЕСАРАМА»—вытворчасць піламатэрыялаў == Транспарт == Праз Лёзна праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|21}} і пачынаецца шаша {{таблічка-by|Р|109}}. У Лёзне знаходзіцца [[Лёзна (станцыя)|станцыя Лёзна]], якая звязвае яго з [[Полацк]]ам, [[Віцебск]]ам, [[Смаленск]]ам і [[Масква|Масквой]]. У Лёзне знаходзіцца [[аўтастанцыя]], якая злучае пасёлак з [[Віцебск]]ам, [[Орша]]й, [[Смаленск]]ам і вёскамі раёна. У межах пасёлка курсіруе 1 аўтобусны маршрут. == Культура == [[File:Лёзна. Дом культуры. 2008.jpg|thumb|Лёзненскі дом культуры]] Дом культуры, 3 [[бібліятэка|бібліятэкі]] — Цэнтральная раённая, Дзіцячая і Чкалаўская; дом рамёстваў, [[Лёзненскі ваенна-гістарычны музей]], музей [[Марк Шагал|Марка Шагала]]. Выдаецца раённая газета «[[Сцяг Перамогі]]». == Адукацыя == У пасёлку 2 сярэднія, музычная, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, школа мастацтваў. == Архітэктура і славутасці == === Забудова === Рака падзяляе пасёлак на 2 часткі. Асноўны жылы масіў знаходзіцца на левым беразе [[Мошна (рака)|Мошны]]. Рэгулярная сетка вуліц захавалася з 19 ст. У 1972 г. быў распрацаваны генеральны план гарадскога пасёлка. Новы генеральны план распрацаваны ў 1983 годзе. Цэнтр Лёзна забудаваны 3—5-павярховымі цаглянымі будынкамі. Ва ўсходняй частцы створаны [[мікрараён]] з 3—5-павярховых жылых дамоў. За [[чыгунка]]й, у паўднёвай частцы, сфарміравалася прамысловая частка Лёзна. Вядзецца [[катэдж]]авае будаўніцтва. === Славутасці === '''Помнікі''': [[Адаменская горка]], магілы ахвяр нацызму, [[Помнік вызваліцелям (Лёзна)|помнік вызваліцелям]], [[Бюст Марка Шагала (Лёзна)|Бюст Марка Шагала]]. * [[Касцёл Святога Айца Піо (Лёзна)|Касцёл Святога Айца Піо]] <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Лёзна. Краявіды (11).jpg|Скульптура Лёзна. Памятны знак на месцы царквы (02).jpg|Памятны знак на месцы царквы Лёзна. Касцёл.jpg|[[Касцёл Святога Айца Піо (Лёзна)|Касцёл Святога Айца Піо]] Лёзна. Вадзяны млын на Мошне (03).jpg|Вадзяны млын на Мошне Лёзна. Помнік загінулым яўрэям.jpg|Помнік загінулым яўрэям </gallery> === Страчаная спадчына === [[Файл:Lozna, Babinavickaja, Vaskrasienskaja. Лёзна, Бабінавіцкая, Васкрасенская (1944-49).jpg|thumb|Васкрасенская царква незадоўга да зносу]] * [[Старая царква Уваскрэсення Хрыстова, Лёзна|Царква Уваскрэсення Хрыстова]] ([[1786]], знесена ў [[1961]]) — знаходзілася перад кінатэатрам «Світанак», на месцы сквера з фантанам * Сядзіба Шагалаў (ХІХ ст.) — знаходзілася на месцы дома культуры == Вядомыя асобы == [[Файл:Лёзна. Месца сядзібы продкаў Марка Шагала.jpg|thumb|Дошка на месцы сядзібы продкаў Марка Шагала]] * [[Барыс Залманавіч Безмозгін]] (1938—2002)<ref>https://pandia.ru/text/78/049/19934.php{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Зінаіда Сямёнаўна Даўгяла]] (нар. 1930) — беларускі архітэктар. * [[Абрам Барысавіч Забораў]] (1911—1985) — беларускі мастак. * [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеер Залман з Лядаў]] (1745—1812) — заснавальнік [[Хабад]]. * [[Рыгор Абрамавіч Рыўкін]] (1877—1922) — паэт<ref>http://lioznolib1.ucoz.ru/index/rivkin_g_a/0-11</ref>. * [[Барыс Ільіч Фукс]] (1897—1973, [[Новакузнецк]]) — савецкі хірург<ref>{{Cite web |url=https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%A4%D1%83%D0%BA%D1%81_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2023 |archive-date=10 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210201933/https://wiki.ssmu.ru/index.php?title=%D0%A4%D1%83%D0%BA%D1%81_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Марк Шагал]] ([[1887 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1887]]—[[1985 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1985]]) — беларускі і французскі [[мастак]] [[беларускія яўрэі|яўрэйскага паходжання]]. * [[Менахем Мендэль Шнеерсон|Цэмах-Цэдэк]] (1789 — 1866) — 3-й [[Хабад|любавічскі]] рабін з [[хасідызм|хасідскай]] дынастыі Шнеерсонаў, унук [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеера Залмана]] == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Віцебскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * Лёзна // Рэспубліка Беларусь: вобласці і раёны: энцыклапедычны даведнік / аўт. — склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 139—140. * {{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Лёзна|76—77}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лёзна||358—359}} * Лиозно // Путеводитель по городам и районным центрам Республики Беларусь / сост. А. В. Варивончик [и др.]. — Мн., 2004. — С. 214—215. * {{кніга|аўтар=Дударенко М. Л., Перечнев Ю. Г., Елисеев В. Т. и др.|загаловак=Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941-1945|месца=М.|выдавецтва=Воениздат|год=1985|старонак=598|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Лёзна|424}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Liozna|Лёзна}} {{OSM relation|1173547|Лёзна}} * [http://www.liozno.tut.by/ Лёзна tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924231551/http://liozno.tut.by/ |date=24 верасня 2008 }} * Сайт [http://sp.liozno.by газеты «Сцяг Перамогі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110911191536/http://sp.liozno.by/ |date=11 верасня 2011 }} * [http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Liozno.htm Прыдзвінскі край — Лёзна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304204130/http://www.lib.vitebsk.net/PRIDVINIE-1/CITIES/Liozno.htm |date=4 сакавіка 2016 }} * {{ref-ru}} [http://liozno.info/ Інфармацыйна-забаўляльны партал Лёзна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914042510/http://liozno.info/ |date=14 верасня 2008 }} {{Лёзненскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Лёзна| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] 5bkcex9wqn5tdaf6uadiz6ts88b78jq Брыджтаўн 0 3119 5202158 5071124 2026-09-18T20:23:12Z Maksonkaa 174158 5202158 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Брыджтаўн |арыгінальная назва = Bridgetown |падначаленне = |краіна = Барбадас |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 13|lat_min = 5|lat_sec = 46 |lon_dir = W|lon_deg = 59|lon_min = 36|lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city(2000000)_region:DO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1628 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 38,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 98725 |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 246 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Bridgetown |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Брыджтаўн''' ({{lang-en|Bridgetown}}) — горад, сталіца [[Барбадас]]а. Насельніцтва — 96 578 жыхароў ([[2006]]). На захадзе вострава. Заснаваны ў [[1628]] годзе. Галоўны порт краіны, вузел аўтадарог. [[Брыджтаўн (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт]]. Прадпрыемствы нафтаперапрацоўчай, лёгкай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Вытворчасць і экспарт цукру, [[патака|патакі]], [[ром]]у. Бункерная станцыя. Курорт. [[Універсітэт Вест-Індыі]]. [[Турызм]]. Архітэктурныя помнікі 18 стагоддзя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Барбадас]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1628 годзе]] [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] 46to94w6est4lybkedwsumkzg98860z 5202260 5202158 2026-09-19T06:55:13Z M.L.Bot 261 афармленне 5202260 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Брыджтаўн |арыгінальная назва = Bridgetown |падначаленне = |краіна = Барбадас |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 13|lat_min = 5|lat_sec = 46 |lon_dir = W|lon_deg = 59|lon_min = 36|lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city(2000000)_region:DO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1628 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 38,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 98725 |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 246 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Bridgetown |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Брыджтаўн''' ({{lang-en|Bridgetown}}) — горад, сталіца [[Барбадас]]а. Насельніцтва — 96 578 жыхароў (2006). На захадзе вострава. Заснаваны ў 1628 годзе. Галоўны порт краіны, вузел аўтадарог. [[Брыджтаўн (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт]]. Прадпрыемствы нафтаперапрацоўчай, лёгкай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Вытворчасць і экспарт цукру, [[патака|патакі]], [[Ром (напой)|рому]]. Бункерная станцыя. Курорт. [[Універсітэт Вест-Індыі]]. [[Турызм]]. Архітэктурныя помнікі 18 стагоддзя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Барбадас]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1628 годзе]] [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] euici56uvf8fmxcd9hpg2m9fbpk0awy Рыга 0 3308 5202044 5178313 2026-09-18T13:43:48Z Pabojnia 135280 /* Сярэднявечча */ афармленне 5202044 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Рыга (значэнні)}} {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Рыга |арыгінальная назва={{lang-lv|Riga}} |падначаленне = |краіна =Латвія |герб =Greater Coat of Arms of Riga - for display.svg |сцяг =Flag of Riga.png{{!}}border |апісанне сцяга = Сцяг Рыгі |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = {{Photomontage|position=center |color=#ffffff |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg |photo2b = Opera house with pond.jpg |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG |photo5a = Riga_downtown.jpg | spacing = 2 | border = 0 | size = 276 | text =}} |памер = |подпіс = |lat=56.95 |long=24.1 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы ={{!}} |від рэгіёна =вобласць |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне =6 раёнаў |від главы =Мэр |глава = |заснаваны = |першае згадванне =1198 |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рыга ў цыфрах] — афіцыйны сайт Рыгі{{ref-ru}}</ref> |від вышыні =вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП =7 |клімат = |афіцыйная мова =латышская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =605 273 |год перапісу =2024 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад =[[латышы]] (42,3%),<br /> [[рускія]] (41.0%),<br /> [[беларусы]] (4.2%),<br />[[украінцы]] (3.9%),<br /> [[палякі]] (2.0%) |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+2 |DST =+1 |тэлефонны код =+371 67 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =LV-10(01-84) |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons = |сайт =[http://www.riga.lv/RU/Channels/default.htm www.riga.lv] |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Рыга''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[сталіца]] [[Латвія|Латвіі]] і самы буйны горад [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]]. Насельніцтва 605 тыс. жыхароў (2024). Размешчана на беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ({{lang-lv|Daugava}}) паблізу яе вусця ў [[Рыжскі заліў|Рыжскім заліве]]. == Назва == Назва Рыгі ад назвы рэчкі Рыга (правы прыток Дзвіны-Даўгавы), па-латышску ''{{нп5|Рыга (рака)|Rīga|lv|Rīdzene (bijusī upe)}}'', або ''Rīdziņa'' (з памяншальным суфіксам), або ''Rīdzene'' (з гідранімічным пашыральнікам ''-en-''). Ад балцкага кораня ''Ring-'' (> латышскае ''Rīg''-), ад якога шматлікія літоўскія рачныя назвы тыпу ''Ringė, Ringa, Ringis, Ringožis, Ringuva, Ring-upis''. Рачулка ''Ringė'', напрыклад, уцякае ў раку [[Дзісна|Дзісну]] справа адразу за цяперашняй літоўскай мяжой за [[Відзы|Відзамі]]. Звязана з літоўскім ''ringiuoti'' «кружляць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 278.</ref>. Назва значыць «Звілістая». Згодна з археалагічнымі раскопкамі, у канцы XII стагоддзя вусце ракі Рыга было 30—40 метраў шырынёй, па ёй на нейкім адрэзку (з паўкіламетра) маглі плаваць караблі, рэшткі якіх знойдзеныя падчас раскопак у Старой Рызе. У хроніках [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]] згадана ''locus Riga'', якое ўяўляла сабой натуральную гавань. У XII стагоддзі паўсталі два селішчы і рэчка дала ім імя. З 1861 года рака Рыга працякае па падземных [[Каналізацыя|каналізацыйных праводах]]. == Геаграфія == Рыга знаходзіцца на паўднёвым беразе [[Рыжскі заліў|Рыжскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], на Рыжскай раўніне Прыморскай нізіны. Гістарычны цэнтр Рыгі размясціўся на правым беразе Дзвіны, прыкладна ў 10 кіламетрах ад месца ўпадзення ракі ў Рыжскі заліў. Прыродны рэльеф гэтага месца — пясчаная раўніна, размешчаная на вышыні 1-10 м над узроўнем мора. Ёсць азёры, самыя вялікія — [[Кішэзерс]] у [[Межапарк]]у і [[Юглскае возера|возера Юглас]] на паўночным усходзе. === Клімат === Клімат у Рызе вызначаецца блізкасцю мора — умерана цёплы і вільготны. Лета звычайна адносна прахладнае і хмарнае (сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені 16,9&nbsp;°C; сярэдняя колькасць ападкаў — 85 мм). Зімы параўнальна цёплыя, з частымі адлігамі (сярэдняя тэмпература ў студзені мінус 4,7&nbsp;°C, [[адліга]] надыходзіць прыкладна 10 раз у месяц). Снежны полаг утвараецца ў сярэдзіне снежня і захоўваецца да сярэдзіны сакавіка. Прыкладна 40 % дзён у годзе бываюць хмарнымі, колькасць ападкаў складае 700—720 мм у год. * Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +6,2 C° * Сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветра]] — 4,0 м/с * Сярэднегадавая [[вільготнасць паветра]] — 79 % {{Клімат горада |Горад_род=Рыгі |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Надвор'е і клімат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Турыстычны партал] | Сту_сяр=-2.7 | Сту_сяр_апад=39 | Лют_сяр=-3.0 | Лют_сяр_апад=32 | Сак_сяр=0.5 | Сак_сяр_апад=35 | Кра_сяр=6.3 | Кра_сяр_апад=34 | Май_сяр=12.0 | Май_сяр_апад=48 | Чэр_сяр=15.4 | Чэр_сяр_апад=70 | Ліп_сяр=18.2 | Ліп_сяр_апад=82 | Жні_сяр=17.3 | Жні_сяр_апад=76 | Вер_сяр=12.4 | Вер_сяр_апад=71 | Кас_сяр=7.3 | Кас_сяр_апад=74 | Ліс_сяр=2.1 | Ліс_сяр_апад=58 | Сне_сяр=-1.5 | Сне_сяр_апад=50 | Год_сяр=7.0 | Год_сяр_апад=669 | Сту_сяр_мін=-5.0 | Сту_сяр_макс=-0.5 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=-0.4 | Сак_сяр_мін=-2.6 | Сак_сяр_макс=4 | Кра_сяр_мін=2 | Кра_сяр_макс=11.1 | Май_сяр_мін=7.1 | Май_сяр_макс=17.3 | Чэр_сяр_мін=10.9 | Чэр_сяр_макс=20.3 | Ліп_сяр_мін=13.7 | Ліп_сяр_макс=22.9 | Жні_сяр_мін=13.0 | Жні_сяр_макс=22 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=16.5 | Кас_сяр_мін=4.6 | Кас_сяр_макс=10.5 | Ліс_сяр_мін=0.1 | Ліс_сяр_макс=4.1 | Сне_сяр_мін=-3.6 | Сне_сяр_макс=0.6 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=10.7 | Сту_а_макс=10.2 | Сту_а_мін=-33.7 | Лют_а_макс=13.5 | Лют_а_мін=-34.9 | Сак_а_макс=20.5 | Сак_а_мін=-23.3 | Кра_а_макс=27.9 | Кра_а_мін=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мін=-5.3 | Чэр_а_макс=33.0 | Чэр_а_мін=-1.2 | Ліп_а_макс=34.1 | Ліп_а_мін=4 | Жні_а_макс=33.6 | Жні_а_мін=-0.5 | Вер_а_макс=29.4 | Вер_а_мін=-4.1 | Кас_а_макс=23.4 | Кас_а_мін=-8.7 | Ліс_а_макс=17.2 | Ліс_а_мін=-18.9 | Сне_а_макс=11.8 | Сне_а_мін=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мін=-34.9 | Сту_вада=0 | Лют_вада=0 | Сак_вада=1 | Кра_вада=5 | Май_вада=10 | Чэр_вада=17 | Ліп_вада=21 | Жні_вада=23 | Вер_вада=21 | Кас_вада=15 | Ліс_вада=10 | Сне_вада=5 | Год_вада=11 |}} == Гісторыя == [[Файл:Riga 1650.jpg|thumb|250px|Рыга ў 1650 годзе]] === Легенда заснавання горада === Паводле легенды, жыў на берагах Дзвіны Крыштаф Вялікі, які пераносіў на сваёй спіне цераз раку падарожнікаў. Аднойчы ён пераносіў цераз Дзвіну дзіця: нес ён яго, нес, а ноша станавілася ўсё цягчэй, і Крыштаф данес яго з апошніх сіл. А наступным ранкам дзіця ператварылася ў гаршчок з золатам. Але Крыштаф золата траціць не стаў, і па яго смерці золата выкарысталі для фінансавання будаўніцтва горада. === Сярэднявечча === У раннім сярэднявеччы па Дзвіне пралягаў [[шлях з варагаў у грэкі]]. Пасля 1150 года [[Правінцыя Готланд|готланд]]скія купцы (пераважна этнічныя [[немцы]]) вялі гандаль у вусці Дзвіны і яе прытоку [[Рыдзенэ]] ({{lang-de|Riege}}). У 1158 годзе яны там заснавалі гандлёвае паселішча. [[Файл:St. Peter's Church.JPG|thumb|[[Царква Святога Пятра, Рыга|Царква Святога Пятра]]]] Місіянерская дзейнасць па распаўсюджванню каталіцызму ў Еўропе праводзілася агнём і мячом. ''Добрую Вестку'' язычнікам [[куршы|куршам]], [[латгалы|латгалам]], [[лівы|лівам]] і [[эсты|эстам]] неслі манахі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. Некалькі ўдалых паходаў [[1197]]—[[1199]] гг. завяршыліся заснаваннем нямецкай калоніі. Вялікае войска прыкладна 1200 рыцараў, на 23 караблях увайшла ў вусце [[Дзвіна|Дзвіны]] (Даўгавы), прыкладна 30 км уверх па плыні, дзе размяшчалася першае ўмацаванае паселішча нямецкіх купцоў. [[нямецкая мова|Нямецкая]] назва ''Uexkull'' сапраўды адлюстроўвала этымалогію назвы — на [[Ліўская мова|ліўскай]] і [[Эстонская мова|эстонскай]] мовах гэта даслоўна азначала ''ux'', ''ix'' — адзін, першы і ''kull'', ''kile'' — вёска. Цяпер гэты пасёлак захаваў назву ''[[Ікшкіле]]'' ({{lang-lv|Ikskile}}). Афіцыйнай датай заснавання горада з’яўляецца [[1201]] год, заснавальнікам Рыгі з’яўляецца нямецкі біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] (''Albert von Buxhowden'' [[1165]]—[[1229]]) з рыцарскага роду Апельдэрн. Служыў канонікам у [[Брэмен]]е, і быў прызначаны ў [[1199]] годзе [[біскуп]]ам [[Лівонія|Лівоніі]]. Да [[1211]] г. яго стараннямі пачалося будаўніцтва [[Рыжскі Домскі сабор|Домскага сабора]]. Імкнучыся прыцягнуць мноства пілігрымаў з Германіі ён дамогся асобай папскай булы, давальнай [[Індульгенцыя|індульгенцыі]] ўсім новаперасяленцам. У [[1204]] Папам [[Інакенцій III|Інакенціем III]] быў падпісаны ўказ аб установе [[Ордэн Мечнікаў|Ордэна Мечнікаў]] з падначаленнем [[біскуп]]у Рыжскаму (пазней — [[архібіскуп]]у). У 1225 годзе горад ужо меў Раду. У [[1243]] годзе папскі легат {{нп5|Вільгельм Модэнскі|Вільгельм фон Мадэна|ru|Вильгельм Моденский}} падзяліў [[Прусія|Прусію]] на чатыры біскупствы, якія потым падначаліліся [[Рыжскае архібіскупства|Рыжскаму архібіскупству]]. Да [[1257]] г. рэзідэнцыя архібіскупаў заставалася ў замку ''Uexkull'', пасля чаго замак і валодання былі падараваны магістру ордэна, што з’явілася пачаткам аднайменнага дваранскага роду, а рэзідэнцыю перанеслі ў Рыгу. У 1282 годзе Рыга далучылася да [[Ганза|Ганзейскага саюза]] і Да 1561 года горада было пад началам архібіскупа Вільгельма Брандэнбургскага (гл. [[Спіс архібіскупаў Рыгі]]). Потым, з 1561 па 1581 гг., Рыга была вольным горадам. У [[1282]] Рыга, [[Любек]] і [[Вісбю]] ўступілі ў [[Ганзейскі саюз|Ганзейскі гандлёвы саюз]]. У 1330—1366 гадах належала да [[Ордэн мечаносцаў|Ордэна мечаносцаў]]. Да [[1561]] г. горадам кіравалі архібіскупы Рыжскія, усяго 20 чалавек. У перыяд з 1561 па [[1581]] г. Рыга была вольным горадам. 1581—1621 — часы Рэчы Паспалітай. === Барацьба за Рыгу === Пасля, з-за небяспекі [[Масковія|маскоўскага]] ўварвання, паўночная Балтыя трапіла пад [[Польшча|польска]]-[[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] пратэктарат. У 1621—1710 гадах Рыга была часткай [[Швецыя|Шведскага каралеўства]]. У 1656 годзе маскоўцы спрабавалі ўзяць горад, але беспаспяхова. XVIII стагоддзе пачалося [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайной]] (1700—1721). У 1700 годзе Рыга падверглася нападу саксонцаў, але шведская армія іх адбіла. У лістападзе 1709 года горад быў узяты ў аблогу рускімі, і ў ліпені 1710 шведы здалі яго. Рыга, пашкоджаная ў цяжкіх баях, трапіла пад уладу Расіі, якая неўзабаве ператварылася ў [[Расійская Імперыя|імперыю]]. З 1796 года Рыга стала цэнтрам [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай губерні]] ў складзе Расіі. Да канца XIX стагоддзя Рыга паступова ператварылася ў адзін з найважнейшых расійскіх портаў, насельніцтва горада вырасла з 1850 года да 1900 года ўдвая. Нягледзячы на прыналежнасць да Расіі, у культуры і эканоміцы рэгіёна да самага канца XIX стагоддзя панавалі [[остзэйскія немцы]]. Да 1891 года [[нямецкая мова]] была афіцыйнай у краі, потым афіцыйнай стала [[руская мова|руская]]. === XX стагоддзе === [[Файл:Riga daugava.jpg|thumb|справа|372px|Від на Рыгу з боку Дзвіны]] Росквіт Рыгі скончыўся з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Горад ляжаў на самой лініі фронту, 200 000 жыхароў Рыгі былі эвакуіраваны ўглыб Расіі. Пасля заняцця горада немцамі, латышам атрымалася абвясціць 18 лістапада 1918 года ўласную незалежную дзяржаву. [[Чырвоная армія]] не здолела захапіць Латвію і была вымушана на больш як дваццаць год сысці з Балтыі. Рыга стала сталіцай [[Латвійская Рэспубліка|новай дзяржавы]]. 18 сакавіка 1921 года тут падпісваецца польска-савецкі мірны дагавор ([[Рыжскі дагавор 1921 года]]). Наступае новы светлы перыяд у гісторыі горада. Дзякуючы талерантнаму заканадаўству ў новай латвійскай дзяржаве мірна суіснавалі латышы, рускія, немцы і яўрэі. Напачатку 1930-х гадоў гэты «светлы час» заканчваецца ўсталяваннем нацыяналістычнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Ульманіса]]. Цяпер Латвія апынулася пад пагрозай падымаўшыхся імперскіх памкненняў [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]], таксама [[нацысцкая Германія]] патрабавала і дамаглася перасялення 50 000 остзэйскіх немцаў. 17 чэрвеня 1940 года савецкае войска заняло Рыгу згодна з савецка-нацысцкім [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]]. У Латвіі была ўсталявана савецкая ўлада, Рыга стала сталіцай [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|нападу на СССР у 1941 годзе]] нямецкія войскі займаюць Рыгу. Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадах Рыга была цэнтрам [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. [[Генеральная акруга Латвія|Генеральны камісар акругі Латвія]] таксама жыў у Рызе. Яўрэйскае насельніцтва Рыгі знявольвалася ў [[Рыжскае гета|Рыжскім гета]] ці дэпартуецца ў іншыя канцэнтрацыйыныя лагеры (недалёк знаходзіўся канцлагер [[Рыга-Кайзервальд]]). Пры [[Рыжская аперацыя (1944)|вызваленні горада]] Чырвонай арміяй у 1944 годзе гістарычны цэнтр Рыгі моцна пацярпеў. Пасля сканчэння нямецкай акупацыі Рыга зноў стала сталіцай [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Саветы адбудавалі горад, пабудавалі шэраг прамысловых прадпрыемстваў. За часы савецкай улады роля латвійскай мовы зніжалася праз укараненне рускай мовы, моцна змяніўся этнічны склад насельніцтва Рыгі — на момант абвяшчэння незалежнасці пераважную большасць рыжанаў складалі рускія ці рускамоўныя выхадцы з іншых рэспублік СССР. === Сталіца незалежнай Латвіі === У 1991 годзе Рыга стала сталіцай адноўленай незалежнай Латвіі. У 2001 годзе горад адсвяткаваў сваё 800-годдзе. У гэтым жа, а таксама ў 2014 годзе, Рыга была [[Культурная сталіца Еўропы|Культурнай сталіцай Еўропы]]. == Насельніцтва == {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1767]] || align="right" | 19 500 |- | [[1800]] || align="right" | 29 500 |- | [[1840]] || align="right" | 60 000 |- | [[1867]] || align="right" | 102 600 |- | [[1881]] || align="right" | 169 300 |- | [[1897]] || align="right" | 282 200 |- | [[1913]] || align="right" | 517 500 |- | [[1920]] || align="right" |185 100 |- | [[1930]] || align="right" | 377 900 |- | [[1940]] || align="right" | 353 800 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1941]] || align="right" | 335 200 |- | [[1945]] || align="right" |228 200 |- | [[1950]] || align="right" | 482 300 |- | [[1955]] || align="right" | 566 900 |- | [[1959]] || align="right" | 580 400 |- | [[1965]] || align="right" | 665 200 |- | [[1970]] || align="right" | 731 800 |- | [[1975]] || align="right" | 795 600 |- | [[1979]] || align="right" | 835 500 |- | [[1987]] || align="right" | 900 300 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1990]] || align="right" | 909 135 |- | [[1991]] || align="right" | 900 455 |- | [[1992]] || align="right" | 889 741 |- | [[1993]] || align="right" | 863 657 |- | [[1994]] || align="right" | 843 552 |- | [[1995]] || align="right" | 824 988 |- | [[1996]] || align="right" | 810 172 |- | [[1997]] || align="right" | 797 947 |- | [[1998]] || align="right" | 786 612 |- | [[1999]] || align="right" | 776 008 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[2000]] || align="right" | 764 329 |- | [[2001]] || align="right" | 756 627 |- | [[2002]] || align="right" | 747 157 |- | [[2003]] || align="right" | 739 232 |- | [[2004]] || align="right" | 735 241 |- | [[2005]] || align="right" | 731 762 |- | [[2006]] || align="right" | 727 578 |- | [[2007]] || align="right" | 722 485 |- | [[2008]] || align="right" | 719 613 |- | [[2010]] || align="right" | 709 145 |} Адлюстраваннем багатай гісторыі горада з’яўляецца і яго мінулы і сучасны этнічны склад. Са дня заснавання і да 1582 года жыхарамі горада (бюргерамі), былі толькі немцы. Латышам забаранялася нават сяліцца ў межах сцен горада, а пазней, у межах землянога вала. Адмысловым указам дазволена было будаваць хаты звонку гарадской сцяны. Да 1889 года уклад горада, закон і правапарадак вызначала нямецкая частка насельніцтва — прыкладна 40 %, якая займала ўсе ключавыя пазіцыі ў [[Рыжская ратуша|гарадской ратушы]]. У канцы XVIII стагоддзя ў Рызе з’яўляюцца першыя славянскія жыхары (пераважна прамысловыя рабочыя), іх колькасць узрастала на працягу 19-20 стагоддзяў. Прыкладна ў гэты жа час адбываецца прыток у Рыгу латышскіх сялян з сельскай мясцовасці. У 1935 годзе 63 % жыхароў — [[латышы]], пазней, да канца XX ст., у сувязі з масавым прытокам грамадзян славянскага паходжання з іншых рэспублік СССР і правядзення савецкім рэжымам русіфікацыі пасля вайны, [[латышы]] склалі толькі 36 % насельніцтва Рыгі (1989). Станам на 2010 год у Рызе пражывала: латышоў — 42,3 %, рускіх — 41,0 %, беларусаў — 4,2 %, украінцаў — 3,9 %, палякаў — 2,0 %. {{center|'''Рыга'''}} <div style="width: 100%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;" title="braglist - zum scrollen"; > <center> [[Файл:Rigapanorama.JPG|1800px|Panorama fran Stadshustornet]] </div> {{clear}} </center> == Адміністрацыйны падзел == Горад падзелены на 6 адміністрацыйных раёнаў: [[Цэнтральны раён (Рыга)|Цэнтральны раён]], [[Зіемельскі раён]], [[Латгальскае прадмесце]], [[Відзэмскае прадмесце]] размешчаныя на правым беразе р. Дзвіна, [[Курзэмскі раён]] і [[Земгальскае прадмесце]] — на левым беразе. Па плошчы Курзэмскі раён з’яўляецца самым вялікім, а Цэнтральны раён — самым маленькім. Латгальскае прадмесце — самы вялікі па колькасці насельніцтва, а Відзэмскае прадмесце і Цэнтральны раён — адзіныя па нацыянальным складзе, у якіх латышоў больш, чым рускіх. === Мікрараёны === У 1934 годзе горад Рыга быў падзелены на 40 адміністрацыйных раёнаў, але пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Рызе не было афіцыйна зацверджанага тэрытарыяльнага падзелу горада, які быў бы больш дэталёвым, чым падзел на шэсць адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (раёны і прадмесці). Умоўна Рыга была падзелена на 47 раёнаў або «мікрараёнаў», межы якіх толькі часткова супадалі з межамі прадмесцяў, а ўзаемныя межы былі даволі ўмоўнымі. Гістарычна склалася і больш дэталёвы падзел мікрараёнаў. У якасці мікрараёна можна згадаць [[Спілвэ (мікрараён)|Спілвэ]], які складаўся з частак: Бекермуйжас, Крэмерыем, Волэрыем, Рацупес і Ліелас Мойжас. У 2008 годзе Дэпартамент горадабудаўніцтва [[Рыжская дума|Рыжскай думы]] пачаў працу па вызначэнні новых мікрараёнаў Рыгі. Гэты план яшчэ афіцыйна не зацверджаны, але калі ён будзе зроблены, Рыга будзе складацца з 58 мікрараёнаў, кожны са сваім цэнтрам, сваім унікальным ландшафтам і архітэктурнай формай. Асноўная прычына гэтай рэформы — магчымасць вывучыць спецыфіку кожнага мікрараёна, кожнага маленькага рэгіёна — якія там жыхары, якая інфраструктура, якія патрэбы ў далейшым паляпшэнні асяроддзя пражывання. [[Файл:Rigas apkaimes Nr.png|міні|справа|300px]] {| valign=top |- |valign=top| * 1. [[Болдэрая]] * 2. [[Даўгаўгрыва]] * 3. [[Дзірцыемс (Рыга)|Дзірцыемс]] * 4. [[Ільгюцыемс]] * 5. [[Іманта (Рыга)|Іманта]] * 6. [[Клеісты (Рыга)|Клеісты]] * 7. [[Кіпсала]] * 8. [[Рытабулі]] * 9. [[Спілвэ (мікрараён)|Спілвэ]] * 10. [[Волеры]] * 11. [[Засулаўкс]] * 12. [[Агенскалнс]] * 13. [[Атгазэнэ]] * 14. [[Бебербекі]] * 15. [[Біерыні]] |valign=top| * 16. [[Бішумуіжа]] * 17. [[Катлакалнс (Рыга)|Катлакалнс]] * 18. [[Мукупурвс]] * 19. [[Плескадале]] * 20. [[Салас (Рыга)|Салас]] * 21. [[Шампетэрыс]] * 22. [[Торнякалнс]] * 23. [[Зіепніекалнс]] * 24. [[Золітудэ]] * 25. [[Чыекуркалнс]] * 26. [[Яўнцыемс (Рыга)|Яўнцыемс]] * 27. [[Кундзіньсала]] * 28. [[Мангальсала]] * 29. [[Мэжапаркс]] * 30. [[Мілгравіс]] |valign=top| * 31. [[Петэрсала-Андрэйсала]] * 32. [[Саркандаўгава]] * 33. [[Трысціемс]] * 34. [[Вецакі]] * 35. [[Вецдаўгава]] * 36. [[Вецмільгравіс]] * 37. [[Старая Рыга]] * 38. [[Цэнтр (Рыга)|Цэнтр]] * 39. [[Бэргі (Рыга)|Бэргі]] * 40. [[Браса]] * 41. [[Брэкшы]] * 42. [[Букулці (Рыга)|Букулці]] * 43. [[Дрэіліні (Рыга)|Дрэіліні]] * 44. [[Югла (Рыга)|Югла]] * 45. [[Межціемс (Рыга)|Межціемс]] |valign=top| * 46. [[Пурвціемс (Рыга)|Пурвціемс]] * 47. [[Сканстэ (мікрараён)|Сканстэ]] * 48. [[Сужы (Рыга)|Сужы]] * 49. [[Тэіка (Рыга)|Тэіка]] * 50. [[Авоту іела (Рыга)|Авоту іела]] * 51. [[Дарзціемс]] * 52. [[Дарзіні]] * 53. [[Грызінькалнс]] * 54. [[Кенгарагс]] * 55. [[Маскоўскі фарштат]] * 56. [[Пляўніекі]] * 57. [[Румбула]] * 58. [[Шкіротава (Рыга)|Шкіротава]] |} == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Грамадскі транспарт Рыгі}} [[Файл:16-08-30-Solaris Trollino 18 Riga-RR2 4476.jpg|thumb|справа|250px|Рыжскі тралейбус]] Рыга з’яўляецца важным міжнародным транспартным вузлом на Балтыйскім моры. Праз яе ідуць паветраныя і марскія шляхі паміж [[Скандынавія]]й і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропай]], між [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропай]] і [[Фінляндыя]]й ([[Via Baltica]]), а таксама ўнутры Балтыі. У Рызе існуюць тры галоўныя віды гарадскога транспарту: [[Рыжскі аўтобус|аўтобусы]], [[Рыжскі тралейбус|тралейбусы]], [[Рыжскі трамвай|трамваі]], а таксама таксоўкі. [[Рыжскае маршрутнае таксі|Маршрутныя таксі]] ў Рызе існавалі да 2022 года. На 2007 год агульная лічба пасажыраў усіх відаў гарадскога транспарту склала 267,2 млн, з чаго прыпадала на: трамваі (75,8 млн), тралейбусы (90,4 млн), аўтобусы і маршрутныя таксі (101 млн). Грамадскі транспарт у Рызе станам на 2023 год складаецца з 51 маршрута аўтобусаў, 21 маршрута тралейбусаў, 5 маршрутаў трамваяў і 9 начных аўтобусных ліній, якія злучаюць усе прыгарады Рыгі. У асноўным горад выкарыстоўвае машыны еўрапейскіх вытварцаў Solaris для аўтобусаў і тралейбусаў, Škoda для трамваяў, але ў невялікай колькасці працягваюць працаваць больш старэйшыя маркі трамваяў Tatra, якія прайшлі мадэрнізацыю. Раней на вуліцах Рыгі працавалі тралейбусы «Белкамунмаш», але ад іх цалкам адмовіліся. Часткова абавязкі гарадскога транспарту выконваюць электрычкі — што выходзяць з цэнтральнага рыжскага [[вакзал]]а ў трох асноўных кірунках: [[Слока]] (Тукум), [[Саўлкрасты]], [[Огрэ]]. На тэрыторыі горада (у прыватнасці маршруты ў кірунку Слокі і Саўлькрасці), маюць некалькі прыпынкаў, што дазваляюць дабрацца пасажырам да некаторых мікрараёнаў сталіцы. Па іх маршруце па-за межамі Рыгі знаходзяцца мясцовасці-спадарожнікі латвійскай сталіцы — у прыватнасці [[Юрмала]]. == Славутасці == [[Файл:House_of_Blackheads_at_Dusk_3,_Riga,_Latvia_-_Diliff.jpg|thumb|справа|250px|Дом Чорнагаловых]] Асноўныя славутасці Рыгі канцэнтруюцца ў Старым горадзе, які ўключаны ў [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|спіс Сусветнай культурнай спадчыны]] паводле [[ЮНЕСКА]]. ''Стары горад'' — гэта гістарычны і геаграфічны цэнтр Рыгі на правым беразе Дзвіны, які, нават нягледзячы на разбурэнне ў 1857—1863 гадах абарончых пабудоў і валоў, захаваў характар фартыфікацыі. Свабодныя плошчы, якія з’явіліся пасля разбурэння гарадскога мура, былі ператвораны на парк з каналам, які сёння аддзяляе ''Стары горад'' ад ''Новага горада''. === Славутасці [[Старая Рыга|Старога горада]] === * [[Царква Святога Петэра (Рыга)|Царква Святога Петэра]] * [[Рыжскі Домскі сабор]] * [[Дом Чорнагаловых (Рыга)|Дом Чорнагаловых]] * «[[Тры браты (Рыга)|Тры Браты]]» * Вялікая і Малая Гільдыі * [[Рыжская ратуша|Ратуша]] * [[Помнік Свабоды (Рыга)|Помнік Свабоды]] * [[Рыжскі замак]] * [[Шведская брама (Рыга)|Шведская брама]] === Славутасці Новага горада і ўскрайнаў === * [[Рыжская тэлевежа]] * Вуліца Альберта === Музеі === * [[Музей акупацыі Латвіі]] * [[Музей гісторыі Рыгі і мараплаўства]] * [[Музей гісторыі Латвіі]] * [[Музей яўрэяў Латвіі]] * [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей]] * [[Латвійскі этнаграфічны музей]] * [[Рыжскі музей кіно]] * [[Дом Райніса і Аспазіі]] === Тэатры === * [[Дайлес]] * [[Рыжскі рускі тэатр імя Міхаіла Чэхава]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Рыгі}} * [[Ігар Аляксандравіч Бортнік]] (нар. 1978) — беларускі гісторык і філосаф, педагог. * [[Вільгельм Оствальд]] — латышскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі]] па хіміі 1909 года. * [[Марыс Гайліс]] * [[Рыхардс Глазупс]] (1920—1993) — дырыжор, Народны артыст Латвійскай ССР, [[Народны артыст СССР]]. * [[Сяргей Эйзенштэйн]] * [[Рыгор Іванавіч Бутакоў]] * [[Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш]] — савецкі вучоны ў галіне матэматыкі і механікі. * [[Вера Ігнацьеўна Мухіна]] — савецкі скульптар. * [[Аляксандр Чакс]] * [[Андрыс Бэрзіньш (прэм’ер-міністр)|Андрыс Бэрзіньш]] — прэм’ер-міністр Латвіі. * [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|Марыс Ліепа]] (1936—1989) — латвійскі артыст балета, акцёр. * [[Стас Шурынс]] (нар. 1990) — украінскі спявак, аўтар песень. * [[Крыш’яніс Баран]] * [[Пётр Сцяпанавіч Труханаў]] (1910—1992) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Эльвіра Аляксееўна Сарока]] (нар. 1968) — беларускі настаўнік, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Уладзімір Курнеў]] (нар. 1950) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]. * [[Уладзімір Шыманец]] (1911—1977) — беларускі грамадскі дзеяч у Францыі, інжынер, мастак, міністр фінансаў БНР. У Рызе пахаваны беларускі фалькларыст і этнограф [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1880—1954). == Гл. таксама == * [[Статуя Свабоды (Рыга)|Статуя Свабоды]] * [[Абвал гандлёвага цэнтра ў Рызе]] * [[Рыжскае Нахімаўскае ваенна-марское вучылішча]] * [[Маскоўскі фарштат]] * [[Рыжскі езуіцкі калегіум]] * [[ВЭФ (баскетбольны клуб)|Баскетбольны клуб «ВЭФ»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына}} * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Партал Рыжскага самакіравання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=3 сакавіка 2015 }} * www.citariga.lv — [http://www.citariga.lv Cita Riga — хатняя старонка аб раёнах Рыгі] * [http://www.meeting.lv/ Рыга па-руску, турызм і адпачынак, афіша Рыгі] * [http://www.riga.lt/riga Праект Riga Wiki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050706073527/http://www.riga.lt/riga |date=6 ліпеня 2005 }}{{ref-en}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Латвіі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Рыга| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] d6jn8mh8rufrszkw7vws84zbnvme2o9 Аднарог (сузор’е) 0 3390 5202015 4836216 2026-09-18T13:14:35Z Autumndancer 168015 5202015 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{сузор’е| карта=Monoceros_constellation map.png| лаціна_родны_склон=Monocerotis| лаціна_3=Mon| плошча_кв=481,6| плошча_працэнты=1,167| шыроты_цалкам=78°Пн – 78°Пд| шыроты_часткова=90°Пн – 78°Пн, 78°Пд – 90°Пд| зоркі_65=138| }} '''Аднарог''' ({{lang-la|Monoceros}}) — [[сузор’е]] ў {{Частка зорнага неба|0}} частцы [[зорнае неба|зорнага неба]], адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры [[IAU]] ([[1930]]). Паходжанне назвы IAU: {{сузор’е.назва|паходжанне_назвы=4|}}. == Гл. таксама == * [[NGC 2237]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адвес|||}} {{Сузор’і}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сузор’і]] [[Катэгорыя:Аднарогі]] [[Катэгорыя:Аднарог (сузор’е)| ]] 7p5takq9uckob75w3bf4i60cmzsk1rx 5202016 5202015 2026-09-18T13:17:42Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5202016 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{сузор’е| карта=Monoceros_constellation map.png| лаціна_родны_склон=Monocerotis| лаціна_3=Mon| плошча_кв=481,6| плошча_працэнты=1,167| шыроты_цалкам=78°Пн – 78°Пд| шыроты_часткова=90°Пн – 78°Пн, 78°Пд – 90°Пд| зоркі_65=138| }} '''Аднарог''' ({{lang-la|Monoceros}}) — [[сузор’е]] ў {{Частка зорнага неба|0}} частцы [[зорнае неба|зорнага неба]], адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры [[IAU]] ([[1930]]). Паходжанне назвы IAU: {{сузор’е.назва|паходжанне_назвы=4|}}. Займае на небе плошчу 481,6 квадратнага градуса і змяшчае 146 зорак, бачных няўзброеным вокам. Ляжыць у [[Млечны шлях|Млечным шляху]], аднак яркіх зорак не змяшчае. Месцазнаходжанне сузор’я — усярэдзіне зімовага трохвугольніка, утворанага яркімі зоркамі — [[Сірыус]]ам, [[Працыён]]ам і [[Бетэльгейзэ]], па якіх яго лёгка знайсці. Аднарог — адно з 15 сузор’яў, праз якія праходзіць лінія нябеснага экватара. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] найлепшы час назірання — [[снежань]], [[студзень]]. == Гл. таксама == * [[NGC 2237]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адвес|||}} {{Сузор’і}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сузор’і]] [[Катэгорыя:Аднарогі]] [[Катэгорыя:Аднарог (сузор’е)| ]] ialr4daduusaedli2wvc6lh6ub0o986 5202022 5202016 2026-09-18T13:23:48Z Autumndancer 168015 /* Літаратура */ 5202022 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{сузор’е| карта=Monoceros_constellation map.png| лаціна_родны_склон=Monocerotis| лаціна_3=Mon| плошча_кв=481,6| плошча_працэнты=1,167| шыроты_цалкам=78°Пн – 78°Пд| шыроты_часткова=90°Пн – 78°Пн, 78°Пд – 90°Пд| зоркі_65=138| }} '''Аднарог''' ({{lang-la|Monoceros}}) — [[сузор’е]] ў {{Частка зорнага неба|0}} частцы [[зорнае неба|зорнага неба]], адно з 88 сузор’яў дзейнай наменклатуры [[IAU]] ([[1930]]). Паходжанне назвы IAU: {{сузор’е.назва|паходжанне_назвы=4|}}. Займае на небе плошчу 481,6 квадратнага градуса і змяшчае 146 зорак, бачных няўзброеным вокам. Ляжыць у [[Млечны шлях|Млечным шляху]], аднак яркіх зорак не змяшчае. Месцазнаходжанне сузор’я — усярэдзіне зімовага трохвугольніка, утворанага яркімі зоркамі — [[Сірыус]]ам, [[Працыён]]ам і [[Бетэльгейзэ]], па якіх яго лёгка знайсці. Аднарог — адно з 15 сузор’яў, праз якія праходзіць лінія нябеснага экватара. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] найлепшы час назірання — [[снежань]], [[студзень]]. == Гл. таксама == * [[NGC 2237]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} {{Сузор’і}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сузор’і]] [[Катэгорыя:Аднарогі]] [[Катэгорыя:Аднарог (сузор’е)| ]] stqnlqhmihyaq236ywa3rmi6tssp4n6 Маладзечна 0 10007 5202214 5193083 2026-09-19T00:46:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202214 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Маладзечна}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Маладзечна |краіна = Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |статус з = 1929 }} '''Маладзе́чна'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Maladziečna}}) — горад у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] на [[Уша (прыток Віліі)|рацэ Уша]], адміністрацыйны цэнтр [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. За 73 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Насельніцтва — {{num|88290|чал.}} (2025)<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=Белстат|access-date=1 красавіка 2025|archive-date=28 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250328084902/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_148167/|url-status=dead}}</ref>. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] і [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Маладзечна ўтварылася ад слова «маладзец» у значэнні — «дзяцюк, ваяр княжацкай дружыны»<ref name="KTSB" /><ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 150.</ref>. Паводле сайта Маладзечанскага райвыканкама, назву горад атрымаў, хутчэй усяго, ад назвы невялікай рэчкі Маладачанкі, пры ўпадзенні якой у раку [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] быў пабудаваны замак<ref>[https://molodechno.gov.by/region/istoriya/ molodechno.gov.by]</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Маладзечна}} У раёне Маладзечна ў бронзавым веку (XI тысячагоддзе да н. э. — VII стагоддзе да н. э.) жылі плямёны [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравой керамікі]]. Насельнікі займаліся жывёлагадоўляй і земляробствам, хоць больш старадаўнія заняткі — паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва — таксама займалі значнае месца у іх гаспадарчай дзейнасці. Наступная стадыя ў развіцці насельніцтва рэгіёна — [[культура штрыхаванай керамікі]]. Жыллём для насельнікаў служылі хаты слупавой канструкцыі<ref>Каханоўскі Г. А. Маладзечна: Гіст.-экан. нарыс.— Мн.: Полымя, 1988.— 120 с.: іл.— (Гарады Беларусі). ISBN 5-345-000787-6</ref>. На захадзе ад Маладзечна ў пачатку II тысячагоддзя спынілася ўмоўная мяжа паміж старалітоўскай племянной тэрыторыяй і тэрыторыяй, якую ў выніку экспансіі (імаверна пры [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславе]]) кантралявалі крывічы<ref>Е. Ахманскі. Літоўская этнічная племянная мяжа на ўсходзе ад племянной эпохі да XVI стагоддзя // Arche. № 2. 2016. С. 91.</ref>. Пра гэта сведчаць тапонімы каля Маладзечна тыпу [[Палачаны]], [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]] (ад імя тыпу *Гарадзіла). {{няма АК 2|Пазней адбылася літоўская палітычная (і часткова дэмаграфічная, у выглядзе перасялення літоўскага баярства) экспансія ў адваротным кірунку, пра гэта сведчыць суцэльная прастора тапонімаў, вытворных ад балцка-літоўскіх імёнаў, ажно да Менску (непасрэдна ля Маладзечна — [[Цівідаўка]] і [[Насілава]], ад імёнаў тыпу ''Ti-vydas, Nasilà'').|4|09|2026}} Першы пісьмовы ўспамін Маладзечна ў прысяжным лісце князя ноўгарад-северскага [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] <!-- Не Карыбут, ён прысягнуў яшчэ ў 1386 годзе ў Луцку і не быў ноўгарад-северскім князем, а княжыў у Навагрудку. -->каралю [[Ягайла|Ягайлу]] і датуецца 16 снежня 1388 года{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}<ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 221.</ref>. З 1413 года мясцовасць у складзе [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XV ст. каля сутокаў Маладачанкі і Ушы (на яе правым забалочаным беразе) пабудавалі [[Маладзечанскі замак|драўляны замак]], які неаднаразова цярпеў ад пажараў (у 1519 двойчы, у 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст. Цэнтр намесніцтва, у 1500 годзе згадваецца намеснік маладзечанскі [[Іван Кошка]], акольнічы смаленскі. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, Маладзечна ўвайшло ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоў [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У канцы XVI ст. Маладзечна сярод 20 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=263}}. У розныя часы мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Заслаўскія (Яўнуцьевічы)|Заслаўскіх-Мсціслаўскіх]], [[Сангушкі|Сангушкаў]], [[Агінскія|Агінскіх]] і інш. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) у 1708 годзе Маладзечна пэўны час займалі шведскія войскі. У 1757 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў мястэчку прывілей на гандаль. У 1758 годзе ўладальнік паселішча [[Міхал Казімір Агінскі]] збудаваў тут касцёл [[Святы Казімір|Св. Казіміра]], пры якім з 1762 года дзейнічаў кляштар трынітарыяў (скасаваны расійскімі ўладамі ў 1831)<ref name="KChB" />. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793) Маладзечна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1847 [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 4 снежня каля мястэчка расійскія войскі разбілі ар’ергард французскай арміі маршала Віктора. Падчас [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання 1830—1831 гадоў]], 14 красавіка 1831 года атрад [[Міхал Ходзька|Міхала Ходзькі]] пры падтрымцы местачкоўцаў выбіў расійскі гарнізон з Маладзечна. Аднак ужо 22 красавіка 1831 года царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе для [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі краю]] расійскія ўлады адкрылі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]], выкладанне ў ёй вялося рускай мовай пад наглядам [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1873 годзе будова [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] спрыяла пераўтварэнню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел. <gallery mode="packed" heights="120" caption="Старыя выявы Маладзечна"> Файл:Maładečna. Маладэчна (D. Strukov, XIX).jpg|Грэка-каталіцкая царква Файл:Maładečna, Zamkavaja. Маладэчна, Замкавая (1887).jpg|Панарама мястэчка Файл:Maładečanskaja synagoga. Маладэчанская сынагога (1887).jpg|Сінагога Файл:Maładečna. Маладэчна (XIX, II).jpg|Царква-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] [[Маскоўскі патрыярхат|МП]] </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Маладзечна з восені 1915 года апынулася ў прыфрантавой паласе. Тут дыслацыраваліся часці расійскай 10-й арміі Заходняга фронту, размяшчаўся яе штаб, пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года выдавалася армейская газета «Бюллетень военно-революционного комитета 10-й армии». У сакавіку 1917 года быў створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. З 23 сакавіка па 13 красавіка 1917 года тут праходзіў 1-ы з’езд 10-й арміі. У гарнізоннай пякарні, дзе працавала 60 салдат і 140 вольнанаёмных рабочых, у ліпені 1917 года створана першая бальшавіцкая арганізацыя. Савецкая ўлада ўстаноўлена 7 (20) лістапада 1917 года. З 18 лютага 1918 года Маладзечна акупіравана германскімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 18 снежня 1918 года адноўлена савецкая ўлада, 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай I з’езда КП(б)Б горад у складзе [[ССРБ|БССР]], з 27 лютага 1919 года — у [[ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года Маладзечна занята польскімі войскамі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Маладзечна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе было самастойнай гмінай Вілейскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1927 года — цэнтр [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]], а 26 красавіка 1929 года атрымала статус [[горад]]а<ref>{{Cite web |url=https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2019 |archive-date=18 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018222350/https://www.belaerogis.by/projects/molodechensk/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924190336/http://www.minsk-region.gov.by/ru/region/rajony-minskoj-oblasti/molodechnenskij-rajon |date=24 верасня 2019 }}</ref>. З 1922 па 1939 гады на тэрыторыі фальварка Гелянова (з 1929 года ў складзе горада) размяшчаўся [[Гарнізон у Гелянове|гарнізон]] 86-га пяхотнага палка [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. У 1939 годзе Маладзечна ўвайшло ў [[БССР]], у 1940 годзе горад стаў цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Імёны людзей, звязаных з Маладзечнам, ёсць у спісах ахвяр [[Катынскі расстрэл|катынскага расстрэла]], так, былі забіты падпаручнік Стэфан Чапурно<ref name=":1">Убиты в Катыни книга памяти, Москва, Общество «Мемориал» — Издательство «Звенья» 2015 ISBN 978-5-78700-123-5</ref><ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 92</ref>, лекар 12-га дывізіёна 19-га палка ў Маладзечна, падпаручнік запасу Тадэвуш Ставіньскі<ref name=":1" /><ref name=":2">Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, чыноўнік падатковага ведамства ў Маладзечне, паручнік пяхоты Антоні Дэрвіньскі, які нарадзіўся ў Маладзечне<ref>Katyń. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2000, s. 595</ref>, паручнік Вацлаў Лужынскі, выпускнік мясцовай гімназіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Загінулі таксама вайскоўцы ды паліцыянты, якія ў розныя часы служылі ў Маладзечне, напрыклад капітан пяхоты Чэслаў Жэшатарскі<ref>Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Warszawa 2003, s. 466</ref>. У 1940 годзе ў Маладзечне адкрылася педагагічнае вучылішча, таксама на гэты час у горадзе працавалі 2 клубы, бібліятэка, бальніца, 2 аптэкі. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. З 20 верасня 1944 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 20 студзеня 1960 года пасля скасавання Маладзечанскай вобласці ўвайшоў у склад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].<ref name=":0">https://news.tut.by/society/669362.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126143547/https://news.tut.by/society/669362.html |date=26 студзеня 2020 }}</ref> 28 чэрвеня 1958 года створана Маладзечанскае музычнае вучылішча, якое 1 верасня 2011 года перайменавана ва УА «[[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага]]». [[Файл:Maladechna Emblems.jpg|alt=Maladechna_Emblems.jpg|centre|thumb|Гербы Маладзечна]] [[Файл:Coat of arms of Maladzechna 1988-1999, Belarus (MQ).jpg|alt=Coat_of_arms_of_Maladzechna_1988-1999|міні|Герб Маладзечна 1988—1999]] 17 сакавіка 1988 года зацверджаны першы герб Маладзечна<ref>Рашэнне № 38 выканкама Маладзечанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў</ref>. Аўтары герба: доктар гістарычных навук, краязнаўца, археолаг, дырэктар краязнаўчага музея [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]] (1936—1994) і мастак Юрый Герасіменка-Жызнеўскі (1948—1997). У пачатку 1990-х гадоў старшыня Маладзечанскага гарвыканкама [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] правеў самую буйную кампанію па дэсаветызацыі тапанімікі ў Рэспубліцы Беларусь.<ref name=":0" /> Так, 25 красавіка 1993 года на цэнтральнай плошчы Маладзечна ў прысутнасці некалькіх тысяч гараджан адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка «Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі». Раней па ініцыятыве настаўніка Лявона Цімохіна і дырэктара завода жалезабетонных вырабаў Мікалая Івашкевіча з [[Салавецкія астравы|Салаўкоў]] прывезлі камень, які стаў асновай для помніка. Пасля пры падрыхтоўцы да «[[Дажынкі|Дажынак]]» помнік перанеслі ў Зялёны Гарадок — гістарычны раён горада побач з гарадскім паркам, затым далей у парк.<ref name="Пакутнікам" /> 3 мая 1991 года першым намеснікам старшыні Маладзечанскага гарвыканкама прызначаны [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]. 18 сакавіка 1997 года ў горадзе адбылася ўрачыстая кансекрацыя новага касцёла Св. Іосіфа<ref name="catholic" />. 21 снежня 1999 года зацверджаны новы герб Маладзечна (аўтары герба: А. А. Шпунт і мастак І. А. Шпунт)<ref>Рашэнне № 23 Маладзечанскага гарадскога Савета дэпутатаў, новы герб занесены ў Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 10 лютага 2000 пад № 39</ref>. <gallery mode="packed" heights="170" caption="Горад на старых фотаздымках"> Файл:Maładečna, Zamkavaja, Trynitarski. Маладэчна, Замкавая, Трынітарскі (1930).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] Файл:Maładečna, Hielanova, Mienskaja brama. Маладэчна, Гелянова, Менская брама (1937) (2).jpg|[[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Трыўмфальная брама]], знішчаная пасля вайны Файл:Maładečna, Vilenskaja. Маладэчна, Віленская (1930).jpg|Капліца Файл:Maładečna, Stancyja.jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> 17 кастрычніка 2002 года адкрыты Палац культуры (ДУ «Палац культуры г. Маладзечна»). 31 мая 2005 года адбылося аб’яднанне Маладзечанскага раёна і горада Маладзечна ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — Маладзечанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Маладзечна<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-88/2005-88(004-005).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 31 мая 2005 года № 248 «Об объединении Молодечненского района и города Молодечно в одну административно-территориальную единицу»]</ref>. У 2011 годзе ў горадзе прайшоў фестываль «[[Дажынкі]]-2011». 21 кастрычніка 2011 года адкрыты Лядовы палац з аквапаркам (Спартыўна-забаўляльны цэнтр ДУ «Мінская абласная комплексная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа „Алімпік-2011“»). У 2013 годзе ў межы горада ўключаныя некаторыя вуліцы вёскі Рагазы, частка тэрыторыі Цюрлёўскага сельсавета<ref name="сельсавет" />. 10 сакавіка 2017 года адбылася акцыя пратэсту (каля 1000 чалавек) названая як «Марш недармаедаў» ці «Марш раззлаваных беларусаў». Людзі сабраліся на цэнтральнай плошчы і пасля мітынгу прайшлі маршам да будынка падатковай інспекцыі. Пратэставалі супраць так званага «дэкрэта аб дармаедстве» і «падатку на беспрацоўных» ([[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта прэзідэнта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]) і іншых дзеянняў уладаў. Гучалі лозунгі: «Нет декрету № 3 — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашенко]] уходи», «Баста», «Ганьба», «[[Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь]]» і іншыя.<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2017 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref><ref>https://news.tut.by/economics/534762.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190729193919/https://news.tut.by/economics/534762.html |date=29 ліпеня 2019 }}</ref> 13 ліпеня 2019 года адбылося адкрыццё «Вуліцы стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска») на міні-рынку па вул. Ф. Скарыны. На дзень адкрыцця працавалі 12 павільёнаў ежы, прастора для выстаў і вулічных выступаў. Лічыцца мясцовай славутасцю.<ref>https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/ru/2019/07/13/molodechno-street-food/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021184248/https://kraj.by/news/sobitiya/pesni-tantsi-i-eda-v-molodechno-otkrilas-pervaya-v-belarusi-ulitsa-strit-fuda |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sb.by/articles/ulitsa-na-udivlenie.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=21 кастрычніка 2021 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://www.the-village.me/village/food/food-news/276151-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.belmir.by/2019/07/14/кот-франциско-и-48-граффити-в-молодечно/</ref><ref>https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182702/https://naviny.online/new/20190714/1563117731-v-molodechno-otkrylas-pervaya-v-belarusi-ulica-strit-fuda |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref> 19 мая 2020 года адменены Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2020» у сувязі з пагрозай распаўсюджвання каранавіруснай інфекцыі [[COVID-19]]. Фестываль у Маладзечне ў 1993 годзе заснаваны па ініцыятыве [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка|Генадзя Карпенкі]]. З 1993 па 1996 праводзіўся штогод, пасля раз у два гады. З 2011 года зноў праводзіўся штогод, ажно да 2020.<ref>https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200527121718/https://rh.by/2020/05/19/fjestvalju-nje-budzje/ |date=27 мая 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |title=Архіўная копія |access-date=20 мая 2020 |archive-date=5 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205224713/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-festivalya-belorusskoy-pesni-i-poezii-v-molodechno-v-etom-godu-ne-budet-2020-05-19 |url-status=dead }}</ref> 31 ліпеня 2020 года кандыдат у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] разам з [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Веранікай Цапкала]] і [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыяй Калеснікавай]] падчас перадвыбарчага мітынгу на гарадскім стадыёне сабралі па розных ацэнках ад 3 да 5 тысяч жыхароў.<ref>https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301231542/https://rh.by/2020/08/01/mola-cikhanouskaja-fota/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref><ref>https://nn.by/?c=ar&i=256298</ref><ref>https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815040957/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-v-molodechno-priehala-svetlana-tihanovskaya-so-svoim-shtabom-ochered-na-stadion-vnushitelnaya-2020-07-31 |date=15 жніўня 2020 }}</ref><ref>https://news.tut.by/society/694890.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130203539/https://news.tut.by/society/694890.html |date=30 лістапада 2020 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |title=Архіўная копія |access-date=30 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808180216/https://www.racyja.com/hramadstva/tsikhanouskaya-kalesnikava-i-tsapkala-ed/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/news/mityng-svyatlany-tsihanouskaj-u-maladzechne-strym/</ref><ref>https://charter97.org/be/news/2020/7/31/387735/</ref> 9—11 жніўня 2020 года на цэнтральнай плошчы сабралася да 2 тысяч жыхароў, якія [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэставалі]] супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], што сканчалася жорсткімі сілавымі разгонамі і затрыманнямі (арыштамі) да 80-90 чалавек штодня, часта з збіццём і катаваннямі пасля і суправаджалася поўным адключэннем інтэрнэту ўсімі правайдэрамі каля трох сутак. 13-22 жніўня прысутнасць супрацоўнікаў сілавых структур у горадзе практычна не назіралася. 16 жніўня адбылася найбольш масавая за ўсю гісторыю пратэстная акцыя на цэнтральнай плошчы горада — па розных ацэнках ад 5 да 7 тысяч жыхароў. З 23 жніўня сілавікі пачалі з’яўляцца падчас акцый [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэсту]] на цэнтральнай плошчы і ў іншых раёнах горада, затрымліваць пратэстуючых супраць гвалту і фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — распачаліся масавыя [[палітычныя рэпрэсіі]]. 17 снежня 2020 года начальнік Маладзечанскага РАУС палкоўнік міліцыі [[Вадзім Сяргеевіч Прыгара]] дададзены ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з-за ўдзелу ў арганізацыі масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] і падрыву дэмакратыі ў [[Беларусь|Беларусі]].<ref>https://euroradio.fm/pad-sankcyi-es-trapili-dana-holdyngz-kiraunictva-spravami-prezidenta-agat</ref><ref>https://charter97.org/ru/news/2020/12/18/404495/</ref><ref>https://belsat.eu/ru/news/evrosoyuz-utverdil-novyj-paket-sanktsij-protiv-vlastej-belarusi</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=12 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212143708/https://www.the-village.me/village/city/news-city/287283-us-uk-sanct |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/eu-belarus-sanctions/31005607.html</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-H27cy8t25f98NpuCoipXTt/|title=Vadzim Siarhejevich PRYGARA|website=OpenSanctions.org|date=1980-10-31|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr/Gels/RegistreDetail?idRegistre=3395|title=Détail du registre - Gels des Avoirs - Direction Générale Du Trésor|website=gels-avoirs.dgtresor.gouv.fr|access-date=2023-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus#top|title=The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus {{!}} Välisministeerium|website=vm.ee|access-date=2023-07-20}}</ref> 19 ліпеня 2021 года сілавікі прыйшлі з ператрусам у рэдакцыю маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]», была канфіскавана тэхніка. Ператрус прайшоў і ў галоўрэда выдання Аляксандра Манцэвіча, пасля яго з жонкай павезлі на допыт, пасля чаго адпусцілі<ref>https://euroradio.fm/peratrus-u-regiyanalnay-gazece-u-maladzechne</ref><ref>https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027181639/https://officelife.media/news/26778-novyy-obysk-v-redaktsii-molodechnenskoy-regionalnoy-gazety/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/incident/47179010/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181453/https://news.mail.ru/incident/47179010/ |archivedate=27 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.currenttime.tv/a/belarus-smi/31366760.html</ref>. 22 ліпеня 2021 года «Рэгіянальная газета» спыніла выпуск друкаванай версіі выдання па незалежных ад рэдакцыі прычынах<ref>https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027133705/https://rh.by/2021/07/22/rg-prypynjaje-druk/ |date=27 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://www.instagram.com/p/CRo0Rp7ITMY/</ref><ref>{{Cite web |url=https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2021 |archive-date=23 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723082032/https://mediazona.by/news/2021/07/22/regionalka |url-status=dead }}</ref>, а 20 студзеня 2022 года інфармацыйную прадукцыю сайта і тэлеграм-канала «Рэгіянальнай газеты» суд Маладзечанскага раёна прызнаў экстрэмісцкімі матэрыяламі. 15 кастрычніка 2021 года судом ліквідавана Рэспубліканскае маладзёжнае грамадскае аб’яднанне «NSNL» (РМГА «Некст Стоп — Нью Лайф»), дзякуючы якому ў Маладзечне з’явілася «Вуліца стрыт-фуда» («Завулак ката Францыска»). Арганізацыя была заснавана ў 1989 годзе, а ў Маладзечне пачала дзейнічаць ад 2019 года. Сябры NSNL займаліся актывізмам-урбанізмам, праблемамі інклюзіі, правоў чалавека, гендара. Ліквідацыя найбольш імаверна адбылася ў рамках «зачысткі» [[КДБ Беларусі]] грамадскіх арганізацый, якія фармавалі грамадзянскую супольнасць Беларусі.<ref>https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021182654/https://rh.by/2021/10/20/likvidacyja-2/ |date=21 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>https://t.me/rh_by/9442</ref><ref>https://reform.by/265536-garadskaja-prastora-nas-gjeta-kazarma-v-belarusi-likvidirovany-urbanisticheskie-organizacii</ref> 15 сакавіка 2022 года аднавіла працу Маладзечанская цэнтральная бібліятэка імя М. Багдановіча<!-- Тут трэба вікіфікаваць не Багдановіча, а бібліятэку, калі пра яе можа быць артыкул. --> пасля васьмігадовага рамонту.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=20 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163617/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_posle_vosmiletnego_kapremonta_otkrylas_biblioteka/ |url-status=dead }}</ref> У верасні 2022 года закрыты рэчавы рынак, які працаваў больш за 20 гадоў з канца 1990-х (ТАА «Маладзечанскі кірмаш», дырэктар Святлана Пузянкова на момант закрыцця).<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit/ |title=Архіўная копія |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028164650/https://kraj.by/news/sobitiya/v_molodechno_na_veschevom_rynke_snosjat_torgovye_pavilony__uznali_chto_proishodit |url-status=dead }}</ref> 5 ліпеня 2022 пасля рэканструкцыі адкрыты футбольны комплекс «Дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 4 горада Маладзечна».<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05072022/v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-futbolnyj-kompleks/|title=В Молодечно торжественно открыли футбольный комплекс|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2022-07-05|access-date=2023-10-30|last2=Войтова|first2=Ольга|url-status=dead}}</ref> 15 сакавіка 2023 года затрымалі 64-гадовага заснавальніка і галоўнага рэдактара «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» Аляксандра Манцэвіча, завялі крымінальную справу, пасля перавялі ў следчы ізалятар, відавочна ў межах [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]], скіраваных супраць незалежных СМІ ў Беларусі. Праваабарончыя арганізацыі прызналі яго [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]].<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606225157/https://baj.by/be/content/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-alyaksandra-mancevicha-zavyali-kryminalnuyu |archivedate=6 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://nashaniva.com/312744</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/32330967.html</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |title=Архіўная копія |access-date=23 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323225942/https://www.racyja.com/hramadstva/suprats-galounaga-redaktara-regiyan/ |archivedate=23 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>https://belsat.eu/in-focus/23-03-2023-masavyya-represii-pratsyagvayutstsa</ref><ref>https://euroradio.fm/na-galounaga-redaktara-regiyanalnay-gazety-raspachali-kryminalnuyu-spravu</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/313849|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» прызналі палітвязнем|website=Наша Ніва|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/111344|title=Заява аб прызнанні Аляксандра Манцэвіча палітычным зняволеным|website=spring96.org|date=2023-04-06|access-date=2023-11-07}}</ref> 9-10 чэрвеня 2023 адбыўся ХХII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2023».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|title=НАЦЫЯНАЛЬНЫ ФЕСТЫВАЛЬ БЕЛАРУСКАЙ ПЕСНІ І ПАЭЗІІ “МАЛАДЗЕЧНА - 2023” - июнь, 2023 - Дворец культуры г.Молодечно|website=mdk.by|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150219/https://mdk.by/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F/2023/%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8C-2023/document-44333.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html|title=Гала-канцэрт закрыцця «Любімыя песні. Спяваем разам» ХХII Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі “Маладзечна – 2023” - Навіны - Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі “МАЛАДЗЕЧНА”|website=festyval.by|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150221/https://festyval.by/%D0%B0%D0%B1-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%96/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/p-15613.html}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/node/281662|title=Урачыста завяршыўся XXII Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі «Маладзечна — 2023»|website=zviazda.by|date=2023-06-11|access-date=2023-10-26|url-status=dead|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026154726/https://zviazda.by/ru/node/281662}}</ref> 15 ліпеня 2023 адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка ЗАГСа ў цэнтры Маладзечна з удзелам міністра юстыцыі Сяргея Хаменкі і старшыні Мінскага аблвыканкама Аляксандра Турчына. У будынку ЗАГСа размясцілася таксама служба «Адно акно».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://minjust.gov.by/be/press/news/_notaries_zags/_15072023/|title=У Маладзечне ўрачыста адкрылі новы ЗАГС|website=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|date=15.07.2023}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/nastoyashchiy-dvorets-v-molodechno-torzhestvenno-otkryli-novyy-zags.html|title=Настоящий дворец – в Молодечно торжественно открыли новый ЗАГС|first=Андрей|last=ЗАХАРОВ|website=www.sb.by|date=2023-07-15|access-date=2023-10-26}}</ref> 4-14 жніўня 2023 года ў Маладзечне праведзены гульні па пляжным валейболе ў рамках II [[Гульні краін СНД 2023|Гульняў краін СНД 2023]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|title=Молодечненцы на Играх стран СНГ бесились с красками, ели солдатскую кашу, а в гости приехали Премьер-министр и зампредседателя Миноблисполкома|website=KRAJ.BY - Спорт|access-date=2023-10-26|archive-date=26 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026150222/https://kraj.by/news/sport/molodechnency-na-igrah-stran-sng-besilis-s-kraskami-eli-soldatskuju-kashu-a-v-gosti-priehali-premer-ministr-i-zampredsedatelja-minoblispolkoma/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/sport/view/uchastnikov-ii-igr-stran-sng-vstrechajut-v-gostinitse-molodechno-580350-2023/|title=Участников II Игр стран СНГ встречают в гостинице "Молодечно"|website=www.belta.by|date=2023-08-04|access-date=2023-10-26}}</ref> Гульні мелі вельмі нізкую папулярнасць сярод жыхароў Беларусі, нягледзячы на магчымасць бясплатнага наведвання і прымус бюджэтнікаў як гледачоў.<ref>{{Cite web|url=https://t.me/Belarus_Files/948|title=Беларусский расследовательский центр|website=Telegram|access-date=2023-10-26}}</ref> 25 верасня 2023 года старшыню Маладзечанскага райвыканкама [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Горлава Юрыя Мікалаевіча]] вызваліў ад пасады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] і прызначыў сваім памочнікам — інспектарам па Гомельскай вобласці.<ref name=":3">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/juryj-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-belarusi-inspektaram-pa-gomelskaj-voblastsi-132850-2023/|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта Беларусі - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Навіны Беларусі {{!}} Беларускія навіны {{!}} Беларусь - афіцыйныя навіны {{!}} Мінск {{!}} БелТА|website=blr.belta.by|date=2023-09-25|access-date=2023-10-26}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/novosti-aprb/yuryy-gorlau-naznachany-pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-gomelskay-voblasci|title=Юрый Горлаў назначаны памочнікам Прэзідэнта - інспектарам па Гомельскай вобласці {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2023-10-26}}</ref> 3 лістапада 2023 года вынесены прысуд галоўнаму рэдактару «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» і палітвязню [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандру Манцэвічу]] — 4 гады калоніі і штраф у памеры 400 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]], што складае 14 800 [[Беларускі рубель|рублёў]] (~4500 [[Долар ЗША|USD]]). Журналіста абвінавацілі ў дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь паводле арт. 369-1 Крымінальнага кодэкса. Крымінальную справу вёў суддзя Аляксей Іршын, дзяржабвінавачанне падтрымліваў памочнік пракурора Аляксандр Марцінчык.<ref>{{Cite web|lang=be|url=http://spring96.org/be/news/113227|title=“Сваёй віны не прызнаю”: вынесены прысуд рэдактару “Рэгіянальнай газеты” Аляксандру Манцэвічу|website=spring96.org|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/53115.html|title=Главреда «Рэгіянальнай газеты» приговорили к четырем годам колонии за «дискредитацию Беларуси»|website=Зеркало|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-mantsevich/32668741.html|title=В Беларуси главного редактора "Региональной газеты" Александра Манцевича приговорили к четырем годам колонии|website=Настоящее Время|date=2023-11-03|access-date=2023-11-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-11-2023-galouny-redaktar-regiyanalnaj-gazety-alyaksandr-mantsevich-asudzhany-na-4-gady|title=Галоўнага рэдактара «Рэгіянальнай газеты» Аляксандра Манцэвіча засудзілі на 4 гады|author=Раман Шавель|website=Belsat TV|date=03.11.2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/redaktar-regiyanalnay-gazety-alyaksandr-mancevich-asudzhdany-na-4-gady-kalonii|title=Рэдактар "Рэгіянальнай газеты" Аляксандр Манцэвіч асуджаны на 4 гады калоніі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2023-11-03}}</ref> 4 студзеня 2024 года старшынёй Маладзечанскага райвыканкама стаў Павел Валянцінавіч Губко, упершыню за многія гады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] прызначыў на гэту пасаду ўраджэнца [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":8" /> 5 жніўня 2024 года — у дачыненні да суддзі і намесніка старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольгі Анатольеўны за вынясенне палітычна матываваных прысудаў, падрыў вяршэнства закона, рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у ліку чарговых 28 асоб за іх ролю ў працяглых унутраных рэпрэсіях і парушэннях правоў чалавека у Беларусі, напярэдадні чацвёртай гадавіны сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года ў Беларусі]], [[Савет Еўрапейскага саюза]] прыняў рашэнне аб увядзенні санкцый.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348588|title=Стаў вядомы поўны спіс сілавікоў і прапагандыстаў, супраць якіх ЕС сёння абвясціў санкцыі|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/348583|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Наша Ніва|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/2113/oj|title=Implementing regulation - EU - 2024/2113 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/99147/|title=У новы санкцыйны спіс ЕС уключаны суддзя, які вынес прыгавор па “справе БелаПАН”|website=Pozirk|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zerkalo.io/route/lang/bel/?l=https%3A%2F%2Fnews.zerkalo.io%2Feconomics%2F75026.html|title=ЕС увёў санкцыі супраць 28 беларускіх сілавікоў і прапагандыстаў|website=Zerkalo.io|date=5 жнiўня 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/es-vvel-sankcii-protiv-28-belarusskih-silovikiov-i-propagandistov|title=ЕС ввел санкции против 28 беларусских силовиков и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/48761|title=Евросоюз ввел новые санкции против пропагандистов и судей в Беларуси|website=Маланка Медиа|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2024/8/5/605532/|title=Новые санкции ЕС против белорусских силовиков и пропагандистов: опубликован полный список|website=charter97.org|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2024/08/05/belarus-eu-lists-further-28-individuals-for-participation-in-internal-repression/|title=Belarus: EU lists further 28 individuals for participation in internal repression|website=Consilium|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://euneighbourseast.eu/be/news/latest-news/belarus-es-dadae-%D1%9E-sankczyjny-spis-yashche-28-asoba%D1%9E-za-%D1%9Edzel-u-represiyah-unutry-krainy/|title=Беларусь: ЕС дадае ў санкцыйны спіс яшчэ 28 асобаў за ўдзел у рэпрэсіях унутры краіны|first=Militsa|last=Eggert|website=EU NEIGHBOURS east|date=2024-08-07|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://europeanbelarus.org/2024/08/05/313145.html|title=Евросоюз ввел санкции против белорусских силовиков и пропагандистов|website=Еўрапейская Беларусь|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/es-uvyoy-novyya-sankczyi-supracz-rezhymu-y-belarusi/|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць рэжыму ў Беларусі|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/viasna96/27065|title=Вясна / Правы чалавека ў Беларусі|website=Telegram|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://unn.ua/ru/news/yes-vvel-sanktsii-protiv-yeshche-28-belorusskikh-chinovnikov-za-repressii|title=ЕС ввел санкции против еще 28 белорусских чиновников за репрессии {{!}} УНН|last=https://www.facebook.com/UNNews|website=unn.ua|date=2024-12-24|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/es-vvel-sanktsii-protiv-gendirektora-belta-i-rjada-zhurnalistov-652355-2024/|title=ЕС ввел санкции против гендиректора БЕЛТА и ряда журналистов|website=belta.by|date=2024-08-05|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21530743|title=ЕС расширил санкции против Белоруссии|website=TACC|access-date=2024-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://luka.zone/person/e3adae14-e9e7-4a40-ab56-c4a06e5cfeb0|title=Ольга Анатольевна Дубовик|author=Дело E3ADAE14|website=luka.zone}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Dubovik-Olga-Anatolevna-09-03|title=Дубовик Ольга Анатольевна|first=Дзiкае|last=Паляванне|website=Telegraph|date=2024-09-03|access-date=2024-12-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zubr.cc/judge/877/|title=Судья Дубовик Ольга Анатольевна|website=zubr.cc|access-date=2024-12-25}}</ref> 14 жніўня 2024 года — суддзя і намесніца старшыні суда Маладзечанскага раёна Дубовік Вольга Анатольеўна ўключана ў санкцыйны спіс [[Швейцарыя|Швейцарыі]] за ўдзел у правядзенні [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]] у Беларусі, вынясенне неправасудных палітычна матываваных прысудаў і іншыя злачынствы.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pozirk.online/be/news/100755/|title=Швейцарыя пашырыла беларускі санкцыйны спіс на 27 імёнаў|website=Pozirk|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2024/8/15/606935/|title=Швэйцарыя ўнесла ў санкцыйны спіс 27 грамадзянаў Беларусі|website=charter97.org|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/82344698/shvejcariya-rasshirila-sankcii-protiv-belarusskih-chinovnikov-v-spisok-voshli-27-chelovek-prichastnyh-k-repressiyam|title=Швейцария расширила санкции против беларусских чиновников: в список вошли 27 человек, причастных к репрессиям|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=ru.belsat.eu|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus-nau.org/post/%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%83|title=Швейцария ударила по диктатору|website=The NAM info|date=2024-08-19|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/shvejcarija-vvela-sankcii-protiv-belarusskih-sudej-i-propagandistov|title=Швейцария ввела санкции против беларусских судей и пропагандистов|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2024-08-15|access-date=2024-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|website=www.seco.admin.ch|access-date=2024-12-28|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref> 11 верасня 2025 года — галоўны рэдактар ​​маладзечанскай «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» [[Аляксандр Барысавіч Манцэвіч|Аляксандр Манцэвіч]] меркавана (дакументы не выдаваліся) быў фармальна памілаваны ў ліку 52-х [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], дастаўлены пад канвоем на мяжу і ў ліку 51-га палітычнага зняволенага фактычна дэпартаваны (выдвараны) з [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Літва|Літву]], у рамках здзелкі адміністрацыі прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] (праз спецпасланніка Джона Коўла) з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкам А. Г.]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376772|title=Журналіст Манцэвіч, блогеры Казлоў і Вінаградаў, палітык Кучук. паплечнікі Аўтуховіча і Статкевіча. Хто яшчэ з палітвязняў вызваліўся сёння?|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/12-zhurnalistau-i-blogerau-vyjshli-na-volju/|title=12 журналістаў і блогераў выйшлі на волю|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-09-12|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/3578597,%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%86%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D1%8D%D1%82%D0%B0-%D0%B4%D1%8D%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F-%D0%B7-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96|title=Святлана Ціханоўская: Гэта не вызваленне, гэта дэпартацыя з Беларусі - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/52-palitvjaznja-vyjszli-na-volju|title=52 палітвязня выйшлі на волю! Поўны спіс вызваленых (абноўлена)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-12-07}}</ref> == Кіраўнікі горада == ;Маладзечанскі гарвыканкам * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1991—1994), першы намеснік [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]] (1991—1994). * [[Мікалай Усцімавіч Чурсін]] (1995—2005), першы намеснік Яфім Аронавіч Ідэльчык (1995—200?). ;Маладзечанскі райвыканкам (з 2005 года аб’яднаны з гарвыканкамам) * Сямён Міхайлавіч Касабуцкі (2005—2009). * Генадзь Мечыслававіч Кучко (2009—2010). * [[Фёдар Аляксандравіч Дамаценка]] (верасень 2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/prezident-belarusi-prinjal-kadrovye-reshenija-135807-2010 Президент Беларуси принял кадровые решения]</ref> — 2013). * Аляксандр Дзмітрыевіч Яхнавец (5 сакавіка 2013 года<ref>{{Cite web|url=http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|title=Молодечненский районный исполнительный комитет {{!}} РУКОВОДСТВО РЕГИОНА {{!}} Молодеченский район{{!}}Молодечно{{!}}Молодеченский райисполком{{!}}Новости Молодеченского района|website=web.archive.org|date=2015-10-05|access-date=2023-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005114404/http://www.molodechno.minsk-region.by/ru/vlast/raispolkom|archivedate=5 кастрычніка 2015|url-status=}}</ref> — жнівень 2018). * [[Юрый Мікалаевіч Горлаў]] (31 жніўня 2018<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |title=https://kraj.by/news/sobitiya/u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel |access-date=18 верасня 2018 |archive-date=18 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918194104/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-u-molodechnenskogo-rayispolkoma-noviy-rukovoditel-2018-08-31 |url-status=dead }}</ref> — 25 верасня 2023<ref name=":3" /><ref name=":4" />). * Павел Валянцінавіч Губко (з 4 студзеня 2024 года<ref name=":5">{{Cite web|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1704370190|title=Разгляд кадравых пытанняў {{!}} Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2024-01-05}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|title=Александр Турчин новому председателю Молодечненского райисполкома: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|website=KRAJ.BY - События|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105114348/https://kraj.by/news/sobitiya/aleksandr-turchin-novomu-predsedatelju-molodechnenskogo-rajona-glavnaja-zadacha-%E2%80%94-povyshenie-blagosostojanija-ljudej/|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mlyn.by/05012024/turchin-novomu-predsedatelyu-molodechnenskogo-rajona-glavnaya-zadacha-povyshenie-blagosostoyaniya-lyudej/|title=Турчин новому руководителю Молодечненского района: «Главная задача — повышение благосостояния людей»|last=Limerencefox.com|website=Минская правда|date=2024-01-05|access-date=2024-01-05|last2=Лапицкая|first2=Екатерина}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|title=Молодечненская газета - Александр Турчин представил председателя Молодечненского райисполкома|website=mgazeta.by|access-date=2024-01-05|archive-date=5 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105154310/https://mgazeta.by/glavnaya-novost/item/19739-aleksandr-turchin-predstavil-predsedatelya-molodechnenskogo-rajispolkoma.html|url-status=dead}}</ref>). == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=450|height=250|type=line|x=1501,1623,1850,1897,1921,1931,1939,1941,1944,1959,1970,1972,1973,1978,1991,1995,2004,2006,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020, 2021, 2022|y=882,1000,1330,2393,1997,5964,6600,9500,4750,26300,50000,56100,58000,68000,93500,98100,98384,98400,95012,94195,93885,93736,93802,94155,94686,94922,95233,95011,92136,91171,91063,90136}}</div> * 1501 год — 882 чал.; * 1623 год — 1000 чал.; * 1850 год — 1330 чал.; * 1861 год — 746 чал.; * 1897 год — 2393 чал.; * 1921 год — 1997 чал.; * 1929 год — 5991 чал.; * 1931 год — 5964 чал.; * 1939 год — 6600 чал.; * 1941 год — 9500 чал.; * 1944 год — 4750 чал.; * 1959 год — 28 384 чал.; * 1970 год — 50 413 чал.; * 1972 год — 56 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1978 год — 58 000 чал.; * 1978 год — 68 000 чал.; * 1979 год — 72 612 чал.; * 1989 год — 91 726 чал.; * 1991 год — 93 500 чал.; * 1995 год — 98 100 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; * 1996 год — 96 600 чал.; * 2004 год — 98 384 чал.; * 2006 год — 98 514 чал.; * 2007 год — 98 432 чал.; * 2008 год — 98 415 чал.; * 2009 год — 94 282 чал.<ref>{{Cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|title=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|author=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|website=belstat.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf|archive-date=2010-10-30}}</ref>; * 2010 год — 94 195 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2011 год — 93 885 чал.<ref name="2011-Estimate" />; * 2012 год — 93 736 чал.<ref name="2012-Estimate" />; * 2013 год — 93 802 чал.<ref name="2013-Estimate" />; * 2014 год — 94 155 чал.<ref name="2014-Estimate" />; * 2015 год — 94 686 чал.<ref name="2015-Estimate" />; * 2016 год — 94 922 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 95 233 чал.<ref name="2017-Estimate" />; * 2018 год — 95 011 чал.; * 2019 год — 92 136 чал.; * 2020 год — 91 719 чал.; * 2021 год — 91 063 чал.; * 2022 год — 90 136 чал.; * 2023 год — 89 268 чал.<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=17 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417144537/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/a5d/ldk4wixkq91lgnvvgplqizlt02u8d43a.pdf |url-status=dead }}</ref>; * 2024 год — 89 068 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|author=web.archive.org|access-date=27 кастрычніка 2024|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328174010/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/210/uaj9375ey0b16oxtxqm0bmkycb45i04g.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> * 2025 год — 88 290 чал.<ref name=":9" /> <timeline> ImageSize = width:960 height:650 PlotArea = left:80 right:40 top:40 bottom:40 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:1501 from:0 till:882 bar:1623 from:0 till:1000 bar:1850 from:0 till:1330 bar:1861 from:0 till:746 bar:1897 from:0 till:2393 bar:1921 from:0 till:1997 bar:1929 from:0 till:5991 bar:1931 from:0 till:5964 bar:1939 from:0 till:6600 bar:1941 from:0 till:9500 bar:1944 from:0 till:4750 bar:1959 from:0 till:28384 bar:1970 from:0 till:50413 bar:1972 from:0 till:56100 bar:1973 from:0 till:58000 bar:1978 from:0 till:68000 bar:1979 from:0 till:72612 bar:1989 from:0 till:91726 bar:1991 from:0 till:93500 bar:1995 from:0 till:98100 bar:1999 from:0 till:96600 bar:2004 from:0 till:98384 bar:2006 from:0 till:98514 bar:2007 from:0 till:98432 bar:2008 from:0 till:98415 bar:2009 from:0 till:94282 bar:2010 from:0 till:94195 bar:2011 from:0 till:93885 bar:2012 from:0 till:93736 bar:2013 from:0 till:93802 bar:2014 from:0 till:94155 bar:2015 from:0 till:94686 bar:2016 from:0 till:94922 bar:2017 from:0 till:95233 bar:2018 from:0 till:95011 bar:2019 from:0 till:92136 bar:2020 from:0 till:91719 bar:2021 from:0 till:91063 bar:2022 from:0 till:90136 bar:2023 from:0 till:89268 bar:2024 from:0 till:89068 bar:2025 from:0 till:88290 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1501 at: 882 text: 882 shift:(7) bar:1623 at: 1000 text: 1000 shift:(7) bar:1850 at: 1330 text: 1330 shift:(7) bar:1861 at: 746 text: 746 shift:(7) bar:1897 at: 2393 text: 2393 shift:(7) bar:1921 at: 1997 text: 1997 shift:(7) bar:1929 at: 5991 text: 5991 shift:(7) bar:1931 at: 5964 text: 5964 shift:(7) bar:1939 at: 6600 text: 6600 shift:(7) bar:1941 at: 9500 text: 9500 shift:(7) bar:1944 at: 4750 text: 4750 shift:(7) bar:1959 at: 28384 text: 28384 shift:(7) bar:1970 at: 50413 text: 50413 shift:(7) bar:1972 at: 56100 text: 56100 shift:(7) bar:1973 at: 58000 text: 58000 shift:(7) bar:1978 at: 68000 text: 68000 shift:(7) bar:1979 at: 72612 text: 72612 shift:(7) bar:1989 at: 91726 text: 91726 shift:(7) bar:1991 at: 93500 text: 93500 shift:(7) bar:1995 at: 98100 text: 98100 shift:(7) bar:1999 at: 96600 text: 96600 shift:(7) bar:2004 at: 98384 text: 98384 shift:(7) bar:2006 at: 98514 text: 98514 shift:(7) bar:2007 at: 98432 text: 98432 shift:(7) bar:2008 at: 98415 text: 98415 shift:(7) bar:2009 at: 94282 text: 94282 shift:(7) bar:2010 at: 94195 text: 94195 shift:(7) bar:2011 at: 93885 text: 93885 shift:(7) bar:2012 at: 93736 text: 93736 shift:(7) bar:2013 at: 93802 text: 93802 shift:(7) bar:2014 at: 94155 text: 94155 shift:(7) bar:2015 at: 94686 text: 94686 shift:(7) bar:2016 at: 94922 text: 94922 shift:(7) bar:2017 at: 95233 text: 95233 shift:(7) bar:2018 at: 95011 text: 95011 shift:(7) bar:2019 at: 92136 text: 92136 shift:(7) bar:2020 at: 91719 text: 91719 shift:(7) bar:2021 at: 91063 text: 91063 shift:(7) bar:2022 at: 90136 text: 90136 shift:(7) bar:2023 at: 89268 text: 89268 shift:(7) bar:2024 at: 89068 text: 89068 shift:(7) bar:2025 at: 89068 text: 88290 shift:(7) </timeline> == Геаграфія == У Маладзечне вылучаюцца мікрараёны: Залінейны, Старое Месца, Парашкі (ЗПМ), 11-ы, 10-ы, 6-ы, 1-ы, 2-і, 3-і, 4-ы, Цэнтральны, Гелянова, Здземелева, Паўднёвы (Рагазы). == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Вузел чыгунак на [[Мінск]], [[Полацк]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і аўтадарог на Мінск, Вільню, курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. Гасцініца «Маладзечна», знаходзіцца побач цэнтральнай плошчы, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага вакзала і аўтавакзала.<ref>{{Cite web|url=http://molodechnohotel.by/about-hotel/|title=Аб гатэлі "Маладзечна"}}</ref>. У 1970 годзе пачаў працу завод сілавых паўправадніковых вентыляў (з 1994 года — ААТ «Электрамодуль»)<ref>{{Cite web|lang=|url=https://elmodul.by/about|title=Аб кампаніі ААТ "Электрамодуль"|website=elmodul.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1984 годзе пачаў працу завод парашковай металургіі (з 1991 года ВРУП «[[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]]»)<ref>{{Cite web|url=http://molzpm.by/|title=ВРУП "Маладзечанскі завод парашковай металургіі"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc7d337b6871c5c3172f8|title=ПРУП "Мол ЗПМ", УНП 600066447. Проверка предприятия.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref>. У 1980 годзе арганізаваны Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый праз зліццё двух заводаў: металаканструкцый і лёгкіх металаканструкцый. Першы ўведзены ў эксплуатацыю ў 1968 годзе, другі — у 1978 годзе<ref>{{Cite web|url=https://mzmk.by/about|title=Аб Заводзе {{!}} Маладзечанскі ЗМК ААТ|website=mzmk.by|access-date=2024-11-02|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222090236/https://mzmk.by/about|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе створана беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства «Мiнскi мэблевы цэнтр» (СП «ММЦ» ТАА) — мэблевая фабрыка па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву<ref>{{Cite web|url=https://spmmz.com/material/about|title=Аб прадпрыемстве|website=Мэблевая фабрыка Беларусі па вытворчасці корпуснай мэблі з масіву}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc8f737b6871c5c32bfc3|title=СП "ММЦ" ТАА, УНП 600003222. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02|quote=Беларуска-германскае вытворчае сумеснае прадпрыемства "Мiнскi Мэблевы Цэнтр" таварыства з абмежаванай адказнасцю}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-600003222|title=СП "ММЦ" ООО, УНП 600003222 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. У 2006 годзе адбылося поўнае спыненне вытворчай дзейнасці і пачаўся працэс ліквідацыі (банкруцтва) РУП «Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў»<ref>{{Cite web|url=https://www.bankrot.by/news-1680|title=Беларусы застануцца без сваіх піяніна і баянаў|author=Міхась Радкевіч|website=bankrot.by|date=13.09.2009|publisher=Беларуская штодзённая інтэрнэт-газета "Штодзённік"|access-date=2024-11-02|archive-date=21 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421084254/https://www.bankrot.by/news-1680|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пачаў працу завод вагавымяральнага абсталявання (ЗАТ «ЗВА»)<ref>{{Cite web|url=https://zvo.by/about/|title=Аб заводзе|website=ЗАТ "Завод вагавымяральнага абсталявання"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc74237b6871c5c310b03|title=ЗАТ "ЗВА", УНП 691357099. Праверка прадпрыемства.|website=bizinspect.by|access-date=2024-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kartoteka.by/unp-691357099|title=ЗАО "ЗВО", УНП 691357099 - Реквизиты и контакты контрагента {{!}} Kartoteka.by|website=kartoteka.by|access-date=2024-11-24}}</ref>. == Адукацыя == У Маладзечне 14 сярэдніх школ, мастацкая школа, 6 вучылішч, у т.л. медыцынскае і [[Маладзечанскі дзяржаўны музычны каледж імя М. К. Агінскага|музычнае]], політэхнічны каледж, [[Маладзечанскі гандлёва-эканамічны каледж Белкаапсаюза|гандлёва-эканамічны каледж]], 4 публічныя бібліятэкі. === СШ № 8 === Сярэдняя навучальная ўстанова па адрасе [[Вуліца Касманаўтаў (Маладзечна)|вуліца Касманаўтаў]]-3. Упершыню пра будаўніцтва школы згадана на жнівеньскай нарадзе настаўнікаў Маладзечна ў 1963/1964 навучальным годзе. Школа будавалася на новай вуліцы з сакавіка 1965 года, за красавік узведзены 2-гі паверх, у маі — трэці, пачалося будаўніцтва майстэрняў, актавай і спартыўнай залаў. Адкрыццё школы адбылося 1 верасня 1965 года<ref name="ІШ">[https://school8molod.ucoz.ru/index/o_nas/0-8 История школы] {{ref-ru}}</ref>, установа атрымала ганаровае імя Юрыя Гагарына. Першы дырэктар — Уладзімір Цітавіч Каралькоў, першыя намеснікі дырэктара — Ілья Раманавіч Салавейчык, Пётр Пятровіч Валынец і Уладзімір Іосіфавіч Нічыпаровіч.<ref>{{Cite web |url=https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |title=История школы и выпускники |access-date=21 лістапада 2022 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121075329/https://sch8mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 |url-status=dead }}</ref> Сярод выпускнікоў школы: [[Андрэй Віталевіч Гендрых]] — намеснік начальніка Службы спецыяльнай сувязі [[Федэральная служба аховы Расіі|ФСА Расіі]]; {{нп3|Генадзь Яўгенавіч Тур||d|Q115165197}} — беларускі ўрач-анколаг; [[Алег Багданавіч Нячаеў]] — беларускі ўрач-анестэзіёлаг; [[Юрый Касабуцкі|Юрый Казіміравіч Касабуцкі]] — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі; [[Людміла Багданаўна Церах]] — дацэнт кафедры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларускай акадэміі мастацтваў; [[Аляксандр Іванавіч Асіповіч]] — беларускі гісторык; [[Анатоль Анатолевіч Лабінскі]] — беларускі ўрач-анколаг-хірург; [[Васіль Генрыхавіч Богдан]] — беларускі ўрач-хірург; {{нп3|Ігар Анатолевіч Франчук||uk|Франчук Ігор Анатолійович}} — украінскі прадпрымальнік, народны дэпутат Украіны II, III і IV скліканняў. == Культура == [[Файл:Palace of Culture in Maladzechna.JPG|thumb|Палац культуры]] У горадзе знаходзяцца [[Мінскі абласны краязнаўчы музей]], [[Мінскі абласны драматычны тэатр]], [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]. У горадзе штогод праводзіцца больш 30 культурных мерапрыемстваў, у т.л. рэспубліканскі тэатральны фестываль «[[Маладзечанская сакавіца]]» і [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]] (з 1993). У 2006 і 2013 гадах горад стаў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2006"/>. У Маладзечне працуюць [[рэп]] і хіп-хоп гурты ([[Usplёsk]], [[Буркіна Фасо (гурт)|Буркіна Фасо]], [[ХЗКН]], [[Stickoxydal]] і іншыя). [[Файл:Молодечно.jpg|thumb|справа|Дзяржаўны політэхнічны каледж]] Выпускаецца гісторыка-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «[[Куфэрак Віленшчыны (2000)|Куфэрак Віленшчыны]]» == Транспарт == === Аўтамабільны транспарт === Праз Маладзечна праходзяць рэспубліканскія аўтамабільныя дарогі {{Таблічка-by|Р|28}} (Мінск-Маладзечна-Нарач), {{Таблічка-by|Р|56}} (Маладзечна-Валожын), {{Таблічка-by|Р|106}} (Маладзечна-Смаргонь). {|class=toccolours style="text-align:center" align="center" !colspan=10|Адлегласць ад Маладзечна(аўтамабільнымі шляхамі) |- ||||||| [[Вільня]] ~ 145 км<br />[[Осла]] ~ 2206 км<br />[[Гданьск]] ~ 710 км || [[Талін]] ~ 706 км<br />[[Хельсінкі]] ~ 793 км<br />[[Рыга]] ~ 401 км || [[Полацк]] ~ 222 км<br />[[Санкт-Пецярбург]] ~ 783 км<br />[[Мурманск]] ~ 2101 км || |||| |- ||||||| [[Гродна]] ~ 266 км<br />[[Варшава]] ~ 609 км<br />[[Берлін]] ~ 1176 км |||[[Файл:Compass Rose North.svg|150px|center|Ружа вятроў|альт=Ружа вятроў]]|| [[Магілёў]] ~ 285 км<br />[[Смаленск]] ~ 387 км<br />[[Казань]] ~ 1600 км |||||| |- ||||||| [[Брэст]] ~ 421 км<br />[[Кракаў]] ~ 838 км<br />[[Барселона]] ~ 3008 км || [[Львоў]] ~ 683 км<br />[[Адэса]] ~ 1082 км<br />[[Стамбул]] ~ 1905 км || [[Мінск]] ~ 77 км<br />[[Ерэван]] ~ 2650 км<br />[[Доха]] ~ 5221 км |||||| |} === Чыгуначны транспарт === Будаўніцтва Лібава-Роменскай чыгункі (1870-я) спрыяла ператварэнню мястэчка ў чыгуначны вузел. У пачатку XX стагоддзя праз Маладзечна прайшла яшчэ адна чыгунка — Балагое-Сядлецкая, якая злучыла важныя рэгіёны Расійскай імперыі. Маладзечна стаў чыгуначным вузлом. У 1907 годзе ўзведзены будынак вакзала ў стылі «мадэрн», які захаваўся да цяперашняга часу. Маладзечна — чыгуначны вузел з кірункамі на [[Мінск]], [[Вільня|Вільню]], [[Ліда|Ліду]] і [[Полацк]]. Пасажырскімі цягнікамі звязаны з [[Масква|Масквой]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецербургам]], [[Рыга]]й, [[Калінінград]]ам, [[Гродна]], [[Віцебск]]ам і іншымі. === Гарадскі транспарт === Пасажырскія перавозкі па горадзе ажыццяўляюцца толькі аўтобусамі. Грузавыя і пасажырскія перавозкі ў горадзе ажыццяўляе філіял «Аўтобусны парк № 4» ААТ «Мінаблаўтатранс». У будучыні плануецца замяніць аўтобусы на [[электробус]]ы. == СМІ == * «Маладзечанская газета». Орган раённай улады. * «[[Рэгіянальная газета]]». Недзяржаўнае выданне. Уваходзіць у склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]] * Маладзечанскае кабельнае тэлебачанне «МКТВ» * Радыё «Маладзечна». == Грамадскае жыццё == ==== Дарослыя ==== * Прадстаўніцтва партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] * Аддзяленне праваабарончай арганізацыі [[Беларускі Хельсінкскі камітэт]] ==== Моладзь ==== * [[Беларуская асацыяцыя клубаў ЮНЭСКА|Клубы ЮНЭСКА]] «[[Планета (клуб ЮНЭСКА)|Планета]]» і «[[Касіапея (клуб ЮНЭСКА)|Касіапея]]» * [[Скаўцкі рух|Скаўцкая дружына]] «[[Маладэчына (cкаўцкая дружына)|Маладэчына]]». * Аддзел [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] == Рэлігійнае жыццё == У горадзе зарэгістравана 5 [[Рэлігійная суполка|рэлігійных суполак]]. == Турыстычная інфармацыя == Маладзечна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»<ref name="TEB"/>. Гатэль «Маладзечна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілін хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У горадзе працуе краязнаўчы музей. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Айца Піо (Маладзечна)|Касцёл Святога Айца Піо]] * [[Касцёл Святога Юзафа (Маладзечна)|Касцёл Святога Юзафа]] * [[Маладзечанскі замак|Гарадзішча]] (XV—XVII стст.) — {{ГККРБ 4|613В000295}} * Гістарычная забудова горада (XIX — пач. XX стст.) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар трынітарыяў (Маладзечна)|Касцёл і кляштар трынітарыяў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000294}} [[Файл:Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі.jpg|міні|Пакутнікам за волю і незалежнасць Беларусі]] [[Файл:Stalag 342.JPG|thumb|Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Мемарыяльны комплекс «Шталаг 342»]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Настаўніцкая семінарыя]] (1762) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Маладзечна)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]] (1867—1871) * Чыгуначная станцыя (1907) '''Страчаная спадчына''' * [[Трыўмфальная арка (Маладзечна)|Брама Трыўмфальная]] (1920-я) * Уніяцкая царква Святых Казьмы і Дзям’яна (XVIII ст.) * Касцёл (1-я пал. XX ст.) * [[Палац Агінскіх, Маладзечна|Палац Агінскіх]] (XVIII ст.) * Царква (XVI ст.) <gallery mode="packed" heights="170" caption="Краявіды Маладзечна"> Maładečna - Vialiki Haściniec.jpg|<small>Вуліца Вялікі Гасцінец — галоўная вуліца горада</small> Файл:New church in Maladziečna - panoramio.jpg|<small>Касцёл Святога Айца Піо</small> Файл:Eastern Orthodox Church in Maladzechna, Belarus.JPG|<small>Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы</small> MaladzetšnaStation Minsk Region1.jpg|<small>[[Маладзечна (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]</small> Maładečna - Broadway.jpg|<small>«Брадвей» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэч</small> Amfiteatr-molo.jpeg|<small>Амфітэатр, узведзены да Дажынак-2011</small> Файл:Belarus-Maladzechna-Steam Locomotive-1.jpg|<small>Помнік-паравоз</small> Файл:Statue near Maladzechna train station.jpeg|<small>Помнік вандроўніцы з коткай</small> </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Маладзечна}} * [[Юрый Антонаў]] (нар. 1945) — савецкі і расійскі кампазітар і спявак. * [[Меер Аксельрод]] (1902—1970) — савецкі мастак. * [[Зэлік Аксельрод]] (1904—1941) — яўрэйскі савецкі паэт і перакладчык. * [[Валянцін Анатолевіч Борзды]] (нар. 1968) — беларускі скульптар. * [[Уладзімір Боська]] (нар. 1984) — пісьменнік, драматург, музыка. * [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] (нар. 1951) — акцёр цырка, клоўн. * [[Сяржук Вітушка]] (1965—2012) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]». * [[Алег Груздзіловіч]] (нар. 1958) — беларускі журналіст. * [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] (нар. 1952) — беларускі акцёр цырка, клоўн. * [[Ігар Дзедусенка]] (нар. 1990) — беларускі класічны гітарыст. * [[Юрый Касабуцкі]] (нар. 1970) — беларускі каталіцкі дзеяч, дапаможны біскуп Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі. * [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]] (1946—2018) — беларускі акцёр тэатра і кіно. * [[Дзмітрый Феафанавіч Матусевіч]] (нар. 1978) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Станіслаў Сапега]] (1589—1635) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі]] (нар. 1970) — генерал-маёр, міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь (з 2021). * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка]] (1951—2021) — беларускі мастак. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] (нар. 1935) — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). У 1963—1965 гадах — дырэктар Маладзечанскага гархарчпрамгандлю. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Велінград]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Елгава]], [[Латвія]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ірпінь]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каломна]], [[Расія]] * {{Сцяг|Літва}} [[Панявежыс]], [[Літва]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Пётркаў Трыбунальскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Сакулка]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Расія}} [[Светлы (Калінінградская вобласць)|Светлы]], [[Расія]]<ref name="Светлы"/> * {{Сцяг|Малдова}} [[Фларэшць]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Расія}} Фрунзенскі раён, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<ref name="rh"/> * {{Сцяг|Расія}} [[Чарапавец]], [[Расія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Эслінген-на-Некары]], [[Германія]] == Іншае == На думку А. Ванагаса, назвы рэк Maldenis і Mald-upis у Літве хутчэй за ўсё звязаныя з літ. maldas "чарот"<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Маладзечна]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 240.</ref> <ref name="KChB">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008}} С. 215.</ref> <ref name="Пакутнікам">[http://rh.by/by/124/50/3205/ Помнік мучанікам устанавілі ў Зялёным Гарадку. Публікацыя ў «Рэгіянальнай газеце»]</ref> <ref name="catholic">[http://catholic.by/port/news/belarus/2-3/2007-03-18.htm 10-годдзе кансекрацыі касцёла Св. Юзафа ў Маладзечне] // «[[Catholic.by]]», 20 сакавіка 2007</ref> <ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6955/ Маладзечанскі раён. Маладзечна прырасло Рагазамі. На 2 сельсаветы меней. Падрабязнасці] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="2012-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2012}}</ref> <ref name="2013-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2013}}</ref> <ref name="2014-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2014}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="РГ_2006">«Адна зямля» ў Маладзечне //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 21 ліпеня 2006 г., № 29 (583)</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Молодечно}}</ref> <ref name="Светлы">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Маладзечна ўстанавіла партнёрскія адносіны з горадам Светлым Калінінградскай вобласці Расіі] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> <ref name="rh">[http://www.rh.by/by/339/50/12037/ Развитие и расширение международных связей в Санкт-Петербурге на примере Фрунзенского района] {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 31. Акты о литовских татарах. — Вильна, 1906. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf С.108, 138—139, 161—162, 193, 196—197, 222—228, 255—256.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315103732/http://runivers.ru/upload/iblock/025/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilene.%20Tom%2031%20f1906zxruge628sg.pdf |date=15 сакавіка 2012 }} * Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 39. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 года. — Вильна, 1912. — [http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf С. 270, 259, 260, 299, 406—407, 465, 470.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130922105644/http://www.runivers.ru/upload/iblock/452/Akty%20izdavaemye%20komissiej%20vysochajshe%20uchrezhdennoyu%20dlya%20razbora%20drevnix%20aktov%20v%20Vilnne.%20Tom%2037%20c1912vvrupr611so.pdf |date=22 верасня 2013 }} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Молодечно}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=263|артыкул=Маладзечна|аўтар=[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|647—648|Mołodeczno}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Маладзе́чна|458—459}} == Спасылкі == {{Commons}} {{OSM relation|6722552|Маладзечна}} * {{radzima2|maladzechna|Маладзечна}} * [http://www.rh.by «Рэгіянальная газета» анлайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }} * [http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm Агульныя звесткі пра Занальны дзяржаўны архіў г. Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061214025144/http://archives.gov.by/Arh/arxz_molod.htm |date=14 снежня 2006 }} * [http://bhcmld.bizland.com/ Маладзечанскае аддзяленне РАА «БХК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050210023415/http://bhcmld.bizland.com/ |date=10 лютага 2005 }} * Надвор’е ў горадзе [https://www.gismeteo.by/weather-molodechno-11818/ Маладзечна] {{Маладзечанскі раён}} {{Гарады Мінскай вобласці}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маладзечна| ]] hr2j0jcauxiv7qzx006mmzkyb5x988j Масленікі 0 10058 5202140 5197195 2026-09-18T19:17:12Z Için warum 153459 5202140 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Масленікі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Лынтупскі }} '''Ма́сленікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Maslieniki}}, {{lang-ru|Масленики}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]]. З 1939 года ў БССР. У 1940—1959 гадах цэнтр [[Масляніцкі сельсавет|Масляніцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва вёскі Масленікі паходзіць ад прозвішча ''Масленік'', якое ўтварылася ад занятку жыхара: ''масленік'' — чалавек, які займаўся вырабам масла<ref>І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 62.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Цікавы факт == Тут сама фіксавалася лынтупскае прозвішча Масленік<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116432/316108301/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=88</ref>. Было старое літоўскае Маслен, ёсць латышскае ''Maslens''<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1450%2F1%2F28</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/649271</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лынтупскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] az4l6acwdr3ghmoe24p50l5a0ww7oob Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944) 0 15096 5202246 5189233 2026-09-19T06:14:40Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 2 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202246 wikitext text/x-wiki [[Выява:Bundesarchiv Bild 183-1991-0206-506, Weißrussland, Minsk.jpg|thumb|Беларуская моладзь праходзіць міма старшыні [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]], накіроўваючыся на навучанне ў Германію, Мінск, чэрвень 1944 года]] '''Няме́цкая акупа́цыя Белару́сі''' — [[Ваенная акупацыя|акупацыя]] нямецка-фашысцкімі войскамі ў [[1941]]—[[1944]] тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (у межах 1941 года). Радыкальнай [[Польская гістарыяграфія|польскай гістарыяграфіяй]] не прызнаецца як цэлы прадмет вывучэння, і падзяляецца на акупацыю Усходняй Польшчы і акупацыю БССР у межах [[1938]] года. Пасля [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|поўнага захопу нямецкімі войскамі]] тэрыторыя БССР была падзелена на некалькі зон кіравання. На акупаванай тэрыторыі з першых дзён Вялікай Айчыннай вайны дзейнічалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкія партызанскія фарміраванні]]. Таксама сюды была распаўсюджана дзейнасць [[Польскі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|польскіх партызанскіх сіл]], а польскія падпольныя арганізацыі існавалі і ў даваенны перыяд 1939—1941 гадоў. У шэрагу раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] дзейнічалі ўкраінскія [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і [[Украінская паўстанчая армія|УПА]]. Поўнае вызваленне тэрыторыі адбылося ў жніўні 1944 года ў выніку буйной савецкай наступальнай аперацыі [[Беларуская аперацыя (1944)|«Баграціён»]]. == Перадумовы і пачатак вайны == Гістарыяграфія вывучае нямецкую акупацыю ў кантэксце межаў БССР 1941 года, куды пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|вераснёўскага паходу Чырвонай Арміі]] ўвайшлі землі Заходняй Беларусі. Да пачатку нямецкага ўварвання савецкімі ўладамі з гэтых тэрыторый было дэпартавана і рэпрэсавана больш за 100 тысяч чалавек, у асноўным прадстаўнікоў польскай і яўрэйскай супольнасцей, а таксама інтэлігенцыі і заможных сялян. У чэрвені і ліпені 1941 года, падчас адступлення, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] ажыццявіў [[Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ (1941)|масавыя расстрэлы палітычных зняволеных]] у [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Гродна|Гродне]], [[Вілейка|Вілейцы]] і іншых гарадах, знішчыўшы больш за тысячу чалавек. Гэтыя падзеі спрыялі росту антыкамуністычных настрояў, якія пазней выкарыстоўваліся нацысцкай прапагандай. Таксама з-за таго, што многія жыхары не паспелі атрымаць савецкае грамадзянства, яны юрыдычна заставаліся грамадзянамі Польшчы пад нямецкай акупацыяй. [[Уварванне Германіі ў СССР (1941)|Уварванне Германіі ў СССР]] 22 чэрвеня 1941 года прывяло да хуткага захопу беларускіх зямель [[Група армій «Цэнтр»|групай армій «Цэнтр»]]. Пакуль нямецкія войскі імкліва прасоўваліся на ўсход, захопліваючы цэлыя раёны, сярод большасці раённых партыйных кіраўнікоў панавала разгубленасць і нават паніка. Многія не паспелі абвясціць эвакуацыю. Так, у тэлефанаграме сакратар Кармянскага райкама КП(б)Б А.&nbsp;І.&nbsp;Рыцінкаў паведаміў, што 8 камуністаў і 11 старшынь сельсаветаў перайшлі на бок ворага. У дакладной запісцы сакратара Рагачоўскага райкама КП(б)Б значылася, што 20 камуністаў-кіраўнікоў змаладушнічалі і самастойна пакінулі раён<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (далей — НАРБ). Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 64. — Арк. 2 — 3.</ref>. Старшыня Лідскага выканкама Ф.&nbsp;І.&nbsp;Зайцаў у дакладной запісцы адзначыў, што пасля трохразовай спробы дабіцца ад абласнога кіраўніцтва ў Баранавічах адказу на пытанне аб эвакуацыі, пачуў параду рабіць так, як падказвае мэтазгоднасць. Ён падкрэсліў, што працаўнікі раёна і Баранавіцкай вобласці адчувалі разгубленасць з прычыны бездапаможнасці і няведання таго, што трэба рабіць<ref>НАРБ. Ф. 4. — Воп. 33а. — Спр. 201. — Арк. 58 — 60.</ref>. Да канца жніўня 1941 года ўся сучасная тэрыторыя краіны апынулася пад кантролем захопнікаў. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел і апарат кіравання == Акупанты падзялілі тэрыторыю Беларусі на пяць частак. Найбуйнейшай адміністрацыйнай адзінкай стала [[Генеральная акруга Беларусь]] (якая ўваходзіла ў [[Рэйхскамісарыят Остланд]]), у якую ўвайшлі 68 з 192 сельскіх і 9 гарадскіх раёнаў даваеннай БССР з насельніцтвам каля 3,1 мільёна чалавек. Яна была падзелена на 10 акруг ([[Гебіт|гебітаў]]): [[Баранавіцкі гебіт|Баранавіцкую]], [[Барысаўскі гебіт|Барысаўскую]], [[Вілейскі гебіт|Вілейскую]], [[Ганцавіцкі гебіт|Ганцавіцкую]], [[Глыбоцкі гебіт|Глыбоцкую]], [[Лідскі гебіт|Лідскую]], [[Мінскі гебіт|Мінскую]], [[Навагрудскі гебіт|Навагрудскую]], [[Слонімскі гебіт|Слонімскую]], [[Слуцкі гебіт|Слуцкую]] і [[Горад Мінск (гебіт)|горад Мінск]], які прыраўноўваўся да акругі. Усходнія тэрыторыі (Віцебская, Магілёўская, большая частка Гомельскай, усходнія раёны Мінскай і частка Палескай абласцей) увайшлі ў склад [[Тылавы раён групы армій «Цэнтр»|Тылавога раёна групы армій «Цэнтр»]]. [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] і паўночная частка Брэсцкай вобласці былі далучаны да [[Акруга Беласток (Трэці рэйх)|акругі Беласток]] (правінцыя Усходняя Прусія). Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Гомельскай, Пінскай і Палескай абласцей перайшлі ў падпарадкаванне [[Рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыята «Украіна»]] і былі аб'яднаны ў [[Васілевіцкі гебіт|Васілевіцкую]], [[Ельскі гебіт|Ельскую]], [[Мазырскі гебіт|Мазырскую]] і [[Пінскі гебіт|Пінскую]] акругі. Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці і частка Баранавіцкай вобласці былі ўключаны ў [[Генеральная акруга Літва|Генеральную акругу Літва]]<ref name="arch-obzor">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/obzornaya-spravka-okkupaczionnyj-rezhim|title=Обзорная справка: Оккупационный режим|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. Вышэйшым органам грамадзянскага кіравання з'яўлялася Імперскае міністэрства акупаваных усходніх абласцей на чале з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]]. Непасрэдна Генеральным камісарыятам Беларусі кіраваў [[Вільгельм Кубэ|В. Кубэ]], а пасля яго забойства ў верасні 1943 года — [[Курт фон Готберг|К. фон Готберг]]. Дапаможным органам пры генеральным камісары з'яўлялася «Небен-бюро» (паралельнае бюро), якое фактычна выконвала функцыі Мінскай акруговай управы. У якасці кансультатыўных органаў калабарацыі дзейнічалі [[Беларуская рада даверу]] і [[Беларуская цэнтральная рада]]<ref name="arch-obzor" /><ref name="arch-org">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/organy-upravleniya-uchrezhdeniya-i-formirovaniya-osushhestvlyavshie-okkupaczionnyj-rezhim-na-territorii-belarusi|title=Органы управления, учреждения и формирования, осуществлявшие оккупационный режим на территории Беларуси|publisher=Архивы Беларуси|date=2023|lang=ru|accessdate=25 студзеня 2025}}</ref>. На мясцовым узроўні кіраванне ажыццяўлялася праз камісарыяты (галоўныя, акруговыя, гарадскія) і ваенна-палявыя камендатуры (фельд- і ортскамендатуры). Органамі мясцовага самакіравання выступалі ўправы (гарадскія, раённыя, валасныя), на чале якіх стаялі бургамістры ці старшыні. Ніжэйшым звяном былі сельскія абшчыны, створаныя на базе былых калгасаў, дзе прызначаліся старасты<ref name="arch-org" />. Ваенна-паліцэйскі апарат быў прадстаўлены ахоўнымі дывізіямі вермахта, войскамі [[СС]], [[Паліцыя бяспекі|паліцыяй бяспекі]] і [[Служба бяспекі рэйхсфюрэра СС|СД]], [[Ахоўная паліцыя|ахоўнай паліцыяй]] і [[Паліцыя парадку|паліцыяй парадку]]. Асаблівую ролю ў зоне армейскага тылу выконвала [[Тайная палявая паліцыя]] (ГФП), якая складалася з супрацоўнікаў [[гестапа]] і выконвала функцыі контрразведкі і тэрору. Ваеннай разведкай займаліся падраздзяленні [[Абвер|абвера]]. Для аховы парадку і дапамогі акупантам з ліку мясцовага насельніцтва летам 1941 года пачала стварацца [[дапаможная паліцыя]] (Служба парадку — ОД), якая фармавалася з разліку адзін паліцай на 100 сельскіх ці 300 гарадскіх жыхароў<ref name="arch-org" />. У 1942 годзе нямецкія ўлады дазволілі фарміраванне на тэрыторыі Беларусі дадатковых ваенна-паліцэйскіх сіл, у тым ліку [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы]]. == Нацыянальная палітыка і генацыд == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|thumb|Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых каля Мінска]] На захопленай [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] тэрыторыі БССР пад акупацыяй апынулася каля 8 мільёнаў чалавек, а таксама 900 тысяч савецкіх ваеннапалонных{{sfn|Каваленя|2004|с=96}}. Нямецкай адміністрацыяй праводзілася палітыка [[Генацыд|генацыду]], [[Рабаванне|рабавання]] і [[Гвалт|гвалту]], што адбывалася згодна з нямецкім [[Генеральны план Ост|планам «Ост»]]. Мэтамі гэтага плана з'яўлялася знішчэнне, прыгнёт або дэпартацыя пераважна славянскага насельніцтва ў рамках этнічных чыстак. Першым крокам акупантаў стала ўвядзенне абмежаванняў грамадзянскіх свабод мясцовага насельніцтва і абвяшчэнне надзвычайнага становішча. Усё насельніцтва падлягала абавязковаму ўліку і рэгістрацыі ў мясцовых адміністрацыях. Забаранялася дзейнасць усіх арганізацый, правядзенне мітынгаў і сходаў. Быў уведзены прапускны рэжым і дзейнічала каменданцкая гадзіна. З першых дзён вайны праводзіліся масавыя чысткі: забіваліся камуністы, камсамольцы, актывісты савецкай улады, прадстаўнікі інтэлігенцыі. З асаблівай жорсткасцю знішчалася «расава шкодная» частка насельніцтва: яўрэі, цыганы, фізічна і псіхічна хворыя. Масавае знішчэнне насельніцтва ажыццяўлялі асаблівыя аператыўныя групы — [[Айнзацгрупа|айнзацгрупы]]{{sfn|Каваленя|2004|с=97}}. На тэрыторыі Беларусі фашыстамі было створана 260 канцэнтрацыйных [[Лагер смерці|лагераў смерці]], іх філіялаў і аддзяленняў{{sfn|Каваленя|2004|с=98}}. Самым буйным з'яўляўся [[Трасцянец (лагер смерці)|Трасцянецкі лагер смерці]], у якім за гады вайны было знішчана каля 206,5 тысячы чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=99}}. Жорсткім здзекам падвяргаліся савецкія ваеннапалонныя. Акупацыйныя ўлады марылі іх голадам, пазбаўлялі медыцынскай дапамогі. Па ўспамінах відавочцаў, ваеннапалонных, якіх гналі калонамі, расстрэльвалі на месцы нават за спробу сагнуцца і сарваць травінку ці ўзяць прапанаваную мясцовымі жыхарамі ежу{{sfn|Лобач|2020|с=96}}. === Халакост === {{Галоўны артыкул|Халакост у Беларусі}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-26, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|thumb|Магілёўскія яўрэі, сабраныя для прымусовай працы, ліпень 1941 года|злева]][[Выява:Map used to illustrate Stahlecker's report to Heydrich on January 31, 1942.jpg|thumb|250px|Нямецкая карта-справаздача [[Айнзацгрупы паліцыі бяспекі і СД|айнзацгрупы А]]]] У гарадах арганізоўваліся спецыяльныя зоны пражывання яўрэяў — [[гета]]. Усяго ў Беларусі было створана больш за 200 гета (па некаторых звестках — 299 у 277 населеных пунктах). Найбольш буйныя знаходзіліся ў [[Мінскае гета|Мінску]], [[Гродзенскае гета|Гродне]], [[Бабруйскае гета|Бабруйску]], [[Баранавіцкае гета|Баранавічах]], [[Брэсцкае гета|Брэсце]], [[Пінскае гета|Пінску]], [[Слонімскае гета|Слоніме]] і [[Гомельскае гета|Гомелі]]. Яўрэі падвяргаліся сістэматычнаму мэтанакіраванаму знішчэнню ў рамках палітыкі «[[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|канчатковага рашэння яўрэйскага пытання]]»{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Амаль усё шматлікае яўрэйскае насельніцтва Беларусі, якое не паспела эвакуявацца, было знішчана. Супраціўленне ў гета таксама мела месца. У 1942 годзе адбылося паўстанне ў [[Лахва|Лахве]] ([[Лахвенскае гета|гета ў Лахве]]), адно з першых яўрэйскіх паўстанняў у перыяд вайны. У лясах паспяхова дзейнічалі яўрэйскія партызанскія фарміраванні, такія як [[Партызанскі атрад Бельскіх|атрад братоў Бельскіх]]. === Карныя аперацыі і публічныя пакаранні смерцю === [[Выява:Хатынь. 2014 04.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам [[Хатынь|Хатынскай трагедыі]]]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-43, Minsk, Widerstandskämpfer vor Hinrichtung.jpg|thumb|[[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]] і яе таварышы-падпольшчыкі перад публічным пакараннем смерцю ў [[Мінск]]у, 26 кастрычніка 1941 года|злева]][[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1976-127-15A, Minsk, erhängte Widerstandskämpfer.jpg|thumb|Павешаны ўдзельнік беларускага супраціўлення, Мінск, 1942—1943 гады|злева]] У мэтах барацьбы з антыгерманскім супраціўленнем нямецкімі акупацыйнымі ўладамі шырока выкарыстоўваліся [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карныя экспедыцыі]] (антыпартызанскія аперацыі), якія фактычна з'яўляліся акцыямі супраць мірнага насельніцтва пад прыкрыццём ваенных дзеянняў. Знішчаліся цэлыя раёны, якія ператвараліся ў «зоны пустыняў». За час акупацыі БССР было праведзена звыш 140 буйных карных экспедыцый. Першая з іх — [[Аперацыя «Прыпяцкія балоты»|«Прыпяцкія балоты»]] — адбылася ў ліпені — жніўні 1941 года на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Пінская вобласць|Пінскай]] і [[Палеская вобласць|Палескай]] абласцей, падчас якой было расстраляна 13 788 чалавек{{sfn|Каваленя|2004|с=100}}. Найбольш буйнымі і крывавымі аперацыямі з'яўляліся [[Карная аперацыя «Арол»|«Арол»]], [[Карная аперацыя «Dreieck»|«Трыкутнік»]], [[Карная аперацыя «Чароўная флейта»|«Чароўная флейта»]], [[Карная аперацыя «Котбус»|«Котбус»]] і [[Карная аперацыя «Herman»|«Герман»]]. Падчас аперацыі «Герман» у ліпені — жніўні 1943 года ў Валожынскім, Івянецкім, Любчанскім, Навагрудскім і Юрацішкаўскім раёнах было забіта 4280 чалавек, узята ў палон 20 944 чалавекі (з іх 4180 дзяцей), а таксама рэквізавана велізарная колькасць сельскагаспадарчай жывёлы і маёмасці{{sfn|Каваленя|2004|с=101}}. За ўвесь час акупацыі больш за 600 вёсак, такіх як [[Хатынь]], былі знішчаны разам з усім насельніцтвам. Для застрашвання мірных жыхароў і барацьбы з падполлем практыкаваліся публічныя пакаранні смерцю. У Мінску 26 кастрычніка 1941 года былі публічна павешаны члены савецкага падполля, у тым ліку [[Марыя Барысаўна Брускіна|Маша Брускіна]], Алена Астроўская, Надзея Янушкевіч, Вольга Шчарбацэвіч і яе сын Валодзя Шчарбацэвіч, а таксама Кірыл Трус. Гэтая акцыя стала адной з самых вядомых фатаграфічна задакументаваных публічных экзекуцый на акупаванай тэрыторыі. == Рэлігійная палітыка == За час нямецкай акупацыі Беларусі вернікі адчынілі каля 700 [[Храм|храмаў]], зачыненых савецкімі ўладамі. [[Праваслаўная царква на Беларусі|Праваслаўным прыходам]] вярнулі святыні з музеяў рэлігіі, у тым ліку [[Мошчы|мошчы]] [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]] і [[Соф’я Слуцкая|Соф'і Слуцкай]]. Сярод іншых, насельнік [[Жыровіцкі Свята-Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] архімандрыт [[Серафім (Шахмуць)]] разам са святаром Рыгорам Кударэнкам адчыніў багата храмаў на ўсходзе Беларусі. Разам з тым, нямецкія карнікі нішчылі храмы разам з хрысціянамі. Гэтак немцы спалілі царкву ў [[Хваросна (Пінскі раён)|Хваросне]] ([[Лагішынскі раён]], [[Пінская вобласць]]) разам з 300 прыхаджанамі і святаром Янам Лойкам<ref>{{артыкул |аўтар=Мядзведзева В. |загаловак=Блаславенне на подзвіг |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |год=2014 |дата=3 ліпеня |нумар=123 (27733) |старонкі=7 |issn=1990-763X}}</ref>. == Штодзённае жыццё і сацыяльна-эканамічнае становішча == [[Выява:Praca niameccyna.jpg|thumb|left|Улётка часоў нямецкай акупацыі Беларусі]] [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-2004-230, Mogilew, einheimische Miliz.jpg|thumb|[[Беларуская дапаможная паліцыя]] ў Магілёве, сакавік 1943 года]] === Працоўная павіннасць і ўмовы працы === Усе эканамічныя і [[Прыродныя рэсурсы|прыродныя рэсурсы]] захопленых раёнаў былі абвешчаныя нямецкай уласнасцю. Акупацыйныя ўлады ўвялі абавязковую [[Працоўная павіннасць|працоўную павіннасць]]. На прадпрыемствах і чыгунцы масава выкарыстоўвалася праца мясцовага насельніцтва, у тым ліку дзяцей і падлеткаў да 16 гадоў. Згодна з трафейнымі нямецкімі дакументамі, на пачатак 1943 года на Галоўнай чыгуначнай дырэкцыі «Мінск» працавала звыш 64 тысяч мясцовых жыхароў (з іх каля 25 % складалі жанчыны) і амаль 21 тысяча немцаў. Мясцовыя працаўнікі займалі ў асноўным пасады некваліфікаваных рабочых, выконвалі фізічна цяжкую працу па рамонце шляхоў{{sfn|Цымбал|2019|с=18}}. Аплата працы была мізэрнай. Па тарыфнай сетцы чыгуначнікаў дзённая стаўка складала ад 0,96 да 2 рэйхсмарак. Пры гэтым на чорным рынку булка хлеба каштавала ад 4 да 12 рэйхсмарак. Гэта прымушала работнікаў займацца гандлем і абменам наўпрост у працоўны час, мяняючы рэчы на харчаванне{{sfn|Цымбал|2019|с=20}}. Да працы на асабліва цяжкіх аб'ектах (каменяломні, шахты і будоўлі) прыцягваліся савецкія ваеннапалонныя і яўрэі, якія амаль не атрымлівалі заробку і абкладаліся пастаяннымі забаронамі{{sfn|Здановіч|2019|с=16}}. Нямецкай адміністрацыяй шырока ўжывалася {{нп5|Дэпартацыя грамадзян СССР на працу ў Германію|дэпартацыя насельніцтва на прымусовыя працы|ru|Угон граждан СССР на работу в Германию}} ў [[Германія|Германію]], [[Аўстрыя|Аўстрыю]], [[Рэжым Вішы|Францыю]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Чэхію]]. Такіх работнікаў называлі [[Остарбайтар|остарбайтарамі]]. З Беларусі было вывезена каля 380—400 тысяч чалавек, і шмат з іх загінула на працах{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}. === Сельская гаспадарка і харчаванне === Палітыка акупантаў у аграрнай сферы грунтавалася на «плане Бакэ» (распрацаваным дзяржаўным сакратаром міністэрства харчавання і сельскай гаспадаркі [[Герберт Бакэ|Г. Бакэ]]), які прадугледжваў забеспячэнне [[Вермахт|вермахта]] харчаваннем выключна за кошт захопленых усходніх тэрыторый. Згодна з сакрэтнымі нямецкімі планамі, на тэрыторыі БССР ад голаду павінны былі памерці 100 % гарадскога насельніцтва (каля 2 мільёнаў чалавек) і палова сельскага насельніцтва (4,3 мільёна чалавек){{sfn|Новікаў|2023|с=69}}. Аб сутнасці эканамічнай палітыкі ва Усходняй Еўропе сведчылі патрабаванні [[Рэйхсмаршал|рэйхсмаршала]] [[Герман Вільгельм Герынг|Г. Герынга]] да рэйхскамісараў у жніўні 1942 года{{sfn|Каваленя|2004|с=102}}: {{цытата|Вы накіраваны туды для таго, каб працаваць на дабрабыт нашага народа, а для гэтага неабходна забіраць усё магчымае. Пры гэтым мне абсалютна ўсё роўна, калі вы мне скажаце, што людзі акупаваных абласцей паміраюць з голаду. Хай паміраюць, абы толькі былі жывыя немцы. Я зраблю ўсё — я прымушу выканаць пастаўкі, якія на вас ускладаю, і калі вы гэтага не зможаце зрабіць, тады я пастаўлю на ногі органы, якія пры любых абставінах вытрасуць гэтыя пастаўкі.}} Насельніцтва Беларусі павінна было плаціць непасільныя натуральныя плацяжы: 3—4 цэнтнеры [[Збожжа|збожжа]] з гектара, 350 літраў [[Малако|малака]] з каровы, 100 кг [[Свініна|свініны]] з двара, 35 [[Яйка|яек]] ад курыцы і ў сярэднім па 100 рублёў на чалавека{{sfn|Каваленя|2004|с=103}}. Пасля выканання ўсіх нормаў на аднаго чалавека заставалася толькі 100 кілаграмаў збожжа на год. Становішча ў вёсцы было крыху лягчэйшым, чым у горадзе, бо сяляне мелі магчымасць весці гаспадарку. На захадзе Беларусі сяляне пры маўклівай згодзе акупантаў распусцілі калгасы і перайшлі да аднаасобнай гаспадаркі. На ўсходзе, наадварот, нямецкія ўлады захавалі калгасную сістэму дзеля зручнасці збору падаткаў, што выклікала расчараванне мясцовых жыхароў, якія спадзяваліся на ліквідацыю савецкага ладу{{sfn|Лобач|2020|с=93}}. Калі ў 1942—1943 гадах аб'ёмы нарыхтовак знізіліся, акупанты перайшлі да адкрытага рабавання. За гады вайны ў насельніцтва Беларусі было канфіскавана каля 5,6 мільёна галоў хатняй жывёлы і звыш 5 мільёнаў тон сельскагаспадарчай прадукцыі{{sfn|Новікаў|2023|с=72—73}}. === Сацыяльныя аспекты і становішча неабароненых пластоў насельніцтва === Ва ўмовах германскай акупацыі жыццё большасці грамадзян, пазбаўленых маёмасці, працы і ранейшых сацыяльных гарантый, набыло характар выжывання. Матэрыяльнае становішча і жыццёвы ўзровень, невысокія і перад вайной, рэзка знізіліся. Асабліва цяжкай была сітуацыя ў гарадах, дзе нават працоўнае насельніцтва існавала ў паўгалодным стане. Працаваць на прадпрыемствах даводзілася па 14—16 гадзін у суткі, пры гэтым заробкі ў чатыры-шэсць разоў саступалі аплаце працы ў Германіі. Напрыклад, у [[Мінск]]у дзённага заробку хапала толькі на кілаграм бульбы{{sfn|Здановіч|2019|с=14—15}}. У гарадах уводзілася картачная сістэма на хлеб і іншыя прадукты, якая мела ў тым ліку фіскальны характар для выяўлення асоб, што ўхіляліся ад працоўнай павіннасці. Так, у [[Брэст|Брэсце]] з 1 верасня 1941 года нормы забеспячэння залежалі ад катэгорыі: у найлепшым становішчы былі занятыя на цяжкіх работах і працавалі ў інтарэсах Германіі, горш за ўсіх забяспечваліся непрацуючыя і дзеці да 14 гадоў{{sfn|Зданович|2022|с=69—70}}. У выключна складанай сітуацыі апынуліся малазабяспечаныя грамадзяне — пенсіянеры і інваліды, чые мізэрныя пенсіі і дапамогі асуджалі іх на галодную смерць. З-за татальнага дэфіцыту харчавання і прамысловых тавараў набыць вопратку ці абутак у дзяржаўных крамах было немагчыма, а цэны на чорным рынку заставаліся абсалютна недаступнымі для большасці. Органы мясцовага кіравання (гарадскія і раённыя ўправы) спрабавалі наладзіць сістэму дапамогі, але сродкаў катастрафічна не хапала. У [[Магілёў|Магілёве]] восенню 1941 года было зарэгістравана звыш 1,5 тысячы пенсіянераў і інвалідаў. Ім прызначаліся часовыя пенсіі ў памеры ад 25 да 100 рублёў, і толькі адзінкі маглі разлічваць на суму да 200 рублёў. У [[Віцебск]]у максімальная пенсія не перавышала 208 рублёў, у той час як пераважная большасць атрымлівала 30—40 рублёў. Гэтыя сумы выглядалі смехатворна, бо не давалі магчымасці аплачваць нават камунальныя плацяжы і купляць прадукты{{sfn|Гребень|2013|с=24}}. Рэаліямі штодзённасці для непрацаздольных сталі голад, жабрацтва і высокая смяротнасць. Многія памерлыя не мелі сваякоў або сродкаў на пахаванне. Аддзел сацыяльнага забеспячэння Віцебскай гарадской управы рэгулярна прасіў выдзеліць хаця б мануфактуру для пахавання, бо памерлых хавалі нават без трунаў. У дакументах фіксуецца вялікая колькасць неапазнаных трупаў і кінутых немаўлят, знойдзеных на вуліцах гарадоў. Падобная сітуацыя са смяротнасцю бежанцаў і дзяцей назіралася і ў [[Лунінец|Лунінцы]]{{sfn|Гребень|2013|с=26}}. Нямецкая адміністрацыя пераклала клопат пра бежанцаў на мясцовыя ўправы, якія часта змяшчалі іх у дамах інвалідаў, дзе не было ніякіх умоў для існавання. З першых дзён акупацыі востра паўстала праблема дзяцей-сірот. У дзіцячых дамах панавалі голад, холад і антысанітарыя. Акт абследавання дзіцячага дома № 3 у [[Бабруйск]]у (верасень 1941 года) сведчыў, што выхаванцы спалі ў вопратцы і шапках, пад ложкамі ляжалі склады бруднага абутку, а ўбіральня знаходзілася прама на двары каля спальні. У [[Асіповічы|Асіповічах]] вясной 1944 года ў дзіцячым доме практычна адсутнічаў абутак і бялізна, а дзеці жабравалі на вуліцах. З-за недахопу ежы ў [[Браслаў|Браславе]] летам 1943 года адзіным прадуктам у рацыёне дзяцей заставалася бульба. Жудасныя ўмовы вымушалі выхаванцаў уцякаць з прытулкаў і наймацца ў пастухі да сялян. Органы ўлады імкнуліся перакласці выдаткі на грамадзянскае насельніцтва: напрыклад, Полацкая ўправа прасіла мясцовых жыхароў ахвяраваць дзіцячаму дому яйкі на [[Вялікдзень]] або старое рыззё{{sfn|Гребень|2013|с=24—25}}. Цяжкая праца бацькоў і барацьба за выжыванне прыводзілі да таго, што многія дзеці заставаліся без нагляду, што выклікала рост дзіцячай бездагляднасці і злачыннасці. Акупацыйныя ўлады бачылі ў гэтым пагрозу. У [[Баранавічы|Баранавічах]] у лютым 1943 года дзецям да 16 гадоў забаранілі наведваць кінатэатры, а Камітэт Беларускай самадапамогі арганізоўваў аблавы на дзяцей, якія жабравалі на вуліцах, каб сілком вяртаць іх бацькам або накіроўваць у прытулкі. Настаўнікі і бацькі абавязваліся строга кантраляваць дзяцей, а тых, хто меў «асацыяльныя схільнасці», пагражалі адпраўляць у дзіцячыя працоўныя лагеры. Таксама значную праблему ўяўлялі кінутыя боепрыпасы, гульні з якімі часта заканчваліся для дзяцей трагічна{{sfn|Гребень|2013|с=25—26}}. == Узаемаадносіны насельніцтва і партызан == [[Выява:Bundesarchiv Bild 121-1847, Russland-Mitte, Kampfgruppe Schimana.jpg|thumb|Баявая група Вальтэра Шымана падчас антыпартызанскай аперацыі, лета 1943 года]] Жорсткія меры акупацыйных улад, непасільныя падаткі і тэрор спрыялі хуткаму ўздыму вызваленчага руху. З першых дзён вайны пачаў фарміравацца магутны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]]. Хаваючыся ў лясах і балотах, партызаны наносілі цяжкія страты нямецкім камунікацыям: узрывалі масты, разбуралі чыгуначныя шляхі, нападалі на склады і транспартныя калоны. Адной з самых паспяховых дыверсій стала [[Асіповіцкая дыверсія|акцыя ў Асіповічах]] 30 ліпеня 1943 года, калі былі знішчаны чатыры нямецкія эшалоны з боепрыпасамі і танкамі «[[Тыгр]]». Узаемаадносіны мірнага насельніцтва і партызан былі складанымі. З аднаго боку, рух Супраціўлення абапіраўся на масавую падтрымку вёскі, людзі сыходзілі ў лясы, каб выратавацца ад дэпартацый і расстрэлаў. З другога боку, мірныя жыхары аказваліся паміж двух агнёў. За дапамогу партызанам або проста за падазрэнне ў лаяльнасці да іх немцы праводзілі жорсткія карныя аперацыі. У сваю чаргу, некаторыя партызанскія атрады, адчуваючы недахоп харчавання, праводзілі жорсткія рэквізіцыі маёмасці ў сялян, што прыводзіла да лакальных канфліктаў{{sfn|Здановіч|2019|с=18}}. Даследаванні лагістыкі масавага гвалту паказваюць, што савецкія партызанскія атакі супраць нямецкага ваеннага персаналу часцей правакавалі карныя акцыі супраць грамадзянскага насельніцтва, у той час як дыверсіі на чыгунцы мелі адваротны эфект. Там, дзе партызаны засяроджваліся на парушэнні нямецкіх ліній забеспячэння, акупацыйныя сілы праводзілі менш рэпрэсій і знішчалі менш вёсак<ref name="Zhukov2016">{{cite book |last=Zhukov |first=Yuri M. |title=Economic Aspects of Genocides, Other Mass Atrocities, and Their Preventions |url=https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4 |chapter=On the Logistics of Violence |publisher=Oxford University Press |date=2016 |isbn=978-0-19-937829-6 |pages=[https://archive.org/details/economicaspectso0000unse_c2e4/page/399 399]–424|lang=en}}</ref>. Тым не менш, менавіта шырокая падтрымка з боку насельніцтва дазволіла паспяхова арганізаваць партызанскую барацьбу ў Беларусі. == Пасляваеннае ўзброенае супраціўленне == У канцы 1944 года, ужо пасля вызвалення Беларусі Чырвонай Арміяй, каля трыццаці беларусаў, якія прайшлі падрыхтоўку ў нямецкіх разведвальных школах, былі дэсантаваны за лінію савецкага фронту з мэтай дэзарганізацыі тылу. Гэтая група, вядомая як «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]» пад кіраўніцтвам [[Міхал Вітушка|Міхала Вітушкі]], мела пэўны першапачатковы поспех з-за бязладдзя ў савецкім тыле. Іншыя антысавецкія беларускія фарміраванні хаваліся ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. На тэрыторыі рэспублікі разгарэлася партызанская вайна, якая працягвалася да пачатку 1950-х гадоў, пакуль савецкія органы дзяржаўнай бяспекі канчаткова не нейтралізавалі гэтыя групы. == Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты == [[Выява:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|thumb|Масавае забойства беларускіх мірных жыхароў каля Мінска, 1943 год]] Паводле падлікаў нямецкіх даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі (у межах чэрвеня 1941 года) пражывалі 10,6 мільёна чалавек. З іх 7,88 мільёна (74,3 %) складалі беларусы, 935 тысяч (8,8 %) — яўрэі, 925 тысяч (8,7 %) — палякі, 590 тысяч (5,6 %) — рускія, 162,5 тысячы (1,5 %) — украінцы, 90 тысяч (0,9 %) — літоўцы, 6,5 тысячы (0,06 %) — немцы<ref>Крывашэй, Д. А. Нацыянальныя супольнасці Беларусі ў перыяд германскай акупацыі: (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.) / Д. А. Крывашэй; НАН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Беларуская навука, 2009. — 196, [2] c. — С. 6. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 510. — Воп. 1. — Спр. 108. — Арк. 45 — 46.</ref>. Тры гады акупацыі Беларусі (1941—1944), падвойнае праходжанне германа-савецкага фронту, карныя аперацыі і масавы тэрор мелі катастрафічныя наступствы: загінула, па розных ацэнках, ад 2 да 3 мільёнаў чалавек. Сярод іх каля 500—800 тысяч яўрэяў<ref>Smilowitsjy, L. Die Partizipation der Juden am Leben der Belorussischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) im ersten Nachkriegsjahrzehnt, 1944—1954 // «Existiert das Ghetto noch?»: Weißrussland: jüdisches Überleben gegen nationalsozialistische Herrschaft / hrsg. von der Projektgruppe Belarus im Jugendclub Courage Köln e. V. — Berlin [etc.]: Assoziation A, 2003. — 319 s. — S. 277.</ref>, каля 3 мільёнаў чалавек сталі бяздомнымі<ref>Gerlach, Ch. Kalkulierte Morde: die deutsche Wirtschafts- und Vernichtungspolitik in Weißrußland, 1941―1944 / Christian Gerlach. — Hamburg: Hamburger Ed., 1999. — 1232 s. — S. 11. — ISBN 3-930908-54-9.</ref>. Напрыканцы вайны Беларусь страціла значную частку свайго насельніцтва, стаўшы адной з самых пацярпелых краін Еўропы. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што падчас вайны загінуў кожны трэці жыхар Беларусі<ref name="Beorn2014">{{cite book |last=Beorn |first=Waitman Wade |title=Marching into Darkness: The Wehrmacht and the Holocaust in Belarus |publisher=Harvard University Press |date=2014 |isbn=978-0-674-72660-4 |pages=28–29|lang=en}}</ref><ref name="Snyder2010">{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin |url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9 |publisher=Basic Books |date=2010 |isbn=978-0-465-00239-9 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9/page/251 251]|lang=en}}</ref>. У савецкія часы афіцыйна лічылася, што колькасць ахвяр складала 2 мільёны 200 тысяч чалавек<ref>Кравченко, И. Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии // Немецко-фашистский оккупационный режим. (1941—1944 гг.): [Сборник статей] / Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС, Отделение истории Великой Отечественной войны; Под общ. ред. проф. Е. А. Болтина. — М.: Политиздат, 1965. — 388 с. — С. 63.</ref>. Упершыню яна стала вядомай у 1944 годзе ў выніку абагульнення звестак Надзвычайнай камісіі па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх акупантаў. {| class="wikitable sortable" !№ !Вобласці !Знішчана ўсяго грамадзянскага насельніцтва !Забіта ваеннапалонных !Вывезена ў Германію |- |1 |[[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] |82 194 |54 013 |15 275 |- |2 |[[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] |181 179 |88 407 |33 773 |- |3 |[[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] |159 526 |38 858 |30 008 |- |4 |[[Віцебская вобласць|Віцебская]] |151 421 |92 891 |68 434 |- |5 |[[Гомельская вобласць|Гомельская]] |53 630 |114 476 |16 745 |- |6 |[[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] |111 208 |41 330 |53 965 |- |7 |[[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] |71 602 |59 134 |21 436 |- |8 |[[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] |42 373 |34 652 |8 828 |- |9 |[[Мінская вобласць|Мінская]] |317 515 |101 590 |29 815 |- |10 |[[Палеская вобласць|Палеская]] |37 981 |3 120 |23 047 |- |11 |[[Пінская вобласць|Пінская]] |95 385 |24 613 |30 861 |- |12 |[[Полацкая вобласць|Полацкая]] |105 211 |157 007 |52 599 |- | |'''Усяго''' |'''1 409 225''' |'''810 091''' |'''384 786'''<ref>У даведцы памылкова 377 776</ref> |} Калі да колькасці мірных жыхароў практычна няма пытанняў, то да колькасці ваеннапалонных ёсць, бо не ўсе яны да вайны жылі на тэрыторыі БССР. На мяжы [[XX стагоддзе|XX]]—[[XXI стагоддзе|XXI]] стагоддзяў гэтыя лічбы пераглядаліся як беларускімі, гэтак і замежнымі навукоўцамі. Даследчык [[Аляксей Міхайлавіч Літвін|А. Літвін]] сцвярджае, што Беларусь падчас акупацыі страціла ад 1,95 да 2 мільёнаў чалавек. Гэтая лічба ўлічвае беларусаў, што загінулі на тэрыторыі Беларусі, на фронце і падчас прымусовых прац у Германіі<ref>Литвин, А. К вопросу о количестве людских потерь Беларуси в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) // Беларусь у XX стагоддзi: [Зб. навук. прац.] / Навук. рэд. В. П. Андреев. Вып. 1. — Мн.—Томск: Водолей, 2002. — 191 с. — С. 136—137. — ISBN 5-8299-0028-9.</ref>. Расійскі гісторык П. Палян, цытуючы заключны даклад Надзвычайнай камісіі, паказвае, што 1 360 034 чалавекі былі залічаны ў рубрыку «забітыя, закатаваныя мірныя жыхары», што складае 22,4 % ад усяго насельніцтва Беларусі на той час<ref>Полян, П. Жертвы двух диктатур: Жизнь, труд, унижение и смерть советских военнопленных и остарбайтеров на чужбине и на родине / Павел Полян. — М.: Росспэн, 2002. — 894, [1] с., [40] л. ил. — С. 11, 737. — ISBN 5-8243-0130-1.</ref>. Усяго было знішчана больш за 9200 вёсак і паселішчаў, разбурана каля 1 200 000 дамоў. Найбуйнейшыя гарады, такія як Мінск і Віцебск, страцілі больш за 80 % свайго жыллёвага фонду і інфраструктуры. За ўпартую абарону і гераізм падчас акупацыі пасля вайны Мінск атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]], а Брэсцкая крэпасць стала [[Брэсцкая крэпасць-герой|крэпасцю-героем]]. === Разрабаванне і знішчэнне культурнай спадчыны === {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} Падчас акупацыі Беларусь панесла катастрафічныя страты ў сферы культуры. З-за імклівага наступлення нямецкіх войскаў летам 1941 года эвакуацыя музейных і архіўных фондаў фактычна была сарвана: у савецкі тыл удалося вывезці толькі каля 1&nbsp;% Дзяржаўнага архіўнага фонду (поўнасцю быў выратаваны толькі [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]]){{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія каштоўнасці загінулі ў першыя дні вайны ў выніку бамбардзіровак, як гэта адбылося з будынкам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]]. Тады ж з браніраванага пакоя-сейфа бясследна знік нацыянальны сімвал — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Мэтанакіраваным разрабаваннем культурнага набытку займаліся спецыяльныя нацысцкія структуры, у першую чаргу [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]]. На тэрыторыі Беларусі дзейнічалі рабочыя групы штаба, якія праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці [[Бібліятэка|бібліятэк]], [[Архіў|архіваў]] і [[Музей|музеяў]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. З [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] у Мінску асабіста па загадзе Генрыха Гімлера былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] дзясяткі шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. З Віцебскага, Гомельскага, Пінскага і іншых музеяў былі вывезены нумізматычныя калекцыі, старажытныя рукапісы, зброя і прадметы мастацтва{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—11}}. Кніжны фонд і архівы таксама падвергліся маштабнаму знішчэнню. Бальшавіцкая літаратура адпраўлялася на макулатуру, а яўрэйская масава вывозілася ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Некаторыя бібліятэкі (напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]]) былі знішчаны зімой 1941—1942 гадоў для ацяплення памяшканняў. Увогуле было знішчана або вывезена каля 20&nbsp;% даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=4—6}}. Вывазу падвергліся і каштоўныя дакументы, уключаючы архіў [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Частка вывезеных каштоўнасцей пасля вайны была знойдзена амерыканскімі войскамі ў баварскім замку [[Замак Хёхштэт|Хёхштэт]] і ў 1947 годзе вернута ў Мінск. Аднак значная частка спадчыны назаўжды засталася за мяжой або асела ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], а ў 1950 годзе савецкія ўлады бязвыплатна перадалі [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжа{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15, 37}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Каваленя А. А., Сташкевіч М. С., Паноў С. В. |загаловак=Вялікая Айчынная вайна савецкага народа : (У кантэксце Другой сусветнай вайны): Вучэб. дапам. для студэнтаў устаноў, якія забяспечваюць атрыманне выш. адукацыі |месца=Мінск |выдавецтва=Выд. цэнтр БДУ |год=2004 |старонак=279 |isbn=985-476-252-1 |ref=Каваленя}} * {{артыкул |аўтар=Цымбал А. Г. |загаловак=Працоўная штодзённасць у акупаванай Беларусі ў 1941–1944 гг. (па матэрыялах германскіх трафейных дакументаў) |выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |год=2019 |нумар=3 |старонкі=15—25 |ref=Цымбал}} * {{артыкул |аўтар=Здановіч У. В. |загаловак=Штодзённае жыццё гарадскіх і сельскіх жыхароў Беларусі падчас нацысцкай акупацыі ў ацэнках беларускіх даследчыкаў |выданне=Веснік Брэсцкага ўніверсітэта |год=2019 |старонкі=13—19 |ref=Здановіч}} * {{артыкул |аўтар=Зданович В. В. |загаловак=История повседневности на оккупированной нацистами территории Беларуси в работах белорусских историков |выданне=Петербургский исторический журнал |год=2022 |нумар=3 |старонкі=64—79 |ref=Зданович}} * {{артыкул |аўтар=Лобач У. А. |загаловак=1941 год вачыма дзяцей і падлеткаў Віцебшчыны: антрапалагічны дыскурс ваеннай гісторыі |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А |год=2020 |нумар=9 |старонкі=88—97 |ref=Лобач}} * {{артыкул |аўтар=Гребень Е. А. |загаловак=Социальные аспекты нацистской оккупационной политики в Беларуси |выданне=Веснік БДУ. Сер. 3. |год=2013 |нумар=2 |старонкі=23—27 |ref=Гребень}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Яўгеньевіч Новікаў|Новікаў С. Я.]] |загаловак=Аб маштабах нацысцкага эканамічнага генацыду беларускага сялянства ў 1941–1944 гадах |выданне=Беларуская думка |год=2023 |нумар=11 |старонкі=68—74 |ref=Новікаў}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://jivebelarus.net/history/new-history/occupation-methods-in-belarus.html Юрый Туронак. Метады акупацыі ў Беларусі] {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)| ]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] 9ijvymiilvb85j04ep5e3xiztm09l0q Ветка 0 16263 5202125 5157698 2026-09-18T18:19:29Z ~2026-50448-36 174256 Выпраўленне арфаграфіі 5202125 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ветка, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Ветка |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |першае згадванне = [[1685]] }} '''Ве́тка'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vietka}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]], прыстань на [[Сож|р. Сож]]. За 22 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогі на Гомель, [[Добруш]]. == Назва == На думку [[А. Рогалеў|А. Рогалева]], назва горада Ветка ўтворана ад геаграфічнага тэрміна ''ветка'', які служыў абазначэннем невялікага вострава. Сам востраў, на яго думку, быў названы «веткай» па праліве, які аддзяляў яго ад ракі Сож, і які нагадваў «адгалінаванне» гэтай ракі<ref>А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. Гомель, 2004. 196 с.</ref>. [[Файл:Места Ветка і рэчка Ветка на карце 1790 г..jpg|злева|міні|Места Ветка і рэчка Ветка на карце 1790 г.]] На карце 1790 г. у паўднёвай частцы «''места Ветка''» пазначаная рачулка, што ўцякае ў Сож злева (Ветка таксама на левым беразе), і побач надпіс (уздоўж цячэння Сажа) «''ре: Ветка''» (рэчка). == Гісторыя == Ветка заснавана ў [[1685]] як слабада [[стараверы|стараверамі]] — уцекачамі з цэнтральнай Расіі. У XVII—XVIII стст. Ветка з навакольнымі слабодамі, манастырамі і скітамі з’яўлялася цэнтрам старавераў. У 1730-я ў горадзе пражывала каля 40 тыс. чал. Карныя войскі царскага ўрада ў XVIII ст. двойчы спальвалі Ветку, большасць жыхароў прымусова выселена ва ўсходнія губерніі Расіі. З [[1772]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1784 мястэчка, з [[1852]] у Гомельскім павеце. У 1868 адкрыта жаночае народнае вучылішча, у 1874 — мужчынскае. У 18 ст. у Ветцы сфарміраваліся [[Веткаўская іканапісная школа|мясцовыя асаблівасці іканапісу]] і афармленні рукапіснай кнігі, склалася самабытная школа веткаўскага разьбярства. З 1919 у Гомельскай губерні РСФСР, з 1925 горад. З 1926 у БССР, цэнтр раёна. З [[18.8]].[[1941]] па [[28.9]].[[1943]] была акупіравана немцамі, у гэты час загінула 656 чалавек. У 1978 быў заснаваны [[Веткаўскі музей народнай творчасці]], адкрыўся для наведвальнікаў у лістападзе 1987. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Веткаўскі раён]] і горад Ветка, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Веткаўскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=128|height=128|type=rect|x=1897,1969,1995,2006,2008,2016,2017|y=7200,6200,6300,8000,8100,8340,8394}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 7,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1969 год — 6,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 год — 6,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 8,0 тыс. чал.; 2008 год — 8,1 тыс. чал.; 2016 год — 8&nbsp;340 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 8&nbsp;394 чал.;<ref name="2017-Estimate"/> 2026 год — 8&nbsp;510 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Ветка — цэнтр мастацкага промысла (разьбярства па дрэве). == Культура == [[Файл:Ветка. Веткаўскі музей (01).jpg|міні|злева|Музей у былым доме купца Грошыкава]] * [[Веткаўскі музей народнай творчасці]]. == Славутасці == * Шэраговая забудова XIX—першай паловы XX ст. * Былы [[дом купца Грошыкава]] ([[1897]]), пл. Чырвоная, 5 — {{ГККРБ 4|313Г000146}} * [[Спаса-Праабражэнская царква (Ветка)|Спаса-Праабражэнская царква]] * Стараверскія могілкі * Брацкая магіла ([[1943]]), вул. Савецкая — {{ГККРБ 4|313Д000145}} * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку ([[1-е тысячагоддзе да н.э.]] — [[1-е тысячагоддзе н.э.]]), 3 км на поўнач ад горада, на беразе р.[[Сож]], урочышча Цялячае — {{ГККРБ 4|313В000147}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Веткі}} * [[Тамара Яўгенаўна Гаробчанка]] (нар. 1942) — беларускі тэатразнавец. * [[Яўген Палікарпавіч Гаробчанка]] (1917—1947) — беларускі акцёр. * [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў]] — савецкі паэт * [[Валерый Ільіч Кожар]] (1937—2020) — беларускі архітэктар. * [[Акім Рыгоравіч Курачкін]] — беларускі скульптар * [[Вільям Саламонавіч Матлін]] — яўрэйскі рэвалюцыянер, вучоны-энэргетык, рэпрэсаваны * [[Міхаіл Васільевіч Селькін]] — беларускі навуковец-алгебраіст * [[Морыс Голубаў]] (1905—1987) — амерыканскі мастак<ref>[http://www.jewishledger.com/2017/04/art-maurice-golubov/]</ref> * [[Майсей Барысавіч Нэйман]] (1898—1967) — савецкі фізікахімік. * {{нп5|Самуіл Вульфавіч Ратнер||uk|Ратнер Самуїл Вульфович}} (1910—1992) — савецкі кампазітар. * [[Фёдар Рыгоравіч Шкляраў]] (1925—1988) — беларускі краязнавец, калекцыянер. * [[Айзік Фрэйдкін]] (1892—1941) — яўрэйскі пісьменнік, перакладчык<ref>{{Cite web |url=http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A4%D0%A0%D0%95%D0%99%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D0%BA |title=Архіўная копія |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=14 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214090824/http://rujen.ru/index.php/%D0%A4%D0%A0%D0%95%D0%99%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D0%BA |url-status=dead }}</ref> * [[Мордхе Эрліх]] (1873—1931) — яўрэйскі пісьменнік<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 |accessdate=11 лістапада 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515132700/http://rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 |archivedate=15 мая 2016 |url-status=dead }}</ref> == Галэрэя == <gallery> Vietka District Council of Deputies.jpg|Веткаўскі раённы савет дэпутатаў Vietka District Executive Committee.jpg|Веткаўскі раённы выканаўчы камітэт Цэнтр культуры ў Ветцы.jpg|Веткаўскі цэнтр культуры і народнай творчасці Vietka Sanitary-Epidemiological Station.jpg|Веткаўскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі Брама дома Грошыкава.jpg|Брама дома Грошыкава (Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава) Помнік славутым ураджэнцам Веткаўскага раёна.jpg|Помнік славутым ураджэнцам Веткаўскага раёна Панарама Чырвонай Плошчы, Ветка.jpg|Панарама Чырвонай Плошчы Аўтастанцыя.jpg|Аўтастанцыя Будынак пошты.jpg|Будынак пошты Будынак веткаўскага МНС.jpg|Будынак МНС Помнік вызваліцелям.jpg|Помнік вызваліцелям г. Ветка ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў Помнік зніклым пасля Чарнобыля вёскам, Ветка.jpg|Помнік зніклым пасля Чарнобыля вёскам </gallery> == Гл. таксама == * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ветка|158}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Vietka|Ветка}} {{OSM relation|4679831|Ветка}} {{Веткаўскі раён}} {{Гомельская вобласць}} [[Катэгорыя:Ветка| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1685 годзе]] 88qbv18g8o2ve5ph6k2z9x33blzlr1o 5202271 5202125 2026-09-19T07:27:35Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль 5202271 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Ветка |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |першае згадванне = [[1685]] }} '''Ве́тка'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vietka}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]], прыстань на [[Сож|Сажы]]. За 22 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Аўтадарогі на Гомель, [[Добруш]]. == Назва == На думку [[А. Рогалеў|А. Рогалева]], назва горада Ветка ўтворана ад геаграфічнага тэрміна ''ветка'', які служыў абазначэннем невялікага вострава. Сам востраў, на яго думку, быў названы «веткай» па праліве, які аддзяляў яго ад Сажа, і які нагадваў «адгалінаванне» гэтай ракі<ref>''Рогалев А. Ф.'' Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. — Гомель, 2004. 196 с.</ref>. [[Файл:Места Ветка і рэчка Ветка на карце 1790 г..jpg|злева|міні|Места Ветка і рэчка Ветка на карце 1790 г.]] На карце 1790 года ў паўднёвай частцы «''места Ветка''» пазначаная рачулка, што ўцякае ў Сож злева (Ветка таксама на левым беразе), і побач надпіс (уздоўж цячэння Сажа) «''ре: Ветка''» (рэчка). == Гісторыя == Ветка заснавана ў 1685 годзе як слабада [[стараверы|старавераў]] — уцекачоў з цэнтральнай Расіі. У XVII—XVIII стст. Ветка з навакольнымі слабодамі, манастырамі і скітамі з’яўлялася цэнтрам старавераў. У 1730-я гады ў горадзе жыло каля 40 тысяч чалалак. У XVIII ст. у Ветцы сфарміраваліся [[Веткаўская іканапісная школа|мясцовыя асаблівасці іканапісу]] і афармленні рукапіснай кнігі, склалася самабытная школа веткаўскага разьбярства. Карныя расійскія войскі ў XVIII ст. двойчы спальвалі Ветку, большасць жыхароў прымусова выселена ва ўсходнія губерніі Расіі. З 1772 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1784 — мястэчка, з 1852 года ў Гомельскім павеце. У 1868 адкрыта жаночае народнае вучылішча, у 1874 — мужчынскае. З 1919 года ў Гомельскай губерні РСФСР, з 1925 — горад. З 1926 года ў БССР, цэнтр раёна. З 18.8.1941 да 28.9.1943 года акупіравана немцамі, у гэты час загінула 656 чалавек. У 1978 годзе заснаваны [[Веткаўскі музей народнай творчасці]], адкрыўся для наведвальнікаў у лістападзе 1987 года. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Веткаўскі раён]] і горад Ветка, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Веткаўскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=128|height=128|type=rect|x=1897,1969,1995,2006,2008,2016,2017|y=7200,6200,6300,8000,8100,8340,8394}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 7,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1969 год — 6,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 год — 6,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 8,0 тыс. чал.; 2008 год — 8,1 тыс. чал.; 2016 год — 8&nbsp;340 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 8&nbsp;394 чал.;<ref name="2017-Estimate"/> 2026 год — 8&nbsp;510 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Ветка — цэнтр мастацкага промысла (разьбярства па дрэве). == Культура == [[Файл:Ветка. Веткаўскі музей (01).jpg|міні|злева|Музей у былым доме купца Грошыкава.]] * [[Веткаўскі музей народнай творчасці]]. == Славутасці == * Шэраговая забудова XIX—першай паловы XX ст. * Былы [[дом купца Грошыкава]] (1897), пл. Чырвоная, 5 — {{ГККРБ 4|313Г000146}} * [[Спаса-Праабражэнская царква (Ветка)|Спаса-Праабражэнская царква]] * Стараверскія могілкі * Брацкая магіла (1943), вул. Савецкая — {{ГККРБ 4|313Д000145}} * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку ([[1-е тысячагоддзе да н.э.]] — [[1-е тысячагоддзе н.э.]]), за 3 км на поўнач ад горада, на беразе Сажа, урочышча Цялячае — {{ГККРБ 4|313В000147}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Веткі}} * [[Тамара Яўгенаўна Гаробчанка]] (нар. 1942) — беларускі тэатразнавец. * [[Яўген Палікарпавіч Гаробчанка]] (1917—1947) — беларускі акцёр. * [[Дзмітрый Міхайлавіч Кавалёў]] — савецкі паэт * [[Валерый Ільіч Кожар]] (1937—2020) — беларускі архітэктар. * [[Акім Рыгоравіч Курачкін]] — беларускі скульптар * [[Вільям Саламонавіч Матлін]] — яўрэйскі рэвалюцыянер, вучоны-энэргетык, рэпрэсаваны * [[Міхаіл Васільевіч Селькін]] — беларускі навуковец-алгебраіст * [[Морыс Голубаў]] (1905—1987) — амерыканскі мастак<ref>[http://www.jewishledger.com/2017/04/art-maurice-golubov/]</ref> * [[Майсей Барысавіч Нэйман]] (1898—1967) — савецкі фізікахімік. * {{нп5|Самуіл Вульфавіч Ратнер||uk|Ратнер Самуїл Вульфович}} (1910—1992) — савецкі кампазітар. * [[Фёдар Рыгоравіч Шкляраў]] (1925—1988) — беларускі краязнавец, калекцыянер. * [[Айзік Фрэйдкін]] (1892—1941) — яўрэйскі пісьменнік, перакладчык<ref>{{Cite web |url=http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A4%D0%A0%D0%95%D0%99%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D0%BA |title=Архіўная копія |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=14 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214090824/http://rujen.ru/index.php/%D0%A4%D0%A0%D0%95%D0%99%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D0%BA |url-status=dead }}</ref> * [[Мордхе Эрліх]] (1873—1931) — яўрэйскі пісьменнік<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 |accessdate=11 лістапада 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515132700/http://rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 |archivedate=15 мая 2016 |url-status=dead }}</ref> == Галэрэя == <gallery> Vietka District Council of Deputies.jpg|Веткаўскі раённы савет дэпутатаў Vietka District Executive Committee.jpg|Веткаўскі раённы выканаўчы камітэт Цэнтр культуры ў Ветцы.jpg|Веткаўскі цэнтр культуры і народнай творчасці Vietka Sanitary-Epidemiological Station.jpg|Веткаўскі раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі Брама дома Грошыкава.jpg|Брама дома Грошыкава (Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава) Помнік славутым ураджэнцам Веткаўскага раёна.jpg|Помнік славутым ураджэнцам Веткаўскага раёна Панарама Чырвонай Плошчы, Ветка.jpg|Панарама Чырвонай Плошчы Аўтастанцыя.jpg|Аўтастанцыя Будынак пошты.jpg|Будынак пошты Будынак веткаўскага МНС.jpg|Будынак МНС Помнік вызваліцелям.jpg|Помнік вызваліцелям г. Ветка ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў Помнік зніклым пасля Чарнобыля вёскам, Ветка.jpg|Помнік зніклым пасля Чарнобыля вёскам </gallery> == Гл. таксама == * [[Гарады Гомельскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ветка|158}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Vietka|Ветка}} {{OSM relation|4679831|Ветка}} {{Веткаўскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ветка| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1685 годзе]] 9qhssjkoywpz0b1w7e67skup96miykl Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5202112 5200664 2026-09-18T17:13:36Z JerzyKundrat 174 5202112 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Сонпхет Сонсупхан]] == кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} lv0cf1msoi5djusmuflwck9kggewgyj Вялікая Бераставіца 0 16895 5202120 5124410 2026-09-18T17:52:16Z Ciepiersia 162280 /* Славутасці */ вікіфікацыя 5202120 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Вялікая Бераставіца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |сцяг = Flag of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 180 |выява = Vyalikaya Berastavitsa5.JPG |подпіс = У цэнтры мястэчка |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 01|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Бераставіцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1506]] |ранейшыя назвы = |статус з = 1947 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 1511 |паштовы індэкс = 231770 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 4 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Vialikaja Bierastavica |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978891 }} '''Вялі́кая Бераставі́ца'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vialikaja Bierastavica}}) — гарадскі пасёлак у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]], на рацэ Бераставічанка. За 63 км ад [[Гродна]], 10 км ад чыгуначнай станцыі Бераставіца на лініі [[Масты]] — [[Бераставіца (станцыя)|Бераставіца]], на аўтамабільнай дарозе Гродна — Бераставіца — [[Ваўкавыск]]. Насельніцтва 5&nbsp;667 чал. (2018)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Назва == Найбольш імаверна, што тапонім «Бераставіца» ўтварыўся ад слова «бярост» (від [[вяз]]а) або слова «[[бяроста]]» (кара бярозы)<ref name="grodno"/>. Але не адкідаецца і магчымасць таго, што назва паселішча з’явілася як памяншальная ад [[Берасце|Берасця]], тады Бераставіца — гэта маленькае Берасце<ref name="KTSB"/>. Часам тапонім звязваюць са словам «берасцянка» (так зваліся лодкі з кары бярозы, на якіх продкі берастоўцаў хадзілі некалі паўнаводнай мясцовай рэчкай). Таксама існуе народнае паданне, паводле якога першымі пасяленцамі на гэтым месцы былі закаханы Бярост і Тавіца, якім прыйшлося збегчы з роднага паселішча ў пошуках шчасця. Ад іх імёнаў нібыта і ўтварылася назва новага паселішча — Бераставіца. У 2006 годзе, у дні святкавання 500-годдзя мястэчка, разьбяныя скульптурныя статуі гэтых міфічных персанажаў — Бяроста і Тавіцы — з’явіліся пры ўездзе ў Бераставіцу як даніна павагі да продкаў і да іх культуры<ref name="berestovitsa"/>. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Бераставіцу змяшчаецца ў грамаце [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] пад [[1506]] годам у сувязі з перадачай паселішча ў вечнае карыстанне [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч|Аляксандру Хадкевічу]], [[Маршалак гаспадарскі|маршалку гаспадарскаму]], за заслугі перад Айчынай. У 1549 годзе [[Рыгор Хадкевіч]] распачаў тут будову рэзідэнцыі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=473}}. Пасля смерці мужа [[Ганна з Хадкевічаў]], на той час жонка віленскага кашталяна [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла Паца]], разам з сынам, каралеўскім дваранінам Янам Паўлавічам Сапегам, прадала палову маёнтка князю [[Фёдар Іванавіч Масальскі|Фёдару Масальскаму]]. Гэта было мацярызнае (маёмасць маці) уладанне Ганны, якое яна атрымала ў спадчыну разам з братам [[Аляксандр Хадкевіч (ваявода троцкі)|Аляксандрам]] і сястрой Аляксандрай. Пасля смерці брата ёй перайшла палова ягонай долі, якую яна ў 1597 годзе прадала за 30 000 злотых<ref>Сліж, Н. Шляхцянкі на старонках прыватна-прававых і судовых дакументаў Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. / Наталля Сліж // ARCHE Пачатак. — 2011. — № 12 (111): Жанчына ў беларускай гісторыі. — С. 8. ''Са спасылкай на'': Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Ф. 1755. — Воп. 1. — Спр. 3. — Арк. 225—230.</ref>. [[Выява:Bierastavica. Бераставіца (XIX).jpg|thumb|злева|Ратуша, XIX ст.]] З XVI стагоддзя ў Бераставіцы існаваў касцёл, які спалілі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] захопнікі. на карце [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613) паселішча значыцца як [[мястэчка]], у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]]. У 1615 годзе на месцы згарэлага драўлянага касцёла збудавалі новы. Цягам XVII—XVIII стагоддзяў мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Мнішкі|Мнішкаў]], [[Патоцкія|Патоцкіх]], [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У XVIII стагоддзі пры касцёле існавалі шпіталь і парафіяльная школа{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=473}}. У 1754 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў Бераставіцы [[Магдэбургскае права]] і герб з выявай вавёркі ў цэнтры. Неўзабаве на гандлёвай плошчы збудавалі ратушу. 19 верасня 1794 года ў бітве паміж [[паўстанне 1794 года|паўстанцамі]] пад камандаю [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і расійскім акупацыйным войскам у мястэчку загінула больш за 250 абаронцаў Рэчы Паспалітай. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Бераставіца апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Гродзенскім павеце. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=436}}. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1917 годзе Бераставіцу занялі нямецкія войскі, у 1919 годзе — польскія войскі. 7 чэрвеня 1919 года разам з усім Гродзенскім паветам мястэчка ўключылі ў Віленскую акругу [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] — часовую Польскую адміністрацыйную адзінку<ref name="DU-1"/>. Улетку 1920 года Бераставіцу занялі бальшавікі, пазней зноў палякі. 20 снежня 1920 года мястэчка ўключылі разам з паветам у Навагрудскую акругу<ref name="DU-2"/>. 19 лютага 1921 года Бераставіца зрабілася цэнтрам [[Гміна Вялікая Бераставіца|гміны]] ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка канчаткова адыйшло да міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. 18 верасня 1939 года ў Бераставіцы пачаліся забойствы і крадзежы. Ахвярамі сталі багатыя асобы і тыя, хто працаваў у польскай адміністрацыі (перш за ўсё палякі). У рабаванняў бралі ўдзел частка сялян і бандыты, якія дзейнічалі пад уплывам прапаганды СССР (перш за ўсё беларусы і яўрэі). Апрача іншых, тут забілі двух паліцыянтаў: каменданта ўчастку Асташэўскага і паліцыянта Лойку<ref name="Wierzbicki"/>. 2 лістапада 1939 года Бераставіца ўвайшла ў [[БССР]], у [[Крынкаўскі раён]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да 17 ліпеня 1944 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 20 верасня 1944 года Бераставіца стала цэнтрам раёна, у 1947 года атрымала афіцыйны статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлку гарадскога тыпу]]. 17 ліпеня 2006 года адбылося афіцыйнае зацверджанне гістарычнага герба і заснаванне сцяга пасёлка<ref name="pravo"/>. <center><gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths="150" heights="150"> Выява:Bierastavica Vialikaja. Бераставіца Вялікая (XX).jpg|У цэнтры мястэчка Выява:Bierastavica Vialikaja. Бераставіца Вялікая (1916).jpg|На Рынку Выява:Bierastavica Vialikaja, stary kaścioł.jpg|Стары касцёл Выява:Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (S. Kasakoŭski, 20.08.1901) (3).jpg|Сядзіба </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:170 barincrement:28 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:7000 ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1850 from:0 till:1037 bar:1878 from:0 till:1694 bar:1900 from:0 till:1786 bar:1921 from:0 till:1371 bar:1968 from:0 till:2700 bar:1969 from:0 till:2900 bar:1992 from:0 till:7000 bar:2006 from:0 till:5900 bar:2009 from:0 till:5720 bar:2016 from:0 till:5545 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 394 муж., з іх шляхты 6, духоўнага саслоўя 5, мяшчан-іўдзеяў 357, мяшчан-хрысціян і сялян 26<ref name="miastečki"/>; [[1850]] — 1&nbsp;037 чал.; [[1878]] — 1&nbsp;694 чал. (791 муж. і 803 жан.), у тым ліку 1&nbsp;127 яўрэяў<ref name="HSKP"/>; [[1900]] — 1&nbsp;786 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1914]] — 2&nbsp;518 чал.; [[1921]] — 1&nbsp;371 чал., з іх 720 іўдзеяў, 421 каталік, 229 праваслаўных, 1 евангеліст<ref name="SMRP"/>; [[1968]] — 2,7 тыс. чал.{{sfn|ВСЭ|1970}}; [[1969]] — 2,9 тыс. чал.; [[1992]] — 7 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1994|с=435}} * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 5,9 тыс. чал.; [[2009]] — 5&nbsp;720 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; [[2016]] — 5&nbsp;545 чал.; [[2018]] — 5667 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. * Філіял «Бераставіцкі масласырзавод» ААТ «Малочны свет» * [[Прыватнае ўнітарнае прадпрыемства|ПУП]] «Кааппрам Бераставіцкага раённага спажывецкага таварыства» == Культура == Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатр. == Адукацыя == У Бераставіцы працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 2 дашкольныя ўстановы. [[Файл:Vyalikaya Berastavitsa2.JPG|thumb|Возера ў цэнтры мястэчка]] == Медыцына == Медыцынскія паслугі надае пасялковая бальніца. == Мас-медыя == У мястэчку выдаецца «Бераставіцкая газета». <!--== Забудова == === Вуліцы і плошчы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Цяперашняя назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || Хадкевічаўская вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Камсамольская вуліца || Школьная вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || Дольная вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Леніна вуліца || Гарадзенская вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Партызанская вуліца || Свіслацкая вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || Беластоцкая вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || Ваўкавыская вуліца<ref>{{Спасылка | аўтар = Лушчык С. | прозвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | год = | url = http://www.beresta.by/?p=7799 | загаловак = Бераставіцкія вуліцы ў даваенны час | фармат = | назва праекту = | выдавецтва = [http://www.beresta.by Навіны Бераставіцы] | дата = 2 верасня 2012 | мова = | каментар = }}</ref> |}--> == Турызм == Спыніцца можна ў пасялковай гасцініцы<ref name="TEB"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (кан. ХІХ — пач. XX стагоддзяў; фрагменты). * [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Вялікая Бераставіца)|Касцёл Праабражэння Гасподняга]] (1912), вул. Леніна, 29 — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Г000683}}. * [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вялікая Бераставіца)|Рэшткі касцёла былога кляштара кармелітаў]] (1620 год, сярэдзіна ХVIII стагоддзя), Ратушная плошча<ref name="globus"/> — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|412Г000078}}. Пабудаваны ў 1615 годзе (па іншых дадзеных у 1741 годзе). * [[Свята-Мікалаеўская царква (Вялікая Бераставіца)|Свята-Мікалаеўская царква]] (2-я пал. ХІХ ст.). * [[заезны двор, Вялікая Бераставіца|Заезны двор]] (2-я пал. XIX ст.). * [[Сядзіба Касакоўскіх, Вялікая Бераставіца|Сядзіба Касакоўскіх]] (XVIII ст.). === Памятныя мясціны === * Могілкі старыя каталіцкія, каплічкі. * Брацкая магіла (1941–1944), паўночная ўскраіна пасёлка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Д000080}}. '''Страчаная спадчына''' * {{нп3|Палац Касакоўскіх (Вялікая Бераставіца)|Палац Касакоўскіх|d|Q141496896}} (XIX ст.)/ <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Касцёл Дабравешчання. Вялікая Бераставіца.jpg|Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі Вялікая Бераставіца. Касцёл Перамянення Божага.jpg|Касцёл Праабражэння Гасподняга Вялікая Бераставіца. Царква.jpg|Свята-Мікалаеўская царква Вялікая Бераставіца. Заезны двор.jpg|Заезны двор Вялікая Бераставіца. Брама.jpg|Брама сядзібы Вялікая Бераставіца. Касцёл Праабражэння Гасподняга (03).jpg|Плябанія Вялікая Бераставіца. Знак.jpg|Знак Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (1910).jpg|Палац [[Касакоўскія|Касакоўскіх]] </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Восіп Кавалеўскі]] (1801—1878) — філолаг, адзін з заснавальнікаў манголазнаўства ў [[Расійская імперыя|Расіі]] * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч|Павел Валынцэвіч]] (1875—1962). Фотамастак, святар.<ref name="walyncewicz"/> * {{нп5|Лявон Рабіновіч||he|לאון רבינוביץ}} * [[Адам Трыпус]] (1895—1965) — ваенны і педагог, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Эдвард Кан]] (1895—1984)<ref>https://archivesspace.thebreman.org/repositories/2/resources/55</ref> * [[Фелікс Ражанскі]] (1838 — пасля 1903) — беларускі паэт, мемуарыст, удзельнік рэвалюцыйнага руху 1860-х гг. * [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч]] (нар. 1976) — беларускі гісторык. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="grodno">[[Ігар Трусаў|Трусаў І.]] [http://gazeta.grodno.net/33_78/t6.htm Гродзенскія ваколіцы] // «Биржа информации» № 31 (76), [[5 жніўня]] [[1999]].</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 27.</ref> <ref name="berestovitsa">[http://berestovitsa.grodno-region.by/ru/region/new_3 История] на [http://berestovitsa.grodno-region.by Берестовицкий районный исполнительный комитет]</ref> <ref name="DU-1">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.</ref> <ref name="DU-2">Dz. U. z 1920 r. Nr 115, poz. 760.</ref> <ref name="Wierzbicki">Wierzbicki M. Polacy i Białorusini w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-białoruskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką 1939—1941. Wyd. 2. — Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 2007. ISBN 978-83-88747-76-2. — S. 69-149.</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30600455 Указ Президента Республики Беларсь № 455 от 17 июля 2006 г.]</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref> <ref name="HSKP">Brzostowica Wielka // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. 422.</ref> <ref name="SMRP">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5: Województwo białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. S. 32.</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Большая Берестовица}}</ref> <ref name="globus">[http://globustut.by/bolsh_berestov/index.htm «Глобус Беларуси»]</ref> <ref name="walyncewicz">[http://www.rh.by/by/141/250/3737/ Павел Валынцэвіч] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=473|артыкул=Вялікая Бераставіца|аўтар=}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{ВСЭ3|Больша́я Берестови́ца|3|529}} * ''[[Ігар Трусаў|Трусаў І.]]'' [http://gazeta.grodno.net/83/T7.html Гродзенскія ваколіцы]{{Недаступная спасылка}} // «Биржа информации» № 83, [[23 верасня]] [[1999]]. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Вялікая Бераставіца|[[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]]|435—436}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|422|Brzostowica Wielka}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Vialikaja Bierastavica|Вялікая Бераставіца}} {{OSM relation|6722367|Вялікая Бераставіца}} * [http://www.radzima.org/be/pub/901_m/ Фатаздымкі на radzima.org] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бераставіцкі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Вялікая Бераставіца| ]] 9210s0wp9lu1dza44tv8970qrq4lok8 Расоны 0 16909 5202007 5154394 2026-09-18T12:53:24Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5202007 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Расоны |арыгінальная назва = Расоны |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 }} '''Расо́ны'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем. == Гісторыя == У гістарыяграфіі маецца значная колькасць версій паходжання назвы Расоны. Аднак факт даўняй заселенасці берагоў возера, якое дало паселішчу сваё найменне, сведчыць аб старажытных каранях тапоніма. Не выключана, што этымалогія звязана з балцкім словам rasa, што азначае "вільготнасць"<ref>Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.270</ref>. Паводле археалагічных раскопак, першыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў [[10 стагоддзе|X]]—[[12 стагоддзе|ХІІ]] стст.<ref name="zvyazda"/> Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] змяшчаецца ў «Полацкай рэвізіі» і датуецца [[1552]] годам. У той час мясціна знаходзілася ў валоданні Ф. Корсака<ref name="EVKL"/> і налічвала 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]], але праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча. 20 студзеня 1582 г. Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю <ref>Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.83-84</ref>. 8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686-1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да "святаў рускіх паводле старога календара" (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.<ref>Пазднякоў В., 2026. С.82, 84</ref>. У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. [[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]<ref name="catholic"/>. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref name="pravo"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага. == Культура == * [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]] * [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010); * [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]]; * [[Расонская сядзіба]]. * [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]] == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык. * [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах<ref name="War">{{Warheroes|15348}}</ref>. * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]]. * [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="zvyazda">Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}</ref> <ref name="catholic">Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]</ref> <!-- <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> --> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}} * Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}} {{OSM relation|6722342|Расоны}} {{Расонскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расоны| ]] 6fxh2hsqdtasrolg9cais90o0br50ed 5202008 5202007 2026-09-18T12:54:27Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5202008 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Расоны |арыгінальная назва = Расоны |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 }} '''Расо́ны'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем. == Гісторыя == У гістарыяграфіі маецца значная колькасць версій паходжання назвы Расоны. Аднак факт даўняй заселенасці берагоў возера, якое дало паселішчу сваё найменне, сведчыць аб старажытных каранях тапоніма. Не выключана, што этымалогія звязана з балцкім словам rasa, што азначае "вільготнасць"<ref>Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.270</ref>. Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў [[10 стагоддзе|X]]—[[12 стагоддзе|ХІІ]] стст.<ref name="zvyazda"/> Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] змяшчаецца ў «Полацкай рэвізіі» і датуецца [[1552]] годам. У той час мясціна знаходзілася ў валоданні Ф. Корсака<ref name="EVKL"/> і налічвала 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Жахлівага]], але праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча. 20 студзеня 1582 г. Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю <ref>Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.83-84</ref>. 8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686-1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да "святаў рускіх паводле старога календара" (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.<ref>Пазднякоў В., 2026. С.82, 84</ref>. У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. [[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]<ref name="catholic"/>. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref name="pravo"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага. == Культура == * [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]] * [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010); * [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]]; * [[Расонская сядзіба]]. * [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]] == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык. * [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах<ref name="War">{{Warheroes|15348}}</ref>. * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]]. * [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="zvyazda">Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}</ref> <ref name="catholic">Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]</ref> <!-- <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> --> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}} * Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}} {{OSM relation|6722342|Расоны}} {{Расонскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расоны| ]] t63oj744ak5cujfs91hwdrcnf731dk6 5202012 5202008 2026-09-18T13:04:21Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5202012 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Расоны |арыгінальная назва = Расоны |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 }} '''Расо́ны'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем. == Гісторыя == У гістарыяграфіі ёсць шэраг версій паходжання назвы Расоны. Даўняя заселенасці берагоў возера, ад якога названа паселішча, можна сведчыць пра старажытнасць самога тапоніма. Не выключана, што этымалогія звязана з балцкім словам rasa -- "вільготнасць"<ref>Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.270</ref>. Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.<ref name="zvyazda"/> Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак<ref name="EVKL"/>, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча. 20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю <ref>Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі ; уклад. М. В. Клімаў ; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2026. – С.83-84</ref>. 8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686-1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да "святаў рускіх паводле старога календара" (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.<ref>Пазднякоў В., 2026. С.82, 84</ref>. У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. [[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]<ref name="catholic"/>. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref name="pravo"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага. == Культура == * [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]] * [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010); * [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]]; * [[Расонская сядзіба]]. * [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]] == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык. * [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах<ref name="War">{{Warheroes|15348}}</ref>. * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]]. * [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="zvyazda">Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}</ref> <ref name="catholic">Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]</ref> <!-- <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> --> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}} * Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}} {{OSM relation|6722342|Расоны}} {{Расонскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расоны| ]] 0wxdplyck50yb4ywn1l0eitlklq1vn2 5202013 5202012 2026-09-18T13:06:02Z M.L.Bot 261 5202013 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Расоны |арыгінальная назва = Расоны |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 }} '''Расо́ны'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем. == Гісторыя == Ёсць шэраг версій паходжання назвы Расоны. Даўняя заселенасці берагоў возера, ад якога паселішча названа, можна сведчыць пра старажытнасць самога тапоніма. Не выключана, што этымалогія звязана з балцкім словам rasa — «вільготнасць»<ref>Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.270</ref>. Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.<ref name="zvyazda"/> Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак<ref name="EVKL"/>, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча. 20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю <ref>Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.83-84</ref>. 8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686—1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да «святаў рускіх паводле старога календара» (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.<ref>Пазднякоў В., 2026. С.82, 84</ref>. У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. [[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]<ref name="catholic"/>. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref name="pravo"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага. == Культура == * [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]] * [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010); * [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]]; * [[Расонская сядзіба]]. * [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]] == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык. * [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах<ref name="War">{{Warheroes|15348}}</ref>. * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]]. * [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="zvyazda">Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}</ref> <ref name="catholic">Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]</ref> <!-- <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> --> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}} * Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}} {{OSM relation|6722342|Расоны}} {{Расонскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расоны| ]] madyf6qw9skmi6zt96t2t0c4vpfweh0 5202110 5202013 2026-09-18T16:33:05Z ~2026-50532-19 174252 /* Гісторыя */ 5202110 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Расоны |арыгінальная назва = Расоны |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |першае згадванне = 1552 |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 }} '''Расо́ны'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Rasony'') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Расонскі раён|Расонскага раёна]], на беразе [[Расона|Расонскага возера]]. За 170 км ад [[Віцебск]]а, 45 км ад чыгуначнай станцыі Дрэтунь на лініі [[Полацк]]—[[Невель (горад)|Невель]] ([[Расія]]), аўтамабільнымі дарогамі злучаныя з Полацкам, [[Верхнядзвінск]]ам, Невелем. == Гісторыя == Ёсць шэраг версій паходжання назвы Расоны. Даўняя заселенасць берагоў возера, ад якога паселішча названа, можа сведчыць пра старажытнасць самога тапоніма. Не выключана, што этымалогія звязана з балцкім словам rasa — «вільготнасць»<ref>Капылоў І. Гісторыя Расоншчыны праз прызму ўласных геаграфічных назваў. Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.270</ref>. Першыя археалагічна вядомыя паселішчы на месцы сучаснага пасёлка існавалі ўжо ў X—ХІІ стст.<ref name="zvyazda"/> Першы пісьмовы ўспамін пра Расоны як вёску ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] змешчаны ў «Полацкай рэвізіі» 1552 года. Тым часам мясцінай валодаў Ф. Корсак<ref name="EVKL"/>, было 7 дымоў. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] вёску акупавалі войскі [[Маскоўскае княства|маскоўскага]] цара [[Іван Жахлівы|Івана Васілевіча]], праз некаторы час [[Стэфан Баторый]] вызваліў паселішча. 20 студзеня 1582 года Баторый выдаў фундацыйны прывілей [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]], які прадугледжваў перадачу [[езуіты|езуітам]] усіх зямельных уладанняў полацкіх манастыроў. У прывілеі ўпамінаецца сам манастыр з руінамі [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Св. Спаса]], яго зямельныя ўладанні, аднак непасрэдна маёнтак Расона не фігуруе. 18 жніўня 1583 г. была аформлена афіцыйная перадача Полацкаму калегіуму розных маёнткаў, у тым ліку Спаскі надзел над возерам Расона, прычым адзначана, што раней там было некалькі чалавек, але застаўся адзін. 31 студзеня 1593 г. Расона яшчэ раз афіцыйна перададзена калегіуму (гэта можа сведчыць аб папярэдніх судовых спрэчках). У 1741 г. езуіты пабудавалі ў Расоне касцёл, каля 1750 г. адчынілі місійную станцыю <ref>Пазднякоў В. Каралеўскі прывілей на кірмашы і таргі ў Расоне (1744 г.). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.83-84</ref>. 8 лістапада 1744 г. быў выдадзены прывілей караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста ІІІ]] на правядзенне ў Расоне кірмашоў і таргоў. Просьба аб наданні прывілея зыходзіла ад Аляксандра [[Марыконі]] (1686—1751), рэктара Полацкага калегіума езуітаў. Кірмашоў было сем. Яны былі прывязаны да «святаў рускіх паводле старога календара» (у дадзеным выпадку гэта азначае ўніяцкія царкоўныя святы): Стрэчання, Унебаўступлення Панскага, Святога Ануфрыя, Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны, Нараджэння Найсвяцейшай Панны, Святога Мікалая, Святога Юрыя. На кірмашы прыязджалі не толькі мясцовыя, але і загранічныя купцы. У прывілеі пазначаны некаторыя прадметы гандлю: усялякія напоі, віно, мёд, піва, гарэлка, матэрыі дарагія блаватныя, усялякія сукны любога кошту і цаны, коні, быдла. Таргі адбываліся кожны тыдзень.<ref>Пазднякоў В., 2026. С.82, 84</ref>. У выніку першага падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Расоны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Полацкая губерня|Полацкай]] (з [[1796]] — у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]). Паводле звестак Віцебскага губернскага статыстычнага камітэту, станам на [[1877]] год тут было 12 дымоў; тут існавала карчма, працавалі прыватныя агульнаадукацыйныя жаночае ([[1866]]) і мужчынскае ([[1869]]) вучылішчы, дзейнічалі 2 царквы. У [[1905]] годзе вёска ўвайшла ў склад Вазнясенскай воласці [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Расоны ўвайшлі ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала вёску разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Расоны вярнулі [[БССР]], дзе яны зрабіліся цэнтрам раёна (цягам [[1962]]—[[1965]] у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[15 ліпеня]] [[1941]] да [[12 ліпеня]] [[1944]] вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. [[14 сакавіка]] [[1958]] года пасёлак атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Расоны, Расонскага раёна, Віцебскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 14 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. [[13 лістапада]] [[2005]] года ў Расонах асвяцілі кутны камень касцёла святога [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]<ref name="catholic"/>. [[20 студзеня]] [[2006]] года адбылося зацверджанне гербу пасёлка. [[19 красавіка]] [[2010]] года Расоны ўзнагародзілі вымпелам «За мужнасьць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref name="pravo"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасці. Гасцініца «Расоны». Дом паляўнічага. == Культура == * [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Rasony-Manor-3.jpg|thumb|Расонская сядзіба]] * [[Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча (Расоны)|Касцёл Святога Язафата Кунцэвіча]] (2010); * [[Царква Узнясення Гасподняга (Расоны)|Расонская Узнясенская царква]]; * [[Расонская сядзіба]]. * [[Мемарыяльны комплекс (Расоны)|Мемарыяльны комплекс]] == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Канапелька]] — беларускі [[паэт]], перакладчык. * [[Сцяпан Іванавіч Жукаў]] (1923—1997) — ваенны лётчык, [[Герой Савецкага Саюза]]. Пэўны час жыў у Расонах<ref name="War">{{Warheroes|15348}}</ref>. * [[Аляксандр Пятровіч Ласкаўнёў]] (нар. [[1949]]) — беларускі навуковец у галіне [[матэрыялазнаўства]]. * [[Дзяніс Урад]] (нар. [[23 чэрвеня]] [[1991]]) — афіцэр [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штабу Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="zvyazda">Вікторыя Целяшук. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=2326 Расоны «пастарэлі»] // «Звязда» № 183 (26048), 26 верасня 2007.</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=509|артыкул=Расоны|аўтар=}}</ref> <ref name="catholic">Ірына Жарнасек. [http://catholic.by/port/news/belarus/2/2005-11-13r.htm Асвячэнне вуглавога каменя ў Расонах] // «[[Catholic.by]]», [[22 лістапада]] [[2005]].</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]</ref> <!-- <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> --> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расоны}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Расоны|625}} * Ліст карты N-35-10. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rasony|Расоны}} {{OSM relation|6722342|Расоны}} {{Расонскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расоны| ]] 8zog82tzff0pa2r9cmo6i05j0ft6e4l Кадмій 0 17605 5202262 5176921 2026-09-19T07:07:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кадмій]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202262 wikitext text/x-wiki {{redirect|Cd|CD, значэнні}} {{Картка хімічнага элемента | імя = Ка́дмій / Cadmium (Cd) | сімвал = Cd | нумар = 48 | вонкавы від = Мяккі коўкі серабрыста-шэры метал | атамная маса = 112,411 | радыус атама = 154 | энергія іанізацыі 1 = 867,2 (8,99) | канфігурацыя = [Kr] 4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> | кавалентны радыус = 148 | радыус іона = (+2e) 97 | электраадмоўнасць = 1,69 | электродны патэнцыял = −0,403<ref name="ХЭ"/> | ступені акіслення = 2 | шчыльнасць = 8,65 | цеплаёмістасць = 26,0<ref name="ХЭ">{{кніга |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5-ти т. |адказны = Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |месца = {{М.}} |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |старонкі = 280 |старонак = 671 |тыраж = 100&nbsp;000 }}</ref> | цеплаправоднасць = 96,9 | тэмпература плаўлення = 594,1 | цеплыня плаўлення = 6,11 | тэмпература кіпення = 1&nbsp;038 | цеплыня выпарэння = 59,1 | малярны аб'ём = 13,1 | структура рашоткі = гексаганальная | параметры рашоткі = a=2,979 c=5,618 | суадносіны c/a = 1,886 | тэмпература Дэбая = 209 }} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=48}} '''Кадмій''' ({{lang-la|Cadmium}}) '''Cd''' — [[хімічны элемент]] II групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; [[атамны нумар]] 48. [[Метал]] серабрыста-белага колеру з сіневатым адлівам. Прыродны кадмій складаецца з 8 стабільных [[ізатоп]]аў з атамнымі нумарамі 106, 108, 110—114<ref name="ph">{{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Прыродныя крыніцы == У свабодным выглядзе ў [[Прырода|прыродзе]] не сустракаецца. [[Мінерал]]ы — грынакіт CdS, мантэпаніт CdO, атавіт CdCO<sub>3</sub>— надзвычай рэдкія. Практычна заўсёды ўтрымліваецца разам з [[цынк]]ам у поліметалічных [[руда]]х. Атрымліваецца як пабочны прадукт пры перапрацоўцы цынкавых, свінцова-цынкавых і медна-цынкавых руд. Асноўныя вытворцы — [[Кітай]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Японія]]. == Прымяненне == У асноўным кадмій ідзе на пакрыццё дэталей ([[кадміраванне]]) [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[танк]]аў, [[самалёт]]аў, [[Карабель|караблёў]], паверхня якіх пастаянна падвяргаецца ўздзеянню агрэсіўнага асяроддзя. Кадмій дадаецца пры вырабе кантактнага ([[тралейбус]]нага) [[дрот]]у для павышэння ўстойлівасці супраць сцірання токапрыёмнікамі. Вялікая колькасць кадмію ідзе на выраб адмоўных пласцін электрычных [[акумулятар]]аў (найбольш вядомы — акумулятар нікелева-кадміевы). З ізатопу кадмію <sup>113</sup>Cd, які валодае каласальнай здольнасцю паглынаць цеплавыя [[нейтрон]]ы, робяць аварыйныя стрыжні для атамных рэактараў. Сульфід CdS і селенід CdSe валодаюць [[паўправаднік]]овымі ўласцівасцямі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бердоносов С. С.'' Кадмий // {{кніга|загаловак=Физическая энциклопедия. Т. 2. Добротность — Магнитооптика|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1990|том=2|старонкі=|старонак=702|isbn=5-85270-061-4|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Кадмій]] k41tgx5xphq27h2z1k8fg7z6y1z66kz Майтнерый 0 18523 5202190 5176950 2026-09-18T23:19:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202190 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Майтнерый''', '''Мэйтнэрый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Shimanovich_9kl_bel_2025.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 9 класа|author=Шымановіч І.Я., Васілеўская А.І., Зураеў А.В., Красіцкі В.А., Сячко В.І.|website=e-padruchnik.adu.by|date=2025|access-date=2026-08-07|archive-date=19 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819214519/https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Shimanovich_9kl_bel_2025.pdf|url-status=dead}}</ref>, '''Мейтнерый'''<ref>{{Cite web|url=https://e-padruchnik.adu.by/book-viewer/web/viewer.html?file=https://e-padruchnik.adu.by/books/himija/Himiya_Kolevich_10kl_bel_2026.pdf|title=Хімія: вучэбны дапаможнік для 10 класа|website=e-padruchnik.adu.by|date=2026|access-date=2026-08-07|url-status=dead}}</ref> ({{lang-la|Meitnerium}}) '''Mt''' — штучна сінтэзіраваны [[хімічны элемент]]; атамны нумар 109. Упершыню атрыманы ў [[1982]] годзе ў Інстытуце цяжкіх іонаў у [[Дармштат|Дармштаце]]. Афіцыйна ўведзены ў перыядычную сістэму ў [[1997]] годзе. Названы ў гонар аўстрыйскага фізіка [[Лізэ Майтнер]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] m5of79fglqyg3exch06thdchqfrjplj Люблінская унія 0 18556 5201986 5161469 2026-09-18T12:20:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201986 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Перапісаць|Не стае спасылак на крыніцы, зносак, хаця спіс крыніц вялікі, але не ясна адкуль паходзяць даволі рэзкія ацэнкі, чые яны.}} {{Дагавор}} '''Люблінская унія''' ([[1 ліпеня]] [[1569]]) — комплекс заканадаўчых актаў, якім дзве дзяржавы — [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] (Кароны Польскай, Кароны) і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (Княства, ВКЛ), федэратыўна аб’ядноўваліся ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую абодвух народаў]] (паняцце з’яўляецца у акце гэтай уніі), канчаткова зацверджаны актамі на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме]] 11 жніўня 1569 года<ref>{{Кніга|спасылка=https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf|загаловак=Unia Lubelska 1569. Akta prawne.|archive-date=29 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf}}</ref>. Унія была абумоўлена папярэдняй гісторыяй дынастычных уній і [[зносіны Польшчы і ВКЛ|дзяржаўных сувязяў Польшчы і ВКЛ]], прыспешаны цяжкім становішчам ВКЛ у [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]] ({{далей}}: [[зносіны Польшчы і ВКЛ#Перад 1569|падрыхтоўка уніі ў зносінах дзвюх дзяржаў]]), жаданнем палякаў атрымаць землі і пасады ў ВКЛ, прагай шляхты ВКЛ павялічыць і ўмацаваць свае правы і прывілеі, асабіста-псіхалагічнымі прычынамі [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]: крыўдай караля на сваіх літоўскіх падданых і яго разлікам, перадаўшы палякам Украіну, прымусіць іх ваяваць за інтарэсы ВКЛ з Масквой. == Перадумовы і ход правядзення == З канца XV ст. [[ВКЛ]] вымушана весці цяжкія войны з Маскоўскай дзяржавы, якая прэтэндавала на ўсходнія землі ВКЛ. У выніку войнаў [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|1492—1494]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|1500—1503]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|1534—1537]] гадоў ВКЛ страціла частку сваіх усходніх тэрыторый. У 1514 годзе, 8 верасня ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікалітоўска-польскія войскі на чале з гетманам [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|К. Астрожскага]] разбілі колькасна большыя маскоўскія войскі, але поўнасцю скарыстаць з вынікаў перамогі вялікі князь не здолеў. Войны з «дзедзічным непрыяцелем» ці набегі саюзных Маскве татараў аднаўляліся рэгулярна. У 1558—1570 гадах ішла [[Інфлянцкая вайна]]. У 1558 годзе войскі вялікага князя маскоўскага [[Іван IV|Івана Васілевіча]] рушылі на [[Лівонія|Лівонію]]. Лівонскі ордэн вымушаны быў звярнуцца па дапамогу да ВКЛ і прызнаць уваход у яго склад. Пасля гэтага ВКЛ афіцыйна ўступіла ў вайну. Зімой 1563 года маскоўцы [[Аблога Полацка (1563)|захапілі Полацк]]. Войскі ВКЛ здолелі разбіць маскоўскія палявыя арміі ў [[Бітва на Уле|бітве на Чашніцкіх палях каля Улы]] і [[Бітва пад Оршай (1564)|бітве пад Оршай]] зімой 1564 года, а потым гетманы [[Мікалай Радзівіл Руды]], [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч]] і [[Раман Фёдаравіч Сангушка]] стварылі ўмацаваную замкамі мяжу і ваявалі з маскоўцамі на Полаччыне. Насуперак просьбам і ранейшым абяцанням, [[Польшча]] не спяшалася з дапамогай, патрабуючы аплаты за яе і поўнай [[Інкарпарацыя|інкарпарацыі]] ВКЛ. п У абозе войскаў ВКЛ пад Віцебскам у 1562 годзе адбыўся першы сход на польскі манер і была створана першая канфедэрацыя войска ВКЛ<ref>{{Артыкул|спасылка=https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/papers/03-06_Yakubau.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Канфедэрацыі войска ВКЛ як спосаб шляхецкай самарганізацыі|год=2015|выданне=Чацвёрты Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы|том=4}}</ref>. Упершыню шляхта выставіла палітычныя патрабаванні — пашырэння правоў польскага ўзору на вялікалітоўскую шляхту і адмовілася удзельнічаць у вайне далей. У 1565 і 1567 гадах праведзены попісы<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_metrica/523/%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0_523._%D0%9A%D0%BD._%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E_1.html|title=Pawet: Кніга 523. Кн. Публічных спраў 1|website=pawet.net|access-date=2025-10-26}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_metrica/_0/08/%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0._%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9._%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F._%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BB.html|аўтар=Пташицкий Станислав|загаловак=РУССКАЯ ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА Т.33.|год=1915}}</ref> і збор сілаў ВКЛ<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/122013379/|аўтар=Радаман А. Янушкевіч А.|загаловак=ШЛЯХТА НОВАГАРОДСКАГА ПАВЕТА Ў ПАСПАЛІТЫМ РУШЭННІ ВКЛ 1567 ГОДА|год=2014|адказны=pod redakcją Sławomira Górzyńskiego i Mirosława Nagielskiego|месца=Warszawa|выданне=STUDIA Z DZIEJÓW WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO (XVI–XVIII wieku)|выдавецтва=DiG|старонкі=338-381}}</ref>. Набіралася да 50 000 чалавек — дастатковыя сілы дзеля аднаўлення вайны супраць Масквы, але шляхта звязвала свой ўдзел у вайне з пашырэннем сваіх правоў — сабатавала зборы і актыўныя дзеянні. Вялікі князь быў спадчынным ўладаром усіх зямель ВКЛ — «[[Гаспадар (тытул)|гаспадаром]]» правы якога былі атрыманыя ў спадчыну ад рускіх (старабеларускіх і стараўкраінскіх) княстваў. Улада і паўнамоцтвы вялікага князя базаваліся на Божай і яго «добрай волі», а не на сістэме дамоў з іншымі палітычнымі актарамі. Палітычныя і асабістыя правы магнатаў і шляхты ў ВКЛ ў адрозненні [[Залатая вольнасць|ад польскіх]], атрыманых пры [[Ягайла|Ягайлу]], не гарантавала ніякая пісаная дамова з ўладаром. Магнаты і князі цалкам апанавалі судовую і палітычную структуру ВКЛ і прыціскалі шляхту. Польская прапаганда была арыентаваная на шляхту, кшталту С. Арэхоўскага ў «Пірамідзе» (1564) заяўляла, што літвіны — нявольнікі князя-гаспадара і яго слугаў. [[Дзедзіч]]-гаспадар мае над імі ўсю ўладу, а паколькі спадчына і адопцыя былі вядомымі спосабамі перадачы ўласцівасцяў палітычнай сістэмы, лагічна выбудоўвалася лінія аб далучэнні да полькіх правоў шляхам ліквідацыі дзяржаўнасці на карысць польскага каралеўства. Адказваючы на польскія закіды, абвяшчаючы іх хлуснёй, у «[[Размова паляка з літвінам|Размове паляка з літвінам]]» (1564) [[Андрэй Волан|А. Волан]] ці [[Аўгусцін Ратундус|А.Ратундус]] абвяргалі іх<ref>{{Кніга|загаловак=Norman Davies, God’s Playground: A History of Poland in Two Volumes, Oxford University Press, p.151-153}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/4135/edition/3974/content|загаловак=Rozmowa Polaka z Litwinem, z ktorey thu snadnie każdy obaczyć może, co iest prawa wolność, abo swoboda, y iakoby Uniią Korona Polska z Księsthwem Litewskim przyiąć miała, przeciw sromotnemu i omylnemu Stanisława Orzechowskiego pisaniu, ktorym niewinnie sławne Księstwo Litewskie zelżyc chciał, uczyniona. Przydana iest ktemu Rozmowa o niewoley Litewskiey}}</ref>. Аднак аб’ектыўна, у Польшчы шляхта мела не толькі асабістую недатыкальнасць і палітычнае прадстаўніцтва, але шэраг эканамічных прывілеяў, не абкладалася падаткамі, там 1563 была уведзена кварта — сталы скарбовы фонд на вайсковыя патрэбы, сродкі якога браліся не з насельніцтва, а з прыбыткаў каралеўскіх уладанняў. Таму частка шляхты бачыла ўзмацненне свайго прыватнага статуса ў далучэнні да польскай юрыдычнай прасторы. Ужо ў 1562—1563 годзе шляхецкія соймы звярталіся з патрабаваннем новай уніі з Польшчай. Аднак буйныя магнаты справядліва апасаліся не столькі за свае правы, колькі за свае ўплывы ў дзяржаве і прасілі ад Кароны толькі братэрскай дапамогі. У 1561—1566 гадах Жыгімонт І Аўгуст пачаў адміністратыўныя і судовыя рэформы. Паводле [[Бельскі прывілей|Бельскага прывілея і]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1566]] была створана асобная судовая сістэма падуладная шляхце ВКЛ. Таксама Віленскім земскім прывілеем 1565, соймам і статутам 1566 г. былі перагледжаны сістэма ваяводстваў, створаны паветы і судовы імунітэт ў ВКЛ, што дало мясцовым [[Зямяне|зямянам]] (ўласнікам зямлі ў павеце) без уліку іх знатнасці і багацця магчымасць палітычнага і судовага прадстаўніцтва, яа так сама заканадаўчай ініцыятывы праз [[Павятовы соймік|павятовыя соймік]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1361|аўтар=Андрэй Радаман|загаловак=Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя Жыгімонта Аўгуста //БГА #12, 2005|выданне=}}</ref>. Шляхта і магнаты пачалі дамагацца гарантый захавання атрыманых пазіцый. 10 студзеня 1569 года ў [[Люблін]]е (Польшча) пачаў працу агульны сойм ВКЛ і Кароны Польскай. Палякі за сваю дапамогу дабіваліся безумоўнага ўваходжання (інкарпарацыі) ВКЛ у склад Польскага каралеўства і ліквідацыі ўсіх яго дзяржаўных структураў. Абураная ходам абмеркавання, дэлегацыя ВКЛ у лютым пакінула Люблін. Кароль асобнымі актамі у сакавіку 1569 года далучыў да Польшчы [[Падляшша]] і [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскае ваяводства]]<ref>{{Кніга|аўтар=Volumina Legum, Tom 2, Petersburg, 1859. s. 77–84.|загаловак=}}</ref>. Няледзячы на абурэнне «гвалтам і падступствам», магчымасцей весці вайну яшчэ і з Польшчай у ВКЛ не было. Спробы паноў-рады ВКЛ дамовіцца з украінскай магнатэрыяй і шляхтай каб тыя «ня здраджвалі Літве з валынцамі» не мелі поспеху. Асабістай прычынай Жыгімонта Аўгуста, на якой сыгралі палякі ў лютым 1569 года, было тое, што ён ня меў спадчынніка і хацеў пазбегнуць вайны за трон пасля сваей смерці, пакінуць моцны рэальны палітычны саюз структур, а не завязаную перасанальна на асобе манарха унію паміж ВКЛ і Польскай каронай. Польскія прыдворныя раздзьмулі і асабістую крыўду, бо Жыгімонт Аўгуст дагэтуль фаварытызаваў літвінаў (асабліва сваякоў [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл)]], адмовіўся ад шэрагу сваіх правоў на карысць падданных, правеў рэформы, выдаў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статут 1566]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://pravo.by/upload/pdf/pamjatniki-prava/Statut_Vielikjgo_Kniazestva_Litovskogo_(Volinskij)_1566_%D0%B3.pdf|загаловак=Статут ВКЛ 1566}}</ref>, але вялікалітоўскія паны праяўлялі «няўдзячнасць» і «абразілі маястат» і «бунтавалі» блакуючы яго волю і з’ехаўшы з Любліна. Кароль запатрабаваў асабістай прысягі ад магнатаў усяго ВКЛ і выклікаў да сябе. Адмова ад падначалення, абраза маястата і бунт супраць гаспадара паводле артыкулаў 3-5, першага радззела [http://litopys.org.ua/statut2/st1566_02.htm#rozd1 статута 1566] магла каштаваць ім пазбаўлення маёмасці і кары смерцю. Значная частка паноў і шляхты спужалася пагрозаў і дзеля асабістых інтарэсаў паступалася інтарэсамі дзяржаўнасці. Характарызуючы паводзіны прадстаўнікоў шляхты на соймах, пісьменнік XVI ст. пісаў, што яны поўнасцю падпарадкаваліся жаданням караля, «адны баючыся што-небудзь страціць, а другія жадаючы ўбіцца ў ласку».<ref>Stryjkowski M. Kronika… Warszawa, 1846. T.2. S.418.</ref> [[Файл:Lob Rech Pospolita.svg|thumb|120px|Герб Рэчы Паспалітай 1569 года.]] Пераадольваючы супраціў магнатаў, вялікі князь загадаў правесці павятовыя соймікі ў ВКЛ 10 траўня 1569 года, на якіх атрымаў згоду большасці шляхты на ажыццяўленне уніі. Ужо ў красавіку частка дэлегацыі на чале з [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] вярнулася ў Люблін. 24 траўня 1569 года тая дэлегацыя ВКЛ прысягнула Жыгімонту Аўгусту як каралю Польшчы, аднак Падольскае, Брацлаўскае і Кіеўскае ваяводствы — амаль усю тэрыторыю сучаснай [[Украіна|Украіны]], у пачатку чэрвеня кароль асобнымі прывілеямі далучыў да Польскага каралеўства<ref>{{Артыкул|спасылка=https://repozytorium.umk.pl/server/api/core/bitstreams/4f9cc3b8-c4d6-4b50-a510-ed1f87c5baea/content|аўтар=WALDEMAR CHORĄŻYCZEWSKI, ROBERT DEGEN|загаловак=PRZYŁĄCZENIE CZY PRZYWRÓCENIE? (NA MARGINESIE AKTÓW INKORPORACYJNYCH PODLASIA, WOŁYNIA I KIJOWSZCZYZNY Z 1569 ROKU) s.201-208|выданне=}}</ref>. Толькі [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]] папрасіўся назад у ВКЛ. Пад такім ціскам манарха, канкурэнтаў і павятовай шляхты ў чэрвені рэшта дэлегацыі ВКЛ вярнулася ў Люблін. На момант абвяшчэння акту і падчас люблінскага сойму прысутнічала 17 прадстаўнікоў Паноў — Рады і 42 земскія паслы ВКЛ<ref>{{Кніга|аўтар=Падалінскі У. А. |загаловак=Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А. А. Радаман. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. —с.201-207}}</ref>, з квоты ў 27 сенатараў і 50 паслоў вызначанай ВКЛ паводле акта уніі. Некалькі вышэйшых сенатараў з Пярэдняй лавы Паноў — Рады ВКЛ нягледзячы на пагрозы, адмаўляліся падпісваць акты уніі, не з’явіліся на Люблінскі сойм (віленскі ваявода [[Мікалай Радзівіл Руды|М. Радзівіл Руды]]), або пачалі ўхіляцца з выканання службовых абавязкаў ([[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Р. Хадкевіч]]). Аднак на час вырашальных абмяркаванняў і ратыфікацый кароль забяспечыў перавагу залежных ад сябе літоўскіх і рускіх паноў сярод прысутных у Любліне паслоў і сенатараў ВКЛ (Хадкевічы, Тышкевічы, Валовічы і іншыя). Так ці іначай прадстаўніцтва паветаў, высокароднага стану ВКЛ на паседжаннях атрымалася дастаткова поўным, а таму ў ліпені-жніўні 1569 года фактычна адбываўся першы вальны сойм Рэчы Паспалітай — абмяркоўваліся дэталі і кампетэнцыі бакоў у далейшых ўзаемных адносінах<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/39717207/|аўтар=Uladzimir Padalinski|загаловак=Падалінскі У.А. Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А.А. Радаман. – Мінск: А.М. Янушкевіч, 2017. – 240 с.|год=2017-01-01}}</ref> Акт Люблінскай уніі быў аформлены як прывілей-дагавор, зацверджаны пастановай [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскага сойма]] 1 ліпеня 1569 года і замацаваны каралём 4-га ліпеня 1569. Тэкст акта падрыхтаваны ў двух экзэмплярах — адзін замацаваны пячаткамі польскіх паноў, другі — пячаткамі паноў ВКЛ, пасля чаго абодва бакі абмяняліся актамі. Гэткі парадак іх абмену, на думку яго арганізатараў, надаць ёй бачнасць добраахвотнай згоды бакоў. Вальны сойм 11 жніўня 1569 перападначаліў [[Інфлянцкае княства|Інфлянты]] і [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцагства Курляндыі і Семігаліі]] з выключнай уласнаснасці ВКЛ у сумеснае уладанне (кандамініўм) з Польскай каронай<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/98900755/|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Інтэграцыйная палітыка кіруючых колаў ВКЛ адносна суб’ектаў былой Лівонскай канфедэрацыі ў XVI–XVIІ стст. = The integration policy of the ruling circles of the Grand Duchy of Lithuania towards the subjects of the former Livonian Confederation in the 16th–16th centuries.|год=2022|адказны=Рэд. Міраслаў Янковяк|месца=Praha|выданне=In the shadow of others. Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays|выдавецтва=Slovanskẏ ustav AV ČR a.v.v.|старонкі=67-84}}</ref>. == Змест Уніі == У акце абвяшчалася, што «''Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ўяўляюць сабою ўжо адно непадзельнае і неаддзельнае цэлае, а таксама не асобную, а адну агульную рэспубліку, якая злучылася і злілася ў адзін народ з дзвюх дзяржаў і народаў''».<ref name="ReferenceA">Зельверович Л. М. Литовская метрика. СПб., 1883. Т.1. С.55 — 76.</ref> Таксама адзначалася, што хоць застаўся агульны манарх, асобае ўзвядзенне на княжанне вялікага князя літоўскага павінна быць адменена, але тытул і пасады Вялікага Княства застаюцца. Уступаючы на сталец, новы кароль пад прысягаю пацвярджае ўсе правы і вольнасці падданых абедзвюх дзяржаў і народаў. Надалей павінны былі збірацца толькі агульныя соймы і адна Рада (Сенат). Цалкам захоўваліся правы і прывілеі, а таксама ўрады. Дагаворы і саюзы з іншымі краінамі мусілі заключацца толькі з агульнага ведама і згоды абодвух народаў. Манета павінна быць аднолькавая па вазе і раўнацэнная. Адмянялася пошліна на вываз за граніцу сельскагаспадарчых прадуктаў з маёнткаў духавенства і [[шляхта|шляхты]]. Гэты акт павінен быў выклікаць і змены ў заканадаўстве Вялікага Княства. «''Усе, якія б яны ні былі, статуты, па якой бы прычыне яны ні былі ўведзены ці ўхвалены ў Княстве Літоўскім супроць польскага народа і якія звязаны з набыццём ці ўладаннем пазямельнай маёмасцю, што дасталася паляку ў княстве якім бы ні было спосабам… усе гэтыя статуты, як супярэчныя наогул праву, справядлівасці, узаемнай братэрскай любові і Уніі, роўна як і агульнаму злучэнню, ніякай сілы мець не павінны''».<ref name="ReferenceA" /> == Рэакцыя на Унію і структурныя змены ў ВКЛ == Шляхта і сенатары ВКЛ ужо падчас заключэння і наступныя пару дзесяцігоддзяў узгадвалі «несправядлівасці ў працэсе ажыццяўлення уніі» і пад час унутрыпалітычных абвастрэнняў, нават пагражалі Польшчы вайной<ref>{{Кніга|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.|год=2024|месца=Вільня:|выдавецтва=Ciklonas,|старонкі=49|старонак=348}}</ref>. Знешняй і ўнутранай палітыкай працягваў афіцыйна кіраваць агульны (пасля 1572 г.- выбараны) кароль. Канцылярыя Польскай Кароны ў Рэчы Паспалітай працягвала адказваць за знешне-палітычныя адносіны з Захадам, [[:be-tarask:Канцлер вялікі літоўскі|Вялікага Княства]] — з Усходам, але ў кожнай дыпламатычнай міссіі павінны былі быць прадстаўнікі абодвух партнераў. На практыцы дзейнічаў прынцып «Нічога на нас без нас». Літвіны патрабавалі свайго прадстаўніцтва пры любым агульным рашэнні, без якога вырашанае не мела над імі сілы. Шляхецкая карпарацыя ВКЛ, асабліва пасля смерці Жыгімонта Аўгуста ў 1572 г. прызнаючы сам акт Люблінскай уніі і комплексу дакументаў вакол яе, часта папракала палякаў у яго парушэнні, адмовіла у дзедзічным праве на ВКЛ сёстрам памерлага. Больш таго, наступныя абраныя караняжамі на элекцыйных соймах каралі [[Генрых III Валуа|Гернрык Валезы]], [[Стэфан Баторый|Стэфан Баторы]] і [[Жыгімонт Ваза]] не мелі ўлады ў ВКЛ, да моманта, пакуль «станы ВКЛ» не пагадзіліся прызнаць іх уладу над сабой, прымусіўшы іх пісьмова прызнаць асобныя ад «Польскай Рэчы Паспалітай» правы і структуры «Рэчы Паспалітай Літоўскай». Каралі аб’ядноўвалі абедзве часткі Рэчы Паспалітай, зацвярджалі рашэнні вальных соймаў, даводзілі палітычную павестку да паветаў, прызначалі ураднікаў Вальныя соймы прымалі асобныя канстытуцыі (законы) і падатковыя ўніверсалы для ВКЛ і Кароны<ref>{{Кніга|загаловак=Volumina Legum t. 2, 3}}</ref>. Каралі прызначалі ураднікаў пажыццева на сенатарскія пасады (ураджэнцаў ВКЛ і Карону у іх частку Рэчы Паспалітай), спроба Жыгімонта Вазы прызначыць пасля прызначэння [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Ю. Радзівіла]] кракаўскім біскупам, узвесці паляка [[:pl:Bernard Maciejowski|Б. Маціеўскага]] на віленскага біскупа, натыкнулася на такі пратэст ВКЛ, што той не здолеў пачаць службу і ў выніку кароль адступіў, прызнаўшы уладу над катэдрай [[Бенядзікт Война|Б. Войны]]. Настыпнае стагоддзе пасля уніі, дзеля выпрацоўкі агульнай пазіцыі перад вальным соймам звычайна адбываліся [[:be-tarask:Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага|галоўныя з’езды]]<ref>{{Кніга|загаловак=Андрэй Радаман. Галоўны з'езд Вялікага княства Літоўскага // Вялікае Княства Літоўскае: энцыкляпэдыя ў 3 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў, маст. Зьміцер Герасімовіч. — 2-е выд. — Менск: Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі, 2007. — Т. 1. Абаленскі—Кадэнцыя. — С. 487—489.}}</ref> ВКЛ (паслоў і сенатараў) звычайна у Слоніме ці Ваўкавыску. Па вострых унутраных пытаннях ВКЛ, асобныя ад каронных, нарады адбываліся на судовых сесіях ці падчас выбараў манарха ў [https://www.vkl.by/articles/2252 Вільні, Менску, Берасці, Гародні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260215111849/https://vkl.by/articles/2252 |date=15 лютага 2026 }}<ref>{{Кніга|загаловак=Уладзімер Падалінскі. Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага: генэзіс, функцыі, гістарычнае разьвіцьцё // Беларускі гістарычны часопіс. — 2015. — № 1. — С. 13–23.}}</ref>. Змагаючыся за свае правы і інтарэсы, паслы ад ВКЛ фарміравалі асобнае ад палякаў кола, на вальных соймах маглі вырашаць свае праблемы праводзячы патрэбныя рашэнні праз механізмы соймавых абмеркаванняў, перамоваў і ухвалаў, або зрываючы соймы, маглі прызнаваць або адмаўляць выкананні рашэнняў (напр. у зборы падаткаў) нават ухваленых вальным соймам Рэчы Паспалітай на тэрыторыі ВКЛ, калі яны былі праведзеныя без іх удзелу, або з грубымі парушэннямі<ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz H. i inn|загаловак=Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego / opracował H. Lulewicz. – T. 1 : Okresy Bezkrólewi (1572–1576, 1586–1587, 1632, 1648, 1696–1697, 1706–1709, 1733–1735, 1763–1764). – 437 s.|год=2006|месца=Warszawa|выдавецтва=Neriton. Instytut Historii,|старонак=437}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz Henryk|загаловак=Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. – T. 2 : Okresy panowań królów elekcyjnych.|год=2009.|месца=Warszawa|выдавецтва=Neriton. Instytut Historii,|старонак=–452 s.}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz, Henryk.|загаловак=Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588|год=2002.|месца=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Warszawa :|выдавецтва=Wydawnictwo Neriton}}</ref>. У складзе "Рэчы Паспалітай Польскай Кароны і Вялікага княства Літоўскага і іншых земляў " ВКЛ захавала сімволіку, палітыка-адміністратыўную сістэму, армію, мытную мяжу з Каронай і іншымі суседзямі, скарб і падаткі, [[:be-tarask:Капа (грошы)|біла манету]], праводзіла [[:be-tarask:Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага|асобныя з’езды сваіх сенатараў і шляхты]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/40336456/|аўтар=Падалінскі У.|загаловак=Станаўленне інстытута Галоўнага сойміка Вялікага Княства Літоўскага |выданне =Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 г.: да 430-годдзя выдання: зб. навук. арт. па матэрыялах канф. / рэдкал.: С.А. Балашэнка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2018. – С. 80–85.}}</ref>, [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбуналы]] і судовую сістэму, а так сама, сабатавала пункт Люблінскай уніі пра магчымасць для прыроджаных палякаў займаць пасады ў ВКЛ, аж пакуль канчаткова забаранілі такую магчымасць у [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуце 1588 года.]] <!--Кароль выбіраўся пажыццёва [[шляхта]]й. Ён мог быць толькі католікам. Ствараўся агульны сойм, які складаўся з сената (туды ўваходзілі буйныя магнаты, каталіцкія іерархі і прадстаўнікі караля) і дзвюх пасольскіх ізб, куды павятовыя соймікі накіроўвалі па 2 сваіх прадстаўніка. Мяшчане, сяляне, праваслаўныя і пратэстанцкія святары прадстаўніцтва ў сойме не мелі. У астатнім абедзве дзяржавы захоўвалі суверэнітэт: асобныя ўрады, войскі, мытні, скарбы, манетныя сістэмы, дзяржаўныя мовы і г. д. Карыстаючыся сваім прывілеяваным становішчам, у другой палове [[XVI]] — [[XVIIІ]] стст. шляхта здолела значна пашырыць свае правы. Так званыя кардынальныя правы шляхты ўключалі ў сябе асабістую недатыкальнасць, неабмежаваную вотчынную ўладу, магчымасць удзелу ў выбранні караля і працы сойму, вызвалялі ад большасці падаткаў. Гарантам «залатых вольнасцей» лічыўся сам кароль. Калі ён не выконваў сваіх абавязкаў, шляхта мела права ствараць ваенна-палітычныя саюзы — канфедэрацыі і абвяшчаць каралю вайну — рокаш. Асабліва неспрыяльным для дзяржаўнай сістэмы было права [[liberum veto]], паводле якога ўсе рашэнні сойма павінны былі прымацца адзінагалосна. У выніку многія соймы проста зрываліся. Заключэнне Люблінскай уніі дазволіла [[ВКЛ]] атрымаць перамогу ў Лівонскай вайне. [[Рэч Паспалітая]] была больш моцным утварэннем, і суседнім дзяржавам прыходзілася з ёй лічыцца. Аднак страта значных тэрыторый, памяншэнне правоў некаталіцкага насельніцтва, умяшальніцтва польскага боку ў справы ВКЛ выклікалі незадаволенасць сярод шырокіх колаў Вялікага княства. Барацьбу супраць уніі ўзначаліў канцлер [[Леў Сапега]] (1557—1633) Дзякуючы яго намаганням, у [[1582]] г. быў створаны Трыбунал ВКЛ, які абмежаваў судовую ўладу караля. У 1588 г. пачаў дзейнічаць новы Статут, дзе унія з Польшчай нават не ўзгадвалася. Польскай шляхце забаранялася набываць маёнткі і пасады ў ВКЛ. Разам з тым [[Статут 1588]] г. скончыў кадыфікацыю законаў Вялікага княства.--> == Наступствы Уніі == Пасля уніі захаваліся асобныя [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|арміі]], фінансавыя і палітычныя сістэмы ВКЛ і Польшчы Рэч Паспалітая [[Аблога Полацка (1579)|вызваліла Полацк]], перамагла ў [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] ў 1582 годзе і да [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Патопу]] заставалася дамініруючай сілай ва Усходняй Еўропе. Люблінскія дамовы дазволілі Рэчы Паспалітай праходзіць крызісы безкаралеўяў 1574—1576, 1586—1588 гадоў без рэальнага разрыву і войнаў паміж ВКЛ і Польскага каралеўствам. Феадальны стан ВКЛ атрымаў эфектыўную палітычную структуру<ref>{{Кніга|загаловак=Парламенцкія структуры ўлады ў сістэме дзяржаўнага кіравання Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай у XV–XVIII стагоддзях: Матэрыялы міжнар. навук. канферэнцыі (Мінск – Наваградак, 23–24 лістапада 2007 г.)|адказны=Навук. рэд. С.Ф.Сокал, А.М.Янушкевіч|год=2008.|месца=Мінск:|выдавецтва=БІП-С Плюс,|старонак=374 с.}}</ref>, механізмы прадстаўніцтва і ажыццяўлення сваіх інтарэсаў, правы і прывілеі, якія дазволілі шляхце канчаткова апанаваць іншыя станы грамадства і кіраваць імі да ХХ ст. Самастойныя поспехі ВКЛ у стабілізацыі абароны пасля страты Полацка, адсутнасць каля трэці сенатараў і шэрагу паслоў ад ВКЛ на ўнійным вальным сойме, [https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf тэксты пастаноў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf |date=29 красавіка 2023 }}, сведчанні ўдзельнікаў пра навязванне ўмоў, падман і нядобрасумленнасць дзеянняў польскіх ураднікаў, каталіцкага духавенства і самога [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] адносна прадстаўнікоў Вялікага Княства, а таксама дзённік Люблінскага сойма<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Xy8bAAAAYAAJ&dq=inauthor:%22%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|аўтар=Каялович М|загаловак=Люблинска уния Спб 1863}}</ref>, лісты сенатараў і шляхты ВКЛ — даюць падставы сучасным аўтарам пачаць перагляд усталяванага ў ХІХ ст. канцэпцыі польскай і расійскай гісторыяграфіі якая лічылі, што ВКЛ пратэставала, але здалося на ўмовы Польшчы, бо цярпела катастрафічную паразу ў вайне і была на мяжы знішчэння, а ўся дробная і сярэдняя [[шляхта]] дабівалася здачы ўласнай дзяржаўнасці любым коштам дзеля павелічэння асабістых правоў. 3 юрыдычнага боку акты пра далучэнне [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|падляшскіх]] і ўкраінскіх зямель да Польшчы, як і перавод Інфлянтаў у кандамініўм з Польшчай, былі супярэчылі ранейшым гарантыям манархаў ВКЛ і Кароны і можна было лічыць, што яны не маюць сілы. Вялікі Князь Літоўскі, займаючы сталец, даваў прысягу і абяцаў дзейнічаць толькі згодна з законамі. Паводле дзейнічаўшага на момант заключэння уніі заканадаўства, адпаведна з параграфамі 12 і 15 [[Прывілей 1492 года|прывілею 1492 года]] і артыкуламі 1, 2, 12 раздзела 3 [[Статут ВКЛ 1566 года|Статута 1566 года]] вялікі князь не меў права змяншаць тэрыторыю дзяржавы і выдаваць якія-небудзь заканадаўчыя акты без згоды Паноў Рады і сойма. У арт. 4 таго ж раздзела проста вызначана забарона выдаваць прывілеі, якія парушаюць нормы Статута: «''А где бы што одержано и вышло яким же кольвек обычаем против сего Статуту, то с права и суду справедливость через нас н потомки наши за радою рад наших Великого князства на сторону отложено и ни во што обернено быти маеть''». Таму акты пра аддзяленне ўкраінскіх і заходняй часткі беларускіх зямель, выдадзеныя ў Любліне, кажучы мовай Статута, належала «''ни во что обернути''» — прызнаць за несапраўдныя. Несапраўднасць іх вызначалася і граматай Жыгімонта Аўгуста ад 21 снежня 1568 года, дзе ён кляўся захоўваць старыя законы і звычаі і не парушаць тэрытарыяльнай цэласці дзяржавы. Практычная праблема заключалася ў тым, што вясной 1569 г. вялікі князь і дзедзічны суверэн ВКЛ — [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] — змяніў свае меркаванне, а супрацьстаяць волі манарха ў ВКЛ, у адрозненні ад Польшчы, да [[Генрыкавы артыкулы|Генрыкавых артыкулаў]] і [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1609 г.]] ніхто не меў права і інстытуцыйнай магчымасці. Акты пра аддзяленне украінскіх і падляшскіх зямель мелі асабістыя пячаткі шляхты, але не былі замацаваныя пячаткай Вялікага Княства, што таксама рабіла іх спрэчнымі. Юрыдычную неадпаведнасць акцыі разумелі і самі яе творцы, таму і пасля выдання гэтых актаў стараліся прымусіць прадстаўнікоў княства згадзіцца на унію і тым самым прыхаваць далучэнне тэрыторый бачнасцю «згоды» і «брацкай любові» абодвух бакоў. Далучэнне велізарнай тэрыторыі, адарванай ад княства, павялічыла польскую дзяржаву ў некалькі разоў, павялічыла яе эканамічную моц, але і стварыла праблемы. Польскае каралеўства і яго эканоміка стала больш, але дзяржава вымушана была ўвесь час канцэнтраваць рэсурсы на землях Украіны, каб абараняцца ад татараў і Масквы і гасіць казацка-сялянскія паўстанні. Паколькі падатковая сістэма у ВКЛ і Рэчы Паспалітай залежала ад рашэнняў сойма, каралі адавалі памежжа пад кантроль магнатаў і падкантрольных ім вайсковых карпарацый, даючы тым ільготы ўзамен за аператыўную абарону. З аднаго боку — наплыў этнічных палякаў а ні на Беларусі, а ні на Украіне ніколі не быў моцны<ref>{{Кніга|аўтар=Litwin H.,|загаловак=Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569–1648, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2000}}</ref>, хутчэй магнаты ВКЛ за наступнае стагоддзе ([[Астрожскія]], [[Вішнявецкія]], [[Збаражскія]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Пацы]], [[Тышкевічы|Тышкевічы,]] [[Чацвярцінскія]] і інш.) захавалі свой кантроль на Русі і праз шлюбную палітыку апанавалі Карону. З іншага боку — унія паскорыла распаўсюджанне польскай мовы ў прыватным ужытку сярод вялікалітоўскіх магнатаў і шляхты — культурную ўніфікацыю шляхецкага народу Рэчы Паспалітай і яе сімвалічнае адасабленне іх стану ад «паспалітага народу» ў выглядзе [[Палемон (князь літоўскі)|палямонаўскай легенды]] і [[сарматызм]]у. Паланізацыя простага насельніцтва пачалася пад уплывам касцёла, стагоддзем пазней за Люблінскую унію, на знак супраціву ваеннаму генацыду і русіфікацыі, што праводзіла [[Маскоўская дзяржава]] і [[Расійская імперыя]] ў 17 — 20 ст. == Ацэнкі Уніі == Ацэнкі дадзенай падзеі ў гістарыяграфіі супярэчлівыя. Расійская акадэмічная навука пачатку 20 ст. і [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. Любаўскі]] лічылі, што ў Любліне 1569 ВКЛ спыніла свае існаванне як дзяржава, але [[Іван Іванавіч Лапо|І. Лаппо]], [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскі]], [[Станіслаў Кутшэба|С. Кутшэба]], [[Васіль Данілавіч Дружчыц|В. Дружчыц]], А. Шапока, Г. Віснэр і іншыя даказалі, што ВКЛ захавала свой дзяржаўны суверэнітэт і далей<ref>{{Кніга|загаловак=История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в. / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории.|адказны=А. А. Коваленя [и др.]; отв. ред. тома О. Н. Левко, В. Ф. Голубев;|год=2018|месца=Минск:|выдавецтва=Беларуская навука|старонкі=365}}</ref> З аднаго боку — польскія папулярызатары 19−20 ст. гларыфікуюць яе як «братэрскі саюз Літвы і Польшчы», з іншага боку, расійская імперская, літоўская і савецкая гістарыяграфія і адукацыя 20 ст. падавалі унію як акт захопу палякамі Украіны, ліквідацыі літоўскай дзяржаўнасці, а нават, пачаткам перыяду «акупацыі палякамі і этнацыду беларускага народу»<ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/2883371,%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D1%87-%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%83%D1%8E-%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%9E-%D1%8F%D0%BA-%D1%80%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%C2%AB%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9%C2%BB|title=Лукашэнка Рэч Паспалітую апісаў як Рэспубліку Беларусь: «Родная мова, культура пад забаронай»|website=polskieradio.pl|date=2022-01-13}}</ref>, які пацягнуў за сабой прымусоваю паланізацыю і нацыянальна-вызваленчую барацьбу беларусаў і ўкраінцаў супраць «польскага засілля» пры падтрымцы Расіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://biuletynhistoriipogranicza.pl/biuletyn-historii-pogranicza-nr-19-2019/|аўтар=Aliaksandr Krautsevich,|загаловак=Oceny unii lubelskiej oraz jej skutków w historiografii białoruskiej // biuletyn historii pogranicza nr.19, 2019 - s.11-21|выданне=}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/121803032/|аўтар=Радаман А.|загаловак=Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі |выданне = Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй,|адказны=укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч,|год=2024|месца=Лондан|выдавецтва=Skaryna Press,|старонкі=с. 29|старонак=с. 25-38.}}</ref> . Паводле найбольш распаўсюджанага на сёння ў беларускай гістарычнай навуцы меркавання: «''Люблінская унія была кампрамісам феадалаў Польшчы і ВКЛ, у выніку якога ўтварылася больш моцная дзяржава. Унія замацавала паліт. адзінства абедзвюх дзяржаў, узмацніла працэсы іх эканам. і культ. збліжэння. Шляхта ВКЛ захавала свае саслоўныя прывілеі. Магнаты ВКЛ, хоць і страцілі былыя пазіцыі ў кіраванні дзяржавы, але захавалі свае латыфундыі, вышэйшыя дзярж. пасады і паліт. уплыў. Клас феадалаў ВКЛ у цэлым выйграў ад заключэння уніі. Скончылася перамогай Інфлянцкая вайна. Разам з тым Л.у. аблягчыла паланізацыю бел.-літ. шляхты і часткі гараджан. Унія фактычна існавала да 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795)''»{{Sfn|Грыцкевіч|2005|p=228}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Frost R.'' Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej. Tom I. Powstanie i rozwój 1385—1569. — Rebis, 2018—846 s. — ISBN 978-0-19-820869-3 * Litwin H., ''Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648'', Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2000, s. 224, ISBN 83-86951-67-2 * {{h|Грыцкевіч|2005| {{Крыніцы/Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]|старонкі=227-228|том=2|артыкул=Люблінская унія|ref=Грыцкевіч}} }} * {{крыніцы/Юхо 1992}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Люблінская унія|442}} * [https://www.unesco.org/en/memory-world/act-union-lublin-document The Act of the Union of Lublin document] unesco.org * Jūratė Kiaupienė, ''Wielkie Księstwo Litewskie w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów: 1569—1588'' * ''Bardach J.'' Studia z ustroju państwa i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVII w. <small>(пол.)</small> — Warszawa: PWN, 1970. * Oskar Halecki ''Dzieje unii jagiellońskiej'', t. 2, Kraków 1920 * Oskar Halecki ''Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony'', Kraków 1915 * Ludwik Kolankowski ''Jagiellonowie i unia'', Lwów 1936 * Henryk Wisner, ''[https://rcin.org.pl/Content/11604/WA303_4616_KH118-r2011-R118-nr1_Kwartalnik-Hist_02_Wisner.pdf Szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec unii. Schyłek wieku XVI — lata dwudzieste XVII]'' * ''Яковенко Н.'' Люблинская уния и первые десятилетия после унии // Очерк истории Украины в Средние века и раннее Новое время. — <abbr>М.</abbr>: Новое литературное обозрение, 2012. — С. 251—275. Архивировано 26 марта 2024 года. * ''Плохий С.'' Люблинская уния // Врата Европы. История Украины / пер. с англ. С. Лунина. — <abbr>М.</abbr>: АСТ; CORPUS, 2018. — С. 111—123. Архивировано 21 августа 2024 года. * Unia Lubelska 1569 roku. Akty prawne (пол.) / Wstęp i oprac. H. Litwin. — Kijów, 2019. — [Архивировано 12 июня 2024 года.] * ''Kempa T.'' The Attitude of Ruthenian Magnates and Nobles toward the Union of Lublin (1569) and the Problem of the Autonomy of Ukrainian Lands within the Polish-Lithuanian Commonwealth (англ.) // Zapiski Historyczne. — 2019. — T. LXXX, z. 4. — S. 41—72. * ''Слесорюнас Г.'' Проблемные вопросы современных исследований Люблинской унии и её последствий с точки зрения литовской историографии // Российская история. — 2020. — № 4. — С. 134—141. * ''Падалінскі У. А.'' Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А. А. Радаман. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. — 240 с. * Янушкевіч А. Вялікае княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558 −1670 гг. — Мінск, 2007 с. 291—292 * ''Якубаў В.'' [https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/papers/03-06_Yakubau.pdf Канфедэрацыі войска ВКЛ як спосаб шляхецкай самаарганізацыі] // Кангрэс даследчыкаў Беларусі. т.4, 2015—100—104 * История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. == Спасылкі == * https://www.unesco.org/en/memory-world/act-union-lublin-document * [http://rosszuki.blogspot.com/2012/12/blog-post_1.html «Унія пад прымусам»] * [https://books.google.ru/books?id=Xy8bAAAAYAAJ&dq=inauthor:%22%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&pg=PA1#v=onepage&q&f=false Коялович М. Люблинская уния. — СПб, 1863.] * [https://ia800700.us.archive.org/28/items/Lappo/Velikoe_kniazevstvo_Litovskoe_1569-1586.pdf ''Лаппо И. И.'' Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской Унии до смерти Стефана Батория (1569—1586). — Т. I. — СПб., 1901.] * [https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf Litwin H. Unia Lubelska 1569 roku. Akty prawne. Люблінська унія 1569 року. Правові акти / Генрик Літвін. — К. : Польський Інститут у Києві, 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf |date=29 красавіка 2023 }} * [https://lublin.eu/gfx/lublin/userfiles/_public/lublin/przestrzen_miejska/zabytki/znak_dziedzictwa_europejskiego/obchody_450-lecia_ul/publikacja_450_lat_unii_lubelskiej._kongres_dwoch_unii._od_unii_lubelskiej_do_unii_europejskiej.pdf 450 lat Unii Lubelskiej]{{Недаступная спасылка}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{Польска-літоўскія уніі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэч Паспалітая]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Аб’екты Еўрапейскай спадчыны]] odbcr1xjwnoqyhvb3jl1xhzmh7qmij3 Аляксандр Васільевіч Сувораў 0 18729 5202144 4843493 2026-09-18T19:36:18Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Suvorov Gotthard.jpg]] → [[File:Adolphe Charlemagne - Le maréchal Alexandre Souvorov au sommet du Saint-Gothard, 13 septembre 1799 (1855).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 5202144 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}}{{нейтральнасць}} {{Цёзкі2|Сувораў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Аляксандр Васільевіч Сувораў''' — ({{ДН|24|11|1730|13}}, {{МН|Масква}} — {{ДС|18|5|1800|6}}, {{МС|Санкт-Пецярбург}}) — [[Расія|расійскі]] палкаводзец. [[Генералісімус]] (1799). [[Граф]] Рымніцкі (у Расіі) і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], [[князь]] Італьянскі (у Расіі, 1799)<ref name="Энцыклапедыя">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т.2 : Кадэцкі корпус—Яцкевіч / Рэдкал. : Г.П Пашкоў, (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-ое выд. — Мінск : БелЭн, 2007. — 688с. : іл. ISBN 978-985-11-0393-1 — Старонка 639</ref>. [[Генерал-фельдмаршал]] аўстрыйскіх і сардзінскіх войск, гранд і [[прынц]] каралеўскай крыві Сардзінскага каралеўства. Кавалер усіх расійскіх і многіх замежных ваенных ордэнаў. Камандаваў у больш за 60 бітваў. == Асабістае жыццё == === Паходжанне === Паводле аўтабіяграфіі Аляксандра Суворава, яго продак, шведскі шляхціц Сувар, выехаў у Маскоўскую дзяржаву ў 1622 годзе на службу да цара [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла Фёдаравіча]]<ref name="kam">[http://history.tuad.nsk.ru/Author/Russ/B/Bantysh-Kamensky/feld/g-29.html Д. Н. Бантыш-Каменский, Биографии генерал-фельдмаршалов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070521195939/http://history.tuad.nsk.ru/Author/Russ/B/Bantysh-Kamensky/feld/g-29.html |date=21 мая 2007 }}{{ref-ru}}</ref>. Бацька, [[Васіль Іванавіч Сувораў]] — [[генерал-аншэф]] і [[сенатар]] — аўтар першага рускага ваеннага слоўніка, хрэснік [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]]. Маці — Аўдоцця (Еўдакія) Федасееўна з Мануковых<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sergeytsvetkov.livejournal.com/960269.html|title=Армянские корни Суворова — правда или миф?|author=Сергей Эдуардович Цветков|date=2019}}</ref>, яе бацька, Феадосій Сямёнавіч, паходзіў з маскоўскага дваранскага роду і быў дзякам Памеснага прыказу{{крыніца?}}. === Маленства (1730—1742) === Названы ў імя святога князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]]. Дзяцінства правёў у бацькоўскім [[маёнтак|маёнтку]]. Пад кіраўніцтвам бацькі вывучаў [[артылерыя|артылерыю]] і [[фартыфікацыя|фартыфікацыю]]<ref name="Энцыклапедыя"/>. Займаўся фізічнымі практыкаваннямі. Сябар сям’і, генерал [[Абрам Ганібал]] прапанаваў Васілю Сувораву ваенную кар’еру для сына. === Сям’я === [[16 студзеня]] [[1774]] года ў Маскве ажаніўся з князёўнай Варварай Іванаўнай ''Малодшай'' Празароўскай (1750—1806), дачкой князя Івана Андрэевіча ''Малодшага'' Празароўскага і Марыі Міхайлаўны, народжанай князёўны Галіцынай. У 1779 годзе выкрыў жонку ў здрадзе і падаў на развод, але неўзабаве адклікаў яго. У 1784 годзе спыніў зносіны з жонкай. Дачка — Наталля (1775—1844), сын — [[Аркадзь Сувораў|Аркадзь]] (1784—1811) стаў генералам. Праз пакаленне яго род абарваўся. == Ваенная кар’ера == === Пачатак === У 1742 годзе яго прынялі ў [[Сямёнаўскі полк]] для хутчэйшага атрымання пазней афіцэрскага чыну, быццам за выслугу, паводле тагачасных законаў Расійскай імперыі. У 1747 годзе Сувораў фактычна паступіў у полк<ref name="Энцыклапедыя"/> на шэсць з паловай гадоў. Падчас навучання ў Сухапутным шляхецкім кадэцкім корпусе вывучыў некалькі замежных моў. У 1754 годзе атрымаў першы афіцэрскі чын [[паручнік]]а і прызначэнне ў Інгерманландскі пяхотны полк. У 1756—1758 гадах служыў у Ваеннай калегіі. Падчас [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны (1756—1763)]] знаходзіўся на тылавой службе ў чыне обер-правіянтмайстра, затым [[маёр]]а і прэм’ер-маёра. [[Файл:Fall of Kolberg in 1761.jpg|thumb|276px|right|Мастак [[Аляксандр Кацэбу]]. «''Узяцце крэпасці Кольберг падчас Сямігадовай вайны''». Холст, алей. [[1852]]. 226х352 см.]] У 1758 годзе сп. Суворава прызначылі камендантам [[Мемель|Мемеля]], з 1759 — афіцэр галоўнай кватэры расійскага дзеючага войска. Упершыню распачаў бой [[25 ліпеня|14 (25) ліпеня]] [[1759]] года на чале эскадрона драгун супраць нямецкіх драгун. Неўзабаве Суворава прызначаюць дзяжурным афіцэрам пры камандзіры дывізіі [[Вілім Вілімавіч Фермар|Віліме Фермары]]. 1 (13) жніўня 1759 года ўдзельнічаў у [[Кунерсдорфская бітва, 1759|бітве пад Кунерсдорфам]]. У 1760 годзе галоўнакамандуючы расійскім войскам Вілім Фермар прызначыў яго сваім генеральным дзяжурным. У [[1761]] на чале коннага атрада прыкрываў адступленне расійскага войска да [[Вроцлаў|Брэслава]]. Нанёс шэраг параз прускаму войску ў [[Польшча|Польшчы]]. Удзельнічаў у баях ля [[Ландсберг]]а, [[Бірштайн]]а, в. Вейсенцін, [[Навогард|Наўгарта]], в. Келец, ва ўзяцці [[Гольнаў]], садзейнічаў аблогаваму корпусу [[Пётр Румянцаў|Пятра Румянцава]] ў авалоданні [[Кольберг]]ам (Калабжэг). === Пры [[Кацярына II|Кацярыне II]] (1762—1796) === З [[7 верасня|26 жніўня (7 верасня)]] [[1762]] сп. Сувораў — [[палкоўнік]], камандзір Астраханскага пяхотнага палка. Пасля каранацыі ў Маскве расійская імператрыца Кацярына II на прыёме падаравала яму свой партрэт. Пазней Сувораў напіша на партрэце: «''Гэтае першае спатканне праклала мне шлях да славы…''»{{крыніца?}}. У [[1763]]—1769 камандаваў Суздальскім пяхотным палком у [[Новая Ладага|Новай Ладазе]], дзе склаў «[[Палкавая ўстанова|Палкавую ўстанову]]». З верасня [[1768]] — [[брыгадзір]] (званне між палкоўнікам і генералам). ==== Вайна супраць Барскай канфедэрацыі (1769—1772) ==== {{main|Барская канфедэрацыя}} [[22 мая|15 (22) мая]] 1769 года Аляксандра Суворава прызначылі камандзірам брыгады з Смаленскага, Суздальскага і Ніжагародскага мушкяцёрскіх палкоў для ўдзелу ў вайне супраць Барскай канфедэрацыі ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Падчас карнага пахода за 30 дзён яго брыгада прайшла 850 вёрст. У дарозе захварэла 6 ваенных. Яго войска штодзень перамяшчалася і змушала войскі канфедэратаў да адступлення. [[14 верасня|2 (14) верасня]] [[1769]] года сп. Сувораў перамог канфедэратаў у бітве ля вёскі [[Арэхава]]. [[12 студзеня|1 (12) студзеня]] [[1770]] года атрымаў званне [[генерал-маёр]]а. У гэтым жа годзе атрымлівае яшчэ колькі перамог у Польшчы, за што ў верасні атрымлівае сваю першую ўзнагароду — [[Ордэн Святой Ганны|ордэн Св. Ганны]], у той час яшчэ прыватная ўзнагарода спадкаемцы прастолу [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла Пятровіча]]. У кастрычніку яго прызначаюць загадваць расійскім войскам у Люблінскай акрузе. Пры пераправе праз [[Вісла|Віслу]] зваліўся і разбіў сабе грудзі аб пантон, з прычыны чаго некалькі месяцаў знаходзіўся на лячэнні. Пасля лячэння, у 12 мая [[1771]] перамог ля в. Лянцкарона ([[Малая Польшча]]) французскага генерала [[Шарль Дзюмур'е|Шарля Дзюмур’е]]<ref name="Энцыклапедыя"/> і пры Замосце. У жніўні ўзнагароджаны трэцяй ступенню (абыходзячы чацвёртую) [[Ордэн святога Георгія|ордэна Св. Георгія]]. 23 верасня 1771 года ў [[Бой пры Сталовічах (1771)|Сталавіцкай бітве]] атрад Суворава з 900 чалавек перамог 2-тысячнае войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з гетманам [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхалам Агінскім]]<ref>Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т.2 : Кадэцкі корпус—Яцкевіч / Рэдкал. : Г.П Пашкоў, (гал. рэд.) і інш.; Маст. З. Э. Герасімовіч. — 2-ое выд. — Мінск : БелЭн, 2007. — 688с. : іл. ISBN 978-985-11-0393-1 — Старонкі 623—624</ref>. Аляксандр Сувораў таксама загадваў трохмесячнаю аблогаю [[Кракаў|Кракава]], што скончылася капітуляцыяй гарнізона [[22 красавіка|15 (22) красавіка]] [[1772]] года. За гэта Кацярына II узнагародзіла Суворава 1000 [[чырвонец|чырвонцаў]] і яшчэ 10 тысяч рублёў даслала яму для раздачы ўдзельнікам{{крыніца?}}. ==== Руска-турэцкая вайна 1768—1774 ==== {{main|Руска-турэцкая вайна (1768—1774)}} Пасля польскай кампаніі Сувораў быў адпраўлены ў Фінляндыю для інспекцыі і ўмацавання мяжы са Швецыяй. Але ўжо ў красавіку [[1773]] года ён дамогся прызначэння на Балканскі тэатр [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|руска-турэцкай вайны 1768—1774]] у 1-ю армію фельдмаршала [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава]], у корпус генерал-аншэфа Салтыкова. У хуткім часе пасля прызначэння ён прыбыў у Негоешці 6 (17) мая і атрымаў загад ажыццявіць разведку боем крэпасці Туртукай. 10 (21) мая пасля паспяховага адбіцця турэцкай атакі Сувораў вырашае неадкладна правесці разведку і без узгаднення захапіць умацаваны туртукайский гарнізон («першы пошук на Туртукай»). Турэцкія войскі не чакалі хуткага рэваншу, таму Туртукай быў узяты значна меншымі, чым у туркаў, сіламі і з мінімальнымі стратамі. Сувораў у бою быў моцна паранены. За самавольныя дзеянні Сувораў быў адданы суду. Ваенная Калегія прысудзіла яго да смяротнага пакарання, але Кацярына II не зацвердзіла прысуд, напісаўшы: «Пераможцаў не судзяць». Камандаванне, аднак, не скарысталася перамогай Суворава і турэцкія войскі ізноў увайшлі і прыняліся ўмацоўваць Туртукай. Таму 17 (28) чэрвеня Сувораў ажыццявіў другі пошук на Туртукай і зноў захапіў яго, нягледзячы на чатырохразовую перавагу турэцкіх войск. За перамогі ў Туртукаі Сувораў быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Св. Георгія]] II ступені. ===== Абарона Хыршова ===== У ліпені Сувораў быў прызначаны начальнікам абароны горада [[Хыршова]]. [[14 верасня|3 (14) верасня]] [[1773]] туркі сілай у 4 тыс. пяхоты і 3 тыс. конніцы паспрабавалі ўзяць Хыршова штурмам. Сувораў падпусціў іх на блізкую адлегласць, а затым імкліва контратакаваў з некалькіх напрамкаў. Туркі панеслі вялікія страты. З турэцкага боку загінула больш за тысячу чалавек, у тым ліку двое пашай, з рускага 200 чалавек было паранена. ===== Бітва пры Казлуджы ===== {{main|Бітва пры Казлуджы}} У канцы кастрычніка Сувораў атрымоўвае водпуск і з’язджае ў Маскву. 17 (28) сакавіка 1774 года ён узведзены ў чын генерал-паручыка. Неўзабаве ён вяртаецца ў войска і спачатку прыкрывае наступ дывізіі Каменскага на [[Базарджык]], а затым яго корпус злучаецца з дывізіяй Каменскага і прымае ўдзел у [[Бітва пры Казлуджы|бітве ля Казлуджы]] ([[21 чэрвеня|10(21) чэрвеня]] [[1774]] года), калі Сувораў захапіў вышыню ў тылу турэцкага лагера, а затым пры падтрымцы пяхоты корпуса Каменскага разграміў усё войска Абдул-Разака. Страты рускіх склалі 209 чал. Туркі страцілі 1,2 тыс. чал. У гэтай бітве, якая вырашыла вынік кампаніі [[1774]] года і прывяла да заключэння [[Кучук-Кайнарджыйскі мірны дагавор|Кучук-Кайнарджыйскага мірнага дагавора]], дзеянні Суворава сталі адным з вырашальных фактараў перамогі рускага войска. Горад Казлуджы атрымоўвае назву [[Суворава (горад)|Суворава]], і працягвае насіць яго да цяперашняга часу. [[Файл:Suvorov by Schteiben.jpg|thumb|214px|«Партрэт А. В. Суворава». Мастак [[Карл Карлавіч Штэйбен|К. Штэйбен]], 1815]] ==== Паміж дзвюма руска-турэцкімі войнамі. 1774—1786 ==== У [[1774]] годзе Сувораў быў прызначаны камандуючым 6-й маскоўскай дывізіяй і ў жніўні таго ж года быў накіраваны для ўдзелу ў падаўленні [[Сялянская вайна 1773—1775|Сялянскай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Е. І. Пугачова]], што сведчыла аб тым, што ўрад адносіўся да паўстання з вялікай сур’ёзнасцю. Аднак да моманту прыбыцця Суворава да [[Волга|Волгі]] асноўныя сілы паўстанцаў былі разгромлены падпалкоўнікам [[Іван Іванавіч Міхельсон|І. І. Міхельсонам]]. Сувораў з войскам адпраўляецца ў [[Царыцын]], дзе ў пачатку верасня злучаецца з Міхельсонам і пачынае пераслед Пугачова. Ля ракі [[Вялікі Узень]] ён амаль нагнаў яго, але ў гэты час казацкі сотнік Харчоў ужо ўзяў у палон Пугачова. Сувораў адвёз палоннага ў Сімбірск і некаторы час займаўся ліквідацыяй атрадаў мяцежнікаў і супакаеннем насельніцтва, якое апынулася ў зоне ўплыву паўстання. У [[1775]] годзе атрымаў гадавы адпачынак з-за смерці бацькі і атрыманнем спадчыны. У гэтым жа годзе [[21 жніўня|12 (21) жніўня]] нарадзілася дачка Наташа. Праз год у [[1776]] годзе прызначаецца камандзірам Санкт-Пецярбургскай дывізіі. У другой палове гэтага жа года абвастрылася становішча ў [[Крымскае ханства|Крымскім ханстве]], што было выклікана бесперапыннымі спробамі [[Турцыя|Турцыі]] вярнуць [[Крым]] пад свой кантроль. У сувязі з гэтым, у лістападзе 1776 года Сувораў атрымаў прызначэнне ў Крым у склад войск генерал-паручніка Празароўскага, дзе неўзабаве вымушаны быў на час хваробы Празароўскага прыняць камандаванне ўсімі рускімі войскамі на паўвостраве і ў дэльце [[Дунай|Дуная]]. Сувораў падтрымаў абранне на пасаду хана [[Шагін-Гірэй|Шагін-Гірэя]], абранага пад моцным ціскам рускай дыпламатыі і арміі. Папярэдні хан — стаўленік [[Турцыя|Турцыі]] [[Даўлет-Гірэй IV]] — у пачатку [[1777]] года паспрабаваў аказаць супраціўленне, але быў разбіты манеўрамі сувораўскай пяхоты і конніцы і збег у Турцыю. Пасля нармалізацыі становішча на паўвостраве Сувораў атрымаў водпуск па хваробе і з’ехаў да сям’і ў [[Палтава|Палтаву]], адтуль у канцы 1777 года прызначаны камандуючым кубанскім корпусам, дзе перад ім паўстала задача невялікім войскам пакрыць вялізарную мяжу. За тры месяца службы на Кубані ён арганізаваў дбайна прадуманую сістэму ўмацаванняў, спалучэнняў стацыянарных гарнізонаў, размешчаных ва ўмацаваннях, з рухомымі рэзервамі, заўсёды гатовымі падтрымаць любы з гарнізонаў участку, зрабіўшы лінію абароны непрыступнай для качэўнікаў. Сувораў арганізаваў выдатна пастаўленую разведку, якая дазваляла яму быць у курсе настрояў і намераў горскіх і нагайскіх лідараў. Выявіўшы вялікае дыпламатычнае мастацтва ў спалучэнні з рашучымі дзеяннямі, Сувораў дамогся спынення хваляванняў сярод мясцовых нагайцаў. У мэтах усталявання сяброўскіх адносін з мясцовым мусульманскім насельніцтвам Сувораў строга забараняў жорсткі зварот з палоннымі і рашуча забараніў грубіянства ў дачыненні да бяззбройнага насельніцтва У маі [[1778]] года быў прызначаны на месца Празароўскага ў Крым, адначасова [[Кубань]] была пакінутая яму ў падначаленні. Галоўнай задачай Суворава ў Крыму стала недапушчэнне турэцкага ўварвання, небяспека якога ў той час рэзка ўзрасла. У сярэдзіне [[1778]] года ён прадухіліў высадку турэцкага дэсанта ў Ахціярскай бухце, чым была сарвана спроба Турцыі развязаць новую вайну ў нявыгадным для Расіі міжнародным становішчы: Сувораў рэарганізаваў абарону ўзбярэжжа і папярэдзіў, што любыя спробы высадкі турэцкіх войск будуць перарывацца сілай, таму турэцкае войска якое надышло на караблях не вырашылася спрабаваць высадзіцца, і [[Турцыя]] прызнала Шагін-Гірэя ханам. У сувязі з гэтым, асноўная частка рускіх войск у [[1779]] годзе выводзіцца з Крыма, і ў маі Сувораў прызначаецца камандуючым Маларасійскай дывізіяй у Палтаве, а неўзабаве пераводзіцца ў Наварасійскую губерню камандуючым памежнай дывізіяй, г. зн. у непасрэднае падначаленне [[Рыгор Аляксандравіч Пацёмкін|Пацёмкіну]]. З пачатку [[1780]] па канец [[1781]] года Сувораў у Астрахані, дзе камандуе войскамі і рыхтуе паход супраць Ірана, які, аднак, не ажыццяўляецца. Затым у снежні [[1781]] года ён пераведзены ў Казань, а ў жніўні [[1782]] года ізноў накіраваны на [[Кубань]] для падаўлення нагайскага паўстання. Каля крэпасці Крэменчык Сувораў цалкам разбіў нагайскія войскі, дзякуючы чаму большасць татарскіх мурзаў выказалі пакорнасць Сувораву і прызналі далучэнне Крыма і нагайскіх зямель да Расіі. На працягу [[1783]] года Сувораў здзяйсняе экспедыцыі супраць асобных атрадаў нагайцаў. За далучэнне нагайскіх татараў Сувораў атрымаў [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэн Св. Уладзіміра]] першай ступені. Пасля прызнання Турцыяй уваходжання гэтых зямель у склад [[Расія|Расіі]], у красавіку [[1784]] года Сувораў прызначаны камандуючым Уладзімірскай дывізіяй, у [[1785]] года камандзірам Санкт-Пецярбургскай дывізіі. [[3 кастрычніка|22 верасня (3 кастрычніка)]] [[1786]] года ўзведзены ў [[генерал-аншэф]]ы. У студзені [[1786]] года становіцца камандуючым Крэменчугскай дывізіяй. У гэтай якасці Сувораў і прыняў удзел у паказальных вучэннях у прысутнасці расійскай імператрыцы і аўстрыйскага імператара. [[Файл:Russian infantry in 1786-96.jpg|thumb|175px|right|Радавы и обер-афіцэр пяхотнага палка ў форме 1786—1796 гадоў]] ==== [[Руска-турэцкая вайна 1787—1792]] ==== ===== Кінбурнская бітва ===== {{main|Кінбурнская бітва (1787)}} З пачаткам руска-турэцкай вайны 1787—1792 гадоў генерал-аншэф Сувораў быў прызначаны камандзірам кінбурнскага корпуса, на які ўскладалася абарона Чарнаморскага ўзбярэжжа, ад вусця Буга да Перакопа. Галоўны ўдар у пачатку вайны туркі накіравалі на крэпасць Кінбурн, якую абараняў гарнізон (4 тысячы чалавек) на чале з Суворавым. [[Кінбурнская бітва (1787)|Бітва ля Кінбурна]] адбылося [[12 кастрычніка|1 (12) кастрычніка]] [[1787]] года. Высадзіўшы дэсант у колькасці 5-6 тыс. чалавек, турэцкія караблі адышлі, а войскі дэсанту пачалі прасоўвацца да крэпасці. Сувораў забараняў контратакаваць, пакуль туркі не падышлі на 200 крокаў да крэпасці, а затым сам узначаліў контратаку. У выніку некалькіх хваль атакі, турэцкія войскі былі прыціснуты да берагу, і іх рэшткі ўначы вярнуліся на караблі, страціўшы каля 4 тысяч забітымі. Страты рускіх войск склалі каля 500 чалавек. За абарону Кірнбурна Сувораў атрымаў [[ордэн Андрэя Першазваннага]], у баі быў двойчы паранены. У наступным годзе Сувораў у складзе войска Пацёмкіна прыняў удзел у аблозе Ачакава. Ён неаднаразова прапаноўваў пачаць штурм, аднак Пацёмкін марудзіў. Падчас аблогі Сувораў паспяхова адбіваў вылазкі непрыяцеля, якія заміналі аблогавым працам. Асабліва буйная вылазка, у якой колькасць туркаў дасягнула 3 тысяч чалавек, адбылася [[7 жніўня|27 ліпеня (7 жніўня)]]. Сувораў асабіста павёў у бой два грэнадзёрскія батальёны і адкінуў туркаў, пры гэтым быў паранены. Адначасова ён прапанаваў на плячах адыходзячых уварвацца ў крэпасць, гэта жа прапаноўваў і аўстрыйскі прынц дэ Лін (Аўстрыя ўступіла ў вайну на баку Расіі ў студзені [[1788]] года). Аднак Пацёмкін і тут скамандаваў адыходзіць. З-за рознагалоссяў з Пацёмкіным Сувораў здаў камандаванне Бібікаву. У выніку, Ачакаў быў узяты толькі ў канцы [[1788]] года. ===== Факшанская бітва ===== {{main|Бітва пад Факшанамі}} У [[1789]] года Сувораву быў дадзены 7-тысячны атрад для прыкрыцця левага берага ракі [[Рака Дубец|Дубец]] і падтрымкі ў выпадку неабходнасці саюзных войск. З прычыны павольнага пасоўвання рускага войска, турэцкія войскі пад камандаваннем Асмана-пашы (30 тысяч чалавек) зрушыліся да Аджуда, каб разбіць аўстрыйскія войскі. Камандуючы аўстрыйскай дывізіяй (18 тысяч чалавек) Фрыдрых-Іосія Кобург звярнуўся за дапамогай да Суворава, які [[28 ліпеня|17 (28) ліпеня]] злучыў свой атрад з аўстрыйцамі (прайшоўшы за 26 гадзін 40 вёрст). У 3 гадзіны раніцы [[29 ліпеня|18 (29) ліпеня]] аб’яднаныя войскі пад камандаваннем Суворава высунуліся да паселішча [[Факшаны]], дзе ў выніку 10-гадзіннага бою ўшчэнт разграмілі турэцкае войска, страты якога склалі 1600 чалавек і 12 гармат, страты руска-аўстрыйскіх войск склалі 400 чалавек. ===== Бітва пры Рымніку ===== {{main|Бітва пры Рымніке}} Пасля перамогі пры Факшанах Пацёмкін сцягнуў асноўную частку рускіх войскаў да [[Бендэр]]а. Паміж тым, 100-тысячная турэцкая армія пад камандаваннем Юсуф-пашы зноў пачала набліжацца да Факшан, дзе стаяў аўстрыйскі корпус, папярэдне паслаўшы адзін атрад на ўсход ад Дубца для дэзарганізацыі рускіх. Гэты атрад стаў пераследвацца арміяй генерала Рэпіна. На дапамогу аўстрыйцам ізноў выступіў Сувораў і, пройдучы 100 км за 2,5 сутак, злучыўся з імі на вачах у непрыяцеля. [[22 верасня|11(22) верасня]] 1789 года армія пад камандаваннем Суворава (25 тысяч чалавек), нягледзячы на чатырохразовую перавагу туркаў, непрыкметна фарсіравалі раку [[Рымнік]] і атакавалі турэцкія войскі. Бітва пры Рымніку працягвалася 12 гадзін і завяршылася поўным разгромам турэцкага войска, якое страціла да 20 тысяч чалавек забітымі. Страты саюзных войск склалі 600 чалавек (400 аўстрыйцаў і 200 рускіх). За перамогу ў бітве пры Рымніку Сувораў атрымаў тытул графа Рымніцкага і [[Ордэн Святога Георгія|ордэн Св. Георгія]] I ступені (сёмы ўзнагароджаны за ўсю гісторыю ордэна), а таксама тытул графа [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. [[Файл:Soviet Union stamp Suvorov Izmail 1941.jpg|thumb|150px|right|<center><small>[[Паштовая марка]] [[СССР]], з серыі «К 150 гадавіне ўзяцця крэпасці Ізмаіл».<br /> Штурм Ізмаіла.<br /> [[1941]], 15 [[Капейка|капеек]] ([[Каталаг ЦФА|ЦФА]] 803, [[Каталаг марак Скот|Скот]] 833)</small></center>]] ===== Узяцце Ізмаіла ===== {{main|Узяцце Ізмаіла}} У [[1790]] года Паўднёвая армія Пацёмкіна, атрымаўшы шэраг перамог, наблізілася да [[Ізмаіл]]а — найбольш магутнай крэпасці на левым беразе [[Дунай|Дуная]]. Крэпасць была ўмацавана па апошніх патрабаваннях ваеннага мастацтва і лічылася непераможнай. Аблога Ізмаіла зацягнулася. Пацёмкін так і не змог узяць крэпасць і даручыў далейшую аблогу Сувораву, які прыбыў у рускі лагер [[13 снежня|2(13) снежня]]. [[Файл:Avsuvorov.jpg|thumb|198px|left|Конны помнік Сувораву ў [[Ціраспаль|Ціраспалі]]]] На працягу 8 дзён Сувораў рыхтаваў войскі да штурму, стварыўшы роў і вал накшталт ізмаільскага. Нарэшце, ён паслаў ультыматум каменданту крэпасці Мехмету-пашы з патрабаваннем здачы. Пасля адмовы апошняга [[22 снежня|11(22) снежня]] [[1790]] рускія войскі, якімі камандаваў Сувораў, штурмам узялі [[Ізмаіл]]. Страты рускіх склалі 4 тыс. забітымі і 6 тыс. параненымі. Туркі страцілі 26 тыс. забітымі і 9 тыс. палоннымі. Узяцце Ізмаіла з’явілася адным з вырашальных фактараў перамогі ў вайне. Сувораў атрымаў ганаровае званне падпалкоўніка лейб-гвардыі Прэабражэнскага палка. З [[1791]], камандуючы рускімі войскамі ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], Сувораў кіраваў будаўніцтвам умацаванняў на мяжы са [[Швецыя]]й. Яму таксама было даручана камандаванне над Рочансальмскім портам і Саймскай флатыліяй. Пасля смерці Пацёмкіна ў [[1792]] годзе прызначаны камандуючым войскамі на поўдні Расіі — у Екацерынаслаўскай губерні і Таўрыцкай вобласці ([[1792]]—[[1794]]). Пасля перамогі ў руска-турэцкай вайне паўстала неабходнасць умацавання новай руска-турэцкай мяжы, якая пралягала па рацэ [[Днестр]]. Праца па складанні плану інжынернай падрыхтоўкі меж была даручана Сувораву. Галоўную ўвагу Сувораў надаў умацаванню левага берагу ў ніжнім цячэнні Днястра. Па яго загаду на левым беразе Днястра на месцы спаленага туркамі сяла была пабудавана крэпасць Сярэдняя і ў [[1792]] годзе закладзены горад [[Ціраспаль]]. Пад кіраўніцтвам Суворава здзяйсняецца будаўніцтва крапасных будынкаў у Гаджыбеі ([[Адэса|Адэсе]]). ==== Паўстанне Касцюшкі 1794 года. Штурм Прагі ==== {{main|Паўстанне Касцюшкі}} У маі [[1794]] года Сувораў накіраваны ў Падолію для падрыхтоўкі да другой польскай кампаніі. У першай палове жніўня залічаны ў склад войска генерал-аншэфа [[Мікалай Васільевіч Рэпнін|Н. В. Рэпніна]] з 4,5-тыс. атрадам уступіў на тэрыторыю [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Колькасць сувораўскіх войск пасля далучэння іншых атрадаў узрасла да 11 тыс. салдат. За 6 дзён Сувораў атрымаў 4 перамогі над паўстанцамі Тадэвуша Касцюшкі: [[14 верасня|3(14) верасня]] ля мястэчка Дзівін; на наступны дзень пры [[Кобрын]]е авангард Суворава разбіў да 1000 конніцы [[Караль Серакоўскі|Караля Серакоўскага]]. [[17 верасня|6(17) верасня]] пры манастыры Крупчыцы (у цяп. час в. Чыжэўшчына) Сувораў атакаваў корпус Серакоўскаго (колькасць 16—18 тыс. пры 28 арудыях) і з вялікімі стратамі (3 тыс.) адкінуў яго да [[Брэст]]<nowiki/>а. [[19 верасня|8(19) верасня]] ізноў пазмагаўся з войскамі Серакоўскаго (да 16 тыс.) пры Брэсце (у раёне сучаснага [[Цярэспаль|Цярэспаля]]) і цалкам іх разграміў. Паўстанцы страцілі 5 тыс. забітымі і 7 тыс. палоннымі, сярод рускіх страты склалі 1000 чалавек забітымі. Страта цэлага корпуса выклікала маральны надлом сярод удзельнікаў паўстання. 10 кастрычніка кіраўнік паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] быў узяты ў палон атрадам [[Іван Яўстаф’евіч Ферзен|Ферзена]], які затым далучыўся да Суворава, з прычыны чаго колькасць войск апошняга узрасла да 17 тыс. салдат. Гэтыя войскі зрушыліся на [[Варшава|Варшаву]]. Насустрач войскам Суворава быў накіраваны атрад генерала Маена, які складаўся з 5 560 салдат (у тым ліку 1 103 кавалерыі) і 9 гармат. У 5 гадзін раніцы [[26 кастрычніка|15(26) кастрычніка]] пры Кабылцы пачаўся бой, які доўжыўся больш за 5 гадзін і скончыўся разгромам польскіх войск, частка з якіх адступіла да [[Прага (прыгарад Варшавы)|Прагі]], прыгараду Варшавы на правым беразе [[Вісла|Віслы]]. Да [[1 лістапада|21 кастрычніка (1 лістапада)]] войскі Суворава займаліся на подступах да Варшавы падрыхтоўкай салдат, нарыхтоўкай фашын, лесвіц і тыноў для пераадолення ўмацаванняў. [[Файл:Rzez Pragi.jpg|thumb|267px|right|«Разня ў Празе». Погляд на падзеі з польскага боку]] ===== Штурм Прагі ===== {{main|Штурм Прагі, 1794}} [[3 лістапада|23 кастрычніка (3 лістапада)]] войскі Суворава (да 25 тысяч салдат пры 86 гарматах) падышлі да Прагі і пачалі артылерыйскі абстрэл горада і яго муроў. Назаўтра, прыблізна ў 5 гадзін раніцы, сем калон пайшлі на прыступ паўразбураных артылерыйскім агнём умацаванняў, якія абараняліся гарнізонам і ўзброенымі гарадскімі апалчэнцамі (20—30 тысяч) пры 106 гарматах. Рускія калоны пад агнём уварваліся ў Прагу з розных бакоў. Сярод абаронцаў Прагі пачалася паніка, і да 9 гадзін раніцы [[4 лістапада|24 кастрычніка (4 лістапада)]] польскія войскі капітулявалі. У баі загінула, паводле розных даных, ад 10 тыс.<ref>[http://syw-cwg.narod.ru/ptm/lbr.html Вторая Польская война 1794 года (Восстание Костюшко) // Керсновский «История русской армии»]{{Недаступная спасылка}}</ref> да 13,5 тыс. палякаў <ref>[http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Suvorov/Times.htm По даных Бантыш-Каменскага]</ref> і крыху больш узята ў палон, з рускага баку, згодна з афіцыйнай рэляцыяй, забіта 580 салдат і паранена 960. Расійскі генерал фон Клуген так успамінаў аб мінулым баі ў Празе<ref>[http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Bulgarin/Bulgarin_6_3.htm Воспоминания Ф. В. Булгарина, ч.6, гл.3] — Булгарын перадае расказ фон Клуге, які быў у падпарадкаванні Сувораву пры штурме Прагі</ref>: «''У нас стралялі з вокнаў хат і з стрэх, і нашы салдаты, урываючыся ў хаты, забівалі ўсіх, хто ім ні трапляўся <…> Разлютаванасць і смага помсты дайшлі да найвысокай ступені <…> афіцэры былі ўжо не ў сілах спыніць кровапраліцце <…> У моста надышла зноў разня. Нашы салдаты стралялі ў натоўпы, не разбіраючы нікога, — і пранізлівы крык жанчын, лямант дзяцей наводзілі жах на душу. Справядліва гавораць, што разлітая чалавечая кроў узбуджае род ап’янення. Разлютаваныя нашы салдаты ў кожнай жывой істоце бачылі згубіцеля нашых падчас паўстання ў Варшаве. „Нет нікому пардона!“ — крычалі нашы салдаты і забівалі ўсіх, не адрозніваючы ні гадоў ні пола…''» [[Файл:Drawing of Suvorov by Norblin.jpg|thumb|174px|right|Накід галавы Суворава, зроблены з натуры ў [[1795]] г. графікам [[Ян Норблін|Янам Норблінам]]. ''Малюнак зроблены ўжо пасля штурму Прагі, таму не адрозніваецца дакладнасцю і вядомы сваёй некарэктнасцю адлюстравання твару Суворава'']] Сувораў прыняў дэпутатаў з Варшавы прама на поле бою, сярод мноства трупаў, дэманстратыўна папярэджваючы палякаў аб наступствах далейшага супраціву. Падзеі ў Празе, польскія і французскія сродкі масавай інфармацыі перадалі вобраз Суворава ў вачах заходнееўрапейцаў як жорсткага палкаводца. 29 кастрычніка ([[9 лістапада]]) на беразе [[Вісла|Віслы]] магістрат паднёс Сувораву хлеб-соль і гарадскія ключы, якія сімвалізавалі капітуляцыю [[Варшава|Варшавы]]. Пазней магістрат ад імя жыхароў Варшавы падарыў Сувораву залатую табакерку з алмазамі і надпісам «Варшава — свайму збавіцелю». На просьбу караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава]] вызваліць аднаго польскага афіцэра, Сувораў вызваліў у якасці падарунку 500 палонных афіцэраў, і яшчэ да таго дадому былі адпушчаны 6 тысяч польскіх апалчэнцаў. Пасля капітуляцыі Варшавы і абвешчанай Суворавым амністыі войскі паўстанцаў па ўсёй Польшчы на працягу тыдня склалі зброю. Пасля бітвы за Прагу Сувораў накіраваў імператрыцы Кацярыне II ліст, які складалася з трох слоў: «''Ура! Варшава наша!''» і атрымаў адказ «''Ура! Фельдмаршал Сувораў!''»<ref name="kam" />. За ўзяцце Прагі Сувораў удастоіўся вышэйшага воінскага чыну [[фельдмаршал]]а, яму быў падараваны маёнтак у 7 тысяч душ, ён таксама атрымаў прускія ордэны Чорнага Арла, Чырвонага Арла і іншыя ўзнагароды. За ваенныя поспехі 1794 года Сувораў атрымаў ад імператрыцы Кобрынскую воласць і іншыя беларускія землі з 13279 душамі прыгонных сялян. На душы тады лічылася дарослае мужчынскае насельніцтва, значыцца, агулам генерал-фельдмаршал атрымаў у падарунак не менш за 60 тысяч сялян і членаў іх сямей.<ref>У. Арлоў, Г. Сагановіч. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Мн., 1997.</ref> У пачатку [[1795]] года Сувораў быў прызначаны камандуючым усімі рускімі войскамі ў Польшчы, затым галоўнакамандуючым 80-тысячнай арміяй, размешчанай у Браслаўскай, Вазнясенскай, Харкаўскай і Екацерынаслаўскай губернях са штаб-кватэрай у Тульчыне. У гэты перыяд ён напісаў «[[Навука перамагаць|Навуку перамагаць]]» — выдатны помнік рускай ваеннай думкі. [[Файл:Suvorov4.jpg|thumb|216px|left|Фельдмаршал Сувораў у няміласці]] === Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] === ==== Няміласць ==== Пасля смерці [[17 лістапада|6 (17) лістапада]] [[1796]] года [[Кацярына II|Кацярыны II]] на прастол уступіў Павел I, фанатычны прыхільнік [[Каралеўства Прусія|прускай]] ваеннай сістэмы Фрыдрыха Вялікага, у адпаведнасці з якой ён стаў рэфарміраваць рускае войска. Былі ўведзены новая форма адзення, новы воінскі статут. Галоўная ўвага надавалася муштры войск, аглядам і парадам. Прыхільнік «асвечанай» манархіі, які стварыў сваю сістэму арганізацыі і забеспячэнні войск і з поспехам яе ўжываў, Сувораў выступаў супраць насаджэння імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] прускіх палачных парадкаў у войску, што выклікала варожыя адносіны да яго прыдворных колаў. Насуперак указанням Паўла I, Сувораў працягваў выхоўваць салдат па-свойму. Ён гаварыў: «Рускія прускіх заўсёды білі, што ж тут пераняць?», «Пудра не порах, букля не гармата, каса не цясак, і я не немец, а прыродны русак». Гэтыя акалічнасці выклікалі раздражненне і гнеў імператара, і [[17 лютага|6(17) лютага]] [[1797]] года Сувораў быў звольнены ў адстаўку без права нашэння мундзіра і ў красавіку прыбыў у свой маёнтак [[Кобрын]], а ўжо ў маі года быў высланы ў іншы маёнтак — сяло [[Канчанскае-Сувораўскае|Канчанскае]] (Баравіцкі павет, [[Наўгародская губерня]]). Нагляд за адстаўным фельдмаршалам быў ускладзены на баравіцкага гараднічага А. Л. Вындомскага, які аднак, пакутуючы ад сваёй ролі, здолеў спаслацца на хваробу і занятасць, і гэты абавязак была ўскладзены на А. Н. Нікалаева, які прывозіў у Кобрын загад аб ссылцы Суворава і арыштаваў афіцэраў, якія прыехалі з Суворавым у Кобрын. Карэспандэнцыя Суворава перлюстрыравалася, яму не дазволена было выязджаць далей 10 км ад сяла, пра ўсіх яго наведвальнікаў дакладвалася. Як піша Петрушэўскі: <blockquote> «З данясення бачна хатняе жыццё Суворава. Ён уставаў за 2 гадзіны да світання, піў гарбату, абліваўся вадою, досвіткам ішоў у царкву, дзе стаяў ютрань і абедню, прычым сам чытаў і спяваў. Абед падаваўся а 7-й гадзіне, пасля абеду Сувораў спаў, потым абмываўся, у свой час ішоў да вячэрні, пасля таго абмываўся разы тры і клаўся спаць. Скаромнага ён не еў, быў увесь дзень адзін і размаўляў толькі са сваімі людзьмі, некалькімі адстаўнымі салдатамі. Насіў ён звычайна каніфасны камзольчик, адна нага ў боце, іншая (параненая) у туфлі; па нядзелях і іншых святах апранаў егерскую куртку і каску; у высокаўрачыстыя дні куртку замяняў фельдмаршальскім мундзірам без швіва, але з ордэнамі. Свой просты штодзённы гарнітур Сувораў зрэшты яшчэ спрашчаў да мінімуму: хадзіў без кашулі, у адной ніжняй бялізне, як рабіў звычайна ў лагерны час» </blockquote> [[Файл:Suvorov 1799.jpg|thumb|193px|right|[[Мікалай Іванавіч Уткін|М. І. Уткін]]. Партрэт А. В. Суворава. 1818 г. Гравюра з [[:Файл:Portrait of Alexander Suvorov by J H Schmidt 1800.jpg|партрэта 1800 года]].]] У пачатку верасня [[1798]] года да Суворава прыехаў стары калега генерал-маёр Прэва дэ Люміна, адпраўлены Паўлам I пазнаць меркаванне Суворава аб тым, як весці вайну з французамі ў сучасных умовах (перамогі Напалеона выклікалі занепакоенасць рускага двара). Сувораў прадыктаваў дзевяць правіл вядзенні вайны, якія адлюстроўвалі наступальную стратэгію палкаводца. [[12 лютага]] [[1798]] года князь [[Андрэй Іванавіч Гарчакоў|Гарчакоў]] атрымаў загад ехаць да Суворава і паведаміць ад імя Паўла, што фельдмаршал можа вярнуцца ў [[Пецярбург]]. Аднак Сувораў працягваў выклікаць незадаволенасць Паўла, па-ранейшаму стала паджартоўваючы і высмейваючы новыя ваенныя парадкі. Неўзабаве Сувораў выявіў жаданне вярнуцца назад у Канчанскае; ранейшы нагляд быў з яго сняць, перапіска не кантраляваліся. У сяле здароўе Суворава пагоршылася, узмацнілася нудота і раздражняльнасць, і Сувораў прыняў рашэнне выдаліцца ў манастыр і напісаў прашэнне [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлу I]]. Адказу не было, а [[17 лютага|6 (17) лютага]] ў Канчанскае прыехаў флігель-ад’ютант Талбухін і прывёз Сувораву пісьмо імператара: «''Граф Аляксандр Васільевіч! Зараз нам не час разлічвацца. Вінаватага Бог прабачыць. Рымскі імператар патрабуе вас у начальнікі свайго войска і ўручае вам лёс Аўстрыі і Італіі…''» ==== Італьянскі паход 1799 года ==== {{main|Італьянскі паход Суворава}} У [[1798]] г. [[Расія]] ўступіла ў 2-ю антыфранцузскую кааліцыю ([[Вялікабрытанія]], [[Аўстрыя]], [[Турцыя]], [[Каралеўства Абедзвюх Сіцылій]]). Было створана аб’яднанае руска-аўстрыйскае войска для паходу ў паўночную [[Італія|Італію]], захопленую войскамі [[Выканаўчая Дырэкторыя|Французскай Дырэкторыі]]. Першапачаткова на чале арміі планавалася паставіць эрцгерцага Іосіфа. Але па патрабаванні [[Англія|Англіі]] [[Аўстрыя]] звярнулася з просьбай да Паўла I прызначыць камандуючым Суворава. Выкліканы з ссылкі палкаводзец прыбыў у [[Вена|Вену]] [[25 сакавіка|14 (25) сакавіка]], дзе імператар Франц I прысвоіў Сувораву званне аўстрыйскага фельдмаршала. [[15 красавіка|4 (15) красавіка]] палкаводзец прыбывае да рускіх войск у [[Верона|Верону]], а на наступны дзень перайшоў з войскамі ў [[Валеджа]]. [[Файл:Suvorovs Battle By Adda.jpg|225px|thumb|left|[[Бітва на рацэ Ада]]. Мастак Спіяванеці]] Ужо [[19 красавіка|8 (19) красавіка]] пачалося выступленне з [[Валеджа]] да [[Ада (рака)|ракі Ада]] саюзных руска-аўстрыйскіх войск колькасцю каля 80 тысяч чалавек пад камандаваннем Суворава. Перад паходам ён выступіў з зваротам да італьянскага народа. Першым сутыкненнем сувораўскіх войск з французамі на захопленай імі італьянскай тэрыторыі, з’явілася ўзяцце [[22 красавіка|10 (22) красавіка]] горада-крэпасці [[Брэшыя]] (у гэтым баі вызначыўся генерал-маёр князь [[Пётр Іванавіч Баграціён|Баграціён]]). Узяцце Брэшыі дало магчымасць пачаць блакаду варожых крэпасцей [[Мантуя]] і [[Пескера]] (на што было дадзена 20 тысяч чалавек) і пачаць рух асноўнай часткі арміі да [[Мілан]]<nowiki/>а, куды для яго абароны адыходзілі часткі французскай арміі, якія замацаваліся на процілеглым беразе ракі Ада. [[26 красавіка|15 (26) красавіка]] быў узяты горад Лека, [[27 красавіка|16 (27) красавіка]] пачалася асноўная частка [[бітва на рацэ Ада|бітвы на рацэ Ада]]: рускія войскі пераправіліся праз раку нанеслі паражэнне французскай арміі пад кіраўніцтвам вядомага палкаводца [[Жан Віктор Маро|Жана Маро]]. Французы страцілі каля 3 тысяч забітымі і каля 2 тысяч палоннымі. Заключным этапам бітвы на рацэ Адда стала бітву пры Вердэрыа, вынікам якой стала здача французскай дывізіі генерала Серур’е. [[Файл:Suvorov Trebbia.jpg|256px|right|thumb|[[Бітва пры Трэбіі, 1799|Бітва пры Трэбіі]]. Мастак [[Аляксандр Яўстафіевіч Кацэбу|А.Кацэбу]]]] У выніку бітвы французскае войска адступіла і [[28 красавіка|17 (28) красавіка]] саюзныя войскі ўступілі ў [[Мілан]]. [[1 мая|20 красавіка (1 мая)]] яны выступілі да ракі [[По (рака)|По]]. У гэтым паходзе былі ўзяты крэпасці Пяск’ера, Тартона, Піцігетоне, у кожнай з якіх Сувораў пакідаў гарнізон з ліку аўстрыйцаў, таму яго войска паступова скарачалася. У пачатку мая Сувораў пачаў рух на [[Турын]]. [[16 мая|5 (16) мая]] французскі атрад генерала Маро каля Марэнга напаў на аўстрыйскі дывізіён, але з дапамогай атрада Баграціёна быў адкінуты. Французскія войскі вымушаны былі адступіць, пакінуўшы без бою крэпасці Казале і Валенцу і адкрыўшы дарогу на Турын, які быў узяты без бою (дзякуючы падтрымцы мясцовых жыхароў і П’емонцкай нацыянальнай гвардыі) [[26 мая|15 (26) мая]]. У выніку практычна ўся паўночная Італія была ачышчана ад французскіх войск. У сярэдзіне мая ў Фларэнцыю прыбыла армія генерала [[Жак Макдональд|Макдональда]] і зрушылася да [[Генуя|Генуі]] на злучэнні з Маро. [[17 чэрвеня|6 (17) чэрвеня]] на рацэ [[Рака Трэбіі|Трэбія]] пачалася [[Бітва пры Трэбіі, 1799|бітва]] паміж руска-аўстрыйскімі войскамі Суворава і французскай арміяй Макдональда. Яна доўжылася трое сутак і скончылася паражэннем французаў, якія страцілі забітымі і ўзятымі ў палон палову свайго войска. [[Файл:Suvorov by Novi.jpeg|thumb|313px|left|[[Бітва пры Нові, 1799|Бітва пры Нові]]. Мастак А.Кацэбу]] У ліпені [[1799]] года здаліся крэпасці Алесандрыя і Мантуя. Пасля падзення апошняй Сувораў быў узведзены ў княжую годнасць і стаў князем Італьянскім, а сардзінскі кароль [[Фердынанд IV Неапалітанскі|Фердынанд IV]] узвёў яго ў ранг гранда [[Каралеўства Абедзвюх Сіцылій]] з нашчадкавым тытулам прынца і кузена караля. Паміж тым, новы галоўнакамандуючы французскіх войск у Італіі генерал [[Бартэлемі Жубер|Б.Жубер]] аб’яднаў усі французскія атрады і выступіў да П’емонта. 3 (14) жніўня французы занялі Нові. Да Нові падышла і армія саюзнікаў, і [[15 жніўня|4 (15) жніўня]] пачалося [[Бітва пры Нові, 1799|бітва пры Нові]]. Падчас 18-гадзіннай бітвы французскае італьянскае войска было цалкам разгромлена, страціўшы забітымі 7 тыс. чалавек (уключаючы і яе камандуючага Жубера), 4,5 тысяч палонных, 5 тысяч параненых і 4 тыс. дэзерціраў. Бітва пры Нові стала апошняй буйнай бітвай падчас Італьянскага паходу. Пасля яго імператар Павел I загадаў, каб Сувораву аказваліся такія жа ўшанаванні, якія да гэтага аказваліся толькі імператару. Вынікам італьянскага паходу стала вызваленне ў кароткі тэрмін Паўночнай Італіі ад французскага панавання. Перамогі саюзнікаў былі абумоўлены, галоўным чынам, высокімі маральна-баявымі якасцямі рускіх войск і выбітным палкаводчым мастацтвам Суворава. [[Файл:Vasily Surikov - Suvorov Crossing the Alps in 1799 - Google Art Project.jpg|thumb|199px|Карціна [[Васіль Іванавіч Сурыкаў|В. І. Сурыкава]] «Пераход Суворава праз Альпы ў 1799 годзе»]] ==== Швейцарскі паход ==== {{main|Швейцарскі паход Суворава}} Пасля вызвалення Паўночнай Італіі Сувораў меркаваў разгарнуць наступ на [[Францыя|Францыю]], наносячы галоўны ўдар у кірунку [[Грэнобль]]—[[Ліён]]—[[Парыж]]. Але гэты план быў сарваны саюзнікамі, якія не жадалі ўзмацнення ўплыву Расіі ў раёне Міжземнага мора і Італіі. Вялікабрытанія і Аўстрыя вырашылі выдаліць рускае войска з Паўночнай Італіі. Сувораву было загадана, пакінуўшы ў Італіі аўстрыйскія войскі, на чале рускіх войск накіравацца ў Швейцарыю, злучыцца з корпусам [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|А. М. Рымскага-Корсакава]], які дзейнічаў там і адтуль наступаць супраць Францыі. [[Файл:Adolphe Charlemagne - Le maréchal Alexandre Souvorov au sommet du Saint-Gothard, 13 septembre 1799 (1855).jpg|thumb|183px|left|[[Адольф Іосіфавіч Шарлемань|А. І. Шарлемань]]. «Фельдмаршал Сувораў на вяршыні Сен-Гатарда 13 верасня 1799 года»]] Рускія войскі за шэсць сутак прайшлі 150 км ад [[Алесандрыя|Алесандрыі]] да [[Таверна]]. Па прыбыцці ў Таверна, выявілася, што аўстрыйцы ў парушэнні дасягнутых дамоўленасцей даставіць туды 1429 мулаў, неабходных для перавозкі правіянту і артылерыі, не зрабілі гэтага. Паміж тым, сваю артылерыю і абозы рускае войска адправіла іншым шляхам. Мулы былі дастаўлены толькі праз 4 дня і ўсяго 650 штук. Аўстрыйскія афіцэры далі таксама няправільныя звесткі аб колькасці французскага войска (амаль на траціну яе пераменшыўшы) і аб тапаграфіі маршруту (сцвярджаючы, што ўздоўж Люцэрнскага возера ідзе пешаходная сцяжынка, якой насамрэч не было. [[11 верасня|31 жніўня (11 верасня)]] рускія войскі, нарэшце, выступілі. Пачаўся гераічны [[Швейцарскі паход Суворава]] [[1799]] года, які стаў буйным дасягненнем ваеннага мастацтва. Першым буйным сутыкненнем з французамі стаў штурм перавалу [[Сен-Гатард]], які адкрываў шлях у Швейцарыю. Узяўшы вёскі Урзерн і Госпіталь, рускія войскі пачалі штурм раніцай [[24 верасня|13 (24) верасня]]. З вялікай цяжкасцю з трэцяга прыступу перавал быў узяты. 14 (25) верасня рускія войскі, злучыўшыся ў адзін атрад зрушыліся да Швіца, дзе на шляху ізноў неабходна было штурмаваць французскія ўмацаванні ў выключна цяжкіх умовах: у раёне Чортава моста, які быў перакінуты праз цясніну, па якой цякла рака Рэйс. Да моста выходзіў вузкі тунэль, прабіты ў вялізных практычна стромых уцёсах. [[Файл:ChertovMost.jpg|thumb|195px|right|Пераход Суворава праз Чортаў мост. Мастак [[Аляксандр Яўстаф'евіч Кацэбу|А. Е. Кацэбу]]]]Абышоўшы па дне цясніны французаў, рускія войскі здолелі адкінуць іх ад выхаду з тунэлю і бой завязаўся ўжо за сам [[Чортаў мост]]. З цяжкасцю яго атрымалася ўзяць, не дапусціўшы разбурэння. З баямі і цяжкай барацьбой з неспрыяльнымі прыроднымі ўмовамі войска рушыла далей. Найбольш цяжкім выпрабаваннем на Сен-Гатардскай дарозе быў пераход праз найбольш высокую і стромкую заснежаную гару Бінтнерберг, супраць і пасярэдзіне вадаспаду. Пры пераходзе загінула мноства рускіх салдат. Нарэшце, перайшоўшы праз гару і ўступіўшы ў Альтдорф Сувораў выявіў адсутнасць дарогі ўздоўж Люцернскага возара, аб якой яму гаварылі аўстрыйцы, што рабіла немагчымым ісці на Швіц. [[Файл:Suworow-denkmal.jpg|thumb|left|193px|Помнік Сувораву ў швейцарскіх Альпах]] Паміж тым пачаў канчацца правіянт, ля Фірвальштэдскага возера канцэнтраваліся французскія войскі, і Сувораў прыняў рашэнне накіраваць сваю армію праз магутны горны хрыбет Расшток і, перайшоўшы праз яго, выйсці ў Мутэнскую даліну, а адтуль ісці на Швіц. Падчас гэтага найцяжкага пераходу Сувораў (якому ўжо было больш за 70 гадоў) цяжка захварэў. Пераход праз Расшток заняў 12 гадзін. Спусціўшыся да вёскі Мутэн, якая была занята французамі, рускія пачалі яе штурм, што стала поўнай нечаканасцю для французаў. Да вечара [[30 верасня|19 (30) верасня]] ўсе сувораўскія войскі засяродзіліся ў Мутэнскай даліне і тут даведаліся аб поўным разгроме корпуса Рымскага-Корсакова, на дапамогу якому яны спяшаліся. Сувораўскія войскі апынуліся блакіраванымі французамі. Рускае войска здолела прадзерціся праз французскія пазіцыі і з баямі рушыла наперад праз заснежаныя горы і перавалы. Ужо практычна не засталося правіянту і патронаў, вопратка і абутак знасілася, шматлікія салдаты і афіцэры былі босы. Пасля таго, як апошняя аўстрыйская брыгада пакінула рускіх (у Гларысе) генералітэт рускага войска прыняў рашэнне прабівацца праз хрыбет Панкіс (Рынгенкопф) у даліну ракі [[Рэйн]] на злучэнне з астаткамі корпуса Рымскага-Корсакова. Гэта быў апошні і адзін з найбольш цяжкіх пераходаў. Былі скінутыя ў прорву ўсе гарматы, страчана каля 300 мулаў. Французы напалі на ар’ергард рускага войска, але, нават маючы запас куль і артылерыю, былі адкінуты рускімі ў штыкавой атацы. Апошнім выпрабаваннем быў спуск з гары Панкіс (адлюстраваны на карціне Сурыкава «Пераход Суворава праз Альпы»). У пачатку кастрычніка [[1799]] года прыбыццём да аўстрыйскага горада Фельдкірхе Швейцарскі паход Суворава завяршыўся. За гэты беспрэцэндэнтны па цяжкасцях і гераічнасці паход Сувораў быў удастоены вышэйшага воінскага звання [[генералісімус]]а, стаўшы чацвёртым генералісімусам у Расіі. === Вяртанне ў Расію. Смерць === [[9 лістапада|29 кастрычніка (9 лістапада)]] [[1799]] года Сувораў атрымаў ад Паўла I два рэскрыпты, у якіх паведамлялася пра разрыў саюза з Аўстрыяй і загадвалася рыхтаваць рускае войска да вяртання ў Расію. У другой палове лістапада рускае войска пачало вяртацца. У Багеміі і Паўночнай Аўстрыі яно размясцілася на адпачынак (сам Сувораў спыніўся ў [[Прага|Празе]]) у чаканні магчымага аднаўлення вайны з Французскай рэспублікай. Аднак яго не адбылося і [[25 студзеня|14 (25) студзеня]] 1800 года рускае войска канчаткова рушыла на Радзіму. [[Файл:Suvorov Grave Down.JPG|thumb|left|Магіла Суворава ў [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]]] У [[Кракаў|Кракаве]] Сувораў здаў камандаванне Розенбергу і накіраваўся ў [[Санкт-Пецярбург]]. У дарозе ён захварэў і спыніўся ў сваім маёнтку ў [[Кобрын]]е. Накіраваны імператарам да Суворава лейб-медык І. І. Вейкарт змог дамагчыся паляпшэння стану Суворава, генералісімус змог працягнуць шлях. У Пецярбургу яму рыхтавалася ўрачыстая сустрэча. Аднак, нечакана ў гэты час Сувораў ізноў трапляе ў няміласць. Афіцыйнай падставай да яе было тое, што ў Італьянскім і Швейцарскім паходах Сувораў трымаў пры сабе дзяжурнага генерала, што належала мець толькі манарху. Адносна сапраўдных прычын няміласці высоўваюцца самыя розныя версіі. Хвароба Суворава абвастрылася. Урачыстая сустрэча была скасавана. Па прыездзе ў Пецярбург Сувораў спыніўся дома ў мужа сваёй пляменніцы [[Дзмітрый Іванавіч Хвастоў|Д. Хвастова]]. Павел I адмовіўся прыняць палкаводца. Па адной версіі, перад смерцю Сувораў сказаў фаварыту імператара графу [[Іван Паўлавіч Кутайсаў|Кутайсаву]], які прыехаў запатрабаваць справаздачы пра яго дзеянні: «Я рыхтуюся аддаць справаздачу Богу, а пра гаспадара я зараз і думаць не жадаю…». Таксама паводле адной з версій, да паміраючага Суворава прыехаў [[граф]] Хвастоў. Сувораў сказаў яму, развітваючыся: «Міця, бо ты добры чалавек, не пішы вершаў. А ўжо калі не можаш не пісаць, то, напрамілую Бог, не друкуй». Хвароба Суворава прагрэсавала, пачалася [[гангрэна]], і а другой гадзіне дня [[18 мая|6 (18) мая]] Аляксандр Васільевіч Сувораў памёр. Сувораў быў пахаваны ў Ніжняй Благавешчанскай царкве [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]] пры вялізнай колькасці народа. На надмагільнай пліце высечаны кароткі надпіс: «Тут ляжыць Сувораў». == Унёсак Суворава ў ваенную навуку == {{няма крыніц}} Сувораў увайшоў у сусветную гісторыю як геніяльны палкаводзец і ваенны мысляр. Гэта быў адзін з найбольш адукаваных людзей свайго часу, які валодаў шырокімі ведамі не толькі ў ваенных навуках, але і ў іншых абласцях ведаў. Сувораў пакінуў вялізную ваенна-тэарэтычную і практычную спадчыну, узбагаціў усе вобласці ваеннай справы новымі высновамі і становішчамі. Адкінуўшы састарэлыя прынцыпы кардоннай стратэгіі і лінейнай тактыкі, Сувораў распрацаваў і ўжыў у палкаводніцкай практыцы больш дасканалыя формы і спосабы вядзення ўзброенай барацьбы, якія нашмат апярэдзілі сваю эпоху і забяспечылі рускаму ваеннаму мастацтву вядучае месца. Ён даў больш 60 бітв і баёў і ўсе іх выйграў. [[Файл:Памятник Суворову возле Троицкого моста.jpg|thumb|left|210px|Алегарычны помнік Сувораву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], [[Міхаіл Іванавіч Казлоўскі|Міхаіл Казлоўскі]], [[1801]]]] Стратэгія Суворава адрознівалася выключнай актыўнасцю і рашучасцю. Галоўнай мэтай ваенных дзеянняў ставілася знішчэнне войска суперніка ў адкрытых палявых бітвах. Асноўным спосабам стратэгічных дзеянняў лічыўся [[наступ]]. «Праўдзівае правіла ваеннага мастацтва, — вучыў Сувораў, — прама напасці на суперніка з самога адчувальнага для яго боку, а не схадзіцца, нясмела прабіраючыся вакольнымі дарогамі… справа можа быць вырашана толькі прамым адважным наступам». Аддаючы перавагу наступу, Сувораў лічыў магчымым у асобных выпадках звяртацца да абароны і нават да [[адступ|адступлення]] ў інтарэсах захавання войскаў ад удару суперніка, які перавышае колькасцю. Вялікае значэнне Сувораў надаваў канцэнтрацыі сіл і сродкаў на найважнейшых кірунках. Сувораў быў не толькі буйнейшым стратэгам, але і найдасканалым тактыкам. Асобай заслугай Суворава было ўдасканаленне тактыцы калон у спалучэнні з рассыпным ладам — спосаб бою, створаны на Захадзе толькі падчас войнаў Французскай рэвалюцыі канца XVIII стагоддзя і развіты затым [[Напалеон]]ам. У тактыцы Суворава правільна спалучаліся агонь і штыкавы ўдар. Надаючы вялікае значэнне агню для дасягнення перамогі, ён падняў на небывалую да яго вышыню і мастацтва зруйнавальнага штыкавога ўдару. Сувораўская тактыка засноўвалася на дбайным уліку становішча, быстрыні, раптоўнасці дзеянняў. Сувораў стварыў перадавую сістэму выхавання і навучанні войск. У яе аснове ляжала перакананне, што чалавек з’яўляецца вырашальным фактарам перамогі. Ён быў ворагам бязмэтнай і бессэнсоўнай муштры, імкнуўся абудзіць у салдатах пачуццё нацыянальнай самасвядомасці і каханне да радзімы, прызвычаіць іх да адважных, ініцыятыўных і майстэрскіх дзеянняў у самых разнастайных умовах баявога становішча. Галоўная ўвага звярталася на навучанне войск таму, што трэба на вайне. Сувораў патрабаваў ад падпарадкаваных яснага разумення сутнасці задач, якія стаяць перад імі. Выяўляючы нястомны клопат аб салдатах, іх побыце і патрэбах і падзяляючы з імі ўсе нягоды паходнага жыцця, Сувораў заваяваў бязмежны давер і каханне войска. Палкаводніцкая дзейнасць Суворава пакінула глыбокі след у гісторыі рускага войска. Паслядоўнік [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] і вучань П. А. Румянцава, Сувораў выхаваў плеяду выдатных рускіх палкаводцаў і военачальнікаў, сярод якіх найбольш выбітнымі былі [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў|М. І. Кутузаў]] і [[Пётр Іванавіч Баграціён|П. І. Баграціён]]. На ідэях Суворава былі выхаваныя [[Дзмітрый Аляксеевіч Мілюцін|Д. А. Мілюцін]], [[Міхаіл Іванавіч Драгаміраў|М. І. Драгаміраў]], [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|А. А. Брусілаў]] і іншыя вядомыя рускія ваенныя дзеячы. Сувораў аказаў значны ўплыў і на замежную ваенную думку. Рускі ваенны гісторык Ф. Н. Глінка ў «Кароткім напісанні Вайскоўца часопіса» ([[1877]]) пісаў: ''«Зараз ужо ясна і адкрыта, што шматлікія правілы ваеннага мастацтва заняў Напалеон у нашага Сувораў. Гэтага не аспрэчваюць самі французы; у гэтым прызнаецца і сам Напалеон; у лістах з Егіпта, перахопленых англічанамі, ён відавочна гаворыць Дырэкторыі, што Суворава датуль не спыняць на шляхі перамог, пакуль не спасцігнуць асаблівага яго мастацтва ваяваць і не супрацьпаставяць яму яго ўласных правіл»''. Выказванні сучаснікаў: * Маро называў марш Суворава да Трэбіі (стратэгічны манеўр) вяршыняй ваеннага мастацтва. * «Я быў вельмі малады падчас бітвы пры Трэбіі; гэтая няўдача магла бы мець згубны ўплыў на маю кар’еру; мяне выратавала толькі тое, што пераможцам маім быў Сувораў» — маршал Макдональд * Таленавіты генерал Масена гаварыў, што аддаў бы ўсе свае перамогі за адзін Швейцарскі паход Суворава == Узнагароды == [[Файл:Order of St. George, 1st class with star and sash 4.jpg|thumb|114px|right|Ордэн Св. Георгія 1-й ступені]] * [[Ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага]] (09.11.1787) — за [[Кінбурнская бітва (1787)|бітву пад Кінбурнам]]; дыямантавыя знакі да ордэну (1789) — за бітву пры Рымніке; * А. В. Суворов з’яўляецца адным з 3-х Георгіеўскіх кавалераў за ўсю гісторыю ордэна, якія ўзнагароджаны з 3-й па 1-ю ступень ** [[Ордэн Святога Георгія]] 1-га кл. (18.10.1789, № 7) — «цудоўнае мастацтва і выдатная мужнасць ва ўсякім разе, найбольш жа пры атацы шматлікіх турэцкіх сіл, вярхоўным візірам узначаленых у 11 дзень верасня на рацэ Рымніке»; ** [[Ордэн Святога Георгія]] 2-га кл. (30.07.1773, № 8) — «За ажыццяўлённую адважную і мужную справа з даручаным яго кіраўніцтву дэташаментам пры атацы на Туртукай»; ** [[Ордэн Святога Георгія]] 3-га кл. (19.08.1771, № 34) — «За адвагу і мужныя подзвігі, аказаныя 770 і 771 гадоў з даручаным яму дэташаментам супраць польскіх падбухторшчыкаў, калі ён разважлівымі распараджэннямі ў адбыўшыхся бітвах, дзівячы ўсюду іх партыі, атрымаў над імі перамогі»; * [[Залатая зброя «За адвагу»|Залатая шпага з дыямантамі]] і лаўрамі (10.07.1775) — у гонар перамогі над туркамі; другая шпага з дыяментамі і лаўровымі вянкамі за перамогу пры Рымніке (1789); * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 1-й ст. (28.07.1783) — за перамогі над нагайскімі татарамі ў Крыму; * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (20.12.1771) — за перамогу над польскімі канфедэратамі; * [[Ордэн Святой Анны]] (09.1770) — за баі з польскімі канфедэратамі ; * Кавалер вялікага крыжа [[Ордэн Мальтыйскі крыж|Іаана Іерусалімскага]]; * Аўстрыйскі Ваенны [[ордэн Марыі Тэрэзіі]] 1-й кл. ; * Прускі [[ордэн Чырвонага Арла]] 1-й ст.; * Прускі [[ордэн Чорнага Арла]] ; * Прускі «За ваенныя заслугі» ; * Польскі [[ордэн Белага Арла]]; * Польскі [[Ордэн Святога Станіслава|ордэн Св. Станіслава]]; * Сардзінскі — [[Вышэйшы ордэн Святога Благавешчання|Св. Анунцыаты]]; * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара|Св. Маўрыкія і Лазара]] (Сардзінія); * Каралеўствы абедзвюх Сіцылій — Св. Януарыя; * баварскі — Св. Губерта і Залатога льва; * французскі — Кармельской багародзіцы і Св. Лазара == У памяць аб Сувораве == [[Файл:Order of suvorov medal 3rd class.jpg|thumb|190px|left|[[Ордэн Суворава]] III ступені]] Сувораў быў першым чалавекам, у гонар якога ў Расіі быў заснаваны [[Музей Суворава, Санкт-Пецярбург|мемарыяльны музей]]. У Расіі і іншых краінах ёсць [[музеі Суворава]]; у яго гонар узведзены помнікі; імем Суворава названыя атолы, населеныя пункты, вуліцы і іншыя аб’екты ў шматлікіх гарадах. Пабудаваны ў [[1904]] годзе [[Браненосец "Князь Сувораў"|эскадраны браняносец]] атрымаў імя «Князь Сувораў», імя палкаводца атрымаў і шэраг іншых ваенных і грамадзянскіх судоў. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] [[29 ліпеня]] [[1942]] года Указам Прэзідыўма Вярхоўнага Савета [[СССР]] заснаваны ваенны [[Ордэн Суворава]] трох ступеняў. Адбылося звыш сямі тысяч узнагароджанняў гэтым ордэнам. Дзясяткі партызанскіх атрадаў, брыгад і злучэнняў, якія дзейнічалі на акупаванай тэрыторыі, насілі імя Суворава. Пастановай СНК СССР і ЦК УКП(б) [[21 жніўня]] [[1943]] год створаны сувораўскія ваенныя вучылішча, адно з якіх [[Мінскае сувораўскае вучылішча|дзейнічае і ў Мінску]]. Выява Суворава прысутнічае на банкнотах [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]] — [[прыднястроўскі рубель|прыднястроўскіх рублях]], а таксама на [[Юбілейныя манеты|юбілейных манетах]] [[Расія|Расіі]]. У Швейцарыі і Ліхтэнштэйне выпушчаныя маркі з выявай палкаводца<ref>[http://www.ng.ru/collection/2004-09-24/22_rossika.html Юрий Квасников. К 150-летию филателистической «Россики»// Независимая газета от 24 сентября 2004 года]</ref> У 1986 годзе ў рамках серыі «[[Літаратурныя помнікі]]» былі выдадзеныя лісты Суворава, у аглядзе ад выдаўца напісана: ''«Лісты Суворава з’яўляюцца важнейшым гістарычным помнікам другой паловы XVIII стагоддзя — эпохі, на якую прыходзіцца вырашэнне вялікіх гістарычных задач, якія стаялі перад Расіяй на працягу некалькіх стагоддзяў»''. Беларускія гісторыкі [[У. Арлоў]] і [[Г. Сагановіч]], характарызуючы асобу А. Суворава, сцвярджаюць аднак, што ''на працягу ўсёй сваёй кар’еры ён аддана служыў жандарскай палітыцы царызму і, дарэчы, не ўдзельнічаў ні ў адной абарончай вайне'' і што, хоць ''для Расіі ён сапраўды выдатны палкаводзец, для Беларусі — найперш камандзір акупантаў''.<ref>У. Арлоў, Г. Сагановіч, Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, Мн., 1997</ref> З іншага боку, дырэктар музея імя А. В. Суворава Я. Бабенка гаворыць аб русафобскай кампаніі па дыскрэдытаціі палкаводца ў Беларусі і аспрэчвае недарэчныя і галаслоўныя, паводле яго меркавання, абвінавачванні, якія распаўсюджваюцца праз не названыя ёй газетныя і інтэрнэт-артыкулы. У прыватнасці, аспрэчваюцца абвінавачванні ў тым што мясцовае насельніцтва падвяргалася масавым забойствам, што Сувораў быў жорсткі і помслівы, што ён імкнуўся задушыць народнае паўстанне, што менавіта ён прынёс прыгоннае права ў Беларусь.<ref>http://mnsvu.org/index2.php?option=content&task=view&id=141&pop=1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110727091341/http://mnsvu.org/index2.php?option=content&task=view&id=141&pop=1 |date=27 ліпеня 2011 }} Е. Бабенко. Историческое мифотворчество</ref>. Таксама рад аўтараў лічыць, што абарончай для Расіі была, напрыклад, [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|руска-турэцкая вайна 1787—1791/1792 гг.]], якую пачала Турцыя<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00067/57600.htm?text=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0&stpar1=1.2.1 БСЭ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Александр Васильевич Суворов: К 250-летию со дня рождения / Отв. ред. Л. Г. Бескровный. — М.: Наука, 1980. — 280 с. * Александр Васильевич Суворов: Библиографическое пособие / Сост. К. Н. Шапошникова. Белгород, 1999. * Александр Васильевич Суворов глазами современников / Сост. Э. И. Юрченко. М., 1999. * ''Алексеев С.'' Рассказы о Суворове и русских солдатах. — М.: Детская литература, 1968. — 127 с. * ''Анисимов Е. В., Каменский А. Б.'' Россия в XVIII — первой половине XIX вв. — М., 1994. * Биография Александра Васильевича Суворова, им самим писанная в 1786 году // Время и судьбы: Воен.-мемуар. сб. Вып. 1. — М.: Воениздат, 1991. — С. 143—157. * Бескровный Л. Г. Итальянский и швейцарский походы А. В. Суворова // Военно-исторический журнал. — 1974. —№ 8. —С. 98—103. * Генералиссимус Суворов. Жизнь его в своих вотчинах. М.: Патриот, 1993. — 128 с. * ''Григорьев С. Т.'' Александр Суворов: Ист. повесть. — М.: Мысль 1990. — 319 с. * ''Грусланов В. Н., Лободин М. П.'' Шпага Суворова. — Л.: Детская литература, 1990. — 239 с. * ''Драгунов Г. П.'' Чёртов мост. По следам Суворова в Швейцарии. — М.: Мысль, 1995. — 238 с. * ''Заичкин И. А., Почкаев И. Н.'' Екатерининские орлы. М.: Мысль, 1996. — 350 с. * ''Золотарев В. А., Межевич М. Н., Скородумов Д. Е.'' Во славу Отечества Российского. (Развитие военной мысли и военного искусства в России во второй половине XVIII века.) — М., 1984. * ''Лебедянский М. С.'' Памятник А. В. Суворову. Биография московского памятника. М.: Московский Рабочий, 1989. — 32 с. * ''Лопатин B.C.'' Потёмкин и Суворов. — М.: Наука, 1992. — 288 с. * Суворов в Петербурге. — Л.: Лениздат, 1978. — 304 с. * ''Михайлов О. Н.'' Суворов. — Ростов-на-Дону: Изд-во «Феникс», 1997. — 640 с. — ISBN 5-85880-439-X. * ''Осипов К.'' Александр Васильевич Суворов. — М.: Воениздат, 1950. — 384 с. * П. А. Румянцев, А. В. Суворов, М. И. Кутузов: документы и материалы. — Киев: Наукова думка, 1974. — 87 с. * ''Петров А.'' Суворов и Домбровский: встреча на Треббии [1799] // Родина. — 1994. № 12.- С. 84-88. * ''Помарнацкий А. В.'' Портреты А. В. Суворова. — Л.:Эрмитаж, 1963. — 180 с * ''Раковский Л.'' Генералиссимус Суворов. — Л.: Лениздат, 1975. — 527 с. * ''Рогулин Н. Г.'' «Полковое учреждение» А. В. Суворова и пехотные инструкции екатерининского времени. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2005. — 248 с. * ''Ростунов И. И.'' Генералиссимус Александр Васильевич Суворов. — М.: Воениздат, 1989. * ''Семанов С. Н.'' Александр Васильевич Суворов. Суворов в воспоминаниях современников. — М.: Русский мир, 2000. — 560 с. * ''Соловьев В. А.'' Суворов на Кубани, 1778—1793. — Краснодар: Кн. изд-во, 1986. — 190 с. * Советская военная энциклопедия, М., [[1978]]. * Суворов А. В. — М.: Наука, 1980. — 278 с. * Суворов А. В.: Великий сын России. — М.: Тиада-Х, 2000. — 320 с. * Суворов А. В. Сборник документов. —T. 1. — М., 1949. * ''Суворов А. В.'' Наука побеждать. — М.: Воениздат, 1987. — 39 с. * ''Суворов А. В.'' Письма / Изд. подгот. B.C. Лопатин; Отв. ред. А. М. Самсонов. — М.: Наука, 1986. — 807 с. * Суворовский сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1951. — 280 с. * ''Цветков С. Э.'' Александр Суворов. 1730—1800. — М.: Центрполиграф, 2005. — 495 с. * ''Шишов А. В.'' Генералиссимус великой империи. — М.: Олма, 2005. — 480 с. == Спасылкі == {{Вікіцытатнік|Аляксандр Сувораў}} * {{YouTube|zFGlD6gvNm4|Гісторыя пад знакам Пагоні. Сувораў і Беларусь}} * [http://www.svu.ru/index.sema?a=articles&pid=13 Біяграфія и спадчына Суворова на сайце Сувораўскага ваенного вучылішча{{ref-ru}}] * [http://history.scps.ru/lib/suvorov01.htm ''Сувораў А. В.'' Аўтабіяграфія{{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100206183458/http://history.scps.ru/lib/suvorov01.htm |date=6 лютага 2010 }} * http://www.suvorovmuseum.spb.ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914075416/http://suvorovmuseum.spb.ru/ |date=14 верасня 2017 }} * [http://history.scps.ru/suvorov/pt00.htm А. Петрушевский. «Генералиссимус князь Суворов»{{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029190651/http://history.scps.ru/suvorov/pt00.htm |date=29 кастрычніка 2013 }} * [http://history.scps.ru/lib/suvorov00.htm Сувораў Аляксандр Васільевіч: сборнік матэрыялаў аб вялікім палкаводцы{{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100904141733/http://history.scps.ru/lib/suvorov00.htm |date=4 верасня 2010 }} * http://monar.ru/index.php?map/holop/Suvorov {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080804070358/http://monar.ru/index.php?map%2Fholop%2FSuvorov |date=4 жніўня 2008 }} * [http://knihi.com/10viakou/10v322.html У. Арлоў, Г. Сагановіч. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Мн., 1997.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925171226/http://knihi.com/10viakou/10v322.html |date=25 верасня 2009 }} {{Генералісімусы Расіі}} {{Генерал-фельдмаршалы Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сувораў Аляксандр Васільевіч}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Аляксандр Васільевіч Сувораў| ]] [[Катэгорыя:Генерал-фельдмаршалы Расійскай імперыі]] r1kbhz1xn6la2upw4cu9kgtvfkk1mvs Ніжнявартаўск 0 21132 5202275 4170158 2026-09-19T07:35:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202275 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ніжнявартаўск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Нижневартовск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Nizhnevartovsk.svg |сцяг = Flag of Nizhnevartovsk (Khanty-Mansia).svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 60|lat_min = 57|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 76|lon_min = 33|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(240100)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1972 |плошча = 267 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Рост}}250 тыс.<ref>http://www.n-vartovsk.ru/city/?s=13&f=01&y=2009</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = 3466 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 628600-628624 |аўтамабільны код = 86 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.n-vartovsk.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ніжнявартаўск''' ({{lang-ru|Нижневартовск}}) — [[горад]] (з 1972 года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ніжнявартаўскі раён|Ніжнявартаўскага раёна]] [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругі]]. Насельніцтва 240,1 тыс. чал. ([[2005]]). Заснаваны ў [[1909]] годзе. Размешчаны на правым беразе ракі [[Об]]. Нафтаздабываючая прамысловасць. Горад з’яўляецца цэнтрам Саматлорскага нафтавага радовішча<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14|||136}}</ref>. {{зноскі}} {{Гарады Цюменскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] 9rwxdpxa038ra66sy7byea5edvhtavb Кірыла Тураўскі 0 24190 5202032 5194918 2026-09-18T13:34:11Z Rommmmmka 78299 /* Ушанаванне памяці */ 5202032 wikitext text/x-wiki {{Святы |пол = мужчынскі |імя святога = Кірыла Тураўскі |выява = |памер выявы = |подпіс = |тып(колер) = праваслаўны |арыгінальнае імя = |імя ў міру = |манаскае імя = Кірыла |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |шануецца = у [[Праваслаўе|праваслаўнай]] царкве |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у ліку = |дзень памяці = 28 красавіка і 4 чэрвеня ([[юліянскі каляндар|юліянскага календара]]) |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |працы = багаслоўскія тэксты і пропаведзі |падзвіжніцтва = }} '''Кірыла Тураўскі''' ({{ВДП}}) — царкоўны дзеяч, [[епіскап]] тураўскі (магчыма, з 1159/1161 па 1177). Святы [[Праваслаўе|праваслаўнай царквы]], які таксама шануецца ў грэка-каталікоў Беларусі. Аўтар вядомых царкоўна-асветніцкіх і царкоўна-літаратурных твораў. == Біяграфія == Звестак пра яго жыццё няшмат. Падрабязнасці жыцця, такія, як дакладныя даты нараджэння і смерці, свецкае імя і інш., невядомыя; непасрэдныя дакументальныя звесткі абмяжоўваюцца «Жыціем» і адзінай [[летапіс]]най згадкай ([[Іпацьеўскі летапіс]], 1169). Магчыма, паходзіў з арыстакратычнай сям’і, а яго бацька служыў [[Святаполк Ізяславіч|Святаполку II]]. У рукапісных пралогах захавалася яго «Жыціе». Тут гаворыцца, што «''Гэты шчасны Кірыла нарадзіўся ў горадзе [[Тураў|Тураве]]. Сын заможных бацькоў ён не любіў багацця і тленнай славы гэтага свету, але добра напрактыкаваўся ў Святых Пісаннях''». Атрымаў добрае хатняе выхаванне, пазней спасціг вышэйшыя навукі і мастацтвы ад грэчаскіх настаўнікаў. Па-майстэрску валодаў народнай вобразнай і стараславянскай мовамі, глыбока ведаў візантыйскую культуру, асабліва паэзію і красамоўства. Рана стаў паслушнікам аднаго з манастыроў. Кірыла Тураўскі быў першым на Русі «стоўпнікам». Адзначаецца добрая адукаванасць Кірыла, асабліва ў [[Багаслоўе|багаслоўі]]; ведаў мовы, у т.л. [[Грэчаская мова|грэчаскую]]. Ён быў пастрыжаны ў манахі, магчыма, Нікольскага манастыра Турава (магчыма, у канцы 1120-х —пачатку 1130-х гадоў). Відаць, быў узведзены ў [[ігумен]]скі сан тамсама (не раней за 1140—1143), быў ігуменам да каля 1148 года. Пасля пастаўлення на Рускую мітраполію [[Клімент Смаляціч|Клімента Смаляціча]] (1147) і пачатку ўціску з боку «самастойнікаў» у бок «грэкафілаў», Кірыл, як прыхільнік апошніх, з канца 1147 — пачатку 1148 года або быў зняволены ў [[манастыр]]ы, або прыняў подзвіг [[стоўпніцтва]], якое, аднак, мела, відаць, выгляд самазачынення ''ў'' келлі (такім чынам, ''у'' «стаўпе», то-бок вежы, а не ''на'' «стаўпе»). У гэты час займаўся каментаваннем [[Біблія|Святога Пісання]], і, відаць, паводле Антыяхійскай школы [[экзегетыка|экзегетыкі]] (праца не захавалася). Пасля змянення палітычнай сітуацыі на карысць «візантыністаў» Кірыла быў пастаўлены на [[Тураўскае епіскапства]] тураўскім князем Юр’ем (відаць, у час небыцця [[мітрапаліт]]а на Русі, што, аднак, было пэўным парушэннем [[Кананічнае права|кананічнасці]]). Каля 1169 года князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраслававіч]] з тураўскімі старэйшынамі ўпрасілі Кірылу прыняць епіскапства. У гэты час Фёдар з [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскага княства]], пры дапамозе князя [[Андрэй Багалюбскі|Андрэя Багалюбскага]], пачаў раскол праваслаўнай царквы на Русі, на гэта Кірыла пракляў яго. Актыўна ўдзельнічаў у палеміцы другой палове XII ст. вакол царкоўнага ўладкавання на землях Русі, да князя Андрэя напісаў шмат пасланняў па гэтай справе, якія не захаваліся. Пра апошнія гады жыцця і скон Кірылы Тураўскага звестак таксама небагата. Магчыма, што каля 1177 года ён быў пазбаўлены пасады епіскапа, і, відаць, прымусова. Вядома, што ў 1184 годзе, калі адбывалася выбранне і ўзвядзенне ў сан новага архімандрыта [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] {{нп3|Васіль Пячэрскі|Васіля|uk|Василь Печерський}}, на цырымоніі прысутнічаў ужо пераемнік Кірылы епіскап [[Лаўрэнцій Тураўскі|Лаўрэнцій]]. Але ж пры тым захаваліся і два пасланні Кірылы Тураўскага да самога архімандрыта Васіля. Гэта значыць, што свяціцель жыў і дзейнічаў, хоць і не займаў епіскапскай кафедры. Апошнія гады жыцця Кірыла правёў у епіскапскім Барысаглебскім манастыры Турава. Быў пахаваны на манастырскіх могілках. == Літаратурная спадчына == [[Файл:Kirill-of-Turov-02.jpg|thumb|left|Першая старонка «Слова на ўзнясенне Гасподняе» Кірылы Тураўскага паводле спісу XIII ст.]] На думку даследчыкаў, да літаратурнай спадчыны Кірылы належаць 8 слоў-казанняў, 2 прытчы, 2 казанні, 2 пасланні да Васіля ігумена Пячорскага, 2 каноны і каля 30 спавядальных малітваў, дзе выявіліся яго духоўныя перажыванні. Апошнія творы Кірыла Тураўскі напісаў, верагодна, ужо пасля таго, як зноў адышоў ад грамадска-царкоўнай дзейнасці, жыў у келлі пры царкве ў [[Тураў|Тураве]], засяродзіўшыся на малітвах і творчасці. Памёр асветнік у апошняе дзесяцігодзе XII ст. Творы Кірылы Тураўскага набылі вялікую папулярнасць на Русі і распаўсюджваліся ў спісах XII—XVII ст. Казанні Кірылы ахопліваюць велікодны цыкл нядзельных і святочных дзён. Кожнае з іх адлюстроўвае пэўную грань філасофскіх і грамадска-этычных поглядаў пісьменніка. Калі ідэі Кірылы Тураўскага выказваюцца непасрэдна і не заўсёды ўзгадняюцца з артадаксальным праваслаўным багаслоўем, то філасофскае вучэнне прысутнічае ў яго творах у скрытах формах прытчаў, мастацкіх вобразах і сімвалах. Ён нідзе не сцвярджае, што Бог стварыў сусвет з «нічога», як пра гэта кажа Святое Пісанне — [[Біблія]]. У «[[Слова на Антыпасху|Слове пра антыпасху]]» пісьменнік кідкімі жывапіснымі метафарамі малюе веснавое абнаўленне прыроды як урачысты гімн прыгожага тварэння свайму Творцу. Законы прыроды, паводле Кірылы, гэта «страх боскі». Такім чынам, філасофскія погляды Кірылы Тураўскага — тэацэнтрызм, які толькі па аналогіі можна назваць аб’ектыўным ідэалізмам. Кірыла развівае традыцыю ўсходніх айцоў царквы, паводле якой Бог ёсць непазнавальны ў паняццях. І Кірыла верыў у вучэнне царквы пра [[Святая Тройца|Тройцу]], што ёсць Бог Бацька, Бог Сын і Бог Дух Святы (гэта не біблейскае вучэнне). Багаслоўская канцэпцыя Кірылы грунтуецца на гэтых асноўных пастулатах хрысціянскага светапогляду. У адной з сваіх Прытч ён вызначае наіўным «бытавое» хрысціянства. Багасловы спрабавалі тлумачыць словы Бібліі: ''«І сказаў Бог: „Створым чалавека па нашай выяве, па нашым падабенстве…“»'' (Пераклад Новага Света, НС, 2007 год). На думку Кірылы, падабенства гэта сказана вобразна, сімвалічна. Ён называў ерассю погляды тых, хто насуперак здароваму сэнсу ўяўляе бесцялеснага Бога цялесным. «Бога нельга апісаць альбо вызначыць мераю». Але гэтыя словы царква разумела рэальна, а не вобразна. І тут асветнік не мог не заўважыць супярэчнасці сваёй рэлігіі. Ён жыў у эпоху, калі хрысціянства на Русі яшчэ моцна сутыкалася з жывой язычніцкай плынню ў народнай культуры, а ў вучэннях царквы ўсё яшчэ спалучалі хрысціянскія догматы з грэчаскімі філасофіямі. На гэтым ідэалагічным фоне асветніцтва Кірылы Тураўскага вызначаецца сваёй памяркоўнасцю, цярпімасцю да народнай культуры. Народная міфалогія (язычнікаў і грэкаў) уяўлялася яму верай у створаную прыроду, а не ў самога Творца. Кірыла Тураўскі склаў твор «Слова на пахвалу айцоў Нікейскага сабора». На гэтым першым усяленскім саборы было прынята вучэнне пра [[Тройца|Троіцу]], што выклікала вострую дыскусію і спрэчкі ва ўсей хрысціянскай царкве. Такім чынам, догмат пра Тройцу з’явіўся толькі ў IV ст., да гэтага яго не існавала ў хрысціянскай царкве зусім. У сваім творы ён расказвае пра гэту падзею. Таксама Кірыла дакладна вызначае сутнасць вучэння «папы Александрыйскай царквы» Áрыя, які выступаў супраць вучэння пра Троіцу. Кірыла называў яго ерэтыкам і ў сваім творы выяўляў нецярпімасць да Арыя і яго вучэння пра тое, што Бог — гэта не Тройца. Кірыла Тураўскі рэдка карыстаўся лагічнымі довадамі ці хоць бы спасылкамі на аўтарытэтныя дакументы або кнігі іншых аўтараў, ён спадзяваўся на ўнушальнасць сваіх твораў і аратарскае мастацтва. У Кірылы былі яшчэ таксама іншыя творы і прытчы, дзе ён выказваў свае думкі і веды. Для хрысціянскай культуры таго часу багаслоўская, паэтычная, красамоўніцкая і асветніцкая творчасць Кірылы Тураўскага была сапраўдным адкрыццём красы і мастацкай выяўленчай сілы роднай мовы. Пісьменнік добра ведаў класічную візантыйскую рыторыку і паэтыку, творча выкарыстаў гэту багатую эстэтычную традыцыю, узбагаціўшы культуру і мову свайго народа. З пазнейшых беларускіх асветнікаў, бадай што, адзіны [[Сімяон Полацкі]] дасканала валодаў красамоўніцкім майстэрствам, хоць і саступаў свайму выдатнаму папярэдніку ў сіле і прыгажосці лірычнага самавыяўлення. == Светапогляд == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0206.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] [[Файл:17-2013-04-30-bl.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] Кірыла Тураўскі першым у беларускай філасофскай і навукова-філалагічнай традыцыі поўна сфармуляваў першаступенную значнасць для жыцця чалавека кніжных ведаў, гуманітарнай навукі і пазнання. У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага» ён выказаў фундаментальную ідэю пра развіццё грамадства ў кірунку ўзмацнення інтэлектуальнасці, духоўнасці, літаратуры і навукі. Пісьменнік заклікаў чытаць кнігі, якія дазваляюць адчыніць браму вечнага жыцця, знайсці невымоўныя даброты будучага веку. У «Слове пра шанаванне кніг і пра навучанне» Кірыла Тураўскі змясціў рэестр кніг, неабходных для чытання, і пералічыў апакрыфічныя творы: «Спасцігайце і засвойвайце святыя кнігі — [[Евангелле]], Апостал, Парамію, [[Псалтыр]], а хлуслівыя пісанні — адкідвайце прэч. Памылковыя кнігі — гэта Астраномія, Зоркалічэнне, Соннік, Чароўнік, Зялейнік, [[Замовы]], Каляднік, Громнік, Кіданне. У іх — хлуслівыя праракаванні і паклёп на святыя кнігі». Паводле канцэпцыі Кірылы Тураўскага, інтэлектуальная і духоўная праца — шлях да маральнага ўдасканалення асобы. Менавіта веды найбольш стрымліваюць чалавека ад злых учынкаў, адводзяць ад граху. Навука — невычэрпная крыніца жыццёвай энергіі і фізічнага здароўя чалавека. Шлях да сапраўднай славы таксама палягае праз навуку. Яна стварае багацці і дабрабыт, дапамагае пераадольваць жыццёвыя перашкоды. У адпаведнасці з азначэннем Кірылы Тураўскага, навука — вонкава нябачная, але яна — вечная і бясконцая, цвёрдая і трывалая. На думку асветніка, адукаваныя людзі абавязаныя навучаць іншых, перадаваць набытыя веды, шчодра дзяліцца плёнам уласнага розуму, ні ў якім разе не трапляць у пастку ганарлівасці, інакш Госпад Бог пазбавіць іх таленту і інтэлектуальных здольнасцей. Выключнае месца мысліцель адводзіў святарам і духоўным настаўнікам, якія абавязкова мусілі няспынна набываць і пашыраць кніжныя веды, бо нават уладары, паводле яго слоў, старанна і настойліва імкнуцца да ведаў. Сярод інтэлектуальна-эстэтычных прыярытэтаў Кірыла Тураўскі вылучаў чатыры найбольш істотныя элементы: набыццё «дару слова», уменне «даступна пісаць», пазбаўленне «замутнёнасці розуму» і пераадоленне «грубасці мовы». У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага», звяртаючыся да слухачоў, наступным чынам пісаў пра ўласныя разумовыя здольнасці і творчыя прынцыпы: «Послушайте же со вниманиемь, да по ряду беседу скажемь, и вы со вниманиемь смотрите. Аше бо и мутен ымею ум и язык груб, но ваших надеяйся молитвах, прошю дара слову. Аще и недостоин есмь о сих глаголати, но ползы ради послушающих пишем. Аще ли кто зла слуха имать, то не ищеть что бы ему на ползу обрести, но зазираеть, чимь же бы нас потязал и укарял». Кірыла Тураўскі, выяўляючы сціпласць, як правіла, указваў на абмежаванасць уласных ведаў, пісаў пра сваю няздатнасць пранікнуць у духоўную сутнасць рэчаў, вытлумачыць і апісаць разнастайныя таямніцы зямной прыроды і космасу: «То не воюйте, братье, на мою грубость, нелеп образ писання поставляющи ми. Яко же бо и по ногу вязяши птице нест мощно на аиерьскуюе вьзлетети высоту, тако и мне в телесных вязяшю похотех, невозможно о духовных беседовати: не сольнуть бо ся грешнича словеса, не имуща благодати Святаго Духа». Выступіў як яркі сацыяльны мысліцель і мараліст. На старонках сваіх твораў ён прапанаваў агульныя прынцыпы справядлівага ўладкавання грамадства, акрэсліў аптымальную мадэль сацыяльных паводзін чалавека. Літаральна кожнае казанне Кірылы Тураўскага заканчваецца дыдактычнай сентэнцыяй агульнамаральнага зместу, наўпроставым павучаннем, заклікамі да пакаяння. Этычная дактрына выкладзена ім у межах канцэпта «добрых спраў», сэнс якіх — у прыкладных паводзінах і прыстойным ладзе жыцця. У творы «Слова пра чалавека і пра нябесныя сілы» асветнік акрэсліў місію зямнога існавання чалавека, сутнасць якой — у нястомнай духоўнай працы і безупынным тварэнні добрых спраў. У зямным жыцці, паводле Кірылы Тураўскага, людзі павінны пазбягаць грахоў, якія іх паўсюль падсцерагаюць. Так, «Слова на другое прышэсце Хрыста» завяршаецца заклікам да суайчыннікаў адмовіцца ад грахоўных учынкаў і непрыстойных паводзінаў — п’янства, пераядання, пералюбства, гняўлівасці, зайздрасці, паклёпніцтва, ліхвярства. У «Слове на Пяцідзесятніцу» Кірыла Тураўскі заклікаў да сціпласці, стрыманасці, міласэрнасці, шанавання ўсіх людзей, трымання пастоў. Асабліва важна, на яго думку, быць спагадлівым і чуллівым, ніколі не адмаўляць у міласціні жабракам і абяздоленым. Асветнік у «Слове пра прамудрасць» падрабязна пералічыў злыя ўчынкі, звыш трыццаці, якіх належыць пазбягаць. У прыватнасці, сярод грахоў ён называе: паклёп, абразы, асуджэнне, гняўлівасць, сваркі, бойкі, зайздрасць, варажнечу, злыя задумы, запоі, крадзёж, рабаванне, разбой, душагубства, чарадзействы, пералюбствы. Кірыла заклікаў адмовіцца ад язычніцкіх вераванняў, якія, на яго думку, створаныя зайздрослівым Д’яблам. Этычнай праблематыцы і выхаванню добрых нораваў прысвечаны твор «Парада». У ім асветнік даказвае неабходнасць рэгулярнага чытання духоўных кніг і заклікае не апускацца да зайздрасці, узаемных нагавораў і п’янства. Пра неабходнасць развітання з паганскім ладам жыцця — празмерным ужываннем ежы, распуснасцю і ўцехамі — Кірыла Тураўскі піша ў «Слове на узнясенне Госпада». Тут жа ён абгрунтоўвае неабходнасць клопату пра сірот і ўбогіх. Галоўнае ў дачыненнях паміж людзьмі, зазначаў асветнік, — добрыя намеры і ўзаемная павага. У творах Кірылы Тураўскага дамінавалі эсхаталагічныя, трынітарныя і эклесіялагічныя матывы.<ref>Лазука (2010)</ref> Ён першым перанёс на нацыянальную глебу галоўныя хрысціянска-рэлігійныя тэмы, акрэсленыя ў Бібліі і творах святых айцоў царквы, надаўшы ім новае гучанне. Асветнік уздымаў асноватворныя антрапалагічныя і сацыяльныя праблемы — праведнага жыцця, грамадскага ідэалу, духоўнай дасканаласці і прызначэння чалавека на зямлі, акрэсліў ролю манахаў у грамадстве, заявіў пра адказнасць чалавека за ўласныя ўчынкі. У творах Кірылы Тураўскага агульначалавечае дамінуе над канфесійным, духоўнае і нябеснае ў іх шчыльна знітаванае з зямным і штодзённым — матэрыяльнымі патрэбамі і жаданнямі, перажываннямі і страхамі, сумненнямі і супярэчнасцямі. Надзелены талентам аб’ёмнага, цэласнага ўспрымання рэчаіснасці, Кірыла Тураўскі ўвасобіў уласныя глыбокія веды пра сусвет і чалавека ў арыгінальных літаратурна-мастацкіх формах. На працягу стагодцзяў яны распаўсюджваліся ў сотнях спісаў і друкаваных выданняў, карысталіся вялікай папулярнасцю ва ўсходнеславянскіх народаў. == Ушанаванне памяці == [[Файл:BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg|thumb|250px|[[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары ў [[Тураў|Тураве]]]] Быў пахаваны на Барысаглебскіх могілках Турава; магчыма мошчы былі перанесеныя ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскую лаўру]]. Царкоўнае шанаванне пачалося, відаць, неўзабаве пасля сканання Кірылы. Дні памяці: 28 красавіка і 4 чэрвеня (па юліянскім календары). У Беларусі існуе некалькі праваслаўных цэркваў, асвечаны ў імя свяціцеля Кірылы: * царква Кірылы Тураўскага пры Саборным доме ([[Мінск]])<ref>[http://sobory.ru/article/?object=33534 Минск. Церковь Кирилла Туровского при Соборном доме]</ref> * [[кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |title=Кафедральный собор святителей Кирилла и Лаврентия Туровских |access-date=7 студзеня 2019 |archive-date=12 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |url-status=dead }}</ref> * храм Свяціцеля Кірылы Тураўскага ([[Светлагорск]])<ref>[http://swetlogorsc.cerkov.ru/ Храм святителя Кирилла Туровского, г. Светлогорск]</ref> Акрамя таго, некалькі вядомых праваслаўных і грэка-каталіцкіх цэркваў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] названы ў гонар святога Кірылы Тураўскага: * [[царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]] ([[Лондан]], [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Грэка-каталіцкая царква]])<ref>[http://belaruschurch.org.uk/ Belarusian Church in London] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170908200508/http://belaruschurch.org.uk/ |date=8 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> * [[Царква Святога Кірылы Тураўскага (Рычманд-Хіл)|царква Святога Кірылы Тураўскага]] ([[Рычманд-Хіл (Куінс)|Рычманд-Хіл]], [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Карпата-русінская епархія Канстанцінопальскага Патрыярхата]])<ref>[https://www.acrod.org/directories/parishview?parish=0082 St. Cyril of Turov Belarusian Orthodox Church]</ref> * царква Святога Кірылы Тураўскага ([[Таронта]], [[БАПЦ]])<ref>[http://www.hierarchy.religare.ru/h-orthod-baocprih.html Приходы Белорусской Автокефальной Православной церкви]</ref> * [[сабор Святога Кірылы Тураўскага]] ([[Нью-Ёрк]], [[БАПЦ]])<ref>[http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn St. Cyril’s of Turau Orhtodox Cathedral, Brooklyn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170913231353/http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn |date=13 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> <gallery> File:Church of St Cyril of Turau and All the Patron Saints of the Belarusian People (2016-11-24).jpg|царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа (Лондан) File:St. Cyril of Turov Parish.JPG|царква Святога Кірылы Тураўскага (Таронта) File:St. Cyril of Turov Cathedral Brooklyn.jpg|сабор Святога Кірылы Тураўскага (Нью-Ёрк) </gallery> [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] — узнагарода [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Заснаваны рашэннем [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў [[2004]] годзе ў памяць святкавання 1000-годдзя [[Тураўская епархія|Тураўскай епархіі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў|Мельнікаў А.]] Кірыл, епіскап Тураўскі. Жыццё, спадчына, светапогляд / А. А. Мельнiкаў; навук. рэд. В. А. Чамярыцкі; Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. — Мінск: Бел. навука, 2000. — 459, [3] c. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1 * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * {{cite book |last=Franklin |first=Simon |year=1991 |title=Sermons and Rhetoric of Kievan Rus' |series=Harvard Library of Early Ukrainian Literature. English Translations |volume=V |location=Cambridge, MA |publisher=Distributed by Harvard University Press for the Ukrainian Research Institute of Harvard University |isbn=9780916458416 }} * {{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2001 |title=Verbal Celebrations: Kirill of Turov’s Homiletic Rhetoric and its Byzantine Sources |series=Slavistische Veröffentlichungen |volume=86 |location=Wiesbaden |publisher=Harrassowitz |isbn= 978-3-447-04358-8 }} * {{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2000 |title=Kirill of Turov; Bishop, Preacher, Hymnographer |editor=Ingunn Lunde |series=Slavica Bergensia |volume=2 |location=Bergen |publisher=Department of Russian Studies, IKRR University of Bergen |isbn=9788290249279 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Cyril of Turov}} * [https://web.archive.org/web/20121022192414/http://president.gov.by/press19388.html Кірыла Тураўскі] * [http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4045 Свяціцель Кірыл, епіскап Тураўскі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тураўскі Кірыла}} [[Катэгорыя:Свяціцелі]] [[Катэгорыя:Стоўпнікі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Епіскапы тураўскія і мазырскія]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Кірыла Тураўскі| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 0myf4zwj845junlqrjfd42hca1r8v1e Партыя БНФ 0 25336 5202178 5190498 2026-09-18T22:05:25Z 5202178 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя | назва партыі = Партыя БНФ | назва на мове арыгінала = | лагатып = [[File:Party of Belarussian Popular Front logo.svg|300px]] | шырыня лагатыпа = 250px | подпіс = | лідар = [[Рыгор Андрэевіч Кастусёў]] (да 2023) | прэзідэнт = | старшыня = | генеральны сакратар = | першы сакратар = | прэзідыум = | сакратар = | заснавальнік = | дата заснавання = [[1993]] | дата роспуску = | аб'яднанне = | штаб-кватэра = [[Мінск]], вул. Чарнышэўскага 3-39 | ідэалогія = [[нацыянал-дэмакратыя]], [[беларускі нацыяналізм]], [[ліберальны кансерватызм]], [[хрысціянская дэмакратыя]], [[антыкамунізм]] | інтэрнацыянал = [[Міжнародны дэмакратычны саюз]]<br/>[[Альянс еўрапейскіх кансерватараў і рэфармістаў]] | саюзнікі = [[«Народная кааліцыя 5+»]], Асамблея дэпутатаў мясцовых Саветаў, Каардынацыйная рада дэмакратычных сіл, Каардынацыйная рада апазіцыйных палітычных партый, Кааліцыя «За незалежнасць», [[«Беларускі незалежніцкі блок»]] | моладзевая арганізацыя = | колькасць членаў = | дэвіз = «Жыве Беларусь!» | Месцаў у ніжняй палаце = {{Партыя/Месцы|0|110|#9999FF}} | Месцаў у ніжняй палаце_параметр = Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу | Месцаў у верхняй палаце = | Месцаў у верхняй палаце_параметр = | Месцаў у Еўрапарламенце = | гімн = | партыйны друк = | персаналіі = | афіцыйны сайт = http://narodny.org/ }} '''Беларускі народны фронт''' — ліквідаваная ўладамі беларуская партыя, заснаваная ў [[1993]] годзе. Партыя грунтавалася на грамадскім руху [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]], які быў заснаваны ў 1988 годзе і выступаў за незалежнасць Беларусі, дэмакратызацыю ўлады, адраджэнне [[беларуская мова|беларускай мовы]] і культуры. Лідарам партыі быў [[Зянон Пазняк]]. Партыя з’яўляецца членам [[Міжнародны дэмакратычны саюз|Міжнароднага дэмакратычнага саюза]] (IDU) з 2007 г.<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2007/11/02/ic_articles_112_153738/ |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2008 |archive-date=4 студзеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104231223/http://naviny.by/rubrics/politic/2007/11/02/ic_articles_112_153738/ |url-status=dead }}</ref> БНФ знаходзілася ў апазіцыі да [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 14 жніўня 2023 года Вярхоўны суд Беларусі ліквідаваў Партыю БНФ.<ref>[https://nashaniva.com/324024 Партыя БНФ ліквідаваная па іску Мінюста]</ref> == Гісторыя == {{main|Беларускі народны фронт «Адраджэньне»}} Рух, на якім грунтавалася партыя, карыстаўся значнай папулярнасцю ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х. Пасля здабыцця Беларуссю незалежнасці папулярнасць руху стала паступова памяншацца, і партыя БНФ перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкімі выбарамі 1994 года]] не здолела аб’яднаць вакол свайго кандыдата (Зянона Пазняка) дэмакратычныя сілы. Згодна з вынікамі сацыялагічнай лабараторыі Давіда Ротмана, з верасня 1994 года і да вясны 1995 года адбываўся павольны рост рэйтынгу партыі з 10,6 % да 13,1 %<ref>Звязда. — 1995. — №. — 17 мая. — С.</ref>, аднак гэта не дапамагло ёй аднавіць той уплыў, які меў рух у 1990—1991 гг. Так, на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|выбарах у Вярхоўны Савет XIII склікання]] ў 1995 партыя не заваявала ніводнага мандата<ref>http://www.hrights.ru/text/belorus/b18/Chapter12.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928103343/http://www.hrights.ru/text/belorus/b18/Chapter12.htm |date=28 верасня 2007 }}</ref>. Пасля правалу на гэтых выбарах частка кіраўніцтва партыі падала ў адстаўку, у тым ліку [[Вінцук Вячорка]] — глава палітычнай камісіі БНФ. [[10 лютага]] [[1996]] г. на сойме партыі было заяўлена аб пераходзе да непарламенцкай формы дзейнасці з мэтай адстаўкі прэзідэнта. У [[1993]] г. выступіў з ідэяй пабудовы Балта-Чарнаморскага нафтавага калектара (злучэнне існуючых нафтаправодаў па лініі Адэса—Броды—Вентспілс), які павінен быў пазбавіць Беларусь ад энергетычнай залежнасці ад [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30388927.html|title = Лукашенко о диверсификации поставок нефти: 30-40% из России, 30% с Балтики и 30% через Украину|author = Навумчык|date = 2020-01-21|work = [[Радыё Свабода]]|language = |accessdate = 2020-01-23}}</ref>. Як паказалі даследаванні, праведзеныя Інстытутам сацыяльна-палітычных даследаванняў у 1997 г., рэйтынг БНФ складаў 3,7 %<ref>Народная газета. — 1998. — №. — 10 студзеня. — С.</ref>. V з’езд партыі (чэрвень 1997) падкрэсліў, што «на першы план выходзяць іншыя метады барацьбы за вызваленне Беларусі — метады шырокага, масавага нацыянальна-вызваленчага руху». У рэзалюцыі з’езда гаварылася, што рух будзе выбіраць «канкрэтную тактыку дзеянняў з улікам сітуацыі»<ref>Свабода. — 1997. — №. — 24 чэрвеня. — С.</ref>. [[16 мая]] [[1999]] г. апазіцыйныя партыі арганізавалі «[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|альтэрнатыўныя прэзідэнцкія выбары]]», на якіх кандыдатамі вылучаліся Зянон Пазняк і [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіл Чыгір]]. Аднак Пазняк зняў сваю кандыдатуру, матываваўшы гэта шматлікімі парушэннямі падчас падрыхтоўкі і правядзення выбарчай кампаніі з боку старшыні «альтэрнатыўнага» [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтрвыбаркама]] [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]]. Гэтае рашэнне фактычна пазбавіла сэнсу альтэрнатыўныя выбары і было жорстка раскрытыкавана часткай членаў партыі. У выніку супярэчнасці ў партыі паглыбіліся, і ў снежні 1999 г. на VI з’ездзе адбыўся раскол. Лідарам партыі БНФ быў абраны [[Вінцук Вячорка]], а Зянон Пазняк разам з часткай ранейшых членаў БНФ утварылі новую партыю пад назвай [[Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя - БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ]]. Пасля расколу рэйтынг БНФ заставаўся нізкім. Паводле даных на канец 2003 года, партыю БНФ падтрымлівала 2,5 % рэспандэнтаў, а КХП-БНФ — 1,8 %<ref>http://www.nz-online.ru/index.phtml?aid=25010788</ref>. Пасля з’яўлення ўказу аб абмежаваннях на выкарыстанне слоў «Беларускі» і «Нацыянальны» у назвах арганізацый<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/webnpa/text_txt.asp?RN=P30500247 |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610022741/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P30500247 |archivedate=10 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref> партыя змяніла назву на «Партыя БНФ». [[15 ліпеня]] [[2001]] лідары партыі БНФ сумесна з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]], [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай Грамадой]], [[Беларуская партыя працы|Беларускай партыяй працы]], [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Партыяй камуністаў беларускай]] падпісалі пагадненне аб «агульнай стратэгіі супрацьдзеяння правядзенню рэферэндума для працягу прэзідэнцкіх паўнамоцтваў Лукашэнкі». [[22 ліпеня]] лідары БНФ, АГП, БСДГ, БПП, ПКБ уклалі пагадненне аб аб’яднанні намаганняў супраць «трэцяга тэрміна» з дэпутацкай [[Рэспубліка (дэпутацкая група)|групай «Рэспубліка»]]. Партыя БНФ збліжаецца з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]], гэтыя дзве партыі найбольш актыўна працуюць у [[Каардынацыйная рада дэмакратычных сіл|КРДС]]. У [[2001]] г. структуры БНФ працуюць над вылучэннем кандыдата ў прэзідэнты [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]], потым — адзінага кандыдата ад дэмакратычных сіл [[Уладзімір Іванавіч Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]]. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 г.]] партыя апынулася на мяжы расколу. У ёй выявіліся супярэчнасці паміж кіраўніцтвам партыі і прадстаўнікамі больш радыкальнай плыні — рухам «[[Малады фронт]]», які падтрымліваў намеснік старшыні БНФ [[Вячаслаў Сіўчык]]. Зачэпкай для канфлікту стала пастанова сойма БНФ аб скасаванні 30 % квоты для «Маладога фронту» на з’ездзе партыі. Гэта прывяло да таго, што ў [[2003]] г. партыя разарвала стасункі з моладзевай арганізацыяй «Малады фронт» і, у рэшце рэшт, адзін з лідараў «маладафронтаўцаў» [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]] падаў заяву на выхад з Партыі БНФ. Супярэчнасці ўнутры БНФ праявіліся і ў верасні 2002, калі група рэгіянальных кіраўнікоў выступіла з адкрытым лістом, дзе выказваўся недавер кіраўніцтву партыі, якое абвінавачвалася ў непадконтральнасці фінансавай дзейнасці, непаслядоўнасці ў адстойванні інтарэсаў партыі і ў мэтанакіраваным «выцісканні» з партыі апанентаў кіраўніцтва. Кіраўніцтва БНФ успрыняла гэтую крытыку як спробу раскола партыі, у чым зноў абвінаваціла В. Сіўчыка. У выніку ў лютым 2003 Сіўчык быў выключаны з партыі. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|парламенцкіх выбарах 2004 г.]] ад партыі БНФ членамі акруговых выбарчых камісій сталі толькі 2 чалавекі. [[29 жніўня]] [[2004]] адбыўся VIII нечарговы з’езд партыі, на якім было вылучана 40 кандыдатаў партыйным вылучэннем, і 15 — праз збор подпісаў. Колькасць кандыдатаў у дэпутаты ад партыі была значна скарочана ў выніку нерэгістрацыі, адмоў ад удзелу ў кампаніі, зняцця кандыдатур на карысць іншых кандыдатаў, а таксама пазбаўлення рэгістрацыі найбольш актыўных кандыдатаў. Усяго ў бюлетэнях засталося толькі 30 кандыдатаў ад партыі БНФ. [[7 верасня]] [[2002]] г. на паседжанні сойма партыі было пастаноўлена стварыць на базе Каардынацыйнай рады дэмакратычных сіл грамадска-палітычны блок «За незалежнасць без дыктатуры». 1 снежня 2002 г. адбыўся нечарговы з’езд Партыі БНФ і БНФ «Адраджэньне», на якім упершыню з 1993 была прынята новая праграма. У праекце, падрыхтаваным В. Вячоркам, ставілася мэта дабіцца ўваходу Беларусі ў [[НАТА]] і [[Еўрапейскі Саюз]], а таксама прадугледжвалася ўвядзенне ў Беларусі парламенцкай рэспублікі з пераважна прадстаўнічай роляй прэзідэнта. Альтэрнатыўная праграма намесніка старшыні партыі П. Севярынца, згодна з якой меркавалася ператварыць партыю ў масавы рух супраціву, была адхілена. 14 снежня праз пастанову сойма партыя разарвала ўзаемадачыненні з Каардынацыйнай радай апазіцыйных палітычных партый. Паводле В. Вячоркі, {{цытата|КРАПП, на жаль, ператварылася ў поле для інтрыгаў, канфліктаў і падседжванняў, перадусім з боку некаторых партый сацыял-дэмакратычнай часткі спектра}}<ref>Згода. — 2002. — №. — 20—27 снежня. — С.</ref> На выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў 2003 года партыя БНФ вылучыла 154 кандыдата, з якіх было зарэгістравана 107 кандыдатаў. У першым туры галасавання партыя БНФ атрымала 11 мандатаў. У [[2006]] партыя разам з іншымі суполкамі дэмакратычнага кірунку падтрымлівае вылучэнне на пасаду прэзідэнта [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. [[16 мая]] [[2009]] года на паседжанні сойма партыі было прынята рашэнне, што [[5 верасня|5]] і [[6 верасня]] 2009 года пройдзе ХІІ-ы з’езд Партыі БНФ. На гэтым з’ездзе быў абраны новы старшыня — 33-гадовы [[Аляксей Янукевіч]]. За яго прагаласавалі 174 дэлегаты, за [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]] — 144. З’езд Партыі БНФ зацвердзіў намеснікамі старшыні Аляксея Янукевіча прапанаваныя ім кандыдатуры — [[Рыгор Кастусёў|Рыгора Кастусёва]], [[Ігар Лялькоў|Ігара Лялькова]]. У 2010 годзе партыя вылучыла ў якасці кандыдата ў прэзідэнты намесніка старшыні БНФ Рыгора Кастусёва, які ў выніку, паводле афіцыйных звестак, набраў на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]] 1,97 % галасоў. У 2015 годзе партыя БНФ спачатку дапамагала збіраць подпісы за вылучэнне [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццяны Караткевіч]]<ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/online/politics/31408/ORIGINAL//ru/1081/society/34040/ |title=Архіўная копія |access-date=4 красавіка 2018 |archive-date=8 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408024432/http://www.belgazeta.by/ru/online/politics/31408/ORIGINAL//ru/1081/society/34040/ |url-status=dead }}</ref>, але 29 жніўня праз рашэнне сойма адмовілася ад падтрымкі гэтага кандыдата на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>http://by.belapan.by/archive/2015/08/29/797399_797400/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171734/http://by.belapan.by/archive/2015/08/29/797399_797400 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. На выбарах у Палату прадстаўнікоў 2012 і 2016 гадоў Партыі БНФ не ўдалося правесці ніводнага кандыдата. [[30 верасня]] [[2017]] г. рашэннем XVIII справаздачна-выбарчага з’езду Партыі БНФ старшынёй партыі быў абраны Рыгор Кастусёў (набраў 107 галасоў). У бюлетэні для галасавання было ўнесена 6 прозвішчаў: Ілля Дабратвор, Вольга Дамаскіна, Рыгор Кастусёў, Алесь Таўстыка, Аляксандр Страх, Васіль Астроўскі. Намеснікамі старшыні былі абраныя Юрый Лукашэвіч, [[Аляксей Янукевіч]], Вадзім Саранчукоў, Зміцер Салошкін, [[Аляксандр Стральцоў]]<ref>https://www.svaboda.org/a/28766124.html</ref>. == Меркаванні == Журналіст [[Аляксандр Тамковіч]] заўважыў у верасні [[2010]] г., што адной з галоўных праблем Партыі БНФ з’яўляецца засяроджанасць яе дзеячаў на ўнутраных канфліктах, а не на палітычнай барацьбе супраць улады. Гэта вядзе да выключэння з радоў партыі асоб з поглядамі, адрознымі ад пазіцыі кіраўніцтва, а ў выніку — да маргіналізацыі ўсёй партыі на беларускай палітычнай сцэне<ref>Аляксандр Тамковіч: Арытмія, альбо Код супраціву. Смаленск: Родіна, 2012, с. 91. ISBN 978-5887-73562-7</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] у пачатку сакавіка 2018 г. апісаў стан Партыі БНФ так: «Кволая палітычная секта»<ref>http://belisrael.info/?p=14495</ref>. Аднак пазней ён ацаніў удзел партыі ў адзначэнні [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя БНР]] у Мінску (яна была адным з арганізатараў мітынга і канцэрта каля Опернага тэатра 25 сакавіка 2018 года) як адносны поспех<ref>http://belisrael.info/?p=14773</ref>. == Старшыні == * [[Вінцук Вячорка]] (1997—2007) * [[Лявон Баршчэўскі]] (2007—2009) * [[Аляксей Янукевіч]] (2009—2017) * [[Рыгор Кастусёў]] (2017 — 14 жніўня 2023) == Гл. таксама == * [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі]] * [[Чарнобыльскі шлях]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/club926004 Афіцыйная група] [[У Кантакце]] * [https://www.facebook.com/Partyja.BNF/ Старонка] на [[Facebook]] * [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&nic=databases&country=24&pid=340&s=-1 Еўразійская хата — Беларусь / Партыя БНФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927045643/http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&nic=databases&country=24&pid=340&s=-1 |date=27 верасня 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20090406133656/http://arche.by/by/12/30/475/ Рамунас Каціліус Фотарэпартаж з першага з’езда БНФ] {{Партыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] ml273qgy5ox2yqfk7cxvzdg9xxv0eu7 5202258 5202178 2026-09-19T06:51:46Z 5202258 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя | назва партыі = Партыя БНФ | назва на мове арыгінала = | лагатып = Party of Belarussian Popular Front logo.svg | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = [[Рыгор Андрэевіч Кастусёў]] (да 2023) | прэзідэнт = | старшыня = | генеральны сакратар = | першы сакратар = | прэзідыум = | сакратар = | заснавальнік = | дата заснавання = [[1993]] | дата роспуску = | аб'яднанне = | штаб-кватэра = [[Мінск]], вул. Чарнышэўскага 3-39 | ідэалогія = [[нацыянал-дэмакратыя]], [[беларускі нацыяналізм]], [[ліберальны кансерватызм]], [[хрысціянская дэмакратыя]], [[антыкамунізм]] | інтэрнацыянал = [[Міжнародны дэмакратычны саюз]]<br/>[[Альянс еўрапейскіх кансерватараў і рэфармістаў]] | саюзнікі = [[«Народная кааліцыя 5+»]], Асамблея дэпутатаў мясцовых Саветаў, Каардынацыйная рада дэмакратычных сіл, Каардынацыйная рада апазіцыйных палітычных партый, Кааліцыя «За незалежнасць», [[«Беларускі незалежніцкі блок»]] | моладзевая арганізацыя = | колькасць членаў = | дэвіз = [[Жыве Беларусь!]] | Месцаў у ніжняй палаце = {{Партыя/Месцы|0|110|#9999FF}} | Месцаў у ніжняй палаце_параметр = Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу | Месцаў у верхняй палаце = | Месцаў у верхняй палаце_параметр = | Месцаў у Еўрапарламенце = | гімн = | партыйны друк = | персаналіі = | афіцыйны сайт = http://narodny.org/ }} '''Беларускі народны фронт''' — ліквідаваная ўладамі беларуская партыя, заснаваная ў [[1993]] годзе. Партыя грунтавалася на грамадскім руху [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]], які быў заснаваны ў 1988 годзе і выступаў за незалежнасць Беларусі, дэмакратызацыю ўлады, адраджэнне [[беларуская мова|беларускай мовы]] і культуры. Лідарам партыі быў [[Зянон Пазняк]]. Партыя з’яўляецца членам [[Міжнародны дэмакратычны саюз|Міжнароднага дэмакратычнага саюза]] (IDU) з 2007 г.<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2007/11/02/ic_articles_112_153738/ |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2008 |archive-date=4 студзеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104231223/http://naviny.by/rubrics/politic/2007/11/02/ic_articles_112_153738/ |url-status=dead }}</ref> БНФ знаходзілася ў апазіцыі да [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 14 жніўня 2023 года Вярхоўны суд Беларусі ліквідаваў Партыю БНФ.<ref>[https://nashaniva.com/324024 Партыя БНФ ліквідаваная па іску Мінюста]</ref> == Гісторыя == {{main|Беларускі народны фронт «Адраджэньне»}} Рух, на якім грунтавалася партыя, карыстаўся значнай папулярнасцю ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х. Пасля здабыцця Беларуссю незалежнасці папулярнасць руху стала паступова памяншацца, і партыя БНФ перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкімі выбарамі 1994 года]] не здолела аб’яднаць вакол свайго кандыдата (Зянона Пазняка) дэмакратычныя сілы. Згодна з вынікамі сацыялагічнай лабараторыі Давіда Ротмана, з верасня 1994 года і да вясны 1995 года адбываўся павольны рост рэйтынгу партыі з 10,6 % да 13,1 %<ref>Звязда. — 1995. — №. — 17 мая. — С.</ref>, аднак гэта не дапамагло ёй аднавіць той уплыў, які меў рух у 1990—1991 гг. Так, на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|выбарах у Вярхоўны Савет XIII склікання]] ў 1995 партыя не заваявала ніводнага мандата<ref>http://www.hrights.ru/text/belorus/b18/Chapter12.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928103343/http://www.hrights.ru/text/belorus/b18/Chapter12.htm |date=28 верасня 2007 }}</ref>. Пасля правалу на гэтых выбарах частка кіраўніцтва партыі падала ў адстаўку, у тым ліку [[Вінцук Вячорка]] — глава палітычнай камісіі БНФ. [[10 лютага]] [[1996]] г. на сойме партыі было заяўлена аб пераходзе да непарламенцкай формы дзейнасці з мэтай адстаўкі прэзідэнта. У [[1993]] г. выступіў з ідэяй пабудовы Балта-Чарнаморскага нафтавага калектара (злучэнне існуючых нафтаправодаў па лініі Адэса—Броды—Вентспілс), які павінен быў пазбавіць Беларусь ад энергетычнай залежнасці ад [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30388927.html|title = Лукашенко о диверсификации поставок нефти: 30-40% из России, 30% с Балтики и 30% через Украину|author = Навумчык|date = 2020-01-21|work = [[Радыё Свабода]]|language = |accessdate = 2020-01-23}}</ref>. Як паказалі даследаванні, праведзеныя Інстытутам сацыяльна-палітычных даследаванняў у 1997 г., рэйтынг БНФ складаў 3,7 %<ref>Народная газета. — 1998. — №. — 10 студзеня. — С.</ref>. V з’езд партыі (чэрвень 1997) падкрэсліў, што «на першы план выходзяць іншыя метады барацьбы за вызваленне Беларусі — метады шырокага, масавага нацыянальна-вызваленчага руху». У рэзалюцыі з’езда гаварылася, што рух будзе выбіраць «канкрэтную тактыку дзеянняў з улікам сітуацыі»<ref>Свабода. — 1997. — №. — 24 чэрвеня. — С.</ref>. [[16 мая]] [[1999]] г. апазіцыйныя партыі арганізавалі «[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|альтэрнатыўныя прэзідэнцкія выбары]]», на якіх кандыдатамі вылучаліся Зянон Пазняк і [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіл Чыгір]]. Аднак Пазняк зняў сваю кандыдатуру, матываваўшы гэта шматлікімі парушэннямі падчас падрыхтоўкі і правядзення выбарчай кампаніі з боку старшыні «альтэрнатыўнага» [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтрвыбаркама]] [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]]. Гэтае рашэнне фактычна пазбавіла сэнсу альтэрнатыўныя выбары і было жорстка раскрытыкавана часткай членаў партыі. У выніку супярэчнасці ў партыі паглыбіліся, і ў снежні 1999 г. на VI з’ездзе адбыўся раскол. Лідарам партыі БНФ быў абраны [[Вінцук Вячорка]], а Зянон Пазняк разам з часткай ранейшых членаў БНФ утварылі новую партыю пад назвай [[Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя - БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ]]. Пасля расколу рэйтынг БНФ заставаўся нізкім. Паводле даных на канец 2003 года, партыю БНФ падтрымлівала 2,5 % рэспандэнтаў, а КХП-БНФ — 1,8 %<ref>http://www.nz-online.ru/index.phtml?aid=25010788</ref>. Пасля з’яўлення ўказу аб абмежаваннях на выкарыстанне слоў «Беларускі» і «Нацыянальны» у назвах арганізацый<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/webnpa/text_txt.asp?RN=P30500247 |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610022741/http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P30500247 |archivedate=10 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref> партыя змяніла назву на «Партыя БНФ». [[15 ліпеня]] [[2001]] лідары партыі БНФ сумесна з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]], [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай Грамадой]], [[Беларуская партыя працы|Беларускай партыяй працы]], [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Партыяй камуністаў беларускай]] падпісалі пагадненне аб «агульнай стратэгіі супрацьдзеяння правядзенню рэферэндума для працягу прэзідэнцкіх паўнамоцтваў Лукашэнкі». [[22 ліпеня]] лідары БНФ, АГП, БСДГ, БПП, ПКБ уклалі пагадненне аб аб’яднанні намаганняў супраць «трэцяга тэрміна» з дэпутацкай [[Рэспубліка (дэпутацкая група)|групай «Рэспубліка»]]. Партыя БНФ збліжаецца з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]], гэтыя дзве партыі найбольш актыўна працуюць у [[Каардынацыйная рада дэмакратычных сіл|КРДС]]. У [[2001]] г. структуры БНФ працуюць над вылучэннем кандыдата ў прэзідэнты [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямёна Домаша]], потым — адзінага кандыдата ад дэмакратычных сіл [[Уладзімір Іванавіч Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]]. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 г.]] партыя апынулася на мяжы расколу. У ёй выявіліся супярэчнасці паміж кіраўніцтвам партыі і прадстаўнікамі больш радыкальнай плыні — рухам «[[Малады фронт]]», які падтрымліваў намеснік старшыні БНФ [[Вячаслаў Сіўчык]]. Зачэпкай для канфлікту стала пастанова сойма БНФ аб скасаванні 30 % квоты для «Маладога фронту» на з’ездзе партыі. Гэта прывяло да таго, што ў [[2003]] г. партыя разарвала стасункі з моладзевай арганізацыяй «Малады фронт» і, у рэшце рэшт, адзін з лідараў «маладафронтаўцаў» [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]] падаў заяву на выхад з Партыі БНФ. Супярэчнасці ўнутры БНФ праявіліся і ў верасні 2002, калі група рэгіянальных кіраўнікоў выступіла з адкрытым лістом, дзе выказваўся недавер кіраўніцтву партыі, якое абвінавачвалася ў непадконтральнасці фінансавай дзейнасці, непаслядоўнасці ў адстойванні інтарэсаў партыі і ў мэтанакіраваным «выцісканні» з партыі апанентаў кіраўніцтва. Кіраўніцтва БНФ успрыняла гэтую крытыку як спробу раскола партыі, у чым зноў абвінаваціла В. Сіўчыка. У выніку ў лютым 2003 Сіўчык быў выключаны з партыі. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|парламенцкіх выбарах 2004 г.]] ад партыі БНФ членамі акруговых выбарчых камісій сталі толькі 2 чалавекі. [[29 жніўня]] [[2004]] адбыўся VIII нечарговы з’езд партыі, на якім было вылучана 40 кандыдатаў партыйным вылучэннем, і 15 — праз збор подпісаў. Колькасць кандыдатаў у дэпутаты ад партыі была значна скарочана ў выніку нерэгістрацыі, адмоў ад удзелу ў кампаніі, зняцця кандыдатур на карысць іншых кандыдатаў, а таксама пазбаўлення рэгістрацыі найбольш актыўных кандыдатаў. Усяго ў бюлетэнях засталося толькі 30 кандыдатаў ад партыі БНФ. [[7 верасня]] [[2002]] г. на паседжанні сойма партыі было пастаноўлена стварыць на базе Каардынацыйнай рады дэмакратычных сіл грамадска-палітычны блок «За незалежнасць без дыктатуры». 1 снежня 2002 г. адбыўся нечарговы з’езд Партыі БНФ і БНФ «Адраджэньне», на якім упершыню з 1993 была прынята новая праграма. У праекце, падрыхтаваным В. Вячоркам, ставілася мэта дабіцца ўваходу Беларусі ў [[НАТА]] і [[Еўрапейскі Саюз]], а таксама прадугледжвалася ўвядзенне ў Беларусі парламенцкай рэспублікі з пераважна прадстаўнічай роляй прэзідэнта. Альтэрнатыўная праграма намесніка старшыні партыі П. Севярынца, згодна з якой меркавалася ператварыць партыю ў масавы рух супраціву, была адхілена. 14 снежня праз пастанову сойма партыя разарвала ўзаемадачыненні з Каардынацыйнай радай апазіцыйных палітычных партый. Паводле В. Вячоркі, {{цытата|КРАПП, на жаль, ператварылася ў поле для інтрыгаў, канфліктаў і падседжванняў, перадусім з боку некаторых партый сацыял-дэмакратычнай часткі спектра}}<ref>Згода. — 2002. — №. — 20—27 снежня. — С.</ref> На выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў 2003 года партыя БНФ вылучыла 154 кандыдата, з якіх было зарэгістравана 107 кандыдатаў. У першым туры галасавання партыя БНФ атрымала 11 мандатаў. У [[2006]] партыя разам з іншымі суполкамі дэмакратычнага кірунку падтрымлівае вылучэнне на пасаду прэзідэнта [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. [[16 мая]] [[2009]] года на паседжанні сойма партыі было прынята рашэнне, што [[5 верасня|5]] і [[6 верасня]] 2009 года пройдзе ХІІ-ы з’езд Партыі БНФ. На гэтым з’ездзе быў абраны новы старшыня — 33-гадовы [[Аляксей Янукевіч]]. За яго прагаласавалі 174 дэлегаты, за [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]] — 144. З’езд Партыі БНФ зацвердзіў намеснікамі старшыні Аляксея Янукевіча прапанаваныя ім кандыдатуры — [[Рыгор Кастусёў|Рыгора Кастусёва]], [[Ігар Лялькоў|Ігара Лялькова]]. У 2010 годзе партыя вылучыла ў якасці кандыдата ў прэзідэнты намесніка старшыні БНФ Рыгора Кастусёва, які ў выніку, паводле афіцыйных звестак, набраў на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]] 1,97 % галасоў. У 2015 годзе партыя БНФ спачатку дапамагала збіраць подпісы за вылучэнне [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццяны Караткевіч]]<ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/online/politics/31408/ORIGINAL//ru/1081/society/34040/ |title=Архіўная копія |access-date=4 красавіка 2018 |archive-date=8 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408024432/http://www.belgazeta.by/ru/online/politics/31408/ORIGINAL//ru/1081/society/34040/ |url-status=dead }}</ref>, але 29 жніўня праз рашэнне сойма адмовілася ад падтрымкі гэтага кандыдата на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|прэзідэнцкіх выбарах]]<ref>http://by.belapan.by/archive/2015/08/29/797399_797400/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305171734/http://by.belapan.by/archive/2015/08/29/797399_797400 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. На выбарах у Палату прадстаўнікоў 2012 і 2016 гадоў Партыі БНФ не ўдалося правесці ніводнага кандыдата. [[30 верасня]] [[2017]] г. рашэннем XVIII справаздачна-выбарчага з’езду Партыі БНФ старшынёй партыі быў абраны Рыгор Кастусёў (набраў 107 галасоў). У бюлетэні для галасавання было ўнесена 6 прозвішчаў: Ілля Дабратвор, Вольга Дамаскіна, Рыгор Кастусёў, Алесь Таўстыка, Аляксандр Страх, Васіль Астроўскі. Намеснікамі старшыні былі абраныя Юрый Лукашэвіч, [[Аляксей Янукевіч]], Вадзім Саранчукоў, Зміцер Салошкін, [[Аляксандр Стральцоў]]<ref>https://www.svaboda.org/a/28766124.html</ref>. == Меркаванні == Журналіст [[Аляксандр Тамковіч]] заўважыў у верасні [[2010]] г., што адной з галоўных праблем Партыі БНФ з’яўляецца засяроджанасць яе дзеячаў на ўнутраных канфліктах, а не на палітычнай барацьбе супраць улады. Гэта вядзе да выключэння з радоў партыі асоб з поглядамі, адрознымі ад пазіцыі кіраўніцтва, а ў выніку — да маргіналізацыі ўсёй партыі на беларускай палітычнай сцэне<ref>Аляксандр Тамковіч: Арытмія, альбо Код супраціву. Смаленск: Родіна, 2012, с. 91. ISBN 978-5887-73562-7</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] у пачатку сакавіка 2018 г. апісаў стан Партыі БНФ так: «Кволая палітычная секта»<ref>http://belisrael.info/?p=14495</ref>. Аднак пазней ён ацаніў удзел партыі ў адзначэнні [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя БНР]] у Мінску (яна была адным з арганізатараў мітынга і канцэрта каля Опернага тэатра 25 сакавіка 2018 года) як адносны поспех<ref>http://belisrael.info/?p=14773</ref>. == Старшыні == * [[Вінцук Вячорка]] (1997—2007) * [[Лявон Баршчэўскі]] (2007—2009) * [[Аляксей Янукевіч]] (2009—2017) * [[Рыгор Кастусёў]] (2017 — 14 жніўня 2023) == Гл. таксама == * [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі]] * [[Чарнобыльскі шлях]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/club926004 Афіцыйная група] [[У Кантакце]] * [https://www.facebook.com/Partyja.BNF/ Старонка] на [[Facebook]] * [http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&nic=databases&country=24&pid=340&s=-1 Еўразійская хата — Беларусь / Партыя БНФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927045643/http://www.eurasianhome.org/xml/t/databases.xml?lang=ru&nic=databases&country=24&pid=340&s=-1 |date=27 верасня 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20090406133656/http://arche.by/by/12/30/475/ Рамунас Каціліус Фотарэпартаж з першага з’езда БНФ] {{Партыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] 9zngdyplp1celqakej5z0d2c82mznyd Вялікае Княства Фінляндскае 0 25381 5202049 5120161 2026-09-18T13:47:31Z Pabojnia 135280 /* Гандаль */ афармленне 5202049 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Фінляндскае |саманазва = Suomen suuriruhtinaskunta <br/> Storfurstendömet Finland <br/> Великое княжество Финляндское |статус = |гімн = |сцяг = Flag of Russia.svg |апісанне_сцяга = |герб = Coats of arms of the Grand Duchy of Finland.svg |апісанне_герба = |карта = Grand Duchy of Finland.png |апісанне = |p1 = Шведскае праўленне ў Фінляндыі |flag_p1 = Flag of Sweden.svg |утворана = 1809 |ліквідавана = 1917 |s1 = Фінляндыя |flag_s1 = Flag of Finland 1918 (state).svg |дэвіз = |сталіца = [[Турку]] ([[1809]] – [[1812]]) <br/> [[Хельсінкі]] ([[1812]] – [[1917]]) |гарады = |мова = [[Шведская мова|шведская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Руская мова|руская]] |Афіцыйная мова = [[шведская мова|шведская]], <br/> [[фінская мова|фінская]] ([[1902]]<ref name=kurunmaki /> – [[1917]]), <br/> [[руская мова|руская]] ([[1809]] – [[1863]], [[1900]] – [[1917]]) |валюта = [[рубель Расійскай імперыі]] ([[1809]] – [[1860]]) <br/> [[фінляндская марка]] ([[1860]] – [[1917]]) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 360.000 км² ([[1850]]) |насельніцтва = 1.636.900 ([[1850]]) |форма_кіравання = |дынастыя = [[Раманавы]] |тытул_кіраўнікоў = Вялікі князь |кіраўнік1 = [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] (першы) |год_кіраўніка1 = [[1809]] – [[1825]] |кіраўнік2 = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] (апошні) |год_кіраўніка2 = [[1894]] – [[1917]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялі́кае Кня́ства Фінля́ндскае''' — [[Аўтаномія|аўтаномнае]] княства ў складзе Расійскай імперыі ў 1809—1917 гадах. Было створана ў выніку [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] на землях, якія да гэтага ўваходзілі ў склад [[Швецыя|Швецыі]]. У 1917 годзе сейм княства прыняў дэкларацыю незалежнасці, узнікла сучасная дзяржава [[Фінляндыя]]. == Гісторыя == === Перадумовы стварэння === {{main|Шведскае праўленне ў Фінляндыі}} Пачынаючы з [[Сярэднія вякі|сярэдніх вякоў]] Фінляндыя знаходзілася пад уладай шведскага каралеўства. Яшчэ ў часы [[Паўночныя крыжовыя паходы#Шведскія крыжовыя паходы|шведскіх крыжовых паходаў]] (XII—XIII стагоддзі) пачаліся канфлікты Швецыі з [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]] за кантроль над землямі паўднёвай Фінляндыі і [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйкам]]. У канцы XV стагоддзя [[Спіс войнаў паміж Расіяй і Швецыяй|канфлікты]] працягнуліся ўжо з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. У выніку [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў Расія далучыла да сябе частку [[Старая Фінляндыя|Старой Фінляндыі]] разам з [[Выбарг]]ам. Цягам XVIII стагоддзя Швецыя рабіла спробы вярнуць землі, але яны скончыліся яшчэ большымі стратамі. У лютым 1808 года пачалася [[Фінская вайна]], прычынай чаго быў [[Тыльзіцкі мір]] 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай {{нп5|Кантынентальная блакада|блакады|en|Continental System}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі]], з чым не пагаджаўся шведскі кароль. На загад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] расійскае войска пачало наступ у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне [[Свеаборг]]а, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова. [[Файл:Porvoon valtiopäivät 1809 by Emanuel Thelning.jpg|міні|left|Боргаскі сойм 1809 года.]] Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела [[Прыгоннае права|прыгону]], але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы [[Боргаскі сойм]]. Імператар прысягнуў паважаць рэлігійны [[статус-кво]], правы саслоўяў, і «канстытуцыю краіны», як ён назваў дзеючыя законы, а таксама заявіў, што Фінляндыя «з гэтага моманту была ўзнятая да рангу нацыі»<ref name=kurunmaki>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/44983550|title=The Formation of the Finnish Polity within the Russian Empire: Language, Representation, and the Construction of Popular Political Platforms, 1863-1906|author=Jussi Kurunmäki, Ilkka Liikanen|publisher=Harvard Ukrainian Research Institute|lang=en}}</ref>. 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі [[Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор]], згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, [[Аландскія астравы]] і частку лена {{нп5|Вестэрботэн (правінцыя)|Вестэрботэн|en|Västerbotten}}. Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji">''Мейнандэр Х.'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.</ref>{{rp|69-71}}. На далучаных да Расіі землях было створана аўтаномнае Вялікае Княства Фінляндскае. === Першыя гады расійскага кіравання === У 1808 годзе, напачатку Фінскай вайны, {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатарам Фінляндыі|en|Governor-General of Finland}} быў прызначаны былы шведскі генерал {{нп5|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|ru|Спренгтпортен, Георг Магнус}}. У снежні 1808 ён прапанаваў стварыць фінскі ўрадавы кабінет, які б падпарадкоўваўся генерал-губернатару. Праз канфлікты з суайчыннікамі, улетку 1809 года Спрэнгтпортэна змяніў на пасадзе генерал [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай-дэ-Толі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74}}. Яшчэ з 1808 года дарадцу імператара [[Міхаіл Міхайлавіч Спяранскі|Міхаілу Спяранскаму]] было даручана дакладваць пра справы ў Фінляндыі ў абыход генерал-губернатара. У 1811 годзе для гэтага стваралася пасада фінскага дзяржаўнага сакратара, які мусіў складаць даклады з падтрымкай Камітэта па справах Фінляндыі ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Акрамя Фінляндыі, з усіх частак імперыі такая пасада існавала толькі для [[Польшча|Польшчы]]. Першым сакратаром стаў [[Густаў Морыц Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. [[Файл:MECHELIN(1894) p134 Helsinki, The Senate.jpg|thumb|Будынак Сената на [[Сенацкая плошча Хельсінкі|Сенацкай плошчы]] ў Хельсінкі. Фота 1894 года.]] У жніўні 1809 года імператарам быў зацверджаны Статут, распрацаваны напярэдадні Боргаскага сойма фінскім камітэтам на чале з {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якабам Тэнгстромам|en|Jakob Tengström}}, {{нп5|Архідыяцэзія Турку|біскупам Турку|en|Archdiocese of Turku}}. Статут перадаваў уладу ад губернатара ўрадаваму кабінету, які ў 1816 годзе быў перайменаваны ў {{нп5|Сенат Фінляндыі|Імператарскі сенат Фінляндыі|fi|Suomen senaatti}}. Сенат складаўся з дэпартамента юстыцыі і дэпартамента эканомікі, і збольшага набіраўся з чыноўнікаў «шведскай» Фінляндыі, якія не валодалі [[руская мова|рускай мовай]]. Згодна са Статутам, генерал-губернатар быў старшынём Сената, аднак не меў права голасу ў грамадзянскіх справах. На практыцы ў яго кампетэнцыі ўваходзіў толькі кантроль над узброенымі сіламі княства. Таксама генерал-губернатар мог забяспечваць прапановы Сената пісьмовым заключэннем<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. У 1812 годзе сталіца Вялікага Княства была перанесена з [[Турку]] ў [[Хельсінкі]], што мела стратэгічныя перавагі праз знаходжанне там крэпасці [[Свеаборг]]. У тым жа годзе да княства была далучаная [[Выбаргская губерня]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|75}}. У жніўні 1812 года ў Турку адбылася сустрэча расійскага імператара Аляксандра I і пераемніка шведскага трона [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]]. Швецыя адмовілася ад ідэі вяртання Фінляндыі і падтрымала Расію ў вайне з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]. У абмен на гэта расійскі імператар пагадзіўся з рашэннем Швецыі заваяваць [[Нарвегія|Нарвегію]] і стварыць [[Шведска-нарвежская унія|шведска-нарвежскую унію]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76}}. === Стаўленне фінскага грамадства да расійскай улады === Фінскае грамадства не адразу прыняло далучэнне да Расіі, узброены супраціў сялянства працягваўся і пасля завяршэння Фінскай вайны. Стаўленне пачало змяняцца з усведамленнем таго, што старыя законы і прынцыпы функцыянавання грамадства не будуць зменены новай уладай. Першымі лаяльнасць да расійскай улады прадэманстравалі чыноўнікі і духавенства, напрыклад [[біскуп]] {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якаб Тэнгстром|en|Jakob Tengström}}, які быў прызначаны [[арцыбіскуп]]ам. Важным рэпутацыйным крокам было развіццё Хельсінкі як сталіцы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76-77}}. З мэтай паляпшэння лаяльнасці чыноўнікам павысілі ўтрыманне, для іншых прадстаўнікоў грамадскага сектара ўвялі адмысловае форменнае адзенне. У 1812 годзе было прынятае прадпісанне, якое абавязвала чыноўнікаў здаваць экзамен на валоданне расійскай мовай, але яно сустрэла пратэст і было скасавана. Камунікацыя паміж расійскай і фінскай уладай праводзілася на [[французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовах]], або з дапамогай перакладчыкаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|77-78}}. Пасля вайны з Напалеонам узмацніўся кантроль за грамадствам, бо кіраўніцтва імперыі баялася пашырэння рэвалюцыйных ідэй. Павялічылася [[цэнзура]], забараняўся ўвоз палітычнай літаратуры. У 1817 годзе ў Турку была заснаваная першая ў Фінляндыі паліцэйская ўправа. Для падтрымання парадку ў краіне была размешчаная пятнаццацітысячная [[дывізія]] расійскага войска. Сяляне вызваляліся ад абавязку ўтрымання салдат, што перашкаджала ўзнікненню ўласных [[сепаратызм|сепаратысцкіх]] сіл<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|78-79}}. У 1819 годзе ў [[Фрыдрыхсгам]]е быў створаны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|en|Hamina Cadet School}}, праз выхаванне ў якім праходзіла шмат фінскіх дваран. Агулам каля 4 тысяч фінаў зрабілі [[афіцэр]]скую кар’еру ў расійскім войску, з якіх амаль 300 дасягнулі [[генерал]]ьскай або [[адмірал]]ьскай годнасці. Расійская мова была абавязковым прадметам для вывучэння ў корпусе, спрыяючы збліжэнню Фінляндыі з Расіяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79}}. Журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} адзначаў у сваіх мемуарах, што ў 1830-х гадах усе яго аднагодкі былі ўпэўненыя ў тым, што інтэграцыя з Расіяй будзе толькі паглыбляцца, а шведскае панаванне засталося ў мінулым. Тым не менш, у XIX стагоддзі працягваліся цесныя культурныя і гандлёвыя дачыненні паміж Фінляндыяй і Швецыяй, таму гэты перыяд атрымаў назву «доўгага развітання»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79-80}}. === Фармаванне нацыянальнай самасвядомасці === У першай палове XIX стагоддзя асновай {{нп5|Ідэнтычнасць|ідэнтычнасці|en|Identity (social science)}} большай часткі жыхароў Фінляндыі была [[рэлігія]], а не фінская [[нацыянальная самасвядомасць]]. Пашырэнне [[нацыяналізм]]у ў Еўропе пачалося толькі пасля [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]], і закранула спачатку частку фінскіх акадэмічных вярхоў, якія ў далейшым працавалі над замацаваннем нацыянальных пачуццяў сярод іншых слаёў насельніцтва. У гэты час набыў вядомасць лозунг «Мы больш не шведы, рускімі станавіцца не хочам, дык давайце будзем фінамі». Яго часта прыпісваюць гісторыку {{нп5|Адольф Івар Арвідсан|Адольфу Арвідсану|en|Adolf Ivar Arwidsson}}, хаця такую думку выказваў яшчэ ў 1811 годзе [[Густаў Морыц Армфельт|Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83}}. Пазіцыі [[Фінская мова|фінскай мовы]] сярод адукаваных жыхароў былі слабыя, хоць і аддзяленне ад Швецыі мела для яе некаторы станоўчы эфект. У пачатку XIX стагоддзя больш за 85 % насельніцтва гаварылі рознымі фінскімі дыялектамі, але адміністрацыйная і акадэмічная эліта як дома, так і на працы працягвала карыстацца шведскай мовай да 1880-х гадоў. Развіццё адукацыі спрыяла яшчэ большаму пашырэнню шведскай, бо на ёй вялося навучанне ў універсітэтах і школах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. З 1820-х гадоў пачаліся дыскусіі вакол павелічэння ролі фінскай мовы. Гэта было звязана з распаўсюджаннем [[Рамантычны нацыяналізм|рамантычных]] ідэй такіх аўтараў як [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Шэлінг]], [[Іаган Готліб Фіхтэ|Фіхтэ]] і [[Эрык Густаў Геер|Геер]], што заклікалі да больш актыўнай палітычнай ролі звычайных людзей, якія ў выпадку Фінляндыі гаварылі збольшага па-фінску. Фінскі гісторык Адольф Арвідсан выступаў за тое, каб фінская мова атрымала афіцыйны статус і быў супраць надання гэтага статусу расійскай мове. Ён успрымаў мову і народную культуру як неабходную частку нацыянальнага духу, патрэбную на шляху да дзяржаўнасці. Погляды Арвідсана прывялі яго да звальнення з {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|акадэміі ў Турку|en|Royal Academy of Turku}} і вымушанай эміграцыі ў Швецыю<ref name=kurunmaki /><ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. Звальненне Арвідсана акрэсліла межы палітычнай дыскусіі ў Фінляндыі, а фінская прэса ў далейшым правяралася на прадмет пытанняў да юрыдычнага палажэння княства і яго будучыні, аж да ўсталявання паўнамаштабнай [[цэнзура|цэнзуры]] ў 1829 годзе<ref name=kurunmaki />. У 1822 годзе, праз год пасля звальнення Арвідсана, у акадэмію Турку паступілі тры студэнты, якія пазней сталі вядомымі дзеячамі культуры ў Фінляндыі: [[Юхан Рунеберг]], {{нп5|Эліяс Лёнрут|Эліяс Лёнрут|en|Elias Lönnrot}} і [[Юхан Снельман]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85}}. Юхан Рунеберг стаў нацыянальным паэтам, напісаў паэмы «Паляўнічыя на ласёў» ({{lang-sv|Älgskyttarna}}, 1832), дзе апісваўся побыт сялян з унутраных абласцей Фінляндыі, і «Апавяданні прапаршчыка Столя» ({{lang-sv|Fänrik Ståls sägner}}, 1848, 1860) з апісаннем патрыятызму і самаахвярнасці фінаў у [[Фінская вайна|вайне 1808—1809 гадоў]]. У 1832 годзе ён з сябрамі заснаваў «Гельсінгфорскую ранішнюю газету» ({{lang-sv|Helsingfors Morgonblad}}), якая да 1840-х гадоў была адзіным рупарам нацыянальна скіраванай інтэлігенцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. Рунебергу ўдавалася балансаваць на мяжы дазволенага, ствараючы патрыятычную літаратуру так, каб быць не заўважаным цэнзурай. Увесну 1848 года верш «Наш край», якім распачынаюцца «Апавяданні прапаршчыка Столя», быў прадстаўлены як новы [[Гімн Фінляндыі|гімн краіны]] на студэнцкім свяце. Музыку для гімна напісаў нямецкі кампазітар {{нп5|Фрэдрык Пасіус|Фрэдрык Пасіус|en|Fredrik Pacius}}. У апошняй страфе паэт маляваў карціну айчыны, якая дасягне калісьці росквіту, «памужнелая ў ліхалецці»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|88}}. [[Файл:Kalevala1.jpg|thumb|Вокладка першага выдання «Калевалы», 1835 год.]] Эліяс Лёнрут увайшоў у гісторыю дзякуючы выданню фінскага нацыянальнага эпасу «[[Калевала]]» (1835, 1849), перакладзенага на многія мовы, у тым ліку беларускую. «Калевала» была створана на аснове старажытных народных [[паданне|паданняў]], якія Лёнрут збіраў падчас падарожжаў. Мова твора была складанай, таму да канца XIX стагоддзя нават у самой Фінляндыі з ім часта знаёміліся праз шведскі або нямецкі пераклад. У 1831 годзе Лёнрут узяў удзел у заснаванні {{нп5|Фінскае літаратурнае таварыства|Фінскага літаратурнага таварыства|fi|Suomalaisen Kirjallisuuden Seura}}, якое з часам зрабілася цэнтрам нацыянальнага абуджэння<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. [[Файл:Saima First Issue.png|thumb|left|Першы выпуск газеты «Сайма», 4 студзеня 1844 года.]] Юхан Снельман выступаў за моўнае адзінства Фінляндыі, стварэнне літаратуры на фінскай мове. Ён натхняўся грамадскай філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і ідэямі Гердэра, і распрацаваў тэорыю дзяржавы, якая б абапіралася не на пэўную форму кіравання, а на сваю адпаведнасць «патрабаванням нацыянальнага духу». Нацыянальны дух для яго выражаўся ў больш «патрыятычных» дзеяннях законатворцаў, стварэнні законаў на карысць усіх грамадзян<ref name=kurunmaki />. У 1844 годзе, будучы дырэктарам школы ў мястэчку [[Куопіа]] ў азёрнай частцы Фінляндыі, ён пачаў выдаваць шведскамоўны часопіс «Сайма» (''Saima'') пад лозунгам «Адзін народ — адна мова». Часопіс выклікаў дэбаты ў прэсе, большасць удзельнікаў якіх падтрымлівала павелічэнне ролі фінскай мовы, але крытыкавалі ідэю Снельмана пра перавод на яе сістэмы вышэйшай адукацыі, бо не разумелі чаму шведскамоўная адукацыя і літаратура Фінляндыі не могуць быць нацыянальнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|86-87}}. На фінскай мове ў 1830-х гадах выдаваліся газеты «Штотыднёвыя весці Оўлу» ({{lang-fi|Oulun Wiikko-Sanomia}}) і «Выбаргскі веснік» ({{lang-fi|Sanan Saattaja Wiipurista}}). У 1841 годзе абедзве газеты былі зачыненыя праз нястачу падпісчыкаў, але пачаў выдавацца фінскамоўны мовазнаўчы часопіс «Суомі» ({{lang-fi|Suomi}}) Лёнрута. Большасць дыскусій пра моўную сітуацыю ўсё яшчэ праводзілася на шведскай мове, а публічнае выкарыстанне фінскай мовы было рэдкім і выклікала здзіўленне. Пад канец зімы 1845 года ў газеты патрапіла навіна пра студэнцкую вечарынку ў Хельсінкі, дзе некаторыя госці, у тым ліку Боргаскі біскуп {{нп5|Карл Густаў Отэлін|Отэлін|fi|Carl Gustaf Ottelin}}, рабілі прамовы па-фінску. Пра гэтую ж падзею пісаў у «Сайме» Снельман, падкрэсліваючы камізм таго, што прамова фінскага біскупа па-фінску ўспрымалася як штосьці незвычайнае. У грамадскіх дыскусіях фінская мова пачала актыўна выкарыстоўвацца толькі ў 1870-х гадах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87}}. На фоне [[Ліпеньская рэвалюцыя|Ліпеньскай рэвалюцыі]] ў Францыі, [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Польшчы, Беларусі і Літве, шэрагу [[вясна народаў|еўрапейскіх рэвалюцый]] канца 1840-х гадоў, у Расійскай імперыі ўзмацнялася [[цэнзура]] і кантроль за іншадумствам. Кіраўніцтва імперыі на чале з [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] баялася распаўсюджання рэвалюцыйных ідэй і дапамагала падаўляць паўстанні ў іншых краінах. Павелічэнне кантролю датычылася і Фінляндыі. У канцы восені 1846 года быў зачынены часопіс «Сайма». У 1848-49 гадах накладаліся дадатковыя абмежаванні на дзейнасць грамадскіх арганізацый. У 1849 годзе фінскія студэнты выказалі незадаволенасць прызначанымі ўніверсітэцкімі чыноўнікамі і планамі выкарыстоўваць {{нп5|Фінская гвардыя|Фінскі гвардзейскі батальён|fi|Suomen kaarti}} для падаўлення [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|паўстання ў Венгрыі]], на што імператар адказаў пагрозай рэарганізацыі ўніверсітэтаў у вышэйшыя рамесныя вучылішчы, аднак рэарганізацыя так і не была здзейснена. У сакавіку 1850 года выйшла пастанова, якая забараняла выдаваць літаратуру на фінскай мове, акрамя рэлігійнай і эканамічнай. Шведскамоўныя газеты праходзілі строгую працэдуру праверкі і маглі адлюстроўваць толькі погляды афіцыйных выданняў. Такім чынам, цэнзура ў Фінляндыі была нават больш жорсткай, чым у самой Расіі<ref name=kurunmaki />. Многія фінскія [[дысідэнт]]ы пераязджалі ў Швецыю і публікавалі там артыкулы, якія нелегальна распаўсюджваліся ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87-89}}. === Крымская вайна === На палітычную сітуацыю ў Вялікім Княстве Фінляндскім, як і ва ўсёй Расійскай імперыі, паўплывалі падзеі [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-56 гадоў. Асноўнай прычынай вайны быў канфлікт паміж Расіяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] за панаванне на [[Басфор]]ы і ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]]. Калі расійскае войска заняло поўдзень [[Балканы|Балкан]] і патапіла асманскую [[эскадра|эскадру]] на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у вайну на баку Асманскай імперыі ўмяшаліся [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]] і [[Другая французская імперыя|Францыя]] каб аслабіць расійскі ўплыў у Еўропе<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89}}. [[Файл:The Bombardment of Sveaborg, sketched by J. W. Carmichael - ILN-1856-0105-0021.jpg|thumb|Бамбардзіроўка Свеаборга ў {{нп5|The Illustrated London News|Лонданскіх навінах|en|The Illustrated London News}}.]] Адным з месцаў, дзе разгортваліся баявыя дзеянні, было [[Балтыйскае мора]]. Рыхтуючыся да нападу, расійскае камандаванне рэарганізавала марскую абарону Санкт-Пецярбурга, умацавала крэпасці, у тым ліку на фінляндскім узбярэжжы, павялічыла колькасць расійскага войска ў Фінляндыі да 70 тысяч. У 1854 годзе флот кааліцыі атакаваў шэраг фінскіх партовых гарадоў, разбурыў крэпасць {{нп5|Бомарсунд|Бомарсунд|ru|Бомарсунд}} на [[Аландскія астравы|Аландсіх астравах]]. З 9 па 11 жніўня 1855 года эскадра саюзнікаў цягам 46 гадзін {{нп5|Бамбардзіроўка Свеаборга|бамбіла|fi|Viaporin pommitus}} крэпасць [[Свеаборг]]. Жыхары Хельсінкі маглі назіраць за падзеяй з горада. [[Тэлеграф]] дазволіў саюзнікам хутка паведамляць пра ход бамбардзіроўкі ў прэсе. Калі аперацыя скончылася, эскадра знялася з якара, не здзейсніўшы ніводнай значнай вылазкі на сушы. Мэтай бамбардзіроўкі была дэманстрацыя сілы і зніжэнне прэстыжу Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89-90}}. У часе вайны фінская прэса выказвала падтрымку Расійскай імперыі. Фінскае грамадства было раззлавана атакамі на фінскія гарады і паралізацыяй фінскага гандлю варожым флотам. Крытыка Расіі выказвалася ў кулуарах ліберальных колаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. Вайна скончылася паражэннем Расіі пасля заняцця праціўнікамі [[Севастопаль|Севастопаля]]. У сакавіку 1856 года быў падпісаны мір, паводле якога Расія адмаўлялася ад марскіх баз на Чорным моры і Аландскіх астравах. Гэта азначала страту Расіяй уплыву ў Еўропе. У канцы вайны сканаў імператар Мікалай I, які праводзіў кансерватыўную палітыку. Яго змяніў [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], у часе кіравання каторага былі праведзеныя маштабныя грамадскія рэформы, што закранулі і Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. === Адраджэнне сойма і першыя рэформы === Дзякуючы прадэманстраванай Фінляндыяй лаяльнасці падчас Крымскай вайны і нежаданнем павялічваць палітычную напружанасць унутры краіны, Аляксандр II у 1856 годзе пагадзіўся на асобны ад агульнаімперскага курс рэформ у Вялікім Княстве Фінляндскім. Мэтамі рэформ былі развіццё [[гандаль|гандлю]] і [[суднаходства]], [[прамысловасць|прамысловасці]], павелічэнне колькасці вясковых школ, удасканаленне камунікацый і павышэнне ўтрымання чыноўнікам. Паводле дзеючых шведскіх законаў, падобныя змены маглі быць праведзены толькі соймам. Увосень 1863 года, упершыню за 54 гады, сойм быў скліканы, і на яго адкрыцці імператар паабяцаў зрабіць скліканне саслоўяў рэгулярным<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92}}. Адначасова з гэтым аслаблялася цэнзура, а ў 1865 годзе яна была цалкам скасавана<ref name=kurunmaki />. Статс-сакратар Фінляндыі {{нп5|Аляксандр Армфельт|Аляксандр Армфельт|ru|Армфельт, Александр Густавович}} пры падтрымцы міністра фінансаў Расійскай імперыі {{нп5|Міхаіл Рэйтэрн|фон Рэйтэрна|ru|Рейтерн, Михаил Христофорович}} пераканаў імператара, што спрыяльным для пацярпелай ад [[Інфляцыя|інфляцыі]] расійскай эканомікі будзе ўвядзенне ў Фінляндыі асобнай валюты, заснаванай на срэбным грашовым стандарце. У 1865 годзе адзінай законнай валютай на тэрыторыі Фінляндыі прызнавалася {{нп5|Фінская марка|фінская марка|fi|Suomen markka}} і пені<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1869 годзе быў прыняты соймавы статут, паводле якога сойм мусіў збірацца прынамсі кожныя 5 год. Пры гэтым заставаўся дзейнічаць падзел на чатыры саслоўі: [[духавенства]], [[дваранства]], [[бюргерства]] і [[сялянства]]. Гэта параджала няроўнасць паміж рознымі пластамі грамадства. Напрыклад, сярод сялян правам абіраць прадстаўнікоў у сойм валодалі толькі найзаможнейшыя 4,5 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92-93}}. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі праводзілася {{нп5|Вайсковыя рэформы Аляксандра II|вайсковая рэформа|ru|Военные реформы Александра II}}, у выніку якой была ўведзена ўсеагульная [[воінская павіннасць]]. Фінляндыя, аднак, мела асобны закон, прыняты ў 1878 годзе. Паводле яго камандны і асабісты склад фінскага войска набіраўся толькі з фінскіх грамадзян і войска не магло перамяшчацца за межы Фінляндыі. Такі асобны статус княства выклікаў крытыку расійскіх нацыяналістаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93}}. Усяго за 1863—1906 годы фінскі сойм прыняў каля 400 законаў, што спрыяла фармаванню грамадзянскай супольнасці і развіццю капіталізму ў Фінляндыі. Асобны палітычны статус і заканадаўства павялічвалі разрыў паміж Фінляндыяй і Расійскай імперыяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. === Фенаманы і лібералы === Адраджэнне сойма і актыўная заканадаўчая дзейнасць у другой палове XIX стагоддзя прывялі да развіцця дыскусіі аб тым, як мусіць развівацца краіна. Паўсталі дзве асноўныя групы з рознымі поглядамі на палітычную сітуацыю: {{нп5|Фенаманія|фенаманы|fi|Fennomania}} і лібералы. [[Файл:Yrjo-Koskinen.jpg|thumb|Ір’ё Коскінен, адзін з лідараў фенаманаў.]] Фенаманы мелі сваёй мэтай аддаленне Фінляндыі ад Швецыі і развіццё ўласнай культуры. Іх аснову складалі саслоўі сялян і духавенства. Расійскае кіраўніцтва бачыла пагрозу ў шведскай мове, бо праз яе са Швецыі маглі распаўсюджвацца непажаданыя палітычныя ідэі, таму ў гэтым пытанні фенаматы атрымалі дзяржаўную падтрымку. Лідарам фенаманаў быў [[Юхан Снельман]], які атрымаў годнасць [[прафесар]]а [[Філасофія|філасофіі]] і пасаду старшыні Сената ў 1863—1868 гадах. Дзякуючы яго намаганням з адабрэння Аляксандра II было прынятае Палажэнне аб мовах, з годна на працягу 20 гадоў фінская мова мусіла стаць раўнапраўнай мовай адміністрацыі княства. Прафесар гісторыі і новы лідар фенаманаў з 1870-х гадоў [[Ір’ё Сакары Ір’ё-Коскінен|Ір’ё Коскінен]] разглядаў шведскі перыяд гісторыі Фінляндыі як перыяд прыгнёту. Расійская імперыя, наадварот, успрымалася як чыннік, які дазволіў Фінляндыі пазбавіцца прыгнёту і сфармавацца як дзяржаве. Коскінен увёў у палітычны дыскурс паняцце «народу» як гістарычнага і палітычнага актара. У 1882 годзе ён быў прызначаны на пасаду ў Сенаце. У 1880-х гадах з асяроддзя фенаманаў вылучылася група моладзі на чале з {{нп5|Лаўры Ківекяс|Лаўры Ківекясам|fi|Lauri Kivekäs}}, які патрабаваў больш актыўных мер у справе пераходу грамадства на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Фінскі Народ, хоць і позна з’явіўся на гістарычнай сцэне, пакрысе дагнаў іншыя народы свету на шляху да цывілізацыі і сацыяльнага прагрэсу, і адначасова прабудзілася ягоная самасвядомасць, і гэты пасталелы нацыянальны дух пачаў імкнуцца да пэўнага стану дзяржаўнасці. Такім чынам, аддзяленне ад Шведскай імперыі было падрыхтавана натуральным рухам гісторыі Фінскага народа<ref>Yrjö Koskinen, Oppikirja Suomen kansan historiasta (Helsinki: SKS, 1869), 510. ({{lang-be|Лекцыі па гісторыі Фінскага народа}})</ref>. }} {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Цяпер пытанне стаіць наступным чынам: хто мае кіраваць краінай, нязначная меншасць, чыя пазіцыя грунтуецца на старых сацыяльных няшчасцях, ці народная большасць?<ref>Yrjö Koskinen, "Kysymys Normaali-koulun suomenkielisestä osastosta," Kirjallinen Kuukausilehti 4, no. 6 (1869): 141 — 42.</ref> }} Публіцыст і прафесар філасофіі {{нп5|Юхан Перандэр|Юхан Перандэр|fi|J. J. F. Perander}} адмаўляў мове і [[этнас]]у ролю галоўных каштоўнасцяў фенаманаў. Ён ставіў палітычнае развіццё нацыі вышэй за этнічную гамагеннасць. Яго палітычнай стратэгіяй было развіццё [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]]. У сваіх поглядах на нацыяналізм Перандэр звяртаўся да ідэй [[Алексіс дэ Таквіль|Таквіля]], [[Карл Маркс|Маркса]] і [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]]. Пры гэтым ён усё яшчэ выступаў за развіццё фінскай мовы, бо тагачасны яе стан, на думку Перандэра, тармазіў палітычны прагрэс і блакіраваў магчымасці нацыі да самаарганізацыі<ref name=kurunmaki />. Іншага погляду на ролю народа прытрымліваўся паплечнік Коскінена, адзін з лідараў фенаманаў {{нп5|Агатон Меўрман|Агатон Меўрман|fi|Agathon Meurman}}. Ён бачыў мэтай нацыянальнага руху цывілізаваць звычайных людзей. Крыніцай нацыянальнай [[мараль|маралі]] для яго была рэлігія. Толькі «праведныя і рэлігійныя» людзі маглі быць сапраўднай часткай фінскай нацыі і выражаць яе палітычную волю. На практыцы Меўрман прадстаўляў інтарэсы заможнага сялянства, звужаючы паняцце народа да адносна невялікай групы<ref name=kurunmaki />. Лібералы паходзілі збольшага з саслоўяў дваранства і бюргерства. Для іх большай пагрозай была [[русіфікацыя]], а традыцыйныя для Фінляндыі шведскія законы яны разглядалі як абарону ад гэтага. Таму ідэі пра пераход да фінскай мовы і аддаленне ад Швецыі ўважаліся лібераламі небяспечнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. Фенаманаў яны называлі «кансерватарамі» і абвінавачвалі ў зацікаўленасці толькі «апалітычнай моўнай рэформай». Самі лібералы натхняліся развітымі палітычнымі сістэмамі іншых краін, асабліва брытанскай парламенцкай сістэмай<ref name=kurunmaki />. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі ліберальнага падыходу былі журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} і прафесар дзяржаўнага права {{нп5|Леа Мехелін|Леа Мехелін|fi|Leo Mechelin}}. Шаўман у газетах «Гельсінгфорская штодзённая газета» ({{lang-sv|Helsingfors Dagblad}}) і «Веснік сталіцы» ({{lang-sv|Hufvudstadsbladet}}) распаўсюджваў ідэю аб тым, што адзінае, што звязвала Фінляндыю з Расійскай імперыяй — асабістая унія з імператарам, дэклараваная на [[Боргаскі сойм|Боргаскім сойме]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. У ліберальных шведскамоўных газетах таксама выказваліся ідэі пра разуменне паняцця «народ» у шырокім сэнсе і пра палітычную нацыю, падобныя да ідэй Перандэра. Лібералы працягвалі прасоўваць свае погляды і параўноўваць палітычную сітуацыю ў Фінляндыі з больш «развітымі краінамі», але моўнае пытанне не дазваляла ім стаць сапраўды папулярнымі ў грамадстве. Няўдалымі былі спробы лібералаў адказаць на крытыку фенаманаў, што ставілі пад пытанне іх адданасць нацыянальнай справе. Пазіцыя лібералаў падпала пад уплыў новай нацыяналістычнай {{нп5|Свекаманія|свекаманскай|fi|Svekomania}} групы, так званых «вікінгаў». Вікінгі падкрэслівалі, што шведскай мовай карыстаецца не толькі старая эліта, але і многія сяляне і рабочыя краіны, асабліва на паўднёвым і заходнім узбярэжжах. Таксама яны ўказвалі на [[раса]]выя адрозненні паміж шведскім і фінскім насельніцтвам Фінляндыі. Радыкальная пазіцыя «вікінгаў» прыцягнула некаторых лібералаў, што пачалі бачыць шведскую мову неабходнай умовай для развіцця высокай культуры і захавання канстытуцыйнага ладу. Пры абмеркаванні моўнага заканадаўства ў 1883 годзе ліберальны {{нп5|Пракуратар (Фінляндыя)|пракуратар|fi|Prokuraattori (Suomi)}} Сената {{нп5|Роберт Мантгомеры|Роберт Мантгомеры|fi|Robert Montgomery}} заявіў, што фінская мова не можа быць прызнана афіцыйнай, бо шведскі кодэкс 1743 года забараняе яе выкарыстанне ў [[суд]]ах. Гэта выклікала яшчэ большую крытыку фенаманаў, якія пачалі палітычную кампанію супраць «[[касмапалітызм|касмапалітычнага]]» лібералізму. Лібералы так і не змаглі сфармаваць уласную партыю, а новыя пакаленні ліберальных інтэлектуалаў пачыналі карыстацца фінскай мовай і крытыкавалі сваіх папярэднікаў за грунтаванне на «чужынскай ідэалогіі»<ref name=kurunmaki />. Як лібералы, так і фенаманы праяўлялі крытычнае стаўленне да саслоўнай сістэмы ў парламенце, калі каментавалі дыскусію, якая праходзіла на гэты конт у Швецыі. Для развіцця нацыі ім здавалася неабходнай лепшая палітычная рэпрэзентацыя грамадства. Пры гэтым аналагічную сітуацыю ў Фінляндыі яны адкрыта не крытыкавалі, бо лічылі больш важным забеспячэнне таго, каб сойм працягваў збірацца ў будучым, хай нават і ў саслоўным фармаце<ref name=kurunmaki />. Абедзве групы падзялялі погляд на Фінляндыю як на асобную дзяржаву, што развілася цягам XIX стагоддзя. Іх дыскусія вакол мовы і ролі народа адкрывала дарогу новым і больш радыкальным ідэям. Гэта не задавальняла расійскіх {{нп5|Славянафільства|славянафілаў|ru|Славянофильство}} і кіраўніцтва, якое не хацела губляць кантроль над княствам. У 1881 годзе імператар Аляксандр II быў {{нп5|Забойства Аляксандра II|забіты|ru|Убийство Александра II}} і яго сын і пераемнік [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] пачаў пераход да больш строгай інтэграцыйнай палітыкі. Калі ў 1889 годзе фінскі Сенат выказаў уласныя прапановы наконт Усерасійскага ўказу аб мытнях, імператар, жартуючы, пацікавіўся, ці належыць Расія Фінляндыі, ці ўсё ж наадварот. Праз год у Фінляндыі была скасаваная ўласная пошта, пачаўся працэс інтэграцыі фінскай арміі ва {{нп5|Узброеныя сілы Расійскай імперыі|ўзброеныя сілы Расійскай імперыі|ru|Вооружённые силы Российской империи}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|95-97}}. === Утварэнне нацыянальнай культуры === [[Файл:Johan Ludvig Runeberg and Zacharias Topelius, 1863.jpg|thumb|Захарыас Тапеліус (справа) з [[Юхан Рунеберг|Юханам Рунебергам]], 1863 год.]] У канцы XIX стагоддзя ў грамадстве пачынае распаўсюджвацца погляд на Фінляндыю як на асобную [[нацыя|нацыю]] з уласнай гісторыяй. Адным з найбольш вядомых папулярызатараў гэтай ідэі быў шведскамоўны фінскі пісьменнік {{нп5|Захарыас Тапеліус|Захарыас Тапеліус|fi|Zachris Topelius}}. Вялікімі тыражамі выдаваліся ягоныя вершы, казкі, раманы і школьныя падручнікі. У 1875 годзе Тапеліус выдаў «{{нп5|Boken om vårt land|Кнігу пра нашу краіну|sv|Boken om vårt land}}» ({{lang-sv|Boken om vårt land}}) для пачатковай школы, паводле якой фінскія дзеці навучаліся да 1930-х гадоў. Большасць з твораў Тапеліуса былі перакладзены на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Пачынальнікам мастацкай літаратуры на фінскай мове быў [[Алексіс Ківі]], які ў 1871 годзе апублікаваў раман «{{нп5|Seitsemän veljestä|Сем братоў|fi|Seitsemän veljestä}}», дзе апісваў сутыкненне фінскай вёскі з цывілізацыяй. Раман Ківі стаў шырока вядомым у 1890-х гадах. У 1880-х пачаўся росквіт нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]]. Вядомай пісьменніцай у гэтым кірунку стала [[Міна Кант]], якая натхнялася творамі [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]]. Працы Міны Кант закраналі тэму сацыяльнай няўпэўненасці эмансіпаваных жанчын і сярэдняга класа<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Фінская літаратура пераймала практыкі як скандынаўскай, так і расійскай літаратур. Раманы [[Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]] і [[Георг Брандэс|Георга Брандэса]] паўплывалі на прозу {{нп5|Юхані Аха|Юхані Аха|fi|Juhani Aho}}. Уплыў [[Іван Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Леў Талстой|Льва Талстога]], і [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]] заўважны ў працах {{нп5|Арвід Ярнефельт|Арвіда Ярнефельта|fi|Arvid Järnefelt}} і {{нп5|Ёэль Лехтанен|Ёэля Лехтанена|fi|Joel Lehtonen}}. У тыя часы ў Еўропе вядучымі кірункамі мастацтва былі [[сімвалізм]] і [[нацыянальны рамантызм]]. Кантакты фінскіх дзеячаў з іншымі культурамі адбываліся праз супольнасці скандынаўскіх мастакоў у [[Берлін]]е і [[Парыж]]ы. Напрыклад, [[Ян Сібеліус]] ствараў там свае першыя накіды да музычных кампазіцый паводле «Калевалы»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105-106}}. [[Файл:Akseli Gallen-Kallela ja Kansallismuseon fresko Sammon puolustus 1928.jpg|thumb|left|Акселі Гален-Калела на фоне фрэскі «{{нп5|Sammon puolustus|Абарона Сампа|fi|Sammon puolustus}}» паводле сюжэта з «Калевалы», 1928 год.]] Сярод жывапісцаў адным з найбольш вядомых стаў [[Альберт Эдэльфельт]], які ілюстраваў «Апавяданні прапаршчыка Столя» Рунеберга з падзеямі [[Фінская вайна|Фінскай вайны]]. «Калевалу» ілюстраваў мастак [[Акселі Гален-Калела]]. Яго фрэскі выклікалі цікавасць публікі на адкрыцці павільёна Фінляндыі на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы 1900 года]] ў Парыжы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|106-107}}. У пачатку XX стагоддзя набыла папулярнасць паэзія [[Эйна Лейна]], {{нп5|Л. Анерва|Л. Анервы|fi|L. Onerva}} і {{нп5|Ота Манінен|Ота Манінена|fi|Otto Manninen}}. Творы Эйна Лейна сумяшчаюць у сабе нацыянальную культуру Фінляндыі і агульнаеўрапейскія сімвалізм і [[ніцшэантсва]]. У шведскамоўнай паэзіі выбітнай фігурай была [[мадэрнізм|мадэрністка]] [[Эдзіт Сёдэргран]], што пісала свае вершы [[верлібр]]ам і ўнікала нацыянальных і гістарычных матываў. Агулам у параўнанні з фінскамоўнай літаратурай, шведскамоўная губляла свае пазіцыі, да яе ўжывалі тэрмін «літаратура бяздзейных людзей»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|107}}. [[Файл:Helsingin rautatieasema - N190349 - hkm.HKMS000005-000004fp.jpg|thumb|Будынак чыгуначнага вакзала ў Хельсінкі.]] Характэрным архітэктурным стылем таго часу быў [[югендстыль]]. Для яго характэрныя [[асіметрыя]], матэрыялы і [[арнамент]]ы з фінскай і скандынаўскай міфалогіі, зварот да народнай творчасці. Прыклады будынкаў у югендстылі: [[Кафедральны сабор Тамперэ|Домскі сабор у Тамперэ]] (1907), [[Нацыянальны музей Фінляндыі|Нацыянальны музей]] (1910) і {{нп5|Хельсінкі-Цэнтральны|чыгуначны вакзал|en|Helsinki Central Station}} (1916) у Хельсінкі. Распаўсюджанне югендстылю было выклікана ў тым ліку папулярнасцю падобных кірункаў у іншых краінах Еўропы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108}}. === Русіфікацыя і новы парламент === {{main|Русіфікацыя Фінляндыі}} Пачатак XX стагоддзя характарызаваўся спробамі Расійскай імперыі зменшыць аўтаномію Фінляндыі, што ішло ў разрэз з развіццём фінскай нацыянальнай культуры і самасвядомасці. Палітыку русіфікацыі праводзіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], сын Аляксандра III. Расійскае кіраўніцтва было незадаволенае разрывам паміж фінскімі і агульнадзяржаўнымі законамі, наяўнасцю ў Фінляндыі ўласнага войска і недастатковым распаўсюджаннем расійскай мовы ў справаводстве княства<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108-109}}. У 1898 годзе для ажыццяўлення інтэграцыйных рашэнняў генерал-губернатарам Фінляндыі быў прызначаны генерал [[Мікалай Бобрыкаў]]. У лютым 1899 года імператар падпісаў {{нп5|Лютаўскі маніфест|маніфест|fi|Helmikuun manifesti}}, паводле якога на Фінляндыю распаўсюджваліся расійскія законы, а ўсе палітычна значныя фінскія законы мусілі разглядацца расійскай адміністрацыяй. Такім чынам зніжаўся ўплыў фінскага сойма на палітыку княства. Маніфест выклікаў абурэнне ў фінскім грамадстве, бо многія пабачылі ў ім парушэнне заканадаўства Фінляндыі і абяцання імператара паважаць фінскі закон. За некалькі тыдняў былі сабраныя каля паўмільёна подпісаў пад зваротам да імператара. Фінскія журналісты, навукоўцы і мастакі заахвочвалі сваіх замежных калег да салідарнасці з Фінляндыяй. Кіраўніцтва імперыі адказала на пратэсты далейшым узмацненнем інтэграцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109}}. У 1900 годзе моўны маніфест абвяшчаў расійскую мову афіцыйнай мовай Фінляндыі. Трэба адзначыць, аднак, што ўжо ў 1902 годзе імператарскім указам афіцыйны статус быў нададзены фінскай мове, разам са шведскай<ref name=kurunmaki />. Улетку 1901 года выйшаў імператарскі Указ аб [[воінская павіннасць|воінскай павіннасці]], які прадугледжваў скасаванне фінскай арміі і пяцігадовую службу ў расійскай арміі для ўсіх ваеннаабавязаных. Гэта выклікала яшчэ большую незадаволенасць, і ў якасці пратэсту ўвесну 1902 года амаль палова ваеннаабавязаных не прыбылі ў пункты прызыву<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109-110}}. [[Файл:Schauman shoots Bobrikov.jpg|thumb|Забойства Бобрыкава, аўтар невядомы.]] Рэформы Бобрыкава працягваліся: у наступныя гады быў скасаваны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|fi|Haminan kadettikoulu}}, падвышаўся статус расійскай мовы ў органах цэнтральнага кіравання, душылася [[апазіцыя]]. Гэта прывяло да радыкалізацыі фінскага грамадства. Узнік {{нп5|Змова|канспірацыйны|en|Conspiracy}} рух, які дзейнічаў разам з расійскімі рэвалюцыянерамі. У чэрвені 1904 года быў здзейснены {{нп5|Забойства Мікалая Бобрыкава|замах на Бобрыкава|en|Assassination of Nikolay Bobrikov}}, у выніку якога ён быў забіты<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. На пратэсты ўнутры Фінляндыі накладалася тое, што ў 1905 годзе сітуацыя ў самой Расійскай імперыі была нестабільнай праз [[руска-японская вайна|расійска-японскую вайну]]. У выніку імператар пайшоў на ўступкі і ўвесну 1905 года дзейнасць Указа аб воінскай павіннасці была прыпынена, а пасля замененая штогадовым грашовым зборам. У кастрычніку 1905 года адбылася {{нп5|Кастрычніцкая ўсеагульная палітычная стачка|ўсерасійская стачка|ru|Октябрьская всеобщая политическая стачка}}, якая прымусіла імператара да новых уступак. У Расійскай імперыі была створаная [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная дума]], а ў Фінляндыі прыпыненыя рэформы 1899 года. Улетку 1906 года быў створаны [[Эдускунта|аднапалатны сойм Фінляндыі]] з 200 выбарных прадстаўнікоў. На змену саслоўнай сістэме прыйшло {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнае выбарчае права|en|Universal suffrage}}, у выніку чаго колькасць грамадзян з правам галасаваць павялічылася з 126 тысяч да 1,3 мільёна. У тым ліку галасаваць маглі жанчыны, што зрабіла Вялікае Княства Фінляндскае першай краінай у Еўропе, дзе жанчыны атрымалі [[Жаночае выбарчае права|выбарчае права]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. [[Файл:Punainen julistus.jpg|thumb|left|{{нп5|Чырвоная дэкларацыя|Чырвоная дэкларацыя|fi|Punainen julistus}}, апублікаваная фінскімі сацыял-дэмакратамі 14 лістапада 1905 года. Адно з патрабаванняў — усеагульнае выбарчае права.]] Такая радыкальная змена ў выбарчым заканадаўстве была магчымая дзякуючы шэрагу перадумоў. Некаторая крытыка саслоўнай сістэмы гучала ўжо ў другой палове XIX стагоддзя, але ў той час так і не стала паўнацэннай часткай палітычнай дыскусіі, бо захаванне статуса-кво ў канстытуцыйным праве здавалася больш бяспечным варыянтам для тагачасных фінскіх палітыкаў, якія баяліся скасавання фінскіх палітычных інстытутаў. Такая сітуацыя рабіла немагчымымі ранейшыя паступовыя змены ў прынцыпах абрання сойма. Першыя заклікі да ўсеагульнага выбарчага права пачалі гучаць у сярэдзіне 1890-х гадоў, калі ў Фінляндыі былі распаўсюджаны разнастайныя таварыствы, актыўны ўдзел у якіх бралі жанчыны і мужчыны, людзі з розных саслоўяў і ўзроўняў дабрабыту. Падобныя грамадскія рухі спрыялі большаму даверу да звычайных грамадзян сярод мясцовай палітычнай эліты. З пункту гледжання эліты права галасаваць уцягнула б людзей у палітычны працэс і магло б заахвоціць іх да абароны краіны ад русіфікацыі. Таксама ўсеагульнае выбарчае права падтрымлівалі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]. Яно стала тэмай [[мітынг|масавых дэманстрацый]], сходаў партыі і {{нп5|Дэбаты|дэбатаў|en|Debate}} у часе і пасля {{нп5|Вялікая стачка 1905 года ў Фінляндыі|стачкі 1905 года|fi|Vuoden 1905 suurlakko}}. Для расійскага кіраўніцтва парламенцкая рэформа здавалася дапушчальнай, бо яна толькі пашырала выбарчыя правы, але не прадугледжвала дадатковыя паўнамоцтвы для парламента. Улада Сената і імператара заставаліся некранутымі<ref name=kurunmaki />. [[Файл:Eduskunta1907.jpg|thumb|Першае засяданне парламента ў 1907 годзе.]] Першыя [[Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (1907)|выбары]] ў новы парламент прайшлі ў 1907 годзе. Першай паводле колькасці месцаў стала [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДП) з 80 месцамі. Другой партыяй з 59 месцамі стала кансерватыўная фенаманская партыя [[Фінская партыя|Старафінаў]]. [[Маладыя фіны]] атрымалі 26 месцаў, [[Шведская народная партыя Фінляндыі|Шведская народная партыя]] — 24, [[Фінляндскі цэнтр|Аграрны саюз]] — 9<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110-111}}. Імператар усё яшчэ захоўваў вялікі ўплыў, бо меў права распускаць сойм, адхіляць ягоныя законапраекты і выдаваць уласныя ўказы. У 1908 годзе Мікалай II сваім указам перадаў паўнамоцтвы па разглядзе фінскіх законаў да {{нп5|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета міністраў Расійскай імперыі|ru|Совет министров Российской империи}}. У 1910 годзе ўсе законапраекты, што тычыліся Фінляндыі, перадаваліся ў Дзяржаўную думу. У 1912 годзе імператар выдаў закон аб ураўноўванні ў правах расійскіх падданых у княстве з фінляндскімі грамадзянамі. Гэта прывяло да таго, што Сенат стаў складацца з лаяльных расійскіх чыноўнікаў і вайскоўцаў. Вынікам русіфікацыйнай палітыкі стала распаўсюджанне [[русафобія|русафобных]] настрояў у Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|111-112}}. Такім чынам, палітыка русіфікацыі не здолела асіміляваць фінаў, якія ўжо мелі развітую нацыянальную самасвядомасць. Беларуская пісьменніца [[Алаіза Пашкевіч]] пакінула ўспаміны аб сваім падарожжы ў Фінляндыю ў 1914 годзе, дзе ахарактарызавала тагачасны стан фінскага грамадства<ref>Выбраныя творы / Цётка. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2016. — С. 113. — ISBN 978-985-02-1746-2.</ref>: {{цытата|аўтар=Алаіза Пашкевіч| Фінляндскі народ цяпер займае шчытнае месца паміж культурнымі народамі. Фінляндскі ўніверсітэт штогод з сваіх сцен выпушчае маладую армію сыноў хлебаробаў, каторыя ідуць у народ і працуюць з забыццём шчасця свайго я. Народа шчасце — іх шчасце. Фінляндскі народ першы ў Еўропе прызнаў роўныя правы кабетам. Кабета-матка — свядомая фінляндка-патрыётка — яшчэ ў калысцы пачне навучаць свае дзеткі любіць родны край, родны народ, любіць і паважаць справядлівасць роднага народа. І ніякая сіла перарабіць цяпер фінскі народ на іншы капыл ужо не здолее, бо свядомасць народа, культурнасць яго стаяць вышэй усякай сілы. }} === Незалежнасць === {{main|Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі}} У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Расійскае кіраўніцтва баялася нямецкай акупацыі Фінляндыі, бо гэта б адкрыла нямецкаму войску шлях на Санкт-Пецярбург. Каб не дапусціць такой сітуацыі, у княстве было прыведзенае ў боегатоўнасць статысячнае войска, пачалі ўзводзіцца ваенныя аб’екты і абарончыя валы вакол Хельсінкі. Мабілізацыя не распаўсюджвалася на фінскіх грамадзян, але больш за 500 чалавек запісаліся ў расійскую армію добраахвотнікамі. У той жа час каля 2 тысяч чалавек былі таемна завербаваныя ў нямецкую армію, якія ляглі ў аснову руху {{нп5|Егеры Фінляндыі|фінскіх егераў|fi|Jääkäriliike}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. У лютым 1917 года стомленасць расійскага грамадства ад вайны прывяла да [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Мікалай II адрокся ад прастола і да ўлады прыйшоў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]. У Фінляндыі выйшаў маніфест, які адмяняў усе інтэграцыйныя рэформы з 1899 года<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. Страта расійскай арміяй кантролю адкрывала новыя магчымасці для незалежніцкіх рухаў у Фінляндыі. У чэрвені 1917 года фінскія сацыял-дэмакраты зрабілі сваёй мэтай поўны дзяржаўны суверэнітэт краіны. 18 ліпеня 1817 года соймам быў прыняты закон, які пазбаўляў Часовы ўрад прымаць рашэнні звязаныя з Фінляндыяй, акрамя знешнепалітычных і ваенных. У адказ на гэта расійскі ўрад распусціў сойм, што толькі заахвоціла фінаў да змагання за незалежнасць. У кастрычніку ўладу ў Санкт-Пецярбургу [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|захапілі]] [[бальшавікі]], што абяцалі нацыянальным меншасцям імперыі права на самавызначэнне. Гэта дазволіла Фінляндыі абвясціць незалежнасць 6 снежня 1917 года і спыніць існаванне залежнага ад Расійскай імперыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112-115}}. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Provinces of Grand Duchy of Finland numerated.svg|thumb|Губерні Вялікага Княства Фінляндскага.]] Падзел на графствы, уведзены ў Швецыі ў 1634 годзе, захаваўся з невялікімі зменамі. У 1837 годзе назва пасады {{нп5|Ландсхёўдынг|ландсхёўдынга|sv|Landshövding}} была зменена на [[губернатар]]а. {| class="wikitable sortable" !Нумар !Герб !Губерня !Гарады (сталіца тлустым шрыфтам) !Плошча, км²<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/69233/stv_1916.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Suomen tilastollinen vuosikirja 1916 |date=20.10.2021}}</ref> !Насельніцтва ў 1914<ref name=":2" /> |- |1 |[[Файл:Coat of Arms of Tavastia Province.svg|center|52x52px]] |[[Тавастгуская губерня]] ({{lang-fi|Hämeenlinnan lääni}}, {{lang-sv|Tavastehus län}}, {{lang-ru|Тавастгусская губерния}}) |'''[[Хяменліна]]''' [[Тамперэ]] [[Лахты]] (горад з 1905) |20 928 |356 405 |- |2 |[[Файл:Coat of Arms of Kuopio Province.svg|center|50x50px]] |[[Куапіоская губерня]] ({{lang-fi|Kuopion lääni}}, {{lang-sv|Kuopio län}}, {{lang-ru|Куопиоская губерния}}) Былая [[Савалакска-Карэльская губерня]] |'''[[Куапіа]]''' [[Ісалмі]] (з 1891) [[Ёэнсу]] (з 1848) |44 067 |345 224 |- |3 |[[Файл:Coat of Arms of Mikkeli Province.svg|center|52x52px]] |[[Санкт-Міхельская губерня]] ({{lang-fi|Mikkelin lääni}}, {{lang-sv|St. Michels län}}, {{lang-ru|Санкт-Михельская губерния}}) Былая [[Кюменегордская губерня]] |'''[[Мікелі]]''' (з 1838) [[Саванліна]] [[Хейнала]] (з 1839) |23 314 |202 122 |- |4 |[[Файл:Coat of Arms of Oulu Province.svg|center|50x50px]] |[[Улеаборгская губерня]] ({{lang-fi|Oulun lääni}}, {{lang-sv|Uleåborgs län}}, {{lang-ru|Улеаборгская губерния}}) |'''[[Оўлу]]''' [[Каяні]] [[Раахэ]] [[Торніа]] [[Кемі]] (з 1869) |167 971 |352 861 |- |5 |[[Файл:Coat of Arms of Turku and Pori Province.svg|center|52x52px]] |[[Аба-Б’ёрнеборгская губерня]] ({{lang-fi|Turun ja Porin lääni}}, {{lang-sv|Åbo och Björneborgs län}}, {{lang-ru|Або-Бьёрнеборгская губерния}}) |'''[[Турку]]''' [[Поры]] [[Наанталі]] [[Усікаўпункі]] [[Раўма]] [[Марыянхаміна]] (з 1861) |24 316 |514 628 |- |6 |[[Файл:Coat of Arms of Uusimaa Province.svg|center|50x50px]] |[[Нюландская губерня]] ({{lang-fi|Uudenmaan lääni}}, {{lang-sv|Nylands län}}, {{lang-ru|Нюландская губерния}}) |'''[[Хельсінкі]]''' [[Порва]] [[Тамісаары]] [[Ловійса]] [[Ханка (горад)|Ханка]] (з 1874) |12 039 |407 484 |- |7 |[[Файл:Coat of Arms of Vasa Province.svg|center|50x50px]] |[[Вазаская губерня]] ({{lang-fi|Vaasan lääni}}, {{lang-sv|Vasa län}}, {{lang-ru|Вазаская губерния}}) |'''[[Васа (горад)|Васа]]''' (з 1855 пад назвай '''Нікалайстад''') [[Кокала]] [[Піетарсаары]] {{нп5|Усікаарлепю|Усікаарлепю|fi|Uusikaarlepyy}} [[Каскінен]] [[Крысційнанкаўпункі]] [[Ювяскюля]] (з 1837) |41 562 |535 462 |- |8 |[[Файл:Coat of Arms of Viipuri Province.svg|center|52x52px]] |[[Выбаргская губерня]] ({{lang-fi|Viipurin lääni}}, {{lang-sv|Viborgs län}}, {{lang-ru|Выборгская губерния}}) Далучана да Фінляндыі ў 1812 годзе |'''[[Выбарг]]''' [[Хаміна]] [[Прыазерск|Кякісалмі]] [[Лапеэнранта]] [[Сортавала]] [[Котка (горад)|Котка]] (з 1879) |43 229 |555 215 |} == Эканоміка == На Баргоскім сойме 1809 года Аляксандр I паабяцаў вызваліць Фінляндыю ад выплаты [[падатак|падаткаў]] у казну Расійскай імперыі, што было станоўча ўспрынята ў Вялікім Княстве. У далейшым некаторыя падаткі ўсё ж збіраліся, але іх памер быў меншым за падаткі шведскага перыяду. Унутранымі фінансамі Фінляндыі кіраваў эканамічны дэпартамент Сената, старшыня якога меў вялікі палітычны ўплыў у краіне. [[Мытня|Мытная]], грашовая і [[экспарт]]ная палітыка была пад кантролем расійскай адміністрацыі. Асноўнымі галінамі эканомікі былі сельская гаспадарка і лясная прамысловасць. Цягам XIX стагоддзя была палепшана інфраструктура, у тым ліку за кошт будаўніцтва чыгункі, і адбылося зараджэнне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Дзякуючы развіццю прамысловасці, за перыяд 1860—1913 гадоў {{нп5|Валавы нацыянальны прадукт|валавы нацыянальны прадукт|en|Gross national income}} краіны вырас амаль у тры разы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. === Гандаль === У фінска-расійскім гандлю назіраўся дысбаланс праз {{нп5|Мытныя пошліны|мытныя пошліны|en|Tariff}} на фінскія тавары акрамя [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі і [[сыравіна|сыравіны]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80}}. У 1809 годзе Расія дала дазвол на васьмігадовы бязпошлінны перыяд у гандлі паміж Фінляндыяй і Швецыяй. Гэта рабіла Швецыю выгадным рынкам для фінскіх сялян, таксама працягваўся [[імпарт]] шведскай руды і спажывецкіх тавараў. У 1820-х гадах рабіліся спробы наладзіць фінскую вытворчасць [[жалеза]] з [[Балотная руда|балотнай руды]], але неўзабаве фінансаванне гэтай галіны было спынена. Нізкія пошліны на шведскія тавары пагаршалі стан фінскай прамысловасці, таму ў 1834-44 гадах фінска-шведскія пошліны былі стандартызаваныя<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. Для фінскай {{нп5|Цэлюлозна-папяровая вытворчасць|папяровай прадукцыі|en|Pulp and paper industry}} на расійскім рынку ў 1859—1885 гадах дзейнічала ільгота, што вызваляла прамысловасць ад мытных пошлін. Фінскія вытворцы былі зацікаўленыя ў усталяванні высокіх цэн на [[папера|паперу]], з мэтай чаго стваралі {{нп5|Картэль|картэлі|en|Cartel}}. Пасля скасавання ільготы, вытворцы пачалі шукаць рынкі збыту ў іншых краінах, што прывяло да ўзмацнення гандлю з Заходняй Еўропай<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99}}. Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] больш за палову знешняга гандлю Фінляндыі прыходзілася на [[лесапільня|лесапільную]] і {{нп5|Дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчую|en|Woodworking}} індустрыю. Важным прадметам экспарту былі прадукты жывёлагадоўлі. Дзякуючы добрым [[параход]]ным зносінам, адным з найбольшых рынкаў збыту Фінляндыі была [[Вялікабрытанія]]. Аб’ём продажу тавараў туды быў амаль такі самы, як і ў Расійскую імперыю. Найважнейшымі імпартнымі таварамі былі [[Збожжавыя культуры|збожжа]], прадукцыя [[металургія|металургіі]], [[машына|машыны]] і {{нп5|Спажывецкія тавары|спажывецкія тавары|en|Final good}}. Галоўную ролю ў імпарце (больш за 40 %) займала [[Германская імперыя|Германія]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. Развіваўся і ўнутраны гандаль, як [[Раздробны гандаль|раздробны]] ў [[крама]]х, так і {{нп5|Аптовы гандаль|аптовы|en|Wholesaling}}. Жыхары княства мелі магчымасць набываць [[кава|каву]], [[цукар]], {{нп5|Белы хлеб|белы хлеб|en|White bread}} і [[Тытунь (сыравіна)|тытунь]]. З 1860 па 1913 годы спажыванне кавы ўзрасло ў 3 разы, цукру — у 9 разоў. У канцы XIX cтагоддзя кава была распаўсюджаным прадуктам у гарадах і вёсках Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Грашовая палітыка і банкі === {{некалькі выяў | align = right | image1 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 2).jpg | width1 = 120 | alt1 = | caption1 = | image2 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 1).jpg | width2 = 120 | alt2 = | caption2 = | footer = Фінская марка 1867 года. }} У 1812 годзе на загад імператара быў заснаваны {{нп5|Банк Фінляндыі|Банк Фінляндыі|en|Bank of Finland}}. Яго мэтай было ўвесці ў абарот рубель, а таксама ліквідаваць фінска-шведскія [[крэдыт]]ы. Праз гандлёвыя чыннікі, [[рыксдалер]] заставаўся ў Фінляндыі больш пашыранай валютай за рубель да канца 1830-х гадоў. Увядзенне ў 1830-х гадах {{нп5|Срэбны стандарт|срэбнага грашовага стандарту|en|Silver standard}} спрасціла пераход да рубля. У Паўднёвай Фінляндыі пераход на {{нп5|Срэбны рубель|срэбныя рублі|ru|Серебряный рубль}} скончыўся да восені 1843 года, а на поўначы краіны зацягнуўся да 1850<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80-81}}. У 1860-х на змену рублю прыйшла {{нп5|Фінская марка|фінская марка|en|Suomen markka}}, прывязаная да срэбнага стандарту. Указам 1865 года яна была прызнана адзінай законнай валютай на тэрыторыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1877 годзе фінская марка была прывязаная да [[Залаты стандарт|залатога стандарту]] і [[Французскі франк|французскага залатога франка]]. Гэта паспрыяла фінскаму экспарту ў заходнія краіны<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94}}. У другой палове XIX стагоддзя ў Фінляндыі ў сувязі з развіццём прамысловасці, развіваўся і банкаўскі сектар. Да 1880-х гадоў асноўнымі [[банк]]амі былі {{нп5|Аб’яднаны банк Фінляндыі|Аб’яднаны банк Фінляндыі|fi|Suomen Yhdyspankki}} (заснаваны ў 1862) і {{нп5|Скандынаўскі акцыянерны банк|Скандынаўскі акцыянерны банк|fi|Pohjoismaiden Osakepankki}} (1873). У 1889 годзе быў заснаваны {{нп5|Нацыянальны акцыянерны банк|Нацыянальны акцыянерны банк|fi|Kansallis-Osake-Pankki}} ({{lang-fi|Kansallis-Osake-Pankki}}). Акрамя буйных прамысловых прадпрыемстваў, крэдыты выдаваліся мясцовым {{нп5|Ашчадны банк|ашчадным банкам|en|Savings bank}}, якія ў сваю чаргу абслугоўвалі хатнія гаспадаркі і дробную прамысловасць<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Інфраструктура === Дзяржавай праводзілася будаўніцтва дарог і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. За перыяд 1835-60 гадоў у Фінляндыі было пабудавана 12 каналаў, найважнейшым з якіх быў [[Сайменскі канал]], што злучаў унутранае возера [[Сайма]] з Выбаргам<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. У канцы 1850-х гадоў пачалося пракладанне [[Чыгунка|чыгункі]]. У 1870-х гадах пачала дзейнічаць чыгунка паміж Хельсінкі і Санкт-Пецярбургам. Шырыня каляіны адпавядала іншым рэгіёнам Расійскай імперыі. Чыгунка стала важным аспектам развіцця эканомікі і гандлю, а таксама магла выкарыстоўвацца для перадыслакацыі войска<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|97}}. === Тэкстыльная прамысловасць === [[Файл:Finlayson & Co - Plevna 1877.jpg|thumb|Частка з 1200 {{нп5|Механічны ткацкі станок|механічных ткацкіх станкоў|en|Power loom}} на адной з фабрык кампаніі «Фінлейсан» у Тамерфорсе, 1877 год.]] Дзякуючы блізкасці да Санкт-Пецярбурга, вельмі рэнтабельнай стала {{нп5|Тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльная вытворчасць|en|Textile manufacturing}}. У 1835 годзе расійскія прадпрымальнікі набылі тэкстыльную фабрыку «{{нп5|Finlayson|Фінлейсан і кампаньёны|fi|Finlayson}}» ў [[Тамерфорс]]е, у выніку чаго яна стала найбуйнейшым прамысловым комплексам у [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Поспех фабрыкі грунтаваўся на таннай гідраэнергіі і праве бяспошліннага гандлю з Расіяй, нададзеным Тамерфорсу імператарам. Таксама перавагу забяспечвалі нізкія ў параўнанні з Расіяй пошліны на [[бавоўна|бавоўну]] і [[палатно]] з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У наступныя гады ў Фінляндыі былі заснаваныя яшчэ некалькі тэкстыльных прадпрыемстваў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. === Сельская гаспадарка === У сярэдзіне 1840-х гадоў тры з пяці найбуйнейшых прадпрыемстваў Фінляндыі належалі расійскім капіталістам, аднак іх значэнне для эканомікі было невялікім, бо да 1860-х амаль 90 % насельніцтва краіны працавала ў сельскай гаспадарцы і {{нп5|Лясная прамысловасць|лясной прамысловасці|ru|Лесная промышленность}}. 95 % даходаў ад экспарту прыпадала на сельскагаспадарчыя тавары, прадукцыю [[Смолакурэнне|смолакурэння]] і лесапільнай галіны. Праз хуткі рост насельніцтва (з 863 тысяч чалавек у 1810 годзе да 1 мільёна 770 тысяч у 1870 годзе) лішкі сельскай гаспадаркі скарачаліся, што прывяло да зніжэння яе долі ў экспарце<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Неўрадлівы перыяд у 1860-х гадах прывёў да павышэння цэн на [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ў Еўропе. Фінляндыя не была гатовая да крызісу, бо Сенат, звыклы да нізкіх цэн расійскага збожжа, зацягваў з фінансаваннем імпарту. У выніку пачаўся [[Голад у Фінляндыі (1866—1868)|голад]], які каштаваў княству больш за 100 тысяч чалавечых жыццяў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. У пачатку 1870-х гадоў сельская гаспадарка зноў стала экспартнай галіной дзякуючы росту попыту на {{нп5|Прадукты жывёльнага паходжання|прадукты жывёльнага паходжання|en|Animal product}} ў выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Развіццё чыгункі дазволіла імпартаваць збожжа з паўднёвых рэгіёнаў Расійскай імперыі і экспартаваць [[мяса]] і [[малочныя прадукты]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў было пабудавана мноства малочных заводаў, якімі пераважна валодалі сялянскія {{нп5|Кааператыў|кааператывы|en|Cooperative}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. === Лясная прамысловасць === Традыцыйна вялікую ролю ў эканоміцы Фінляндыі займала вытворчасць [[смала|смалы]], якая выкарыстоўвалася для будаўніцтва драўляных караблёў, але каля 1860 года яна страціла сваё значэнне, бо драўляныя караблі пачалі замяняць [[сталь|сталёвымі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Рэнтабельнасць лесапільнай індустрыі наадварот узрастала праз развіццё [[будаўніцтва|будаўнічай галіны]] ў Цэнтральнай Еўропе другой паловы XIX стагоддзя. Вытворчасць рабілася таннейшай дзякуючы дазволу на выкарыстанне паравой [[лесапільня|лесапільні]] 1857 года. Больш за палову даходу ад экспарту атрымлівалі ўласнікі лясоў, большасць з якіх складалі сяляне. Разам з развіццём жывёлагадоўлі, гэта паляпшала фінансавае становішча сялянства, дазваляла ім даваць сваім дзецям лепшую адукацыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98-99}}. У 1860-70 гадах атрымала развіццё тэхналогія прамысловай вытворчасці [[папера|паперы]] з драўніны. У Фінляндыі {{нп5|Паперня (фабрыка)|паперні|en|Paper mill }} размяшчалі на водных і чыгуначных шляхах, а сыравіну сплаўлялі па азёрах. Для забеспячэння працы паперняў выкарыстоўвалася [[гідраэнергія]]. Фінская папера карысталася попытам на расійскім рынку, дзе на пачатку 1910-х гадоў складала 25 % ад усёй спажыванай паперы. Ад 30 да 40 % фінскай папяровай прадукцыі вывозілася ў Цэнтральную і Заходнюю Еўропу. З усяго экспарту княства на паперу прыходзілася трохі менш за 20 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99-100}}. == Насельніцтва == Найбольш хуткі рост насельніцтва Вялікага Княства Фінляндскага адбываўся ў пачатку XIX стагоддзя, калі назіраўся пік [[Нараджальнасць|нараджальнасці]]. Пасля высокі тэмп росту падтрымліваўся зніжэннем [[Дзіцячая смяротнасць|дзіцячай смяротнасці]] і павышэннем {{нп5|Чаканая працягласць жыцця|працягласці жыцця|en|Life expectancy}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Асноўнымі размоўнымі мовамі былі [[Фінская мова|фінская]] і [[Шведская мова|шведская]]. Доля {{нп5|Шведскамоўнае насельніцтва Фінляндыі|шведскамоўнага насельніцтва|en|Swedish-speaking population of Finland}} знізілася з 14 да 12 % праз пераход на фінскую мову і зніжэнне нараджальнасці сярод шведскамоўных. [[Рускія]] складалі невялікую меншасць. У 1900 годзе іх колькасць была каля 6 тысяч грамадзянскіх і 10-20 тысяч вайскоўцаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Доля гарадскога насельніцтва з 1870 па 1910 год узрасла з 9 да 15 %, пры тым што многія прамысловыя цэнтры і буйныя пасёлкі афіцыйна не лічыліся гарадамі. Найбольш хутка раслі [[Хельсінкі]] (з 39 да 127 тысяч) і [[Выбарг]] (з 11 да 43 тысяч). У 1910 годзе каля 65 % жыхароў займаліся сельскай гаспадаркай, 20 % адносіліся да [[Рабочы клас|рабочага класа]], 7 % — да {{нп5|Сярэдні клас|сярэдняга класа|en|Middle class}} і 2 % — да {{нп5|Вышэййшы клас|вышэйшага|en|Upper class}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. Акрамя фінскіх гарадоў, фіны часта перасяляліся за мяжу. Папулярнымі кірункамі для [[Міграцыя насельніцтва|міграцыі]] былі Расійская імперыя і [[Паўночная Амерыка]]. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі пражывала 37 тысяч фінскіх грамадзян, з якіх 24 тысячы ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У Паўночную Амерыку з 1880 па 1910 год выехалі каля 280 тысяч чалавек, пераважна з [[Эстэрботнія|Эстэрботніі]]. Больш за 100 тысяч пазней вярнуліся ў Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. === Колькасць жыхароў паводле гадоў === : 1810: 863,000<ref>B. R. Mitchell, ''European Historical Statistics, 1750—1970'' (Columbia U.P., 1978), p. 4</ref> : 1830: 1,372,000 : 1850: 1,637,000 : 1870: 1,769,000 : 1890: 2,380,000 : 1910: 2,943,000 : 1920: 3,148,000 (незалежная Фінляндыя з 1917) == Адукацыя == У пачатку існавання княства ў Турку дзейнічала {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|Каралеўская акадэмія|fi|Turun akatemia}}, заснаваная яшчэ ў часе шведскага кіравання. У 1828 была перанесена ў Хельсінкі пад новай назвай — Імператарскі ўніверсітэт імя Аляксандра I (пасля абвяшчэння незалежнасці перайменаваны ў [[Хельсінкскі ўніверсітэт]]). Універсітэт падзяляўся на 4 факультэты: багаслоўскі, юрыдычны, медыцынскі і філасофскі. У 1909 годзе ў Хельсінкі была заснавана [[Шведская вышэйшая гандлёвая школа]]. Дзяржаўнай школьнай сістэмы да 1860-х гадоў у Вялікім Княстве Фінляндскім не існавала, адукацыя адбывалася пры цэрквах. Мовамі царкоўнай адукацыі былі шведская і лацінская. Першая школа з фінскай мовай навучання была заснавана ў 1858 годзе<ref>{{Cite web|url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/finland/historical-development|title=Historical development|website=European Commission|lang=en|url-status=dead}}</ref>. У 1860-х пачаліся школьныя рэформы пад кіраўніцтвам педагога {{нп5|Уна Сюгнеус|Уна Сюгнеуса|fi|Uno Cygnaeus}}, які заклікаў да пачатковай адукацыі для хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1866 годзе быў прыняты Статут народных школ. У 1869 годзе з мэтай стварэння школьнай сістэмы было ўтворана {{нп5|Вышэйшае школьнае ўпраўленне (Фінляндыя)|Вышэйшае школьнае ўпраўленне|fi|Kouluhallitus}}. Каля 1900 года {{нп5|Народная школа (Фінляндыя)|пачатковыя школы|fi|Kansakoulu}} наведвалі амаль 50 % вясковых дзяцей. У 1921 годзе пачаў дзейнічаць {{нп5|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі (Фінляндыя)|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі|fi|Oppivelvollisuuslaki}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|102-103}}. На французскі і нямецкі ўзор былі мадэрнізаваныя вучылішчы для падрыхтоўкі да паступлення ва ўніверсітэт. Замест класічных дысцыплін вывучаліся сучасныя мовы, [[прыродазнаўчыя навукі]] і практычныя прадметы. У 1870-х гадах пачалося стварэнне прыватных ліцэяў, дзе асноўнай мова навучання была фінская (да гэтага ў адукацыі Фінляндыі дамінавала шведская мова). Дзякуючы лепшай падрыхтоўцы да навучання, колькасць студэнтаў [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскага ўніверсітэта]] ўзрасла з 700 да 3000 чалавек за перыяд з 1870-га па 1917 год. Калі раней вялікую долю студэнтаў складалі найбагацейшыя жыхары княства, то цяпер павялічвалася доля вучняў з сем’яў сярэдняга дабрабыту<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. [[Файл:Maria Tschetschulin (author Sundström).jpg|thumb|Марыя Чачуліна, першая студэнтка ў Фінляндыі.]] У другой палове XIX стагоддзя вышэйшая адукацыя ў Фінляндыі стала даступнай для жанчын. З 1860-х гадоў дзяўчынкі маглі навучацца ў спецыялізаваных школах, але іх заканчэнне не давала права на далейшае паступленне ва ўніверсітэт. Выхадам было паступленне ў прыватныя сумесныя школы для хлопчыкаў і дзяўчынак. Першай студэнткай універсітэта ў Фінляндыі стала [[Марыя Чачуліна]] з Хельсінкі. Для яе допуску да іспыту на паступленне спатрэбілася спецыяльнае распараджэнне. Праз некалькі год фінансавыя цяжкасці прымусілі Марыю пакінуць універсітэт<ref>{{cite web 2|url=https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/3668|author=Väisänen M., Mäkelä-Alitalo A.|title=Tschetschulin, Maria (1852—1917)|subtitle=ensimmäinen naisylioppilas, konttoristi|lang=fi|work=Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. Studia Biographica 4|publisher=Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|location=[[Хельсінкі|Helsinki]]|date=06.09.2001|access-date=19.03.2018|issn=1799-4349|ref=Väisänen, Mäkelä-Alitalo, 2001}}</ref>. У 1873 годзе ў Хельсінкскі ўніверсітэт паступіла [[Эма Ірэна Острэм]], якая пазней стала вядомай выкладчыцай і першай жанчынай у Фінляндыі, што паспяхова скончыла ўніверсітэт<ref name=kan>{{cite web|url=http://kansallisbiografia.fi/english/person/3699|title=Åström, Emma Irene (1847–1934)|work=Biografiakeskus, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|first=Maija |last=Väisänen|access-date=25 June 2018 }}</ref>. Да 1901 года для паступлення ва ўніверсітэт жанчынам патрабавалася атрымаць дазвол імператара, хаця на той момант яны ўжо складалі чвэрць ад усіх студэнтаў (400 з 1650)<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. Лібералізацыя 1860-х гадоў зрабіла магчымым паўстанне разнастайных [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх арганізацый]] як мясцовага, так і агульнафінляндскага ўзроўню. У 1874 годзе ўзнікла «{{нп5|Таварыства асветы народа|Таварыства асветы народа|fi|Kansanvalistusseura}}» ({{lang-fi|Kansanvalistusseura}}), што праводзіла асветніцкія кампаніі, публічныя лекцыі і народныя святы ў розных частках краіны, і на дзесяцігоддзе стала найбуйнейшай грамадскай арганізацыяй у краіне. Таварыства аб’яднала ў сабе сталічную [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыю]] і заможных сялян, а часам і бяднейшых грамадзян<ref name=kurunmaki/>. Існавалі таксама таварыствы цвярозасці, моладзевыя саюзы, арганізацыі за жаночую [[Эмансіпацыя|эмансіпацыю]], спартыўныя, краязнаўчыя і палітычныя аб’яднанні<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103-104}}. == Рэлігія == 98 % жыхароў былі прыхаджанамі 4 [[Евангелічна-лютэранская царква Фінляндыі|евангелічна-лютэранскіх]] епархій: * {{нп5|Абаская архіепархія|Абаская архіепархія|fi|Turun arkkihiippakunta}} ({{lang-sv|Åbo ärkestift}}, {{lang-fi|Turun arkkihiippakunta}}) * {{нп5|Улеаборгская епархія|Улеаборгская епархія|fi|Oulun hiippakunta}} ({{lang-sv|Uleåborgs stift}}, {{lang-fi|Oulun hiippakunta}}) (да 1990 года — {{нп5|Куапіёская епархія|Куапіёская епархія|fi|Kuopion hiippakunta}} ({{lang-sv|Kuopio stift}}, {{lang-fi|Kuopion hiippakunta}}), існавала з 1851 года) * {{нп5|Боргаская епархія|Боргаская епархія|fi|Porvoon hiippakunta}} ({{lang-sv|Borgå stift}}, {{lang-fi|Porvoon hiippakunta}}) * [[Нюшлотская епархія]] ({{lang-sv|Nyslotts stift}}, {{lang-fi|Savonlinnan hiippakunta}}) (існавала з 1897 года) Епархіі складаліся з пробстваў, пробствы з прыходаў (пастаратаў і капел). Перыядычна прадстаўнікі евангелічна-лютэранскіх епархій збіраліся на царкоўны з’езд ({{lang-sv|kyrkomötet}}, {{lang-fi|kirkolliskokous}}), які складаўся з епіскапаў, выбраных пастараў, прадстаўнікоў недухоўных, сената, надворных судоў і багаслоўскага факультэта ўніверсітэта. Кожная епархія ўзначальвалася епіскапамі, якіх прызначаў урад на прапанову царквы. Пробствы кіраваліся контрактс-пробстамі<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |title=Глава II. Пробстские или супер-интендентские округа |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720235010/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |url-status=live }}</ref> ({{lang-sv|kontraktsprost}}, {{lang-fi|lääninrovasti}}), якіх выбіралі ардынарныя пастары з ліку галоўных пастараў пробства. Прыходы кіраваліся царкоўным сходам ({{lang-sv|kyrkostämma}}), што складаўся з усіх прыхаджан, і царкоўнай радай ({{lang-sv|kyrkoråd}}, {{lang-fi|kirkkoneuvosto}}), якая складалася з пастара, што прызначаўся ўрадам на прапанову царквы, і немдэманаў, якіх выбіралі прыхаджане на 4-гадовы тэрмін пры ратацыі кожныя 2 гады<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |title=Глава I. Лютеранский приход или община |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721003704/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |url-status=live }}</ref>. Саборныя прыходы ўзначальваліся дампробстамі ({{lang-sv|domprost}}, {{lang-fi|tuomiorovasti}}). Частка насельніцтва былі прыхаджанамі {{нп5|Выбаргская епархія|Фінляндскай і Выбаргскай праваслаўнай епархіі|ru|Выборгская епархия}} (з 1893 года, у 1859—1893 гадах — Выбаргскае вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай епархіі), што падпарадкоўвалася [[Свяцейшы сінод|Свяцейшаму Сіноду]]. Выхад з яе быў забаронены. Выхад з усякай іншай дэнамінацыі, у тым ліку з евангелічна-лютэранскіх епархій, быў дазволены пры ўмове далучэння да іншай хрысціянскай дэнамінацыі. Існавалі таксама два прыходы [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай каталіцкай архіепархіі]], асобныя [[баптызм|баптысцкія]] і {{нп5|Метадызм|метадысцкія|en|Methodism}} прыходы. [[Іўдаізм у Фінляндыі|Іўдаісты]], [[мусульмане]] і прадстаўнікі іншых нехрысціянскіх веравызнанняў у сілу асаблівых распараджэнняў мелі права здзяйсняць свае богаслужэнні, але не мелі [[грамадзянства]] Вялікага Княства Фінляндскага. == Сілавыя структуры == === Армія === [[Файл:Puku 1860.jpg|thumb|150px|Афіцэр і салдат Улеаборгскага стралковага батальёна. Каля 1860 года.]] З 1829 па 1905 год у Хельсінкі кватараваў лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён (з 1871 года — {{нп5|3-і стралковы Фінскі лейб-гвардыі батальён|лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён|ru|3-й стрелковый Финский лейб-гвардии батальон}} ({{lang-fi|Henkivartioväen 3. Tarkk’ampujapataljoona}})), які часткова ўтрымліваўся на дзяржаўныя сродкі<ref>[{{Cite web |url=http://www.rusidea.org/?a=25040206 |title=Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}} |access-date=2010-07-16 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004024/http://www.rusidea.org/?a=25040206 |url-status=live }} Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}}]</ref>. Пасля вайсковай рэформы 1878 года Фінляндыя юрыдычна атрымала сваю ўласную нацыянальную армію, якая праіснавала да 1901 года. Армія не магла выкарыстоўвацца для патрэб імперыі за межамі княства і прызначалася толькі для абароны фінскай тэрыторыі. Да 1870 года камплектавалася на аснове {{нп5|Сістэма індэльты|паселенай сістэмы|ru|Система индельты}}. Першы прызыў у нацыянальную армію адбыўся ў 1881 годзе. Армія набіралася з фінляндскіх грамадзян, галоўнакамандуючым уважаўся імператар, у Фінляндыі войскам кіраваў генерал-губернатар. Памер арміі быў вызначаны ў 5600 чалавек<ref>''Tuomo Olkkonen''. Modernisoituva suuriruhtinaskunta. — Teoksessa: Zetterberg, S. (toim.) Suomen historian pikkujättiläinen, 2003.</ref>. Фінскае войска складалася з васьмі стралковых батальёнаў, дзявятым быў гвардзейскі батальён з добраахвотнымі стралкамі. Існаваў таксама адзін {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|en|Dragoon}} полк. Артылерыі не было<ref>{{Cite web |url=https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |title=Лунтинен Перти. Военные формирования Финляндии в системе вооруженных сил Российской Империи |access-date=2018-06-06 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214201/https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |url-status=live }}</ref>: * 1-ы Нюландскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 1. Uudenmaan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Гельсінгфорс) * 2-і Абаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 2. Turun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Аба) * 3-і Вазаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 3. Vaasan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Нікалайстад) * 4-ы Улеаборгскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 4. Oulun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Улеаборг) * 5-ы Купіёскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 5. Kuopion Tarkk’ampujapataljoona}}) (Куопіа) * 6-ы Санкт-Міхельскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 6. Mikkelin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Санкт-Міхель) * 7-ы Тавастгускі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 7. Hämeenlinnan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Тавастгус) * 8-ы Выбаргскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 8. Viipurin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Выбарг) * Фінскі драгунскі полк ({{lang-fi|Suomen Rakuunarykmentti}}) (Вільманстранд) Пасля зацвярджэння 29 чэрвеня 1901 года новага статута аб воінскай павіннасці навабранцы з ліку фінляндскіх ураджэнцаў прызначаліся ў войска на агульных падставах, а фінскія часці расфарміроўваліся. Лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён быў апошняй фінскай часткай у Расійскім імператарскім войску і быў расфарміраваны 21 лістапада 1905 гады. [[Файл:Finnish Guard 1830.jpg|thumb|Ніжнія чыны і гарніст Лейб-гвардыі Фінскага стралковага батальёна, 1830 год.]] Усе фінскія ваенныя падраздзяленні насілі цёмна-зялёныя мундзіры расійскай Імператарскай пяхоты і драгунаў, але з блакітнымі нашыўкамі і выпушкамі для адрознення. Лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён адносіўся да частак гвардзейскай лёгкай пяхоты з правамі «Маладой гвардыі», меў цёмна-зялёны лацканны егерскі мундзір са светла-сінімі пагонамі, клапанамі абшлагаў і выпушкамі на каўняры. Уся амуніцыя мела чорныя(егерскія) рамяні. На гвардзейскі статус батальёна паказвалі белыя [[Басонныя вырабы|басонныя]] гвардзейскія пятліцы на каўняры і клапанах абшлагаў у радавых і унтэр-афіцэраў і сярэбраныя ў афіцэраў, а таксама гвардзейскі герб на галаўных уборах у выглядзе двухгаловага арла, пры гэтым на грудзях арла ў шчытку замест [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]] на кані быў герб Фінляндыі — леў з мячом. За адвагу, праяўленую фінскімі стралкамі ў Польскую кампанію 1830—1831 гадоў, батальён быў узнагароджаны Георгіеўскім сцягам з надпісам «За адзнаку пры ўціхамірванні Польшчы ў 1831 годзе» і выявай геральдычных фінскіх ільвоў з мячамі і зоркамі па вуглах палотнішча. У 1878 годзе за адзнаку ў часе Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў батальёну былі падараваны правы і перавагі «Старой гвардыі» з заменай у радавых і унтэр-афіцэраў белых басонных пятліц на жоўтыя. Батальён адрозніваўся ад іншых частак расійскай Імператарскай арміі тым, што ўсе без выключэння ніжнія чыны і унтэр-афіцэры атрымалі ў якасці штатнага ўзбраення наразную стрэльбу ([[штуцар]]), якая дазваляла страляць у два разы далей звычайных гладкаствольных узораў. Для рукапашнага бою выкарыстоўваўся адмысловы штык-цясак, які прымыкаўся дзяржаннем да ствала штуцэра ўзбоч на адмысловы выступ з дапамогай спружыннай зашчапкі. === Паліцыя === [[Файл:A Brawl with Finnish Contrabandists by Vasili Khudiakov.jpg|thumb|right|300px|''{{нп5|Васілій Рыгоравіч Худзякоў|Васілій Худзякоў|ru|Худяков, Василий Григорьевич}}'' Сутычка з фінляндскімі кантрабандыстамі.]] Дзейнасць асноўных органаў улады, у тым ліку і паліцыі, рэгулявалася шведскім заканадаўствам, якое паступова ўдакладнялася і дапаўнялася імперскімі заканадаўчымі актамі і законамі фінскага Сойма. Паліцыя Фінляндыі фарміравалася выключна з фінляндскіх падданых. Большая частка заканадаўчых актаў, якія рэгулявалі дзейнасць паліцэйскіх органаў Княства, прымалася фінляндскімі ўладамі на фінскай мове без узгаднення з заканадаўчымі актамі Імперыі. Вышэйшае загадванне дзейнасцю паліцыі было даручана генерал-губернатару. Аднак з 1869 года фінская паліцыя пераходзіла ў падпарадкаванне грамадзянскай экспедыцыі пры Гаспадарчым Дэпартаменце Сената, што азначала фактычнае вывядзенне адпаведных структурных падраздзяленняў з адміністрацыйнага падпарадкавання ўпраўленню [[Паліцыя Расійскай імперыі|паліцыі Расійскай імперыі]]. Непасрэднае ўмяшанне расійскай паліцыі ў справы Вялікага Княства лічылася фінамі парушэннем унутранага самакіравання<ref name="Sal">''Сальникова Е. Н.'' Организационно-правовые особенности деятельности полиции Российской Империи на территории Великого Княжества Финляндского в конце XIX − начале XX века.</ref>. Парадак разгляду спраў аб злачынствах, учыненых у Расійскай імперыі фінляндскімі ўраджэнцамі, і наадварот, вызначаўся законам ад 25 сакавіка 1826 года «Аб злачынствах, якія ўчыняюцца ў Расіі фінляндцамі, а ў Фінляндыі расійскімі абывацелямі»<ref name="Sal" />. Паліцэйскія функцыі ў буйных гарадах ускладаліся на {{нп5|Паліцмайстар|паліцмайстра|ru|Полицмейстер}} ({{lang-sv|Polismästare}}, {{lang-fi|Poliisimestari}}), яго памочнікаў, сакратара ({{lang-sv|Polissekreterare}}), камісараў па крымінальных справах (kriminalkommissarie), натарыўсаў, камісараў ({{lang-sv|Poliskommissari}}, {{lang-fi|Ylikomisario}}), у іншых гарадах на бургамістраў. Гарады дзяліліся на кварталы на чале з квартальнымі наглядчыкамі ({{lang-sv|överkonstapel}}, {{lang-fi|ylikonstaapeli}}) выканаўчым персаналам былі [[Канстэбль|канстэблі]] ({{lang-sv|Konstapel}}, {{lang-fi|Konstaapeli}})<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |title=Финляндия |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084147/http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |url-status=live }}</ref>. Гарадская паліцыя падзялялася на паліцыю ахоўную або ўчастковую, вышукную ({{lang-fi|rikospoliisi}}, {{lang-sv|kriminalpolisen}}), цэнтральную або навучальную і паліцыю маральнасці. Вялікую ролю ў раскрыцці і спыненні беспарадкаў меў корпус [[жандармерыя|жандараў]]. Яго фарміраванне пачалося ў 1817 годзе са стварэння пры размешчаных у Фінляндыі войсках жандарскіх каманд: гельсінгфорскай, абоскай, выбаргскай і куапіёскай. Паліцэйскімі абавязкамі гэтых каманд былі аказанне дапамогі грамадзянскім уладам у выкананні законаў і прысудаў, разгон масавых сходаў, лаўленне злачынцаў, ахова парадку на кірмашах, таргах, святах і падобнае. Пасля ўтварэння ў 1827 годзе пяці жандарскіх акруг Вялікае Княства Фінляндскае пачало ўваходзіць у I-ую пецярбургскую жандарскую акругу, а кватэра фінляндскага [[Штаб-афіцэры|штаб-афіцэра]] была размешчана ў Гельсінгфорсе<ref name="Sal" />. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Фінляндыі]] * [[Русіфікацыя Фінляндыі]] * [[Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі]] {{зноскі}} == Літаратура == ''{{нп5|Хенрык Мейнандэр|Мейнандэр Х.|sv|Henrik Meinander}}'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — [[Мінск]]: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Фінляндскае| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Швецыі]] [[Катэгорыя:1809 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Фінляндыі]] 7vxld21g4h0g3qhymgr44lugzweo4uf 5202050 5202049 2026-09-18T13:48:02Z Pabojnia 135280 афармленне 5202050 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Фінляндскае |саманазва = Suomen suuriruhtinaskunta <br/> Storfurstendömet Finland <br/> Великое княжество Финляндское |статус = |гімн = |сцяг = Flag of Russia.svg |апісанне_сцяга = |герб = Coats of arms of the Grand Duchy of Finland.svg |апісанне_герба = |карта = Grand Duchy of Finland.png |апісанне = |p1 = Шведскае праўленне ў Фінляндыі |flag_p1 = Flag of Sweden.svg |утворана = 1809 |ліквідавана = 1917 |s1 = Фінляндыя |flag_s1 = Flag of Finland 1918 (state).svg |дэвіз = |сталіца = [[Турку]] ([[1809]] – [[1812]]) <br/> [[Хельсінкі]] ([[1812]] – [[1917]]) |гарады = |мова = [[Шведская мова|шведская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Руская мова|руская]] |Афіцыйная мова = [[шведская мова|шведская]], <br/> [[фінская мова|фінская]] ([[1902]]<ref name=kurunmaki /> – [[1917]]), <br/> [[руская мова|руская]] ([[1809]] – [[1863]], [[1900]] – [[1917]]) |валюта = [[рубель Расійскай імперыі]] ([[1809]] – [[1860]]) <br/> [[фінляндская марка]] ([[1860]] – [[1917]]) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 360.000 км² ([[1850]]) |насельніцтва = 1.636.900 ([[1850]]) |форма_кіравання = |дынастыя = [[Раманавы]] |тытул_кіраўнікоў = Вялікі князь |кіраўнік1 = [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] (першы) |год_кіраўніка1 = [[1809]] – [[1825]] |кіраўнік2 = [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] (апошні) |год_кіраўніка2 = [[1894]] – [[1917]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Вялі́кае Кня́ства Фінля́ндскае''' — [[Аўтаномія|аўтаномнае]] княства ў складзе Расійскай імперыі ў 1809—1917 гадах. Было створана ў выніку [[Фінская вайна|Фінскай вайны]] на землях, якія да гэтага ўваходзілі ў склад [[Швецыя|Швецыі]]. У 1917 годзе сейм княства прыняў дэкларацыю незалежнасці, узнікла сучасная дзяржава [[Фінляндыя]]. == Гісторыя == === Перадумовы стварэння === {{main|Шведскае праўленне ў Фінляндыі}} Пачынаючы з [[Сярэднія вякі|сярэдніх вякоў]] Фінляндыя знаходзілася пад уладай шведскага каралеўства. Яшчэ ў часы [[Паўночныя крыжовыя паходы#Шведскія крыжовыя паходы|шведскіх крыжовых паходаў]] (XII—XIII стагоддзі) пачаліся канфлікты Швецыі з [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай дзяржавай]] за кантроль над землямі паўднёвай Фінляндыі і [[Карэльскі перашыек|Карэльскім перашыйкам]]. У канцы XV стагоддзя [[Спіс войнаў паміж Расіяй і Швецыяй|канфлікты]] працягнуліся ўжо з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. У выніку [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў Расія далучыла да сябе частку [[Старая Фінляндыя|Старой Фінляндыі]] разам з [[Выбарг]]ам. Цягам XVIII стагоддзя Швецыя рабіла спробы вярнуць землі, але яны скончыліся яшчэ большымі стратамі. У лютым 1808 года пачалася [[Фінская вайна]], прычынай чаго быў [[Тыльзіцкі мір]] 1807 года паміж Расіяй і Францыяй, паводле каторага Расія павінна была прымусіць Швецыю далучыцца да гандлёвай {{нп5|Кантынентальная блакада|блакады|en|Continental System}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Вялікабрытаніі]], з чым не пагаджаўся шведскі кароль. На загад імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] расійскае войска пачало наступ у падкантрольнай Швецыі частцы Фінляндыі. Ужо праз месяц расіяне захапілі вялікія вобласці на поўдні Фінляндыі, яшчэ праз некаторы час здалося камандаванне [[Свеаборг]]а, не верачы ў поспех абароны. Шведы пры падтрымцы Вялікабрытаніі спрабавалі правесці контрнаступленне і мелі частковы поспех на моры, але не далі рады ў баях на сушы, у выніку чаго адступілі канчаткова. [[Файл:Porvoon valtiopäivät 1809 by Emanuel Thelning.jpg|міні|left|Боргаскі сойм 1809 года.]] Ідэя далучыць Фінляндыю ўзнікла ў Расіі ўжо падчас вайны. Частка фінскіх сялян вяла партызанскую вайну, бо падтрымлівала шведскага караля і не хацела [[Прыгоннае права|прыгону]], але сярод іншых саслоўяў пашыраліся прарасійскія настроі і расчараванне ў здольнасцях Швецыі абараніць Фінляндыю. У чэрвені 1808 года Аляксандр падпісаў маніфест, дзе абяцаў захаваць шведскія законы і фінансава падтрымліваць краіну. У канцы восені 1808 года група фінскіх дэпутатаў наведала Санкт-Пецярбург і прасіла імператара склікаць сойм, дзе саслоўі б абвясцілі яго кіраўніком Фінляндыі. На загад Аляксандра 29 сакавіка 1809 года быў скліканы [[Боргаскі сойм]]. Імператар прысягнуў паважаць рэлігійны [[статус-кво]], правы саслоўяў, і «канстытуцыю краіны», як ён назваў дзеючыя законы, а таксама заявіў, што Фінляндыя «з гэтага моманту была ўзнятая да рангу нацыі»<ref name=kurunmaki>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/44983550|title=The Formation of the Finnish Polity within the Russian Empire: Language, Representation, and the Construction of Popular Political Platforms, 1863-1906|author=Jussi Kurunmäki, Ilkka Liikanen|publisher=Harvard Ukrainian Research Institute|lang=en}}</ref>. 17 верасня 1809 года Швецыя і Расія падпісалі [[Фрыдрыхсгамскі мірны дагавор]], згодна з якім Расія атрымала шэсць фінскіх ленаў, [[Аландскія астравы]] і частку лена {{нп5|Вестэрботэн (правінцыя)|Вестэрботэн|en|Västerbotten}}. Гэтая падзея паклала канец шведскаму праўленню ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji">''Мейнандэр Х.'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6.</ref>{{rp|69-71}}. На далучаных да Расіі землях было створана аўтаномнае Вялікае Княства Фінляндскае. === Першыя гады расійскага кіравання === У 1808 годзе, напачатку Фінскай вайны, {{нп5|Генерал-губернатар Фінляндыі|генерал-губернатарам Фінляндыі|en|Governor-General of Finland}} быў прызначаны былы шведскі генерал {{нп5|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|Георг Магнус Спрэнгтпортэн|ru|Спренгтпортен, Георг Магнус}}. У снежні 1808 ён прапанаваў стварыць фінскі ўрадавы кабінет, які б падпарадкоўваўся генерал-губернатару. Праз канфлікты з суайчыннікамі, улетку 1809 года Спрэнгтпортэна змяніў на пасадзе генерал [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|Барклай-дэ-Толі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74}}. Яшчэ з 1808 года дарадцу імператара [[Міхаіл Міхайлавіч Спяранскі|Міхаілу Спяранскаму]] было даручана дакладваць пра справы ў Фінляндыі ў абыход генерал-губернатара. У 1811 годзе для гэтага стваралася пасада фінскага дзяржаўнага сакратара, які мусіў складаць даклады з падтрымкай Камітэта па справах Фінляндыі ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Акрамя Фінляндыі, з усіх частак імперыі такая пасада існавала толькі для [[Польшча|Польшчы]]. Першым сакратаром стаў [[Густаў Морыц Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. [[Файл:MECHELIN(1894) p134 Helsinki, The Senate.jpg|thumb|Будынак Сената на [[Сенацкая плошча Хельсінкі|Сенацкай плошчы]] ў Хельсінкі. Фота 1894 года.]] У жніўні 1809 года імператарам быў зацверджаны Статут, распрацаваны напярэдадні Боргаскага сойма фінскім камітэтам на чале з {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якабам Тэнгстромам|en|Jakob Tengström}}, {{нп5|Архідыяцэзія Турку|біскупам Турку|en|Archdiocese of Turku}}. Статут перадаваў уладу ад губернатара ўрадаваму кабінету, які ў 1816 годзе быў перайменаваны ў {{нп5|Сенат Фінляндыі|Імператарскі сенат Фінляндыі|fi|Suomen senaatti}}. Сенат складаўся з дэпартамента юстыцыі і дэпартамента эканомікі, і збольшага набіраўся з чыноўнікаў «шведскай» Фінляндыі, якія не валодалі [[руская мова|рускай мовай]]. Згодна са Статутам, генерал-губернатар быў старшынём Сената, аднак не меў права голасу ў грамадзянскіх справах. На практыцы ў яго кампетэнцыі ўваходзіў толькі кантроль над узброенымі сіламі княства. Таксама генерал-губернатар мог забяспечваць прапановы Сената пісьмовым заключэннем<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|74-75}}. У 1812 годзе сталіца Вялікага Княства была перанесена з [[Турку]] ў [[Хельсінкі]], што мела стратэгічныя перавагі праз знаходжанне там крэпасці [[Свеаборг]]. У тым жа годзе да княства была далучаная [[Выбаргская губерня]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|75}}. У жніўні 1812 года ў Турку адбылася сустрэча расійскага імператара Аляксандра I і пераемніка шведскага трона [[Карл XIV Юхан|Карла XIV Юхана]]. Швецыя адмовілася ад ідэі вяртання Фінляндыі і падтрымала Расію ў вайне з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]. У абмен на гэта расійскі імператар пагадзіўся з рашэннем Швецыі заваяваць [[Нарвегія|Нарвегію]] і стварыць [[Шведска-нарвежская унія|шведска-нарвежскую унію]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76}}. === Стаўленне фінскага грамадства да расійскай улады === Фінскае грамадства не адразу прыняло далучэнне да Расіі, узброены супраціў сялянства працягваўся і пасля завяршэння Фінскай вайны. Стаўленне пачало змяняцца з усведамленнем таго, што старыя законы і прынцыпы функцыянавання грамадства не будуць зменены новай уладай. Першымі лаяльнасць да расійскай улады прадэманстравалі чыноўнікі і духавенства, напрыклад [[біскуп]] {{нп5|Якаб Тэнгстром|Якаб Тэнгстром|en|Jakob Tengström}}, які быў прызначаны [[арцыбіскуп]]ам. Важным рэпутацыйным крокам было развіццё Хельсінкі як сталіцы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|76-77}}. З мэтай паляпшэння лаяльнасці чыноўнікам павысілі ўтрыманне, для іншых прадстаўнікоў грамадскага сектара ўвялі адмысловае форменнае адзенне. У 1812 годзе было прынятае прадпісанне, якое абавязвала чыноўнікаў здаваць экзамен на валоданне расійскай мовай, але яно сустрэла пратэст і было скасавана. Камунікацыя паміж расійскай і фінскай уладай праводзілася на [[французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовах]], або з дапамогай перакладчыкаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|77-78}}. Пасля вайны з Напалеонам узмацніўся кантроль за грамадствам, бо кіраўніцтва імперыі баялася пашырэння рэвалюцыйных ідэй. Павялічылася [[цэнзура]], забараняўся ўвоз палітычнай літаратуры. У 1817 годзе ў Турку была заснаваная першая ў Фінляндыі паліцэйская ўправа. Для падтрымання парадку ў краіне была размешчаная пятнаццацітысячная [[дывізія]] расійскага войска. Сяляне вызваляліся ад абавязку ўтрымання салдат, што перашкаджала ўзнікненню ўласных [[сепаратызм|сепаратысцкіх]] сіл<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|78-79}}. У 1819 годзе ў [[Фрыдрыхсгам]]е быў створаны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|en|Hamina Cadet School}}, праз выхаванне ў якім праходзіла шмат фінскіх дваран. Агулам каля 4 тысяч фінаў зрабілі [[афіцэр]]скую кар’еру ў расійскім войску, з якіх амаль 300 дасягнулі [[генерал]]ьскай або [[адмірал]]ьскай годнасці. Расійская мова была абавязковым прадметам для вывучэння ў корпусе, спрыяючы збліжэнню Фінляндыі з Расіяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79}}. Журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} адзначаў у сваіх мемуарах, што ў 1830-х гадах усе яго аднагодкі былі ўпэўненыя ў тым, што інтэграцыя з Расіяй будзе толькі паглыбляцца, а шведскае панаванне засталося ў мінулым. Тым не менш, у XIX стагоддзі працягваліся цесныя культурныя і гандлёвыя дачыненні паміж Фінляндыяй і Швецыяй, таму гэты перыяд атрымаў назву «доўгага развітання»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|79-80}}. === Фармаванне нацыянальнай самасвядомасці === У першай палове XIX стагоддзя асновай {{нп5|Ідэнтычнасць|ідэнтычнасці|en|Identity (social science)}} большай часткі жыхароў Фінляндыі была [[рэлігія]], а не фінская [[нацыянальная самасвядомасць]]. Пашырэнне [[нацыяналізм]]у ў Еўропе пачалося толькі пасля [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войнаў]], і закранула спачатку частку фінскіх акадэмічных вярхоў, якія ў далейшым працавалі над замацаваннем нацыянальных пачуццяў сярод іншых слаёў насельніцтва. У гэты час набыў вядомасць лозунг «Мы больш не шведы, рускімі станавіцца не хочам, дык давайце будзем фінамі». Яго часта прыпісваюць гісторыку {{нп5|Адольф Івар Арвідсан|Адольфу Арвідсану|en|Adolf Ivar Arwidsson}}, хаця такую думку выказваў яшчэ ў 1811 годзе [[Густаў Морыц Армфельт|Армфельт]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83}}. Пазіцыі [[Фінская мова|фінскай мовы]] сярод адукаваных жыхароў былі слабыя, хоць і аддзяленне ад Швецыі мела для яе некаторы станоўчы эфект. У пачатку XIX стагоддзя больш за 85 % насельніцтва гаварылі рознымі фінскімі дыялектамі, але адміністрацыйная і акадэмічная эліта як дома, так і на працы працягвала карыстацца шведскай мовай да 1880-х гадоў. Развіццё адукацыі спрыяла яшчэ большаму пашырэнню шведскай, бо на ёй вялося навучанне ў універсітэтах і школах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. З 1820-х гадоў пачаліся дыскусіі вакол павелічэння ролі фінскай мовы. Гэта было звязана з распаўсюджаннем [[Рамантычны нацыяналізм|рамантычных]] ідэй такіх аўтараў як [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Шэлінг]], [[Іаган Готліб Фіхтэ|Фіхтэ]] і [[Эрык Густаў Геер|Геер]], што заклікалі да больш актыўнай палітычнай ролі звычайных людзей, якія ў выпадку Фінляндыі гаварылі збольшага па-фінску. Фінскі гісторык Адольф Арвідсан выступаў за тое, каб фінская мова атрымала афіцыйны статус і быў супраць надання гэтага статусу расійскай мове. Ён успрымаў мову і народную культуру як неабходную частку нацыянальнага духу, патрэбную на шляху да дзяржаўнасці. Погляды Арвідсана прывялі яго да звальнення з {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|акадэміі ў Турку|en|Royal Academy of Turku}} і вымушанай эміграцыі ў Швецыю<ref name=kurunmaki /><ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|83-84}}. Звальненне Арвідсана акрэсліла межы палітычнай дыскусіі ў Фінляндыі, а фінская прэса ў далейшым правяралася на прадмет пытанняў да юрыдычнага палажэння княства і яго будучыні, аж да ўсталявання паўнамаштабнай [[цэнзура|цэнзуры]] ў 1829 годзе<ref name=kurunmaki />. У 1822 годзе, праз год пасля звальнення Арвідсана, у акадэмію Турку паступілі тры студэнты, якія пазней сталі вядомымі дзеячамі культуры ў Фінляндыі: [[Юхан Рунеберг]], {{нп5|Эліяс Лёнрут|Эліяс Лёнрут|en|Elias Lönnrot}} і [[Юхан Снельман]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85}}. Юхан Рунеберг стаў нацыянальным паэтам, напісаў паэмы «Паляўнічыя на ласёў» ({{lang-sv|Älgskyttarna}}, 1832), дзе апісваўся побыт сялян з унутраных абласцей Фінляндыі, і «Апавяданні прапаршчыка Столя» ({{lang-sv|Fänrik Ståls sägner}}, 1848, 1860) з апісаннем патрыятызму і самаахвярнасці фінаў у [[Фінская вайна|вайне 1808—1809 гадоў]]. У 1832 годзе ён з сябрамі заснаваў «Гельсінгфорскую ранішнюю газету» ({{lang-sv|Helsingfors Morgonblad}}), якая да 1840-х гадоў была адзіным рупарам нацыянальна скіраванай інтэлігенцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. Рунебергу ўдавалася балансаваць на мяжы дазволенага, ствараючы патрыятычную літаратуру так, каб быць не заўважаным цэнзурай. Увесну 1848 года верш «Наш край», якім распачынаюцца «Апавяданні прапаршчыка Столя», быў прадстаўлены як новы [[Гімн Фінляндыі|гімн краіны]] на студэнцкім свяце. Музыку для гімна напісаў нямецкі кампазітар {{нп5|Фрэдрык Пасіус|Фрэдрык Пасіус|en|Fredrik Pacius}}. У апошняй страфе паэт маляваў карціну айчыны, якая дасягне калісьці росквіту, «памужнелая ў ліхалецці»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|88}}. [[Файл:Kalevala1.jpg|thumb|Вокладка першага выдання «Калевалы», 1835 год.]] Эліяс Лёнрут увайшоў у гісторыю дзякуючы выданню фінскага нацыянальнага эпасу «[[Калевала]]» (1835, 1849), перакладзенага на многія мовы, у тым ліку беларускую. «Калевала» была створана на аснове старажытных народных [[паданне|паданняў]], якія Лёнрут збіраў падчас падарожжаў. Мова твора была складанай, таму да канца XIX стагоддзя нават у самой Фінляндыі з ім часта знаёміліся праз шведскі або нямецкі пераклад. У 1831 годзе Лёнрут узяў удзел у заснаванні {{нп5|Фінскае літаратурнае таварыства|Фінскага літаратурнага таварыства|fi|Suomalaisen Kirjallisuuden Seura}}, якое з часам зрабілася цэнтрам нацыянальнага абуджэння<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|85-86}}. [[Файл:Saima First Issue.png|thumb|left|Першы выпуск газеты «Сайма», 4 студзеня 1844 года.]] Юхан Снельман выступаў за моўнае адзінства Фінляндыі, стварэнне літаратуры на фінскай мове. Ён натхняўся грамадскай філасофіяй [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель|Гегеля]] і ідэямі Гердэра, і распрацаваў тэорыю дзяржавы, якая б абапіралася не на пэўную форму кіравання, а на сваю адпаведнасць «патрабаванням нацыянальнага духу». Нацыянальны дух для яго выражаўся ў больш «патрыятычных» дзеяннях законатворцаў, стварэнні законаў на карысць усіх грамадзян<ref name=kurunmaki />. У 1844 годзе, будучы дырэктарам школы ў мястэчку [[Куопіа]] ў азёрнай частцы Фінляндыі, ён пачаў выдаваць шведскамоўны часопіс «Сайма» (''Saima'') пад лозунгам «Адзін народ — адна мова». Часопіс выклікаў дэбаты ў прэсе, большасць удзельнікаў якіх падтрымлівала павелічэнне ролі фінскай мовы, але крытыкавалі ідэю Снельмана пра перавод на яе сістэмы вышэйшай адукацыі, бо не разумелі чаму шведскамоўная адукацыя і літаратура Фінляндыі не могуць быць нацыянальнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|86-87}}. На фінскай мове ў 1830-х гадах выдаваліся газеты «Штотыднёвыя весці Оўлу» ({{lang-fi|Oulun Wiikko-Sanomia}}) і «Выбаргскі веснік» ({{lang-fi|Sanan Saattaja Wiipurista}}). У 1841 годзе абедзве газеты былі зачыненыя праз нястачу падпісчыкаў, але пачаў выдавацца фінскамоўны мовазнаўчы часопіс «Суомі» ({{lang-fi|Suomi}}) Лёнрута. Большасць дыскусій пра моўную сітуацыю ўсё яшчэ праводзілася на шведскай мове, а публічнае выкарыстанне фінскай мовы было рэдкім і выклікала здзіўленне. Пад канец зімы 1845 года ў газеты патрапіла навіна пра студэнцкую вечарынку ў Хельсінкі, дзе некаторыя госці, у тым ліку Боргаскі біскуп {{нп5|Карл Густаў Отэлін|Отэлін|fi|Carl Gustaf Ottelin}}, рабілі прамовы па-фінску. Пра гэтую ж падзею пісаў у «Сайме» Снельман, падкрэсліваючы камізм таго, што прамова фінскага біскупа па-фінску ўспрымалася як штосьці незвычайнае. У грамадскіх дыскусіях фінская мова пачала актыўна выкарыстоўвацца толькі ў 1870-х гадах<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87}}. На фоне [[Ліпеньская рэвалюцыя|Ліпеньскай рэвалюцыі]] ў Францыі, [[паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] у Польшчы, Беларусі і Літве, шэрагу [[вясна народаў|еўрапейскіх рэвалюцый]] канца 1840-х гадоў, у Расійскай імперыі ўзмацнялася [[цэнзура]] і кантроль за іншадумствам. Кіраўніцтва імперыі на чале з [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] баялася распаўсюджання рэвалюцыйных ідэй і дапамагала падаўляць паўстанні ў іншых краінах. Павелічэнне кантролю датычылася і Фінляндыі. У канцы восені 1846 года быў зачынены часопіс «Сайма». У 1848-49 гадах накладаліся дадатковыя абмежаванні на дзейнасць грамадскіх арганізацый. У 1849 годзе фінскія студэнты выказалі незадаволенасць прызначанымі ўніверсітэцкімі чыноўнікамі і планамі выкарыстоўваць {{нп5|Фінская гвардыя|Фінскі гвардзейскі батальён|fi|Suomen kaarti}} для падаўлення [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|паўстання ў Венгрыі]], на што імператар адказаў пагрозай рэарганізацыі ўніверсітэтаў у вышэйшыя рамесныя вучылішчы, аднак рэарганізацыя так і не была здзейснена. У сакавіку 1850 года выйшла пастанова, якая забараняла выдаваць літаратуру на фінскай мове, акрамя рэлігійнай і эканамічнай. Шведскамоўныя газеты праходзілі строгую працэдуру праверкі і маглі адлюстроўваць толькі погляды афіцыйных выданняў. Такім чынам, цэнзура ў Фінляндыі была нават больш жорсткай, чым у самой Расіі<ref name=kurunmaki />. Многія фінскія [[дысідэнт]]ы пераязджалі ў Швецыю і публікавалі там артыкулы, якія нелегальна распаўсюджваліся ў Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|87-89}}. === Крымская вайна === На палітычную сітуацыю ў Вялікім Княстве Фінляндскім, як і ва ўсёй Расійскай імперыі, паўплывалі падзеі [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] 1853-56 гадоў. Асноўнай прычынай вайны быў канфлікт паміж Расіяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] за панаванне на [[Басфор]]ы і ўсходнім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]]. Калі расійскае войска заняло поўдзень [[Балканы|Балкан]] і патапіла асманскую [[эскадра|эскадру]] на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у вайну на баку Асманскай імперыі ўмяшаліся [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанія]] і [[Другая французская імперыя|Францыя]] каб аслабіць расійскі ўплыў у Еўропе<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89}}. [[Файл:The Bombardment of Sveaborg, sketched by J. W. Carmichael - ILN-1856-0105-0021.jpg|thumb|Бамбардзіроўка Свеаборга ў {{нп5|The Illustrated London News|Лонданскіх навінах|en|The Illustrated London News}}.]] Адным з месцаў, дзе разгортваліся баявыя дзеянні, было [[Балтыйскае мора]]. Рыхтуючыся да нападу, расійскае камандаванне рэарганізавала марскую абарону Санкт-Пецярбурга, умацавала крэпасці, у тым ліку на фінляндскім узбярэжжы, павялічыла колькасць расійскага войска ў Фінляндыі да 70 тысяч. У 1854 годзе флот кааліцыі атакаваў шэраг фінскіх партовых гарадоў, разбурыў крэпасць {{нп5|Бомарсунд|Бомарсунд|ru|Бомарсунд}} на [[Аландскія астравы|Аландсіх астравах]]. З 9 па 11 жніўня 1855 года эскадра саюзнікаў цягам 46 гадзін {{нп5|Бамбардзіроўка Свеаборга|бамбіла|fi|Viaporin pommitus}} крэпасць [[Свеаборг]]. Жыхары Хельсінкі маглі назіраць за падзеяй з горада. [[Тэлеграф]] дазволіў саюзнікам хутка паведамляць пра ход бамбардзіроўкі ў прэсе. Калі аперацыя скончылася, эскадра знялася з якара, не здзейсніўшы ніводнай значнай вылазкі на сушы. Мэтай бамбардзіроўкі была дэманстрацыя сілы і зніжэнне прэстыжу Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|89-90}}. У часе вайны фінская прэса выказвала падтрымку Расійскай імперыі. Фінскае грамадства было раззлавана атакамі на фінскія гарады і паралізацыяй фінскага гандлю варожым флотам. Крытыка Расіі выказвалася ў кулуарах ліберальных колаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. Вайна скончылася паражэннем Расіі пасля заняцця праціўнікамі [[Севастопаль|Севастопаля]]. У сакавіку 1856 года быў падпісаны мір, паводле якога Расія адмаўлялася ад марскіх баз на Чорным моры і Аландскіх астравах. Гэта азначала страту Расіяй уплыву ў Еўропе. У канцы вайны сканаў імператар Мікалай I, які праводзіў кансерватыўную палітыку. Яго змяніў [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], у часе кіравання каторага былі праведзеныя маштабныя грамадскія рэформы, што закранулі і Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|90}}. === Адраджэнне сойма і першыя рэформы === Дзякуючы прадэманстраванай Фінляндыяй лаяльнасці падчас Крымскай вайны і нежаданнем павялічваць палітычную напружанасць унутры краіны, Аляксандр II у 1856 годзе пагадзіўся на асобны ад агульнаімперскага курс рэформ у Вялікім Княстве Фінляндскім. Мэтамі рэформ былі развіццё [[гандаль|гандлю]] і [[суднаходства]], [[прамысловасць|прамысловасці]], павелічэнне колькасці вясковых школ, удасканаленне камунікацый і павышэнне ўтрымання чыноўнікам. Паводле дзеючых шведскіх законаў, падобныя змены маглі быць праведзены толькі соймам. Увосень 1863 года, упершыню за 54 гады, сойм быў скліканы, і на яго адкрыцці імператар паабяцаў зрабіць скліканне саслоўяў рэгулярным<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92}}. Адначасова з гэтым аслаблялася цэнзура, а ў 1865 годзе яна была цалкам скасавана<ref name=kurunmaki />. Статс-сакратар Фінляндыі {{нп5|Аляксандр Армфельт|Аляксандр Армфельт|ru|Армфельт, Александр Густавович}} пры падтрымцы міністра фінансаў Расійскай імперыі {{нп5|Міхаіл Рэйтэрн|фон Рэйтэрна|ru|Рейтерн, Михаил Христофорович}} пераканаў імператара, што спрыяльным для пацярпелай ад [[Інфляцыя|інфляцыі]] расійскай эканомікі будзе ўвядзенне ў Фінляндыі асобнай валюты, заснаванай на срэбным грашовым стандарце. У 1865 годзе адзінай законнай валютай на тэрыторыі Фінляндыі прызнавалася {{нп5|Фінская марка|фінская марка|fi|Suomen markka}} і пені<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1869 годзе быў прыняты соймавы статут, паводле якога сойм мусіў збірацца прынамсі кожныя 5 год. Пры гэтым заставаўся дзейнічаць падзел на чатыры саслоўі: [[духавенства]], [[дваранства]], [[бюргерства]] і [[сялянства]]. Гэта параджала няроўнасць паміж рознымі пластамі грамадства. Напрыклад, сярод сялян правам абіраць прадстаўнікоў у сойм валодалі толькі найзаможнейшыя 4,5 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|92-93}}. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі праводзілася {{нп5|Вайсковыя рэформы Аляксандра II|вайсковая рэформа|ru|Военные реформы Александра II}}, у выніку якой была ўведзена ўсеагульная [[воінская павіннасць]]. Фінляндыя, аднак, мела асобны закон, прыняты ў 1878 годзе. Паводле яго камандны і асабісты склад фінскага войска набіраўся толькі з фінскіх грамадзян і войска не магло перамяшчацца за межы Фінляндыі. Такі асобны статус княства выклікаў крытыку расійскіх нацыяналістаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93}}. Усяго за 1863—1906 годы фінскі сойм прыняў каля 400 законаў, што спрыяла фармаванню грамадзянскай супольнасці і развіццю капіталізму ў Фінляндыі. Асобны палітычны статус і заканадаўства павялічвалі разрыў паміж Фінляндыяй і Расійскай імперыяй<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. === Фенаманы і лібералы === Адраджэнне сойма і актыўная заканадаўчая дзейнасць у другой палове XIX стагоддзя прывялі да развіцця дыскусіі аб тым, як мусіць развівацца краіна. Паўсталі дзве асноўныя групы з рознымі поглядамі на палітычную сітуацыю: {{нп5|Фенаманія|фенаманы|fi|Fennomania}} і лібералы. [[Файл:Yrjo-Koskinen.jpg|thumb|Ір’ё Коскінен, адзін з лідараў фенаманаў.]] Фенаманы мелі сваёй мэтай аддаленне Фінляндыі ад Швецыі і развіццё ўласнай культуры. Іх аснову складалі саслоўі сялян і духавенства. Расійскае кіраўніцтва бачыла пагрозу ў шведскай мове, бо праз яе са Швецыі маглі распаўсюджвацца непажаданыя палітычныя ідэі, таму ў гэтым пытанні фенаматы атрымалі дзяржаўную падтрымку. Лідарам фенаманаў быў [[Юхан Снельман]], які атрымаў годнасць [[прафесар]]а [[Філасофія|філасофіі]] і пасаду старшыні Сената ў 1863—1868 гадах. Дзякуючы яго намаганням з адабрэння Аляксандра II было прынятае Палажэнне аб мовах, з годна на працягу 20 гадоў фінская мова мусіла стаць раўнапраўнай мовай адміністрацыі княства. Прафесар гісторыі і новы лідар фенаманаў з 1870-х гадоў [[Ір’ё Сакары Ір’ё-Коскінен|Ір’ё Коскінен]] разглядаў шведскі перыяд гісторыі Фінляндыі як перыяд прыгнёту. Расійская імперыя, наадварот, успрымалася як чыннік, які дазволіў Фінляндыі пазбавіцца прыгнёту і сфармавацца як дзяржаве. Коскінен увёў у палітычны дыскурс паняцце «народу» як гістарычнага і палітычнага актара. У 1882 годзе ён быў прызначаны на пасаду ў Сенаце. У 1880-х гадах з асяроддзя фенаманаў вылучылася група моладзі на чале з {{нп5|Лаўры Ківекяс|Лаўры Ківекясам|fi|Lauri Kivekäs}}, які патрабаваў больш актыўных мер у справе пераходу грамадства на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Фінскі Народ, хоць і позна з’явіўся на гістарычнай сцэне, пакрысе дагнаў іншыя народы свету на шляху да цывілізацыі і сацыяльнага прагрэсу, і адначасова прабудзілася ягоная самасвядомасць, і гэты пасталелы нацыянальны дух пачаў імкнуцца да пэўнага стану дзяржаўнасці. Такім чынам, аддзяленне ад Шведскай імперыі было падрыхтавана натуральным рухам гісторыі Фінскага народа<ref>Yrjö Koskinen, Oppikirja Suomen kansan historiasta (Helsinki: SKS, 1869), 510. ({{lang-be|Лекцыі па гісторыі Фінскага народа}})</ref>. }} {{цытата|аўтар=Ір’ё Коскінен| Цяпер пытанне стаіць наступным чынам: хто мае кіраваць краінай, нязначная меншасць, чыя пазіцыя грунтуецца на старых сацыяльных няшчасцях, ці народная большасць?<ref>Yrjö Koskinen, "Kysymys Normaali-koulun suomenkielisestä osastosta," Kirjallinen Kuukausilehti 4, no. 6 (1869): 141 — 42.</ref> }} Публіцыст і прафесар філасофіі {{нп5|Юхан Перандэр|Юхан Перандэр|fi|J. J. F. Perander}} адмаўляў мове і [[этнас]]у ролю галоўных каштоўнасцяў фенаманаў. Ён ставіў палітычнае развіццё нацыі вышэй за этнічную гамагеннасць. Яго палітычнай стратэгіяй было развіццё [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]]. У сваіх поглядах на нацыяналізм Перандэр звяртаўся да ідэй [[Алексіс дэ Таквіль|Таквіля]], [[Карл Маркс|Маркса]] і [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]]. Пры гэтым ён усё яшчэ выступаў за развіццё фінскай мовы, бо тагачасны яе стан, на думку Перандэра, тармазіў палітычны прагрэс і блакіраваў магчымасці нацыі да самаарганізацыі<ref name=kurunmaki />. Іншага погляду на ролю народа прытрымліваўся паплечнік Коскінена, адзін з лідараў фенаманаў {{нп5|Агатон Меўрман|Агатон Меўрман|fi|Agathon Meurman}}. Ён бачыў мэтай нацыянальнага руху цывілізаваць звычайных людзей. Крыніцай нацыянальнай [[мараль|маралі]] для яго была рэлігія. Толькі «праведныя і рэлігійныя» людзі маглі быць сапраўднай часткай фінскай нацыі і выражаць яе палітычную волю. На практыцы Меўрман прадстаўляў інтарэсы заможнага сялянства, звужаючы паняцце народа да адносна невялікай групы<ref name=kurunmaki />. Лібералы паходзілі збольшага з саслоўяў дваранства і бюргерства. Для іх большай пагрозай была [[русіфікацыя]], а традыцыйныя для Фінляндыі шведскія законы яны разглядалі як абарону ад гэтага. Таму ідэі пра пераход да фінскай мовы і аддаленне ад Швецыі ўважаліся лібераламі небяспечнымі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. Фенаманаў яны называлі «кансерватарамі» і абвінавачвалі ў зацікаўленасці толькі «апалітычнай моўнай рэформай». Самі лібералы натхняліся развітымі палітычнымі сістэмамі іншых краін, асабліва брытанскай парламенцкай сістэмай<ref name=kurunmaki />. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі ліберальнага падыходу былі журналіст {{нп5|Аўгуст Шаўман|Аўгуст Шаўман|fi|August Schauman}} і прафесар дзяржаўнага права {{нп5|Леа Мехелін|Леа Мехелін|fi|Leo Mechelin}}. Шаўман у газетах «Гельсінгфорская штодзённая газета» ({{lang-sv|Helsingfors Dagblad}}) і «Веснік сталіцы» ({{lang-sv|Hufvudstadsbladet}}) распаўсюджваў ідэю аб тым, што адзінае, што звязвала Фінляндыю з Расійскай імперыяй — асабістая унія з імператарам, дэклараваная на [[Боргаскі сойм|Боргаскім сойме]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94-96}}. У ліберальных шведскамоўных газетах таксама выказваліся ідэі пра разуменне паняцця «народ» у шырокім сэнсе і пра палітычную нацыю, падобныя да ідэй Перандэра. Лібералы працягвалі прасоўваць свае погляды і параўноўваць палітычную сітуацыю ў Фінляндыі з больш «развітымі краінамі», але моўнае пытанне не дазваляла ім стаць сапраўды папулярнымі ў грамадстве. Няўдалымі былі спробы лібералаў адказаць на крытыку фенаманаў, што ставілі пад пытанне іх адданасць нацыянальнай справе. Пазіцыя лібералаў падпала пад уплыў новай нацыяналістычнай {{нп5|Свекаманія|свекаманскай|fi|Svekomania}} групы, так званых «вікінгаў». Вікінгі падкрэслівалі, што шведскай мовай карыстаецца не толькі старая эліта, але і многія сяляне і рабочыя краіны, асабліва на паўднёвым і заходнім узбярэжжах. Таксама яны ўказвалі на [[раса]]выя адрозненні паміж шведскім і фінскім насельніцтвам Фінляндыі. Радыкальная пазіцыя «вікінгаў» прыцягнула некаторых лібералаў, што пачалі бачыць шведскую мову неабходнай умовай для развіцця высокай культуры і захавання канстытуцыйнага ладу. Пры абмеркаванні моўнага заканадаўства ў 1883 годзе ліберальны {{нп5|Пракуратар (Фінляндыя)|пракуратар|fi|Prokuraattori (Suomi)}} Сената {{нп5|Роберт Мантгомеры|Роберт Мантгомеры|fi|Robert Montgomery}} заявіў, што фінская мова не можа быць прызнана афіцыйнай, бо шведскі кодэкс 1743 года забараняе яе выкарыстанне ў [[суд]]ах. Гэта выклікала яшчэ большую крытыку фенаманаў, якія пачалі палітычную кампанію супраць «[[касмапалітызм|касмапалітычнага]]» лібералізму. Лібералы так і не змаглі сфармаваць уласную партыю, а новыя пакаленні ліберальных інтэлектуалаў пачыналі карыстацца фінскай мовай і крытыкавалі сваіх папярэднікаў за грунтаванне на «чужынскай ідэалогіі»<ref name=kurunmaki />. Як лібералы, так і фенаманы праяўлялі крытычнае стаўленне да саслоўнай сістэмы ў парламенце, калі каментавалі дыскусію, якая праходзіла на гэты конт у Швецыі. Для развіцця нацыі ім здавалася неабходнай лепшая палітычная рэпрэзентацыя грамадства. Пры гэтым аналагічную сітуацыю ў Фінляндыі яны адкрыта не крытыкавалі, бо лічылі больш важным забеспячэнне таго, каб сойм працягваў збірацца ў будучым, хай нават і ў саслоўным фармаце<ref name=kurunmaki />. Абедзве групы падзялялі погляд на Фінляндыю як на асобную дзяржаву, што развілася цягам XIX стагоддзя. Іх дыскусія вакол мовы і ролі народа адкрывала дарогу новым і больш радыкальным ідэям. Гэта не задавальняла расійскіх {{нп5|Славянафільства|славянафілаў|ru|Славянофильство}} і кіраўніцтва, якое не хацела губляць кантроль над княствам. У 1881 годзе імператар Аляксандр II быў {{нп5|Забойства Аляксандра II|забіты|ru|Убийство Александра II}} і яго сын і пераемнік [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] пачаў пераход да больш строгай інтэграцыйнай палітыкі. Калі ў 1889 годзе фінскі Сенат выказаў уласныя прапановы наконт Усерасійскага ўказу аб мытнях, імператар, жартуючы, пацікавіўся, ці належыць Расія Фінляндыі, ці ўсё ж наадварот. Праз год у Фінляндыі была скасаваная ўласная пошта, пачаўся працэс інтэграцыі фінскай арміі ва {{нп5|Узброеныя сілы Расійскай імперыі|ўзброеныя сілы Расійскай імперыі|ru|Вооружённые силы Российской империи}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|95-97}}. === Утварэнне нацыянальнай культуры === [[Файл:Johan Ludvig Runeberg and Zacharias Topelius, 1863.jpg|thumb|Захарыас Тапеліус (справа) з [[Юхан Рунеберг|Юханам Рунебергам]], 1863 год.]] У канцы XIX стагоддзя ў грамадстве пачынае распаўсюджвацца погляд на Фінляндыю як на асобную [[нацыя|нацыю]] з уласнай гісторыяй. Адным з найбольш вядомых папулярызатараў гэтай ідэі быў шведскамоўны фінскі пісьменнік {{нп5|Захарыас Тапеліус|Захарыас Тапеліус|fi|Zachris Topelius}}. Вялікімі тыражамі выдаваліся ягоныя вершы, казкі, раманы і школьныя падручнікі. У 1875 годзе Тапеліус выдаў «{{нп5|Boken om vårt land|Кнігу пра нашу краіну|sv|Boken om vårt land}}» ({{lang-sv|Boken om vårt land}}) для пачатковай школы, паводле якой фінскія дзеці навучаліся да 1930-х гадоў. Большасць з твораў Тапеліуса былі перакладзены на фінскую мову<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Пачынальнікам мастацкай літаратуры на фінскай мове быў [[Алексіс Ківі]], які ў 1871 годзе апублікаваў раман «{{нп5|Seitsemän veljestä|Сем братоў|fi|Seitsemän veljestä}}», дзе апісваў сутыкненне фінскай вёскі з цывілізацыяй. Раман Ківі стаў шырока вядомым у 1890-х гадах. У 1880-х пачаўся росквіт нацыянальнай [[Драматургія|драматургіі]]. Вядомай пісьменніцай у гэтым кірунку стала [[Міна Кант]], якая натхнялася творамі [[Генрык Ібсен|Генрыка Ібсена]]. Працы Міны Кант закраналі тэму сацыяльнай няўпэўненасці эмансіпаваных жанчын і сярэдняга класа<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105}}. Фінская літаратура пераймала практыкі як скандынаўскай, так і расійскай літаратур. Раманы [[Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]] і [[Георг Брандэс|Георга Брандэса]] паўплывалі на прозу {{нп5|Юхані Аха|Юхані Аха|fi|Juhani Aho}}. Уплыў [[Іван Тургенеў|Івана Тургенева]], [[Леў Талстой|Льва Талстога]], і [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]] заўважны ў працах {{нп5|Арвід Ярнефельт|Арвіда Ярнефельта|fi|Arvid Järnefelt}} і {{нп5|Ёэль Лехтанен|Ёэля Лехтанена|fi|Joel Lehtonen}}. У тыя часы ў Еўропе вядучымі кірункамі мастацтва былі [[сімвалізм]] і [[нацыянальны рамантызм]]. Кантакты фінскіх дзеячаў з іншымі культурамі адбываліся праз супольнасці скандынаўскіх мастакоў у [[Берлін]]е і [[Парыж]]ы. Напрыклад, [[Ян Сібеліус]] ствараў там свае першыя накіды да музычных кампазіцый паводле «Калевалы»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|105-106}}. [[Файл:Akseli Gallen-Kallela ja Kansallismuseon fresko Sammon puolustus 1928.jpg|thumb|left|Акселі Гален-Калела на фоне фрэскі «{{нп5|Sammon puolustus|Абарона Сампа|fi|Sammon puolustus}}» паводле сюжэта з «Калевалы», 1928 год.]] Сярод жывапісцаў адным з найбольш вядомых стаў [[Альберт Эдэльфельт]], які ілюстраваў «Апавяданні прапаршчыка Столя» Рунеберга з падзеямі [[Фінская вайна|Фінскай вайны]]. «Калевалу» ілюстраваў мастак [[Акселі Гален-Калела]]. Яго фрэскі выклікалі цікавасць публікі на адкрыцці павільёна Фінляндыі на [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўцы 1900 года]] ў Парыжы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|106-107}}. У пачатку XX стагоддзя набыла папулярнасць паэзія [[Эйна Лейна]], {{нп5|Л. Анерва|Л. Анервы|fi|L. Onerva}} і {{нп5|Ота Манінен|Ота Манінена|fi|Otto Manninen}}. Творы Эйна Лейна сумяшчаюць у сабе нацыянальную культуру Фінляндыі і агульнаеўрапейскія сімвалізм і [[ніцшэантсва]]. У шведскамоўнай паэзіі выбітнай фігурай была [[мадэрнізм|мадэрністка]] [[Эдзіт Сёдэргран]], што пісала свае вершы [[верлібр]]ам і ўнікала нацыянальных і гістарычных матываў. Агулам у параўнанні з фінскамоўнай літаратурай, шведскамоўная губляла свае пазіцыі, да яе ўжывалі тэрмін «літаратура бяздзейных людзей»<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|107}}. [[Файл:Helsingin rautatieasema - N190349 - hkm.HKMS000005-000004fp.jpg|thumb|Будынак чыгуначнага вакзала ў Хельсінкі.]] Характэрным архітэктурным стылем таго часу быў [[югендстыль]]. Для яго характэрныя [[асіметрыя]], матэрыялы і [[арнамент]]ы з фінскай і скандынаўскай міфалогіі, зварот да народнай творчасці. Прыклады будынкаў у югендстылі: [[Кафедральны сабор Тамперэ|Домскі сабор у Тамперэ]] (1907), [[Нацыянальны музей Фінляндыі|Нацыянальны музей]] (1910) і {{нп5|Хельсінкі-Цэнтральны|чыгуначны вакзал|en|Helsinki Central Station}} (1916) у Хельсінкі. Распаўсюджанне югендстылю было выклікана ў тым ліку папулярнасцю падобных кірункаў у іншых краінах Еўропы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108}}. === Русіфікацыя і новы парламент === {{main|Русіфікацыя Фінляндыі}} Пачатак XX стагоддзя характарызаваўся спробамі Расійскай імперыі зменшыць аўтаномію Фінляндыі, што ішло ў разрэз з развіццём фінскай нацыянальнай культуры і самасвядомасці. Палітыку русіфікацыі праводзіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], сын Аляксандра III. Расійскае кіраўніцтва было незадаволенае разрывам паміж фінскімі і агульнадзяржаўнымі законамі, наяўнасцю ў Фінляндыі ўласнага войска і недастатковым распаўсюджаннем расійскай мовы ў справаводстве княства<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|108-109}}. У 1898 годзе для ажыццяўлення інтэграцыйных рашэнняў генерал-губернатарам Фінляндыі быў прызначаны генерал [[Мікалай Бобрыкаў]]. У лютым 1899 года імператар падпісаў {{нп5|Лютаўскі маніфест|маніфест|fi|Helmikuun manifesti}}, паводле якога на Фінляндыю распаўсюджваліся расійскія законы, а ўсе палітычна значныя фінскія законы мусілі разглядацца расійскай адміністрацыяй. Такім чынам зніжаўся ўплыў фінскага сойма на палітыку княства. Маніфест выклікаў абурэнне ў фінскім грамадстве, бо многія пабачылі ў ім парушэнне заканадаўства Фінляндыі і абяцання імператара паважаць фінскі закон. За некалькі тыдняў былі сабраныя каля паўмільёна подпісаў пад зваротам да імператара. Фінскія журналісты, навукоўцы і мастакі заахвочвалі сваіх замежных калег да салідарнасці з Фінляндыяй. Кіраўніцтва імперыі адказала на пратэсты далейшым узмацненнем інтэграцыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109}}. У 1900 годзе моўны маніфест абвяшчаў расійскую мову афіцыйнай мовай Фінляндыі. Трэба адзначыць, аднак, што ўжо ў 1902 годзе імператарскім указам афіцыйны статус быў нададзены фінскай мове, разам са шведскай<ref name=kurunmaki />. Улетку 1901 года выйшаў імператарскі Указ аб [[воінская павіннасць|воінскай павіннасці]], які прадугледжваў скасаванне фінскай арміі і пяцігадовую службу ў расійскай арміі для ўсіх ваеннаабавязаных. Гэта выклікала яшчэ большую незадаволенасць, і ў якасці пратэсту ўвесну 1902 года амаль палова ваеннаабавязаных не прыбылі ў пункты прызыву<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|109-110}}. [[Файл:Schauman shoots Bobrikov.jpg|thumb|Забойства Бобрыкава, аўтар невядомы.]] Рэформы Бобрыкава працягваліся: у наступныя гады быў скасаваны {{нп5|Фінскі кадэцкі корпус|Фінскі кадэцкі корпус|fi|Haminan kadettikoulu}}, падвышаўся статус расійскай мовы ў органах цэнтральнага кіравання, душылася [[апазіцыя]]. Гэта прывяло да радыкалізацыі фінскага грамадства. Узнік {{нп5|Змова|канспірацыйны|en|Conspiracy}} рух, які дзейнічаў разам з расійскімі рэвалюцыянерамі. У чэрвені 1904 года быў здзейснены {{нп5|Забойства Мікалая Бобрыкава|замах на Бобрыкава|en|Assassination of Nikolay Bobrikov}}, у выніку якога ён быў забіты<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. На пратэсты ўнутры Фінляндыі накладалася тое, што ў 1905 годзе сітуацыя ў самой Расійскай імперыі была нестабільнай праз [[руска-японская вайна|расійска-японскую вайну]]. У выніку імператар пайшоў на ўступкі і ўвесну 1905 года дзейнасць Указа аб воінскай павіннасці была прыпынена, а пасля замененая штогадовым грашовым зборам. У кастрычніку 1905 года адбылася {{нп5|Кастрычніцкая ўсеагульная палітычная стачка|ўсерасійская стачка|ru|Октябрьская всеобщая политическая стачка}}, якая прымусіла імператара да новых уступак. У Расійскай імперыі была створаная [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная дума]], а ў Фінляндыі прыпыненыя рэформы 1899 года. Улетку 1906 года быў створаны [[Эдускунта|аднапалатны сойм Фінляндыі]] з 200 выбарных прадстаўнікоў. На змену саслоўнай сістэме прыйшло {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнае выбарчае права|en|Universal suffrage}}, у выніку чаго колькасць грамадзян з правам галасаваць павялічылася з 126 тысяч да 1,3 мільёна. У тым ліку галасаваць маглі жанчыны, што зрабіла Вялікае Княства Фінляндскае першай краінай у Еўропе, дзе жанчыны атрымалі [[Жаночае выбарчае права|выбарчае права]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110}}. [[Файл:Punainen julistus.jpg|thumb|left|{{нп5|Чырвоная дэкларацыя|Чырвоная дэкларацыя|fi|Punainen julistus}}, апублікаваная фінскімі сацыял-дэмакратамі 14 лістапада 1905 года. Адно з патрабаванняў — усеагульнае выбарчае права.]] Такая радыкальная змена ў выбарчым заканадаўстве была магчымая дзякуючы шэрагу перадумоў. Некаторая крытыка саслоўнай сістэмы гучала ўжо ў другой палове XIX стагоддзя, але ў той час так і не стала паўнацэннай часткай палітычнай дыскусіі, бо захаванне статуса-кво ў канстытуцыйным праве здавалася больш бяспечным варыянтам для тагачасных фінскіх палітыкаў, якія баяліся скасавання фінскіх палітычных інстытутаў. Такая сітуацыя рабіла немагчымымі ранейшыя паступовыя змены ў прынцыпах абрання сойма. Першыя заклікі да ўсеагульнага выбарчага права пачалі гучаць у сярэдзіне 1890-х гадоў, калі ў Фінляндыі былі распаўсюджаны разнастайныя таварыствы, актыўны ўдзел у якіх бралі жанчыны і мужчыны, людзі з розных саслоўяў і ўзроўняў дабрабыту. Падобныя грамадскія рухі спрыялі большаму даверу да звычайных грамадзян сярод мясцовай палітычнай эліты. З пункту гледжання эліты права галасаваць уцягнула б людзей у палітычны працэс і магло б заахвоціць іх да абароны краіны ад русіфікацыі. Таксама ўсеагульнае выбарчае права падтрымлівалі [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]. Яно стала тэмай [[мітынг|масавых дэманстрацый]], сходаў партыі і {{нп5|Дэбаты|дэбатаў|en|Debate}} у часе і пасля {{нп5|Вялікая стачка 1905 года ў Фінляндыі|стачкі 1905 года|fi|Vuoden 1905 suurlakko}}. Для расійскага кіраўніцтва парламенцкая рэформа здавалася дапушчальнай, бо яна толькі пашырала выбарчыя правы, але не прадугледжвала дадатковыя паўнамоцтвы для парламента. Улада Сената і імператара заставаліся некранутымі<ref name=kurunmaki />. [[Файл:Eduskunta1907.jpg|thumb|Першае засяданне парламента ў 1907 годзе.]] Першыя [[Парламенцкія выбары ў Фінляндыі (1907)|выбары]] ў новы парламент прайшлі ў 1907 годзе. Першай паводле колькасці месцаў стала [[Сацыял-дэмакратычная партыя Фінляндыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДП) з 80 месцамі. Другой партыяй з 59 месцамі стала кансерватыўная фенаманская партыя [[Фінская партыя|Старафінаў]]. [[Маладыя фіны]] атрымалі 26 месцаў, [[Шведская народная партыя Фінляндыі|Шведская народная партыя]] — 24, [[Фінляндскі цэнтр|Аграрны саюз]] — 9<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|110-111}}. Імператар усё яшчэ захоўваў вялікі ўплыў, бо меў права распускаць сойм, адхіляць ягоныя законапраекты і выдаваць уласныя ўказы. У 1908 годзе Мікалай II сваім указам перадаў паўнамоцтвы па разглядзе фінскіх законаў да {{нп5|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета міністраў Расійскай імперыі|ru|Совет министров Российской империи}}. У 1910 годзе ўсе законапраекты, што тычыліся Фінляндыі, перадаваліся ў Дзяржаўную думу. У 1912 годзе імператар выдаў закон аб ураўноўванні ў правах расійскіх падданых у княстве з фінляндскімі грамадзянамі. Гэта прывяло да таго, што Сенат стаў складацца з лаяльных расійскіх чыноўнікаў і вайскоўцаў. Вынікам русіфікацыйнай палітыкі стала распаўсюджанне [[русафобія|русафобных]] настрояў у Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|111-112}}. Такім чынам, палітыка русіфікацыі не здолела асіміляваць фінаў, якія ўжо мелі развітую нацыянальную самасвядомасць. Беларуская пісьменніца [[Алаіза Пашкевіч]] пакінула ўспаміны аб сваім падарожжы ў Фінляндыю ў 1914 годзе, дзе ахарактарызавала тагачасны стан фінскага грамадства<ref>Выбраныя творы / Цётка. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2016. — С. 113. — ISBN 978-985-02-1746-2.</ref>: {{цытата|аўтар=Алаіза Пашкевіч| Фінляндскі народ цяпер займае шчытнае месца паміж культурнымі народамі. Фінляндскі ўніверсітэт штогод з сваіх сцен выпушчае маладую армію сыноў хлебаробаў, каторыя ідуць у народ і працуюць з забыццём шчасця свайго я. Народа шчасце — іх шчасце. Фінляндскі народ першы ў Еўропе прызнаў роўныя правы кабетам. Кабета-матка — свядомая фінляндка-патрыётка — яшчэ ў калысцы пачне навучаць свае дзеткі любіць родны край, родны народ, любіць і паважаць справядлівасць роднага народа. І ніякая сіла перарабіць цяпер фінскі народ на іншы капыл ужо не здолее, бо свядомасць народа, культурнасць яго стаяць вышэй усякай сілы. }} === Незалежнасць === {{main|Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі}} У 1914 годзе пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Расійскае кіраўніцтва баялася нямецкай акупацыі Фінляндыі, бо гэта б адкрыла нямецкаму войску шлях на Санкт-Пецярбург. Каб не дапусціць такой сітуацыі, у княстве было прыведзенае ў боегатоўнасць статысячнае войска, пачалі ўзводзіцца ваенныя аб’екты і абарончыя валы вакол Хельсінкі. Мабілізацыя не распаўсюджвалася на фінскіх грамадзян, але больш за 500 чалавек запісаліся ў расійскую армію добраахвотнікамі. У той жа час каля 2 тысяч чалавек былі таемна завербаваныя ў нямецкую армію, якія ляглі ў аснову руху {{нп5|Егеры Фінляндыі|фінскіх егераў|fi|Jääkäriliike}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. У лютым 1917 года стомленасць расійскага грамадства ад вайны прывяла да [[Лютаўская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Мікалай II адрокся ад прастола і да ўлады прыйшоў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]. У Фінляндыі выйшаў маніфест, які адмяняў усе інтэграцыйныя рэформы з 1899 года<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112}}. Страта расійскай арміяй кантролю адкрывала новыя магчымасці для незалежніцкіх рухаў у Фінляндыі. У чэрвені 1917 года фінскія сацыял-дэмакраты зрабілі сваёй мэтай поўны дзяржаўны суверэнітэт краіны. 18 ліпеня 1817 года соймам быў прыняты закон, які пазбаўляў Часовы ўрад прымаць рашэнні звязаныя з Фінляндыяй, акрамя знешнепалітычных і ваенных. У адказ на гэта расійскі ўрад распусціў сойм, што толькі заахвоціла фінаў да змагання за незалежнасць. У кастрычніку ўладу ў Санкт-Пецярбургу [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|захапілі]] [[бальшавікі]], што абяцалі нацыянальным меншасцям імперыі права на самавызначэнне. Гэта дазволіла Фінляндыі абвясціць незалежнасць 6 снежня 1917 года і спыніць існаванне залежнага ад Расійскай імперыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|112-115}}. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Provinces of Grand Duchy of Finland numerated.svg|thumb|Губерні Вялікага Княства Фінляндскага.]] Падзел на графствы, уведзены ў Швецыі ў 1634 годзе, захаваўся з невялікімі зменамі. У 1837 годзе назва пасады {{нп5|Ландсхёўдынг|ландсхёўдынга|sv|Landshövding}} была зменена на [[губернатар]]а. {| class="wikitable sortable" !Нумар !Герб !Губерня !Гарады (сталіца тлустым шрыфтам) !Плошча, км²<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/69233/stv_1916.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Suomen tilastollinen vuosikirja 1916 |date=20.10.2021}}</ref> !Насельніцтва ў 1914<ref name=":2" /> |- |1 |[[Файл:Coat of Arms of Tavastia Province.svg|center|52x52px]] |[[Тавастгуская губерня]] ({{lang-fi|Hämeenlinnan lääni}}, {{lang-sv|Tavastehus län}}, {{lang-ru|Тавастгусская губерния}}) |'''[[Хяменліна]]''' [[Тамперэ]] [[Лахты]] (горад з 1905) |20 928 |356 405 |- |2 |[[Файл:Coat of Arms of Kuopio Province.svg|center|50x50px]] |[[Куапіоская губерня]] ({{lang-fi|Kuopion lääni}}, {{lang-sv|Kuopio län}}, {{lang-ru|Куопиоская губерния}}) Былая [[Савалакска-Карэльская губерня]] |'''[[Куапіа]]''' [[Ісалмі]] (з 1891) [[Ёэнсу]] (з 1848) |44 067 |345 224 |- |3 |[[Файл:Coat of Arms of Mikkeli Province.svg|center|52x52px]] |[[Санкт-Міхельская губерня]] ({{lang-fi|Mikkelin lääni}}, {{lang-sv|St. Michels län}}, {{lang-ru|Санкт-Михельская губерния}}) Былая [[Кюменегордская губерня]] |'''[[Мікелі]]''' (з 1838) [[Саванліна]] [[Хейнала]] (з 1839) |23 314 |202 122 |- |4 |[[Файл:Coat of Arms of Oulu Province.svg|center|50x50px]] |[[Улеаборгская губерня]] ({{lang-fi|Oulun lääni}}, {{lang-sv|Uleåborgs län}}, {{lang-ru|Улеаборгская губерния}}) |'''[[Оўлу]]''' [[Каяні]] [[Раахэ]] [[Торніа]] [[Кемі]] (з 1869) |167 971 |352 861 |- |5 |[[Файл:Coat of Arms of Turku and Pori Province.svg|center|52x52px]] |[[Аба-Б’ёрнеборгская губерня]] ({{lang-fi|Turun ja Porin lääni}}, {{lang-sv|Åbo och Björneborgs län}}, {{lang-ru|Або-Бьёрнеборгская губерния}}) |'''[[Турку]]''' [[Поры]] [[Наанталі]] [[Усікаўпункі]] [[Раўма]] [[Марыянхаміна]] (з 1861) |24 316 |514 628 |- |6 |[[Файл:Coat of Arms of Uusimaa Province.svg|center|50x50px]] |[[Нюландская губерня]] ({{lang-fi|Uudenmaan lääni}}, {{lang-sv|Nylands län}}, {{lang-ru|Нюландская губерния}}) |'''[[Хельсінкі]]''' [[Порва]] [[Тамісаары]] [[Ловійса]] [[Ханка (горад)|Ханка]] (з 1874) |12 039 |407 484 |- |7 |[[Файл:Coat of Arms of Vasa Province.svg|center|50x50px]] |[[Вазаская губерня]] ({{lang-fi|Vaasan lääni}}, {{lang-sv|Vasa län}}, {{lang-ru|Вазаская губерния}}) |'''[[Васа (горад)|Васа]]''' (з 1855 пад назвай '''Нікалайстад''') [[Кокала]] [[Піетарсаары]] {{нп5|Усікаарлепю|Усікаарлепю|fi|Uusikaarlepyy}} [[Каскінен]] [[Крысційнанкаўпункі]] [[Ювяскюля]] (з 1837) |41 562 |535 462 |- |8 |[[Файл:Coat of Arms of Viipuri Province.svg|center|52x52px]] |[[Выбаргская губерня]] ({{lang-fi|Viipurin lääni}}, {{lang-sv|Viborgs län}}, {{lang-ru|Выборгская губерния}}) Далучана да Фінляндыі ў 1812 годзе |'''[[Выбарг]]''' [[Хаміна]] [[Прыазерск|Кякісалмі]] [[Лапеэнранта]] [[Сортавала]] [[Котка (горад)|Котка]] (з 1879) |43 229 |555 215 |} == Эканоміка == На Баргоскім сойме 1809 года Аляксандр I паабяцаў вызваліць Фінляндыю ад выплаты [[падатак|падаткаў]] у казну Расійскай імперыі, што было станоўча ўспрынята ў Вялікім Княстве. У далейшым некаторыя падаткі ўсё ж збіраліся, але іх памер быў меншым за падаткі шведскага перыяду. Унутранымі фінансамі Фінляндыі кіраваў эканамічны дэпартамент Сената, старшыня якога меў вялікі палітычны ўплыў у краіне. [[Мытня|Мытная]], грашовая і [[экспарт]]ная палітыка была пад кантролем расійскай адміністрацыі. Асноўнымі галінамі эканомікі былі сельская гаспадарка і лясная прамысловасць. Цягам XIX стагоддзя была палепшана інфраструктура, у тым ліку за кошт будаўніцтва чыгункі, і адбылося зараджэнне [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]]. Дзякуючы развіццю прамысловасці, за перыяд 1860—1913 гадоў {{нп5|Валавы нацыянальны прадукт|валавы нацыянальны прадукт|en|Gross national income}} краіны вырас амаль у тры разы<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. === Гандаль === У фінска-расійскім гандлю назіраўся дысбаланс праз {{нп5|Мытныя пошліны|мытныя пошліны|en|Tariff}} на фінскія тавары акрамя [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі і [[сыравіна|сыравіны]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80}}. У 1809 годзе Расія дала дазвол на васьмігадовы бязпошлінны перыяд у гандлі паміж Фінляндыяй і Швецыяй. Гэта рабіла Швецыю выгадным рынкам для фінскіх сялян, таксама працягваўся [[імпарт]] шведскай руды і спажывецкіх тавараў. У 1820-х гадах рабіліся спробы наладзіць фінскую вытворчасць [[жалеза]] з [[Балотная руда|балотнай руды]], але неўзабаве фінансаванне гэтай галіны было спынена. Нізкія пошліны на шведскія тавары пагаршалі стан фінскай прамысловасці, таму ў 1834-44 гадах фінска-шведскія пошліны былі стандартызаваныя<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. Для фінскай {{нп5|Цэлюлозна-папяровая вытворчасць|папяровай прадукцыі|en|Pulp and paper industry}} на расійскім рынку ў 1859—1885 гадах дзейнічала ільгота, што вызваляла прамысловасць ад мытных пошлін. Фінскія вытворцы былі зацікаўленыя ў усталяванні высокіх цэн на [[папера|паперу]], з мэтай чаго стваралі {{нп5|Картэль|картэлі|en|Cartel}}. Пасля скасавання ільготы, вытворцы пачалі шукаць рынкі збыту ў іншых краінах, што прывяло да ўзмацнення гандлю з Заходняй Еўропай<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99}}. Да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] больш за палову знешняга гандлю Фінляндыі прыходзілася на [[лесапільня|лесапільную]] і {{нп5|Дрэваапрацоўка|дрэваапрацоўчую|en|Woodworking}} індустрыю. Важным прадметам экспарту былі прадукты жывёлагадоўлі. Дзякуючы добрым [[параход]]ным зносінам, адным з найбольшых рынкаў збыту Фінляндыі была [[Вялікабрытанія]]. Аб’ём продажу тавараў туды быў амаль такі самы, як і ў Расійскую імперыю. Найважнейшымі імпартнымі таварамі былі [[Збожжавыя культуры|збожжа]], прадукцыя [[металургія|металургіі]], [[машына|машыны]] і {{нп5|Спажывецкія тавары|спажывецкія тавары|en|Final good}}. Галоўную ролю ў імпарце (больш за 40 %) займала [[Германская імперыя|Германія]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. Развіваўся і ўнутраны гандаль, як [[Раздробны гандаль|раздробны]] ў [[крама]]х, так і {{нп5|Аптовы гандаль|аптовы|en|Wholesaling}}. Жыхары княства мелі магчымасць набываць [[кава|каву]], [[цукар]], {{нп5|Белы хлеб|белы хлеб|en|White bread}} і [[Тытунь (сыравіна)|тытунь]]. З 1860 па 1913 годы спажыванне кавы ўзрасло ў 3 разы, цукру — у 9 разоў. У канцы XIX cтагоддзя кава была распаўсюджаным прадуктам у гарадах і вёсках Фінляндыі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Грашовая палітыка і банкі === {{некалькі выяў | align = right | image1 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 2).jpg | width1 = 120 | alt1 = | caption1 = | image2 = Raha; markka; 2 markkaa - ANT85AV-11 (musketti.M012-ANT85AV-11 1).jpg | width2 = 120 | alt2 = | caption2 = | footer = Фінская марка 1867 года. }} У 1812 годзе на загад імператара быў заснаваны {{нп5|Банк Фінляндыі|Банк Фінляндыі|en|Bank of Finland}}. Яго мэтай было ўвесці ў абарот рубель, а таксама ліквідаваць фінска-шведскія [[крэдыт]]ы. Праз гандлёвыя чыннікі, [[рыксдалер]] заставаўся ў Фінляндыі больш пашыранай валютай за рубель да канца 1830-х гадоў. Увядзенне ў 1830-х гадах {{нп5|Срэбны стандарт|срэбнага грашовага стандарту|en|Silver standard}} спрасціла пераход да рубля. У Паўднёвай Фінляндыі пераход на {{нп5|Срэбны рубель|срэбныя рублі|ru|Серебряный рубль}} скончыўся да восені 1843 года, а на поўначы краіны зацягнуўся да 1850<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|80-81}}. У 1860-х на змену рублю прыйшла {{нп5|Фінская марка|фінская марка|en|Suomen markka}}, прывязаная да срэбнага стандарту. Указам 1865 года яна была прызнана адзінай законнай валютай на тэрыторыі Вялікага Княства Фінляндскага<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|93-94}}. У 1877 годзе фінская марка была прывязаная да [[Залаты стандарт|залатога стандарту]] і [[Французскі франк|французскага залатога франка]]. Гэта паспрыяла фінскаму экспарту ў заходнія краіны<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|94}}. У другой палове XIX стагоддзя ў Фінляндыі ў сувязі з развіццём прамысловасці, развіваўся і банкаўскі сектар. Да 1880-х гадоў асноўнымі [[банк]]амі былі {{нп5|Аб’яднаны банк Фінляндыі|Аб’яднаны банк Фінляндыі|fi|Suomen Yhdyspankki}} (заснаваны ў 1862) і {{нп5|Скандынаўскі акцыянерны банк|Скандынаўскі акцыянерны банк|fi|Pohjoismaiden Osakepankki}} (1873). У 1889 годзе быў заснаваны {{нп5|Нацыянальны акцыянерны банк|Нацыянальны акцыянерны банк|fi|Kansallis-Osake-Pankki}} ({{lang-fi|Kansallis-Osake-Pankki}}). Акрамя буйных прамысловых прадпрыемстваў, крэдыты выдаваліся мясцовым {{нп5|Ашчадны банк|ашчадным банкам|en|Savings bank}}, якія ў сваю чаргу абслугоўвалі хатнія гаспадаркі і дробную прамысловасць<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|100}}. === Інфраструктура === Дзяржавай праводзілася будаўніцтва дарог і [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. За перыяд 1835-60 гадоў у Фінляндыі было пабудавана 12 каналаў, найважнейшым з якіх быў [[Сайменскі канал]], што злучаў унутранае возера [[Сайма]] з Выбаргам<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|81}}. У канцы 1850-х гадоў пачалося пракладанне [[Чыгунка|чыгункі]]. У 1870-х гадах пачала дзейнічаць чыгунка паміж Хельсінкі і Санкт-Пецярбургам. Шырыня каляіны адпавядала іншым рэгіёнам Расійскай імперыі. Чыгунка стала важным аспектам развіцця эканомікі і гандлю, а таксама магла выкарыстоўвацца для перадыслакацыі войска<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|97}}. === Тэкстыльная прамысловасць === [[Файл:Finlayson & Co - Plevna 1877.jpg|thumb|Частка з 1200 {{нп5|Механічны ткацкі станок|механічных ткацкіх станкоў|en|Power loom}} на адной з фабрык кампаніі «Фінлейсан» у Тамерфорсе, 1877 год.]] Дзякуючы блізкасці да Санкт-Пецярбурга, вельмі рэнтабельнай стала {{нп5|Тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльная вытворчасць|en|Textile manufacturing}}. У 1835 годзе расійскія прадпрымальнікі набылі тэкстыльную фабрыку «{{нп5|Finlayson|Фінлейсан і кампаньёны|fi|Finlayson}}» ў [[Тамерфорс]]е, у выніку чаго яна стала найбуйнейшым прамысловым комплексам у [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Поспех фабрыкі грунтаваўся на таннай гідраэнергіі і праве бяспошліннага гандлю з Расіяй, нададзеным Тамерфорсу імператарам. Таксама перавагу забяспечвалі нізкія ў параўнанні з Расіяй пошліны на [[бавоўна|бавоўну]] і [[палатно]] з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У наступныя гады ў Фінляндыі былі заснаваныя яшчэ некалькі тэкстыльных прадпрыемстваў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. === Сельская гаспадарка === У сярэдзіне 1840-х гадоў тры з пяці найбуйнейшых прадпрыемстваў Фінляндыі належалі расійскім капіталістам, аднак іх значэнне для эканомікі было невялікім, бо да 1860-х амаль 90 % насельніцтва краіны працавала ў сельскай гаспадарцы і {{нп5|Лясная прамысловасць|лясной прамысловасці|ru|Лесная промышленность}}. 95 % даходаў ад экспарту прыпадала на сельскагаспадарчыя тавары, прадукцыю [[Смолакурэнне|смолакурэння]] і лесапільнай галіны. Праз хуткі рост насельніцтва (з 863 тысяч чалавек у 1810 годзе да 1 мільёна 770 тысяч у 1870 годзе) лішкі сельскай гаспадаркі скарачаліся, што прывяло да зніжэння яе долі ў экспарце<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Неўрадлівы перыяд у 1860-х гадах прывёў да павышэння цэн на [[Збожжавыя культуры|збожжа]] ў Еўропе. Фінляндыя не была гатовая да крызісу, бо Сенат, звыклы да нізкіх цэн расійскага збожжа, зацягваў з фінансаваннем імпарту. У выніку пачаўся [[Голад у Фінляндыі (1866—1868)|голад]], які каштаваў княству больш за 100 тысяч чалавечых жыццяў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. У пачатку 1870-х гадоў сельская гаспадарка зноў стала экспартнай галіной дзякуючы росту попыту на {{нп5|Прадукты жывёльнага паходжання|прадукты жывёльнага паходжання|en|Animal product}} ў выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і Расіі<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Развіццё чыгункі дазволіла імпартаваць збожжа з паўднёвых рэгіёнаў Расійскай імперыі і экспартаваць [[мяса]] і [[малочныя прадукты]]. На мяжы XIX і XX стагоддзяў было пабудавана мноства малочных заводаў, якімі пераважна валодалі сялянскія {{нп5|Кааператыў|кааператывы|en|Cooperative}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98}}. === Лясная прамысловасць === Традыцыйна вялікую ролю ў эканоміцы Фінляндыі займала вытворчасць [[смала|смалы]], якая выкарыстоўвалася для будаўніцтва драўляных караблёў, але каля 1860 года яна страціла сваё значэнне, бо драўляныя караблі пачалі замяняць [[сталь|сталёвымі]]<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|82}}. Рэнтабельнасць лесапільнай індустрыі наадварот узрастала праз развіццё [[будаўніцтва|будаўнічай галіны]] ў Цэнтральнай Еўропе другой паловы XIX стагоддзя. Вытворчасць рабілася таннейшай дзякуючы дазволу на выкарыстанне паравой [[лесапільня|лесапільні]] 1857 года. Больш за палову даходу ад экспарту атрымлівалі ўласнікі лясоў, большасць з якіх складалі сяляне. Разам з развіццём жывёлагадоўлі, гэта паляпшала фінансавае становішча сялянства, дазваляла ім даваць сваім дзецям лепшую адукацыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|98-99}}. У 1860-70 гадах атрымала развіццё тэхналогія прамысловай вытворчасці [[папера|паперы]] з драўніны. У Фінляндыі {{нп5|Паперня (фабрыка)|паперні|en|Paper mill }} размяшчалі на водных і чыгуначных шляхах, а сыравіну сплаўлялі па азёрах. Для забеспячэння працы паперняў выкарыстоўвалася [[гідраэнергія]]. Фінская папера карысталася попытам на расійскім рынку, дзе на пачатку 1910-х гадоў складала 25 % ад усёй спажыванай паперы. Ад 30 да 40 % фінскай папяровай прадукцыі вывозілася ў Цэнтральную і Заходнюю Еўропу. З усяго экспарту княства на паперу прыходзілася трохі менш за 20 %<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|99-100}}. == Насельніцтва == Найбольш хуткі рост насельніцтва Вялікага Княства Фінляндскага адбываўся ў пачатку XIX стагоддзя, калі назіраўся пік [[Нараджальнасць|нараджальнасці]]. Пасля высокі тэмп росту падтрымліваўся зніжэннем [[Дзіцячая смяротнасць|дзіцячай смяротнасці]] і павышэннем {{нп5|Чаканая працягласць жыцця|працягласці жыцця|en|Life expectancy}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Асноўнымі размоўнымі мовамі былі [[Фінская мова|фінская]] і [[Шведская мова|шведская]]. Доля {{нп5|Шведскамоўнае насельніцтва Фінляндыі|шведскамоўнага насельніцтва|en|Swedish-speaking population of Finland}} знізілася з 14 да 12 % праз пераход на фінскую мову і зніжэнне нараджальнасці сярод шведскамоўных. [[Рускія]] складалі невялікую меншасць. У 1900 годзе іх колькасць была каля 6 тысяч грамадзянскіх і 10-20 тысяч вайскоўцаў<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101}}. Доля гарадскога насельніцтва з 1870 па 1910 год узрасла з 9 да 15 %, пры тым што многія прамысловыя цэнтры і буйныя пасёлкі афіцыйна не лічыліся гарадамі. Найбольш хутка раслі [[Хельсінкі]] (з 39 да 127 тысяч) і [[Выбарг]] (з 11 да 43 тысяч). У 1910 годзе каля 65 % жыхароў займаліся сельскай гаспадаркай, 20 % адносіліся да [[Рабочы клас|рабочага класа]], 7 % — да {{нп5|Сярэдні клас|сярэдняга класа|en|Middle class}} і 2 % — да {{нп5|Вышэййшы клас|вышэйшага|en|Upper class}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. Акрамя фінскіх гарадоў, фіны часта перасяляліся за мяжу. Папулярнымі кірункамі для [[Міграцыя насельніцтва|міграцыі]] былі Расійская імперыя і [[Паўночная Амерыка]]. У 1870-х гадах у Расійскай імперыі пражывала 37 тысяч фінскіх грамадзян, з якіх 24 тысячы ў [[Санкт-Пецярбург]]у. У Паўночную Амерыку з 1880 па 1910 год выехалі каля 280 тысяч чалавек, пераважна з [[Эстэрботнія|Эстэрботніі]]. Больш за 100 тысяч пазней вярнуліся ў Фінляндыю<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|101-102}}. === Колькасць жыхароў паводле гадоў === : 1810: 863,000<ref>B. R. Mitchell, ''European Historical Statistics, 1750—1970'' (Columbia U.P., 1978), p. 4</ref> : 1830: 1,372,000 : 1850: 1,637,000 : 1870: 1,769,000 : 1890: 2,380,000 : 1910: 2,943,000 : 1920: 3,148,000 (незалежная Фінляндыя з 1917) == Адукацыя == У пачатку існавання княства ў Турку дзейнічала {{нп5|Каралеўская акадэмія Аба|Каралеўская акадэмія|fi|Turun akatemia}}, заснаваная яшчэ ў часе шведскага кіравання. У 1828 была перанесена ў Хельсінкі пад новай назвай — Імператарскі ўніверсітэт імя Аляксандра I (пасля абвяшчэння незалежнасці перайменаваны ў [[Хельсінкскі ўніверсітэт]]). Універсітэт падзяляўся на 4 факультэты: багаслоўскі, юрыдычны, медыцынскі і філасофскі. У 1909 годзе ў Хельсінкі была заснавана [[Шведская вышэйшая гандлёвая школа]]. Дзяржаўнай школьнай сістэмы да 1860-х гадоў у Вялікім Княстве Фінляндскім не існавала, адукацыя адбывалася пры цэрквах. Мовамі царкоўнай адукацыі былі шведская і лацінская. Першая школа з фінскай мовай навучання была заснавана ў 1858 годзе<ref>{{Cite web|url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-systems/finland/historical-development|title=Historical development|website=European Commission|lang=en|url-status=dead}}</ref>. У 1860-х пачаліся школьныя рэформы пад кіраўніцтвам педагога {{нп5|Уна Сюгнеус|Уна Сюгнеуса|fi|Uno Cygnaeus}}, які заклікаў да пачатковай адукацыі для хлопчыкаў і дзяўчынак. У 1866 годзе быў прыняты Статут народных школ. У 1869 годзе з мэтай стварэння школьнай сістэмы было ўтворана {{нп5|Вышэйшае школьнае ўпраўленне (Фінляндыя)|Вышэйшае школьнае ўпраўленне|fi|Kouluhallitus}}. Каля 1900 года {{нп5|Народная школа (Фінляндыя)|пачатковыя школы|fi|Kansakoulu}} наведвалі амаль 50 % вясковых дзяцей. У 1921 годзе пачаў дзейнічаць {{нп5|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі (Фінляндыя)|Закон аб усеагульнай школьнай адукацыі|fi|Oppivelvollisuuslaki}}<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|102-103}}. На французскі і нямецкі ўзор былі мадэрнізаваныя вучылішчы для падрыхтоўкі да паступлення ва ўніверсітэт. Замест класічных дысцыплін вывучаліся сучасныя мовы, [[прыродазнаўчыя навукі]] і практычныя прадметы. У 1870-х гадах пачалося стварэнне прыватных ліцэяў, дзе асноўнай мова навучання была фінская (да гэтага ў адукацыі Фінляндыі дамінавала шведская мова). Дзякуючы лепшай падрыхтоўцы да навучання, колькасць студэнтаў [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскага ўніверсітэта]] ўзрасла з 700 да 3000 чалавек за перыяд з 1870-га па 1917 год. Калі раней вялікую долю студэнтаў складалі найбагацейшыя жыхары княства, то цяпер павялічвалася доля вучняў з сем’яў сярэдняга дабрабыту<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. [[Файл:Maria Tschetschulin (author Sundström).jpg|thumb|Марыя Чачуліна, першая студэнтка ў Фінляндыі.]] У другой палове XIX стагоддзя вышэйшая адукацыя ў Фінляндыі стала даступнай для жанчын. З 1860-х гадоў дзяўчынкі маглі навучацца ў спецыялізаваных школах, але іх заканчэнне не давала права на далейшае паступленне ва ўніверсітэт. Выхадам было паступленне ў прыватныя сумесныя школы для хлопчыкаў і дзяўчынак. Першай студэнткай універсітэта ў Фінляндыі стала [[Марыя Чачуліна]] з Хельсінкі. Для яе допуску да іспыту на паступленне спатрэбілася спецыяльнае распараджэнне. Праз некалькі год фінансавыя цяжкасці прымусілі Марыю пакінуць універсітэт<ref>{{cite web 2|url=https://kansallisbiografia.fi/kansallisbiografia/henkilo/3668|author=Väisänen M., Mäkelä-Alitalo A.|title=Tschetschulin, Maria (1852—1917)|subtitle=ensimmäinen naisylioppilas, konttoristi|lang=fi|work=Kansallisbiografia-verkkojulkaisu. Studia Biographica 4|publisher=Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|location=[[Хельсінкі|Helsinki]]|date=06.09.2001|access-date=19.03.2018|issn=1799-4349|ref=Väisänen, Mäkelä-Alitalo, 2001}}</ref>. У 1873 годзе ў Хельсінкскі ўніверсітэт паступіла [[Эма Ірэна Острэм]], якая пазней стала вядомай выкладчыцай і першай жанчынай у Фінляндыі, што паспяхова скончыла ўніверсітэт<ref name=kan>{{cite web|url=http://kansallisbiografia.fi/english/person/3699|title=Åström, Emma Irene (1847–1934)|work=Biografiakeskus, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura|first=Maija |last=Väisänen|access-date=25 June 2018 }}</ref>. Да 1901 года для паступлення ва ўніверсітэт жанчынам патрабавалася атрымаць дазвол імператара, хаця на той момант яны ўжо складалі чвэрць ад усіх студэнтаў (400 з 1650)<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103}}. Лібералізацыя 1860-х гадоў зрабіла магчымым паўстанне разнастайных [[Грамадская арганізацыя|грамадскіх арганізацый]] як мясцовага, так і агульнафінляндскага ўзроўню. У 1874 годзе ўзнікла «{{нп5|Таварыства асветы народа|Таварыства асветы народа|fi|Kansanvalistusseura}}» ({{lang-fi|Kansanvalistusseura}}), што праводзіла асветніцкія кампаніі, публічныя лекцыі і народныя святы ў розных частках краіны, і на дзесяцігоддзе стала найбуйнейшай грамадскай арганізацыяй у краіне. Таварыства аб’яднала ў сабе сталічную [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыю]] і заможных сялян, а часам і бяднейшых грамадзян<ref name=kurunmaki/>. Існавалі таксама таварыствы цвярозасці, моладзевыя саюзы, арганізацыі за жаночую [[Эмансіпацыя|эмансіпацыю]], спартыўныя, краязнаўчыя і палітычныя аб’яднанні<ref name="hist_finlandyji"/>{{rp|103-104}}. == Рэлігія == 98 % жыхароў былі прыхаджанамі 4 [[Евангелічна-лютэранская царква Фінляндыі|евангелічна-лютэранскіх]] епархій: * {{нп5|Абаская архіепархія|Абаская архіепархія|fi|Turun arkkihiippakunta}} ({{lang-sv|Åbo ärkestift}}, {{lang-fi|Turun arkkihiippakunta}}) * {{нп5|Улеаборгская епархія|Улеаборгская епархія|fi|Oulun hiippakunta}} ({{lang-sv|Uleåborgs stift}}, {{lang-fi|Oulun hiippakunta}}) (да 1990 года — {{нп5|Куапіёская епархія|Куапіёская епархія|fi|Kuopion hiippakunta}} ({{lang-sv|Kuopio stift}}, {{lang-fi|Kuopion hiippakunta}}), існавала з 1851 года) * {{нп5|Боргаская епархія|Боргаская епархія|fi|Porvoon hiippakunta}} ({{lang-sv|Borgå stift}}, {{lang-fi|Porvoon hiippakunta}}) * [[Нюшлотская епархія]] ({{lang-sv|Nyslotts stift}}, {{lang-fi|Savonlinnan hiippakunta}}) (існавала з 1897 года) Епархіі складаліся з пробстваў, пробствы з прыходаў (пастаратаў і капел). Перыядычна прадстаўнікі евангелічна-лютэранскіх епархій збіраліся на царкоўны з’езд ({{lang-sv|kyrkomötet}}, {{lang-fi|kirkolliskokous}}), які складаўся з епіскапаў, выбраных пастараў, прадстаўнікоў недухоўных, сената, надворных судоў і багаслоўскага факультэта ўніверсітэта. Кожная епархія ўзначальвалася епіскапамі, якіх прызначаў урад на прапанову царквы. Пробствы кіраваліся контрактс-пробстамі<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |title=Глава II. Пробстские или супер-интендентские округа |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720235010/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/2 |url-status=live }}</ref> ({{lang-sv|kontraktsprost}}, {{lang-fi|lääninrovasti}}), якіх выбіралі ардынарныя пастары з ліку галоўных пастараў пробства. Прыходы кіраваліся царкоўным сходам ({{lang-sv|kyrkostämma}}), што складаўся з усіх прыхаджан, і царкоўнай радай ({{lang-sv|kyrkoråd}}, {{lang-fi|kirkkoneuvosto}}), якая складалася з пастара, што прызначаўся ўрадам на прапанову царквы, і немдэманаў, якіх выбіралі прыхаджане на 4-гадовы тэрмін пры ратацыі кожныя 2 гады<ref>{{Cite web |url=https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |title=Глава I. Лютеранский приход или община |access-date=2020-07-20 |archive-date=2020-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721003704/https://azbyka.ru/otechnik/Timofej_Butkevich/protestanstvo-v-rossii/1 |url-status=live }}</ref>. Саборныя прыходы ўзначальваліся дампробстамі ({{lang-sv|domprost}}, {{lang-fi|tuomiorovasti}}). Частка насельніцтва былі прыхаджанамі {{нп5|Выбаргская епархія|Фінляндскай і Выбаргскай праваслаўнай епархіі|ru|Выборгская епархия}} (з 1893 года, у 1859—1893 гадах — Выбаргскае вікарыяцтва Санкт-Пецярбургскай епархіі), што падпарадкоўвалася [[Свяцейшы сінод|Свяцейшаму Сіноду]]. Выхад з яе быў забаронены. Выхад з усякай іншай дэнамінацыі, у тым ліку з евангелічна-лютэранскіх епархій, быў дазволены пры ўмове далучэння да іншай хрысціянскай дэнамінацыі. Існавалі таксама два прыходы [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай каталіцкай архіепархіі]], асобныя [[баптызм|баптысцкія]] і {{нп5|Метадызм|метадысцкія|en|Methodism}} прыходы. [[Іўдаізм у Фінляндыі|Іўдаісты]], [[мусульмане]] і прадстаўнікі іншых нехрысціянскіх веравызнанняў у сілу асаблівых распараджэнняў мелі права здзяйсняць свае богаслужэнні, але не мелі [[грамадзянства]] Вялікага Княства Фінляндскага. == Сілавыя структуры == === Армія === [[Файл:Puku 1860.jpg|thumb|150px|Афіцэр і салдат Улеаборгскага стралковага батальёна. Каля 1860 года.]] З 1829 па 1905 год у Хельсінкі кватараваў лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён (з 1871 года — {{нп5|3-і стралковы Фінскі лейб-гвардыі батальён|лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён|ru|3-й стрелковый Финский лейб-гвардии батальон}} ({{lang-fi|Henkivartioväen 3. Tarkk’ampujapataljoona}})), які часткова ўтрымліваўся на дзяржаўныя сродкі<ref>[{{Cite web |url=http://www.rusidea.org/?a=25040206 |title=Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}} |access-date=2010-07-16 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512004024/http://www.rusidea.org/?a=25040206 |url-status=live }} Присоединение Финляндии // Сайт издательства «Русская идея» (www.rusidea.org) {{v|29|07|2013}}]</ref>. Пасля вайсковай рэформы 1878 года Фінляндыя юрыдычна атрымала сваю ўласную нацыянальную армію, якая праіснавала да 1901 года. Армія не магла выкарыстоўвацца для патрэб імперыі за межамі княства і прызначалася толькі для абароны фінскай тэрыторыі. Да 1870 года камплектавалася на аснове {{нп5|Сістэма індэльты|паселенай сістэмы|ru|Система индельты}}. Першы прызыў у нацыянальную армію адбыўся ў 1881 годзе. Армія набіралася з фінляндскіх грамадзян, галоўнакамандуючым уважаўся імператар, у Фінляндыі войскам кіраваў генерал-губернатар. Памер арміі быў вызначаны ў 5600 чалавек<ref>''Tuomo Olkkonen''. Modernisoituva suuriruhtinaskunta. — Teoksessa: Zetterberg, S. (toim.) Suomen historian pikkujättiläinen, 2003.</ref>. Фінскае войска складалася з васьмі стралковых батальёнаў, дзявятым быў гвардзейскі батальён з добраахвотнымі стралкамі. Існаваў таксама адзін {{нп5|Драгуны (войска)|драгунскі|en|Dragoon}} полк. Артылерыі не было<ref>{{Cite web |url=https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |title=Лунтинен Перти. Военные формирования Финляндии в системе вооруженных сил Российской Империи |access-date=2018-06-06 |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214201/https://www.suomesta.ru/2018/01/10/luntinen-perti-voennye-formirovaniya-finlyandii-v-sisteme-vooruzhennyx-sil-rossijskoj-imperii-statya/ |url-status=live }}</ref>: * 1-ы Нюландскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 1. Uudenmaan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Гельсінгфорс) * 2-і Абаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 2. Turun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Аба) * 3-і Вазаскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 3. Vaasan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Нікалайстад) * 4-ы Улеаборгскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 4. Oulun Tarkk’ampujapataljoona}}) (Улеаборг) * 5-ы Купіёскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 5. Kuopion Tarkk’ampujapataljoona}}) (Куопіа) * 6-ы Санкт-Міхельскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 6. Mikkelin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Санкт-Міхель) * 7-ы Тавастгускі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 7. Hämeenlinnan Tarkk’ampujapataljoona}}) (Тавастгус) * 8-ы Выбаргскі фінскі стралковы батальён ({{lang-fi|Suomen 8. Viipurin Tarkk’ampujapataljoona}}) (Выбарг) * Фінскі драгунскі полк ({{lang-fi|Suomen Rakuunarykmentti}}) (Вільманстранд) Пасля зацвярджэння 29 чэрвеня 1901 года новага статута аб воінскай павіннасці навабранцы з ліку фінляндскіх ураджэнцаў прызначаліся ў войска на агульных падставах, а фінскія часці расфарміроўваліся. Лейб-гвардыі 3-і Фінскі стралковы батальён быў апошняй фінскай часткай у Расійскім імператарскім войску і быў расфарміраваны 21 лістапада 1905 гады. [[Файл:Finnish Guard 1830.jpg|thumb|Ніжнія чыны і гарніст Лейб-гвардыі Фінскага стралковага батальёна, 1830 год.]] Усе фінскія ваенныя падраздзяленні насілі цёмна-зялёныя мундзіры расійскай Імператарскай пяхоты і драгунаў, але з блакітнымі нашыўкамі і выпушкамі для адрознення. Лейб-гвардыі Фінскі стралковы батальён адносіўся да частак гвардзейскай лёгкай пяхоты з правамі «Маладой гвардыі», меў цёмна-зялёны лацканны егерскі мундзір са светла-сінімі пагонамі, клапанамі абшлагаў і выпушкамі на каўняры. Уся амуніцыя мела чорныя(егерскія) рамяні. На гвардзейскі статус батальёна паказвалі белыя [[Басонныя вырабы|басонныя]] гвардзейскія пятліцы на каўняры і клапанах абшлагаў у радавых і унтэр-афіцэраў і сярэбраныя ў афіцэраў, а таксама гвардзейскі герб на галаўных уборах у выглядзе двухгаловага арла, пры гэтым на грудзях арла ў шчытку замест [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]] на кані быў герб Фінляндыі — леў з мячом. За адвагу, праяўленую фінскімі стралкамі ў Польскую кампанію 1830—1831 гадоў, батальён быў узнагароджаны Георгіеўскім сцягам з надпісам «За адзнаку пры ўціхамірванні Польшчы ў 1831 годзе» і выявай геральдычных фінскіх ільвоў з мячамі і зоркамі па вуглах палотнішча. У 1878 годзе за адзнаку ў часе Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў батальёну былі падараваны правы і перавагі «Старой гвардыі» з заменай у радавых і унтэр-афіцэраў белых басонных пятліц на жоўтыя. Батальён адрозніваўся ад іншых частак расійскай Імператарскай арміі тым, што ўсе без выключэння ніжнія чыны і унтэр-афіцэры атрымалі ў якасці штатнага ўзбраення наразную стрэльбу ([[штуцар]]), якая дазваляла страляць у два разы далей звычайных гладкаствольных узораў. Для рукапашнага бою выкарыстоўваўся адмысловы штык-цясак, які прымыкаўся дзяржаннем да ствала штуцэра ўзбоч на адмысловы выступ з дапамогай спружыннай зашчапкі. === Паліцыя === [[Файл:A Brawl with Finnish Contrabandists by Vasili Khudiakov.jpg|thumb|right|300px|''{{нп5|Васілій Рыгоравіч Худзякоў|Васілій Худзякоў|ru|Худяков, Василий Григорьевич}}'' Сутычка з фінляндскімі кантрабандыстамі.]] Дзейнасць асноўных органаў улады, у тым ліку і паліцыі, рэгулявалася шведскім заканадаўствам, якое паступова ўдакладнялася і дапаўнялася імперскімі заканадаўчымі актамі і законамі фінскага Сойма. Паліцыя Фінляндыі фарміравалася выключна з фінляндскіх падданых. Большая частка заканадаўчых актаў, якія рэгулявалі дзейнасць паліцэйскіх органаў Княства, прымалася фінляндскімі ўладамі на фінскай мове без узгаднення з заканадаўчымі актамі Імперыі. Вышэйшае загадванне дзейнасцю паліцыі было даручана генерал-губернатару. Аднак з 1869 года фінская паліцыя пераходзіла ў падпарадкаванне грамадзянскай экспедыцыі пры Гаспадарчым Дэпартаменце Сената, што азначала фактычнае вывядзенне адпаведных структурных падраздзяленняў з адміністрацыйнага падпарадкавання ўпраўленню [[Паліцыя Расійскай імперыі|паліцыі Расійскай імперыі]]. Непасрэднае ўмяшанне расійскай паліцыі ў справы Вялікага Княства лічылася фінамі парушэннем унутранага самакіравання<ref name="Sal">''Сальникова Е. Н.'' Организационно-правовые особенности деятельности полиции Российской Империи на территории Великого Княжества Финляндского в конце XIX − начале XX века.</ref>. Парадак разгляду спраў аб злачынствах, учыненых у Расійскай імперыі фінляндскімі ўраджэнцамі, і наадварот, вызначаўся законам ад 25 сакавіка 1826 года «Аб злачынствах, якія ўчыняюцца ў Расіі фінляндцамі, а ў Фінляндыі расійскімі абывацелямі»<ref name="Sal" />. Паліцэйскія функцыі ў буйных гарадах ускладаліся на {{нп5|Паліцмайстар|паліцмайстра|ru|Полицмейстер}} ({{lang-sv|Polismästare}}, {{lang-fi|Poliisimestari}}), яго памочнікаў, сакратара ({{lang-sv|Polissekreterare}}), камісараў па крымінальных справах (kriminalkommissarie), натарыўсаў, камісараў ({{lang-sv|Poliskommissari}}, {{lang-fi|Ylikomisario}}), у іншых гарадах на бургамістраў. Гарады дзяліліся на кварталы на чале з квартальнымі наглядчыкамі ({{lang-sv|överkonstapel}}, {{lang-fi|ylikonstaapeli}}) выканаўчым персаналам былі [[Канстэбль|канстэблі]] ({{lang-sv|Konstapel}}, {{lang-fi|Konstaapeli}})<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |title=Финляндия |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084147/http://gatchina3000.ru/brockhaus-and-efron-encyclopedic-dictionary/107/107336.htm |url-status=live }}</ref>. Гарадская паліцыя падзялялася на паліцыю ахоўную або ўчастковую, вышукную ({{lang-fi|rikospoliisi}}, {{lang-sv|kriminalpolisen}}), цэнтральную або навучальную і паліцыю маральнасці. Вялікую ролю ў раскрыцці і спыненні беспарадкаў меў корпус [[жандармерыя|жандараў]]. Яго фарміраванне пачалося ў 1817 годзе са стварэння пры размешчаных у Фінляндыі войсках жандарскіх каманд: гельсінгфорскай, абоскай, выбаргскай і куапіёскай. Паліцэйскімі абавязкамі гэтых каманд былі аказанне дапамогі грамадзянскім уладам у выкананні законаў і прысудаў, разгон масавых сходаў, лаўленне злачынцаў, ахова парадку на кірмашах, таргах, святах і падобнае. Пасля ўтварэння ў 1827 годзе пяці жандарскіх акруг Вялікае Княства Фінляндскае пачало ўваходзіць у I-ую пецярбургскую жандарскую акругу, а кватэра фінляндскага [[Штаб-афіцэры|штаб-афіцэра]] была размешчана ў Гельсінгфорсе<ref name="Sal" />. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Фінляндыі]] * [[Русіфікацыя Фінляндыі]] * [[Абвяшчэнне незалежнасці Фінляндыі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == ''{{нп5|Хенрык Мейнандэр|Мейнандэр Х.|sv|Henrik Meinander}}'' Гісторыя Фінляндыі: Лініі, структуры, пераломныя моманты; пер. са шведскай Вольгі Рызмаковай. — [[Мінск]]: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2017. — ISBN 978-985-02-1748-6. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Вялікае Княства Фінляндскае| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Швецыі]] [[Катэгорыя:1809 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Фінляндыі]] o72gu6meyn2ryuhxg2x1gvlju96w8lo Уладар (Нікало Макіявелі) 0 30491 5202136 3481428 2026-09-18T18:59:53Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Machiavelli Principe Cover Page.jpg]] → [[File:Nicolo Machiavelli, Il Principe, 1550, title page.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 5202136 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Уладар |Арыгінал назвы = Il Principe |Іншыя назвы = |Выява = Nicolo Machiavelli, Il Principe, 1550, title page.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Нікало Макіявелі]] |Жанр = палітычны трактат |Мова = італьянская |Арыгінал выпуску = [[1532]] |Перакладчык = |Афармленне = |Серыя = |Выдавецтва = |Выпуск = |Старонак = |Носьбіт = |Папярэдняя = |Наступная = |isbn = |Lib = http://lib.ru/POLITOLOG/MAKIAWELLI/gosudar.txt |Вікітэка = }}'''«Уладар»''' або '''«Князь»''' ({{lang-it|«Il Principe»}}) адна з галоўных кніг [[Нікало Макіявелі]], напісаная ў [[1513]]. Ад «Уладара» пайшоў тэрмін «[[макіявелізм]]»<ref>Мак'явэлі, Нікало, Уладар / Нікало Мак'явэлі; пер. з італьянскай Зм. Коласа. — Мінск : Зміцер Колас, 2008. — 134 с.– (Галерэя чалавечай думкі) ISBN 978-985-6783-47-3, б. 113</ref><ref>Мельник В. А. Современный словарь по политологии. — Минск : Книжный дом, 2004. — 640 с., б. 214</ref>. == Змест і мэты кнігі == Уладар складаецца з 26 раздзелаў, прысвечаных розным бакам палітычнага жыцця. Кніга напісана ў форме парады [[Ларэнца II Медычы]], на якога ён склаў надзеі з аб’яднаннем [[Італія|Італіі]] і вызваленнем яе ад чужынцаў<ref>Мак'явэлі, Нікало, Уладар / Нікало Мак'явэлі; пер. З італььянскай Зм. Коласа. — Мінск : Зміцер Колас, 2008. — 134 с.– (Галерэя чалавечай думкі) ISBN 978-985-6783-47-3, бб. 114, 5-6, 107-111.</ref>. Гэтую кнігу [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] падчас высылкі ў родавы маёнтак Сан-Кашана і пасля яе, ён адразу ж набыў дзяржаўную пасаду гістарыёграфа. == Палітычнае вучэнне Уладара == Прадметам разваг Уладара з'яўляецца адзінаўладнае панства. Уладар Макіявелі — то ёсць палітык, які імкнецца захаваць цалкам моц сваёй улады і выкарыстоўвае для гэтага, усялякія магчымыя сродкі, якімі ён, між тым, карыстаецца разважна і эканамічна. Макіявелі не апісвае вартасцей адзінаўладнага панства, але ён толькі даследчык метадаў і сутнасці адзінаўладдзя. Ён апісваў тое, што людзі звычайна робяць, а не тое, што павінны рабіць<ref>А. С. Алексеев. Макиавелли как политический мыслитель. М., 1880, б. IV, 334,335</ref>. Нават ёсць думкі, што ва Уладары ён падвяргае тыранаў крытыцы, што ён шукае тып гаспадара, каторы ўсталяваў бы добры лад, суд і незалежнасць ад чужынцаў<ref>Wł. Topor-Rabczуński. Machiavelli i epoka Odrodzenia. Warszawa, 1908</ref>. Кніга Уладар стала падручнікам для ўсіх тых уладароў, якія імкнуцца да неабмежаванай улады. Часта мяркуюць, што з яе пачалася сучасная палітычная навука<ref name="ReferenceA">История Европы / Норман Дэвис; пер.с англ. Т. Б. Менской.- М.: АСТ: АСТ Москва: ХРАНИТЕЛЬ, 2006.- 943, [1] с.: 32 л. ил. ISBN 5-17-024749-4 (ООО «Издательство АСТ»), ISBN 5-9762-0099-0 (ООО Издательство «Хранитель») б. 381</ref><ref>A. Gramsci. Note sul Machiavelli sulla politica e sullo stato moderno. Torino, 1949, p. 3</ref>. На сур'ёзным узроўні Князя чытаюць разам з [[Развагі над першымі дзесяццю кнігамі Тыта Лівія (Нікало Макіявелі)|Развагамі над першымі дзесяццю кнігамі Тыта Лівія]], дзе [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] прэзентуе сабе ў якасці прыхільніка абмежаванага ўрада, улады закону, пабронцам вольнасці. Уладар [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] аказаў моцны ўплыў на палітыку. Пад яго ўздзеяннем знаходзіліся многія мысляры і пісьменнікі, пачынаючы ад [[Леанарда да Вінчы]] і скончваючы сённяшнім днём. Ён быў забароненым у елізавецінскай [[Англія|Англіі]], а кароль прускі [[Фрыдрых II Вялікі, кароль прускі|Фрыдрых II Вялікі]] напісаў твор «Антымакіявелі». === Ідэі, якія апісваюцца ва Уладары === [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] ва Уладары выдвігае шэраг важных ідэй, якія аказалі вялізны ўплыў на палітыку. Сярод іх такія, як аддзяленне маральнасці ад палітычнага дзеяння, у выніку чаго сталі шырока вядомымі асобныя пункты макіявелізму — Machtpolitik (палітыка сілы). Такі макіявелізм стаў падзеяй скандальным, а тэрміны кшталту frodi onorevoli (годны, сапраўдны абман) ці scelleratezze gloriose (слаўнае шахрайства) набылі дурную славу<ref name="ReferenceA"/>. === Цыклічнасць === У ідэі аб цыклічнасці, [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] ўсталяваў новы, невядомы ні [[Антычнасць|Антычнасці]], ні [[Сярэднявечча|Сярэднявеччу]] закон цыклу — змена формы дзяржавы адбываецца не па жаданню ці па фантазіі людзей, але пад уплывам жыццёвых абставін, пад «уздзеяннем рэчаіснага ходу рэчаў але не ўяўнага»<ref>«…piu conveniente andare dietro alla verità effettuale della cosa, che alla immaginazione di essa» (N. Machiavelli. Il Principe. Opere complete. Napoli, 1877 p. 332</ref>. ==== Рэлігія ==== [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] раскрытыкаваў дзеянні [[Папа Рымскі|Папаў]] і выдвінуў тэзу аб выкарыстанні рэлігіі ў свецкай палітыкі<ref>Мак'явэлі, Нікало, Уладар / Нікало Мак'явэлі; пер. З італььянскай Зм. Коласа. — Мінск : Зміцер Колас, 2008. — 134 с.- (Галерэя чалавечай думкі) ISBN 978-985-6783-47-3, б. 47, б. 91, б. 105</ref>. Гэтая акалічнасць выклікала шырокія адповяды з баку [[Каталіцкая царква|Каталіцкага Касцёла]]. За тое, Уладар быў унесены ў «Індэкс забароненых кніг» і карыстацца яго кнігай можна было толькі праз спецыяльны дазвол. У [[1592]] Антоніа Пасевіна напісаў супраць Макіявелі трактат<ref>A. Possevino. Iuducium de Nua, Bodeno, Moreno, Machiavello. Roma, 1592</ref>. ==== Заклік да аб'яднання [[Італія|Італіі]] ==== Вельмі важнай думкай стаў заклік да аб'яднання [[Італія|Італіі]]. Такая ідэя ўжо існавала перад ім — яна ёсць у Дантэ, які выказваў яе «Боскай камедыі», пры жыцці [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] прапаноўвалі [[Канфедэрацыя|канфедэрацыю]] Франчэска Гвічардзіні, Даната Джаноці і Паола Парута, і іншыя пісменнікі і мысляры. Гэтую ідэю імкнуўся ажыццявіць на практыцы [[Папа Рымскі|Папа]] Аляксандр VІ Борджыа са сваім сынам [[Чэзарэ Борджыа]]. Свой заклік [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]] кінуў за тры стагоддзі перад аб'яднаннем краіны. Але яна не рэчаісная ў вельмі рэчаіснага [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]], бо аб'яднанне краіны тады было мала верагодным. То была толькі мара і заклік<ref>G. Saittà. Il pensiero italiano nell'umanesimo e nel Rinascimento, v. III. II Rinascimento. Bologna, 1951, p. 399</ref>. Але то быў адзіны чын выратаваць [[Італія|Італію]] і пазбавіцца ад іншаземнага панавання, якое прыносіла пакуты і разбурэнні<ref>«…questo barbaro dominio»(N. Machiavelli. Il Principe. Opere scelte, p. 118</ref><ref>Мак'явэлі, Нікало, Уладар / Нікало Мак'явэлі; пер. З італьянскай Зм. Коласа. — Мінск : Зміцер Колас, 2008. — 134 с.- (Галерэя чалавечай думкі) ISBN 978-985-6783-47-3, б. 107—111</ref>. {{зноскі}} == Бібліяграфія == * Мак'явэлі, Нікало, Уладар / Нікало Мак'явэлі; пер. З італьянскай Зм. Коласа. — Мінск : Зміцер Колас, 2008. — 134 с.– (Галерэя чалавечай думкі) ISBN 978-985-6783-47-3 * Niccolò Machiavelli. Il Principe e opera politiche minori. Firenze, Successori Le Monnier, 1888 * A. Gramsci. Note sul Machiavelli sulla politica e sullo stato moderno. Torino, 1949 * А. С. Алексеев. Макиавелли как политический мыслитель. М., 1880 {{Палітыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы Нікало Макіявелі]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэнесансная літаратура]] [[Катэгорыя:Кнігі 1532 года]] [[Катэгорыя:Пасмяротныя філасофскія сачыненні]] [[Катэгорыя:Сачыненні па палітычнай філасофіі]] [[Катэгорыя:Этычныя сачыненні]] tonntw6m6k8hudstk3ncz91h3rqvfhy Швейцарскі паход Суворава 0 34877 5202145 4558120 2026-09-18T19:36:22Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Suvorov Gotthard.jpg]] → [[File:Adolphe Charlemagne - Le maréchal Alexandre Souvorov au sommet du Saint-Gothard, 13 septembre 1799 (1855).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 5202145 wikitext text/x-wiki {{Картка бітвы |Назва бітвы = Швейцарскі паход Суворава |Выява = |Подпіс= Схема Італьянскага і Швейцарскага паходаў |Канфлікт = [[Вайна Другой кааліцыі]] |Дата = {{СС|21|верасня|1799|10|||}} — {{СС|8|кастрычніка|1799|27|верасня||}} |Месца = [[Швейцарыя]], [[Альпы]] |Вынік = |Бок1 = {{Сцяг Расіі|20px}} [[Расійская імперыя]] <br />{{Сцяг Аўстрыйскай імперыі|20px}} [[Аўстрыйская імперыя]] |Бок2 = {{Сцяг Францыі|20px}} [[Францыя]] <br /> |Камандзір1 = {{Сцяг Расіі|30px}} [[Аляксандр Сувораў]] <br /> |Камандзір2 = {{Сцяг Францыі|30px}} [[Андрэ Масена]] |Сілы1 = |Сілы2 = |Страты1 = |Страты2 = |Страты3 = }} '''Швейцарскі паход Суворава''' (10(21).9 — 27.9(8.10).1799) — пераход расійскага войска пад началам [[А. В. Сувораў|Суворава]] з Паўночнай Італіі праз Альпы ў Швейцарыю ў час [[вайна 2-й кааліцыі з Францыяй|вайны 2-й кааліцыі з Францыяй]] ([[1798]]—[[1802]]). Пераход скончыўся вымушаным адступленнем войска Суворава перад 3-разова большым праціўнікам у Аўстрыю, прычым войска ўдалося вывесці неразбітым. {{сюды|Сувораў}}Сувораў паказаў у гэтым паходзе высокае майстэрства дзеянняў у гарах, прыёмы захопу горных вяршынь праз спалучэнне франтальных атак з флангавымі абыходамі.<ref name="fn1"/> Пасля ачышчэння Паўночнай Італіі ад французскіх войскаў, войска Суворава (21,5 тыс.ч., у т.л. 4,5 тыс. аўстрыйскага войска)<ref name="fn1">Паводле ВЭС-83.</ref> было скіраванае ў Швейцарыю<ref name="fn2">Адзначаецца, прынамсі, у расійскіх і савецкіх крыніцах, што больш перспектыўны варыянт наступлення ў Паўднёвую Францыю быў адкінуты пад націскам саюзнікаў (гл. Другая вайна кааліцыі — пасля кампаніі ў Паўночнай Італіі).</ref>. Там планавалася злучыцца з рас. корпусам А. М. Рымскага-Корсакава (24 тыс.ч.) і з аўстрыйскім войскам, пасля чаго наступаць на Францыю. Аднак аўстрыйскае камандаванне пакінула ў Швейцарыі толькі частку свайго войска (23 тыс.ч.), што стварыла для саюзных сіл у Швейцарыі небяспеку разбіцця па частках франц. арміяй А. Масены (84 тыс.ч.). З гэтай прычыны Сувораў пастанавіў прарывацца ў Швейцарыю найкарацейшым шляхам праз Альпы. Яго армія авалодала перавалам Сен-Готард і перайшла Чортаў мост. Аднак тымчасам корпус Рымскага-Корсакава быў разбіты ў [[Цурыхская бітва, 1799|Цурыхскай бітве]]. Сувораў, падыйшоўшы да Люцэрнскага возера, дзе ўсе сродкі пераправы былі забраныя праціўнікам, і атрымаўшы весткі пра Цурыхскае паражэнне, быў вымушаны павярнуць на ўсход. Ва ўмовах 3-разовай колькаснай перавагі праціўніка, з абмежаванай колькасцю боепрыпасаў і харчавання, армія Суворава з баямі пераадолела некалькі перавалаў і неразбітае выйшла на тэрыторыю Аўстрыі. == Кампанія == [[Выява:Adolphe Charlemagne - Le maréchal Alexandre Souvorov au sommet du Saint-Gothard, 13 septembre 1799 (1855).jpg|thumb|183px|left|[[Адольф Іосіфавіч Шарлемань|А. І. Шарлемань]]. «Фельдмаршал Сувораў на вяршыні Сен-Гатарда 13 верасня 1799 года»]] Рускія войскі за шэсць сутак прайшлі 150 км ад [[Алессандрыя|Алессандрыі]] да [[Таверна]]. Па прыбыцці ў Таверна, выявілася, што аўстрыйцы ў парушэнні дасягнутых дамоўленасцяў даставіць туды 1429 мулаў, неабходных для перавозкі правіянта і артылерыі, не зрабілі гэтага. Паміж тым, сваю артылерыю і абозы рускае войска адправіла іншым шляхам. Мулы былі дастаўлены толькі праз 4 дня і ўсяго 650 штук. Аўстрыйскія афіцэры далі таксама няправільныя звесткі аб колькасці французскага войска (амаль на траціну яе пераменшыўшы) і аб тапаграфіі маршруту (сцвярджаючы, што ўздоўж Люцэрнскага возера ідзе пешаходная сцяжынка, якой насамрэч не было. [[11 верасня|31 жніўня (11 верасня)]] рускія войскі, нарэшце, выступілі. Пачаўся гераічны Швейцарскі паход Суворава [[1799]] года, які стаў буйным дасягненнем ваеннага мастацтвы. Першым буйным сутыкненнем з французамі стаў штурм перавала [[Сен-Гатард]], які адкрываў шлях у Швейцарыю. Узяўшы вёскі Урзерн і Госпіталь, рускія войскі пачалі штурм раніцай [[24 верасня|13 (24) верасня]]. З вялікай цяжкасцю з трэцяга прыступу перавал быў узяты. 14 (25) верасня рускія войскі, злучыўшыся ў адзін атрад зрушыліся да Швіцу, дзе на шляху ізноў неабходна было штурмаваць французскія ўмацаванні ў выключна цяжкіх умовах: у раёне Чортава моста, які быў перакінуты праз цясніну, па якой цякла рака Рэйс. Да моста выходзіў вузкі тунэль, прабіты ў вялізных практычна стромых уцёсах. [[Выява:ChertovMost.jpg|thumb|195px|right|Пераход Суворава праз Чортаў мост. Мастак [[Аляксандр Яўстаф’евіч Кацэбу|А. Я. Кацэбу]]]]Абыйдучы па дне цясніны французаў, рускія войскі здолелі адкінуць іх ад выхаду з тунэлю і бой завязаўся ўжо за сам [[Чортаў мост]]. З цяжкасцю яго атрымалася ўзяць, не дапусціўшы разбурэння. З баямі і цяжкай барацьбой з неспрыяльнымі прыроднымі ўмовамі войска рушыла далей. Найболей цяжкім выпрабаваннем на Сен-Гатардскай дарозе быў пераход праз найболей высокую і стромкую заснежаную гару Бінтнерберг, супраць і пасярэдзіне вадаспаду. Пры пераходзе загінула мноства рускіх салдат. Нарэшце, пяройдучы праз гару і ўступіўшы ў Альтдорф Сувораў выявіў адсутнасць дарогі ўздоўж Люцернского азёры, аб якой яму гаварылі аўстрыйцы, што рабіла немагчымым ісці на Швіц. [[Выява:Suworow-denkmal.jpg|thumb|left|193px|Помнік Сувораву ў швейцарскіх Альпах]] Паміж тым пачаў канчацца правіянт, у Фірвальштэдскага возера канцэнтраваліся французскія войскі, і Сувораў прыняў рашэнне накіраваць сваю армію праз магутны горны хрыбет Расшток і, пяройдучы праз яго, выйсці ў Мутэнскую даліну, а адтуль ісці на Швіц. Падчас гэтага найцяжкага пераходу Сувораў (якому ўжо было больш за 70 гадоў) цяжка захварэў. Пераход праз Расшток заняў 12 гадзін. Спусціўшыся да вёскі Мутэн, якая была занята французамі, рускія пачалі яе штурм, што стала поўнай нечаканасцю для французаў. Да вечара [[30 верасня|19 (30) верасня]] ўсе сувораўскія войскі засяродзіліся ў Мутэнскай даліне і тут даведаліся аб поўным разгроме корпуса Рымскага-Корсакова, на дапамогу якому яны спяшаліся. Сувораўскія войскі апынуліся блакаванымі французамі. Рускае войска здолела прадзерціся праз французскія пазіцыі і з баямі рушыла наперад праз заснежаныя горы і перавалы. Ужо практычна не засталося правіянта і патронаў, вопратка і абутак знасілася, шматлікія салдаты і афіцэры былі босы. Пасля таго, як апошняя аўстрыйская брыгада пакінула рускіх (у Гларысе) генералітэт рускага войска прыняў рашэнне прабівацца праз хрыбет Панкіс (Рынгенкопф) у даліну ракі Рэйн на злучэнне з астаткамі корпуса Рымскага-Корсакова. Гэта быў апошні і адзін з найболей цяжкіх пераходаў. Былі скінутыя ў прорву ўсе гарматы, страчана каля 300 мулаў. Французы напалі на ар’егард рускага войска, але, нават маючы запас куль і артылерыю, былі адкінутыя рускімі ў штыкавой атацы. Апошнім выпрабаваннем быў спуск з гары Панкіс (адлюстраваны на карціне Сурыкава «Пераход Суворава праз Альпы»). У пачатку кастрычніка [[1799]] года прыбыццём да автрийскому гораду Фельдкірху Швейцарскі паход Суворава завяршыўся. За гэты беспрэцэндэнтны па цяжкасцях і гераічнасці паход Сувораў быў удастоены вышэйшага воінскага звання [[генералісімус]]а, стаўшы чацвёртым генералісімусам у Расіі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ВЭС-83}} і інш. [[Катэгорыя:Аляксандр Васільевіч Сувораў]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Напалеонаўскіх войн]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Швейцарыі]] [[Катэгорыя:1799 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1799 года]] 1xkjr7i88tgfronh2e6mzyydn9la6re Іерамія Вішнявецкі 0 41779 5202053 4949721 2026-09-18T13:50:49Z Pabojnia 135280 афармленне 5202053 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міхал Міхайлавіч Вішнявецкі | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki}} | партрэт = Jeremi Wiśniowiecki.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = POL COA Korybut.svg | подпіс герба = герб [[Карыбут (герб)|Карыбут]] | тытул = {{нп3|Ваяводы рускія|ваявода рускі|ru|Воеводы русские}} | парадак = 11 | пад імем = | сцяг = POL województwo ruskie IRP COA.svg | перыядпачатак = [[1646]] | перыядканец = [[1651]] | перыяд праўлення = | папярэднік = {{нп3|Якуб Сабескі||ru|Собеский, Якуб}} | пераемнік = {{нп3|Станіслаў Лянцкаронскі||ru|Лянцкоронский, Станислав}} | дата нараджэння = | месца нараджэння = {{МН|Лубны|ў Лубнах}}, [[Палтаўская вобласць]] | дата смерці = | месца смерці = лагер пад {{нп3|Сяло Павалач|Павалаччу|ru|Паволочь}} {{МН|Папяльнянскі раён|ў Папяльнянскім раёне}}, [[Жытомірская вобласць]] | пахаваны = | род = [[Вішнявецкія]]<br />([[Гедзімінавічы]] ?)<br />{{Rodovid|249504}} | бацька = {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Вішнявецкі||ru|Вишневецкий, Михаил Михайлович}} | маці = {{нп3|Раіна Магілянка-Вішнявецкая||ru|Могилянка-Вишневецкая, Раина}} | жонка = Грызельда-Канстанцыя [[Замойскія|Замойская]] | дзеці = [[Міхал Вішнявецкі]] - [[кароль польскі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікі князь літоўскі]] | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Іерамія Міхал Міхайлавіч Вішнявецкі''', '''Ярэма'''<ref>паводле украінскіх казакоў</ref> ({{lang-pl|Jeremi (Jarema) Michał Korybut Wiśniowiecki}}; {{ДН|17|8|1612}}, {{МН|Лубны|}}, [[Палтаўская вобласць]] — {{ДС|20|8|1651}}, лагер пад {{нп3|Сяло Павалач|Павалаччу|ru|Паволочь}} [[Папяльнянскі раён]], [[Жытомірская вобласць]]) — буйны [[магнат]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вишневецкие//Иеремия Михаил |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 116 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> на [[Украіна|Украіне]] з роду [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], ваявода рускі ([[1646]]), староста гадзяцкі, канеўскі, пшэмыскі. Камандуючы польска-літоўскімі войскамі падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Багдана Хмяльніцкага]] 1648—1651 гг. == Тытул == Князь на [[Вышнівэць|Вішняўцы]], [[Лубны|Лубнах]] і [[Харол]]е (1615—1651), староста [[Пшэмысль|перамышльскі]] (1649—1651), [[Каніў|канеўскі]] (1647—1651), прасмыцкі (1649—1651) і наватарскі (1649), староста гадзяцкі (1634—1651), рэйментар вялікі каронны, {{нп3|Ваяводы рускія|ваявода рускі|ru|Воеводы русские}} (1634—1651)<ref>[http://izbornyk.org.ua/dynasty/dyn52.htm 4.13. ГЕДИМІНОВИЧІ. ОЛЬГЕРДОВИЧІ. КОРИБУТОВИЧІ] {{ref-uk}}</ref>. == Біяграфія == === Сям’я === Князь Іерамія па маці быў унукам малдаўскага гаспадара {{нп3|Іерамія Магіла|Іераміі Магілы|ru|Могила, Иеремия}}. Яго бацькі: {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Вішнявецкі|Міхаіл Вішнявецкі|ru|Вишневецкий, Михаил Михайлович}} (пам. 1616), стараста оўруцкі (1603—1615), кашталян кіеўскі і {{нп3|Раіна Магілянка-Вішнявецкая|Раіна Магілянка|ru|Могилянка-Вишневецкая, Раина}} (1588 — пасля 18.1.1619), стрыечная сястра кіеўскага мітрапаліта [[Пётр Магіла|Пятра Магілы]]. Абодва яны славіліся прыхільнасцю [[Праваслаўе|праваслаўнай веры]]. === Дзяцінства === Князь Іерамія Вішнявецкі нарадзіўся ў 1612 годзе. Пры хрышчэнні атрымаў імя Іерамія-Міхаіл ў гонар сваіх дзядоў: Іераміі Магілы і {{нп3|Міхаіл Аляксандравіч Вішнявецкі|Міхаіла Вішнявецкага|ru|Вишневецкий, Михаил Александрович}}. Бацька памёр каля 1616 года, атручаны ў [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] падчас таінства прычасця падасланым з Канстанцінопаля праваслаўным манахам. Смерць князя вельмі задавальняла Рэч Паспалітую і Турцыю, якія ледзь дамовіліся паміж сабою. Князь Міхаіл імкнуўся пасадзіць на трон васальнай ў адносінах да Стамбулу Малдавіі {{нп3|Аляксандр Магіла|брата сваёй жонкі|ru|Могила, Александр}} Раіны Магілянкі, што вельмі незадавальняла двор султана, а таксама караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]]. Пасля смерці мужа выхаваннем дзяцей і кіраваннем маёнткаў займалася маці Іераміі Раіна Магілянка-Вішнявецкая. Праз два гады пасля смерці Міхаіла, па ініцыятыве Жыгімонта ІІІ каралеўскай канцылярыі быў адноўлены разгляд старой справы нябожчыка Вішнявецкага аб нявыплаце падаткаў. 9 чэрвеня [[1618]] года была зноў адкрыта справа аб пазове старэйшага каралеўскага каморніка Станіслава Мышкі да Міхаіла Вішнявецкага ''«о незаплачене юркгелту певного золотих полских 600 (па 300 за [[1612]] і [[1613]] гады)… водлугъ конституции року [[1607]] о процесе скарбовом уфаленое, так же и о незаплачене шкод таковоє ж сумы»''. Удаве князя і яго дзеці — Ерамія і Ганна — былі вымушаны адказваць па справе. Дэталі справы засталіся невядомымі. Княгіня была ў стане заплаціць тую суму грошай, якую з яе імкнуліся спагнаць, але разгляд справы скончыўся вельмі хутка, магчыма, нават у адсутнасць самой княгіні Раіны. 11 чэрвеня 1618 года каралеўскім указам Раіна Вішнявецкая была асуджаная на баніцыю (выгнанне). Па законе, баніцыя распаўсюджвалася і на яе дзяцей — Іерамію і Ганну. Пра тое, што гэта справа — ініцыятыва караля, кажа фраза з тэксту указа ''«з розказанъя і приданъя нашого и с повинности уряду своего тую баницию на помененных позваных голосом вынеслымъ тут в Варшаве»''. Вяльможам Рэчы Паспалітай было загадана, каб тыя не смелі мець зносіны з княгіняй Раінай і яе дзецьмі, не прымалі іх у сваіх дамах і не дапамагалі ім парадамі (''«яко з банитами… жадного сполку и обцованя не мели, оных в домах и маетностях своих не переховывали, рады и помочи имъ ни в чомъ не додавалы»''). Каля [[1619]] года [[Раіна Вішнявецкая]] памірае, а апеку над Іераміем і яго малодшай сястрой Ганнай разам з іх маёнткамі атрымаў іх дзядзька — князь {{нп3|Канстанцін Кшыштаф Вішнявецкі|Канстанцін Вішнявецкі|ru|Вишневецкий, Константин Кшиштоф}}, вядомы магнат і сенатар. Перажытыя ў дзяцінстве нягоды істотна паўплывалі на князя. Нягледзячы на адсутнасць бацькі і выхаванне жанчынамі і манахамі, князь здолеў выхаваць у сябе моцны характар і харызму, якая пазней захапляла войскі і шляхту. Гэты характар быў вынікам дзейнасці самога Іераміі. Аднак яго сын, [[Міхал Вішнявецкі|Міхал Карыбут Вішнявецкі]], які выхоўваўся ў падобных умовах (страціў бацьку ў 11 гадоў), моцным характарам, у адрозненне ад бацькі, не вылучаўся. == Адукацыя == Адукацыю князь пачаў у [[Львоў|Львове]]. Князь Канстанцін аддаў Іерамію на некалькі гадоў на выхаванне ў Калегіум езуітаў ў Львове, дзе некалькімі гадамі раней навучаўся і [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдан Хмяльніцкі]]. Праз некалькі гадоў Іерамія разам з двума сынамі Канстанціна выпраўляецца ў Еўропу. Пасля наведвання [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] у [[1628]] годзе яны прыехалі ў [[Рым]], у [[1629]] годзе — у [[Падуя|Падую]], а ў [[1630]] годзе наведалі [[Балоння|Балонню]]. За кароткі час знаходжання яны дбайна вывучылі [[латынь]]. У [[1631]] годзе Іерамія інкогніта прыбыў у [[Нідэрланды]], дзе знаёміўся з навейшымі дасягненнямі [[Фартыфікацыя|фартыфікацыі]] краіны. Атрыманыя веды князь з поспехам выкарыстае падчас абароны [[Збараж]]а. Узятую ў Нідэрландах тэхналогію пабудовы [[рэдут]]а з поспехам прымянілі ў бітве пад [[Бэрэстэчка|Берастэчкам]]. Ёсць звесткі, што ў гэты час Іерамія наведаў таксама і [[Францыя|Францыю]], аднак гэтая версія не мае дакументальных пацверджанняз. У 1631 годзе князь вяртаецца з Еўропы, каб атрымліваць свае зямельныя ўладанні. Князь актыўна займаўся [[мецэнат|мецэнацтвам]]. Вядома шэсць кніг з аўтарскімі прысвячэннямі Вішнявецкаму. Магчыма, яны былі і ў яго асабістай бібліятэцы. Сярод іх аўтараў — [[Пётр Магіла]], [[Кірыла Транквіліён-Стаўравецкі]], {{нп3|Мікалай Лаўрыновіч||uk|Лавринович Микола}}. Кнігі — гэта не толькі [[панегірык]]і, але і [[пропаведзь|пропаведзі]], артыкулы ў прозе і [[верш]]ы навучальна-рэлігійнага характару. Дзесьці за месяц да падзення [[Вішнявеччына|Вішнявеччыны]], 1 мая [[1648]] года ў Кіеўскім Лаўраўскім выдавецтве выйшаў тэкст прадстаўлення-дэкламацыі, выканаўцамі якога былі слухачы класа рыторыкі [[Кіева-магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]]. Кніга адрасавана князю Іерамію. Валодаў польскай і ўкраінскай мовамі. == Веравызнанне == Атрымаўшы адукацыю ў езуітаў ва [[Львоў|Львове]], у 1631 годзе князь Іерамія перайшоў з праваслаўя ў каталіцтва. Існуе непацверджаная легенда, што Раіна нібыта клятвай абавязала сына не змяняць сваёй веры, але Іерамія парушыў яе. Аднак ёсць падставы меркаваць, што ў аснову гэтай легенды быў пакладзены рэальны дакумент — гэта пацвярджае так званы «фундуш» Раіны на заснаванне {{нп3|Мгарскі манастыр|Мгарскага манастыра|ru|Мгарский монастырь}}. Гэтым дакументам накладалася «клятва» на таго, хто асмеліўся б адбіраць прывілеі ў насельнікаў манастыра або прыгнятаць на яго землях праваслаўе. == Смаленская вайна == [[Файл:Prince Jeremi Wiśniowiecki.png|250px|міні|[[Юліуш Косак]]. «Князь Іерамія Вішнявецкі»]] Пасля вяртання з Еўропы князь разам з Камянецкім старостам [[Аляксандр Пясочынскі|Аляксандрам Пясочынскім]] прымаў удзел у [[Смаленская вайна|Смаленскай вайне]] з [[Рускае царства|Маскоўскім царствам]]. Падчас аблогі [[Пуціўль|Пуціўля]] казакі не слухаліся яго загадаў і нават збеглі ўначы з лагера. Іерамія ненадоўга вярнуўся дадому, каб неўзабаве зноў пакінуць яго, на гэты раз без Пясочынскага, але з [[Адам Кісель|Адамам Кісялём]]. У ходзе кампаніі князь Іерамія спустошыў важныя валоданні рускага цара, разрабаваўшы іх і спапяліўшы. Таксама князь удзельнічаў у аблозе Пуціўля, і, як ён лічыў, толькі з-за уцёкаў казакоў не змог дамагчыся там поспеху. Князь праславіўся тым, што жорстка спальваў вёскі, загадваючы «ні агню, ні жалеза ворагу не шкадаваць». Тут ён атрымаў жахлівую славу і імя «падпальшчыка». У [[1633]] і [[1634]]-м гадах у Курскі край зноў ўрываліся войскі Рэчы Паспалітай пад камандаваннем князя Іераміі Вішнявецкага. Галоўныя напады іх былі на [[Пуціўль]] і [[Рыльск]], і абодва напады запатрабавалі крайняга напружання сіл — дваран, дзяцей баярскіх і іншых ратных людзей для барацьбы з супернікам. У красавіку 1633 года пуціўльскія ваяводы князь Гагарын і Усаў пасылалі, на ўвазе польскіх вестак, для здабывання «языкоў» на ніз ракой Сям’ю пад літоўскі горад [[Барзна]] галаву Пракопа Стабураова з таварышамі, ды да Рамонскага астрожку Канстанціна Вішнеўскага, і красавіку 14-га дня абодва галавы прыйшлі з паходу і прывялі языкоў сем чалавек, а ў распытах яны сказалі, што ідуць пад Пуціўль палкоўнік Пясочынскі «з таварышамі», па тых звестках ваяводы «селі ў аблогу» і прынялі ўсе меры засцярогі для абароны крэпасці. == Гаспадарчая дзейнасць == Пасля вайны 1634 князь займаўся актыўнай дзейнасцю ў маёнтках, атрыманых ім ад князя Канстанціна. Задняпроўскія валоданні былі велізарныя, хоць і маланаселеныя. Багацейшым за Іерамію быў толькі [[Уладзіслаў Дамінік Заслаўскі]], [[ардынат]] Астрожскі (але толькі па памеры зямлі, але не прыбытку з яе). У [[1641]] годзе, пасля смерці дзядзькі Канстанціна, Іерамія становіцца старэйшым у родзе і атрымлівае ў спадчыну астатнія ўладанні. Адначасова адбываецца судовы канфлікт за спадчыну з [[Аляксандр Людвік Радзівіл|Аляксандрам Людвікам]] [[Радзівілы|Радзівілам]]. Князь пачынае шырокую каланізацыю Задняпроўя. Да [[1645]] года колькасць насельніцтва ў яго ўладаннях вырасла ў 7 разоў (да 38 000 дамоў і 230 000 падданых). Сюды збягалі правабярэжныя сяляне, прыцягнутыя ўрадлівай зямлей і дваццацігадовымі падатковымі льготамі. У княжацкую сталіцу збіралася дробная [[шляхта]], якая займала адміністрацыйныя пасады на княжых землях. Князь меў адно з буйнейшых магнацкіх войскаў Рэчы Паспалітай, якое налічвала ад 4 да 6 тысяч ваяроў (а пры неабходнасці князь мог выставіць, па розных звестках, ад 12 да 20 тыс. узброеных людзей). Падчас Смаленскай вайны [[1632]]—[[1633]] гг., апісанай гісторыкам Рэмбоўскім, актыўна фарміруе рэестравыя казацкія палкі — у 30-х гг. Міргарадскі і Чарнігаўскі: у 40-х гг. Вінніцкі, Брацлаўскі, Палтаўскі, Гадзяцкі і іншыя. Ён прынёс на гэтыя землі закон і парадак. Быў самым вялікім землеўладальнікам, у [[1646]] годзе меў на Украіне 230 000 падданых. [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхаіл Грушэўскі]] пісаў, што латыфундыя Вішнявецкіх была самай вялікай «не толькі на Украіне і ў Польшчы, але, магчыма, і ва ўсёй Еўропе». Ён спрыяў распаўсюджванню мясцовага самакіравання — [[Лубны]], [[Палтава]], [[Пірацін]] атрымалі гарадскі статус і [[магдэбургскае права]]. Польскі навуковец {{нп3|Аляксандр Валерыян Ябланоўскі|Аляксандр Ябланоўскі|ru|Яблоновский, Александр Валериан}} называў уладанні Вішнявецкага а асобнай Задняпроўскай дзяржавай. == Роля ў падаўленні казацкіх паўстанняў == [[Файл:Książę Jeremi na mogile (76083750) (cropped).jpg|250px|thumb|Бітва пад Берастэчкам]] Прымаў актыўны ўдзел у падаўленні шэрагу казацка-сялянскіх паўстанняў, у прыватнасці {{нп3|Паўстанне Паўлюка|паўстання Паўлюка|ru|Восстание Павлюка}} і {{нп3|Паўстанне Астраніна і Гуні|паўстання Астраніна і Гуні|ru|Восстание Острянина и Гуни}}, пры гэтым вылучаўся крайняй жорсткасцю і праславіўся «навальніцай казакоў». Як пісаў гісторык [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]], Вішнявецкі зрабіўся жорсткім ненавіснікам і ганіцелем усяго рускага<ref name="Костомаров">«Русская история в жизнеописаниях главнейших ее деятелей», [http://www.magister.msk.ru/library/history/kostomar/kostom36.htm «Глава 5. Малороссийский гетман Зиновий-Богдан Хмельницкий»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121104184615/http://www.magister.msk.ru/library/history/kostomar/kostom36.htm |date=4 лістапада 2012 }}'', [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Костомаров Н. И.]]''. — {{М.}}: Эсмо, 2007.</ref>. У якасці пакаранняў смерцю для мяцежнікаў Вішнявецкі прыдумляў самыя адмысловыя спосабы і атрымліваў асалоду ад пакутаў, якія ажыццяўляюцца перад яго вачыма, прыгаворваючы «катуйце іх так, каб адчувалі, што паміраюць»<ref name="Костомаров"/>. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Хмяльніцкага]], дамагаўся начальства над шляхецкім апалчэннем. [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдан Хмяльніцкі]] лічыў Вішнявецкага сваім найпершым ворагам, а зверствы, якія ўчыняліся ім над праваслаўнымі сялянамі і казакамі, сталі падставай да разрыву перамоваў<ref name="Костомаров"/>. Пазней Іерамія Вішнявецкі ўзначаліў каронныя войскі. Кіраваў {{нп3|Аблога Збаража|абаронай Збаража|ru|Осада Збаража}} і атрымаў перамогу ў {{нп3|Берасцецкая бітва|бітве пад Берастэчкам|ru|Берестецкая битва}}. == Смерць і пахаванне == [[Файл:Wisniowiecki Jarema trup.jpg|thumb|225px|Муміфікаваныя астанкі Вішнявецкага ў абацтве Святога Крыжа блізу [[Кельцы]]]] Перамога ў {{нп3|Берасцецкая бітва|бітве пад Берастэчкам|ru|Берестецкая битва}} была, здавалася, асабістай перамогай князя Іераміі, яго вышэйшым трыумфам. Але 20 жніўня 1651 года ў 11.00 у польскім ваенным лагеры пад Павалоччу князь раптоўна памірае. Прычыны смерці засталіся высветленымі. Па адной версіі, ён быў атручаны, па іншай — памёр ад хваробы падчас эпідэміі. Паводле сведчанняў летапісцаў, у апошні дзень свайго жыцця Іерамія паеў агуркоў і запіў іх мёдам, а ад гэтага захварэў і памёр. Аднак нават у дзень яго смерці такое тлумачэнне не задаволіла польскае войска. Польскія жаўнеры лічылі, што іх правадыр быў атручаны. Было праведзена калектыўнае ўскрыццё, якое, аднак, не пацвердзіла версіі аб атручэнні. Папулярнасць Іераміі ў Рэчы Паспалітай пасля яго смерці была настолькі высокая, што гэта адбілася нават на кар’еры яго выхаванца — князя [[Дымітр Ежы Вішнявецкі|Дзмітрыя Ежы Вішнявецкага]], які, нягледзячы на тое, што зусім не быў вялікім палкаводцам, стаў тым не менш [[Вялікія гетманы каронныя|вялікім каронным гетманам]], і сына — [[Міхал Вішнявецкі|Міхала Томаша]], абранага ў [[1668]] годзе каралём польскім. [[Конрад Т. Нэйлар]] змясціў рускага князя Іерамію на 45 месца ў сваім спісе людзей, якія больш за ўсё зрабілі для Польшчы (праўда, многіх аспектаў яго дзейнасці ён не ўлічыў, але пазіцыя і так вельмі высокая)<ref>[http://lubimyczytac.pl/ksiazka/130039/100-postaci-ktore-mialy-najwiekszy-wplyw-na-dzieje-polski Konrad T. Naylor. 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje Polski.]</ref>. Цела Іераміі пасля яго смерці з-пад [[Павалач]]ы перавезлі ў [[Сакаль]], а ў верасні [[1653]] года змясцілі ў абацтве Святога Крыжа. == Маёмасць == Яго валоданні на Украіне складаліся з 56 гарадоў, мястэчак і вёсак<ref name="БС"/> і займалі большую частку цяперашняй Палтаўскай вобласці. Меў таксама маёнткі ў Валыні і Палессі, 12-тысячнае войска, прымаў замежных паслоў. === Некаторыя маёнткі === * [[Вішнявец]] (радавы маёнтак) * [[Лубны]] (цэнтр уладанняў на левабярэжжы). * [[Ромны]] * [[Збаражскі замак]] * Замак на тэрыторыі цяперашняй [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], у раёне вёскі [[Жабер]] (пачатак [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]]) == У мастацтве == === У літаратуры === * '' [[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|Міхаіл Старыцкі]]. ''[[Багдан Хмяльніцкі, трылогія|Багдан Хмяльніцкі]] ([[1880-я]]) * '' [[Генрык Сянкевіч]].'' [[Агнём і мячом (раман)|Агнём і мячом]] ([[1884]]) * '' {{нп3|Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|Іван Нячуй-Лявіцкі|ru|Нечуй-Левицкий, Иван Семёнович}}''. [[Князь Іерамія Вішнявецкі]] === У кіно === * У фільме [[Ежы Гофман]]а «{{нп3|Агнём і мячом, тэлесерыял|Агнём і мячом|ru|Огнём и мечом (телесериал)}}» (Польшча, [[1999]]) Вішнявецкага сыграў {{нп3|Анджэй Севярын||ru|Северин, Анджей}}. * У фільме «{{нп3|Багдан-Зіновій Хмяльніцкі, фільм|Багдан-Зіновій Хмяльніцкі|ru|Богдан-Зиновий Хмельницкий (фильм)}}» (Украіна, [[2007]]) — Віктар Кручына. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''А. П. Грыцкевіч''. Вішнявецкія // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * ''Ю. Рудницкий.'' «Ієремія Вишневецький. Спроба реабілітації». Львів, літ. агенція «Піраміда», 2008 == Спасылкі == * [http://wishnewez.org/index.html Князья Корбут Вишневецкие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080123163707/http://wishnewez.org/index.html |date=23 студзеня 2008 }} {{ref-ru}} * ''Рудницький Ю.'' [http://chtyvo.org.ua/authors/Rudnytskyi_Yurii/Iieremiia_Vyshnevetskyi_sproba_reabilitatsii/ Ієремія Вишневецький: спроба реабілітації, Львів 2007] ISBN 966-8522-83-4 * [http://www.istpravda.com.ua/articles/2010/10/18/566/ ''Рудницький Ю.'' Міфи Яреми Вишневецького. Князь — такий же «наш», як і Хмельницький] * ''Гайдай Л.'' «Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях».- Луцьк: Вежа, 2000. * [http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm Довідник з історії України. За ред. І.Підкови та Р.Шуста.- К.: Генеза, 1993.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410032820/http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm |date=10 красавіка 2009 }} * Рад. енциклопедія історії України.- К., 1969.- т.1. * [http://genealogy.euweb.cz/poland/wisniow.html Генеалогія роду (дому) Збаразьких-Вишневецьких] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051018064539/http://genealogy.euweb.cz/poland/wisniow.html |date=18 кастрычніка 2005 }} (відгалуження [http://genealogy.euweb.cz/jagelo/jagelo.html роду Ґедиміновичів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060709093958/http://genealogy.euweb.cz/jagelo/jagelo.html |date=9 ліпеня 2006 }}) * [http://www.zsu.zp.ua/euk/articles/3_34.htm «Вишневецький Єремія-Михайло» Енциклопедія українського козацтва, Запорізький державний університет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080403221001/http://www.zsu.zp.ua/euk/articles/3_34.htm |date=3 красавіка 2008 }} * [http://www.day.kiev.ua/59464/ ''Лесь Качковський.'' Втрачені можливості. Руське князівство у складі Речі Посполитої] (з [http://www.day.kiev.ua/59641/ продовженням]) * [http://www.mgarsky-monastery.org/history.php?hid=14 ''Т. М. Дяченко.'' Лубенщина і князі Вишневецькі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311024215/http://www.mgarsky-monastery.org/history.php?hid=14 |date=11 сакавіка 2012 }} * ''{{нп3|Радаслаў Сікора|Сікора Р.|uk|Радослав Сікора}}'' З історії польських крилатих гусарів. Київ: Дух і літера, 2012. ISBN 978-966-378-260-7. [http://duh-i-litera.com/z-istoriji-polskyh-krylatyh-husariv/ Інформація про книгу в інтернет-магазині українського видавця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130327233724/http://duh-i-litera.com/z-istoriji-polskyh-krylatyh-husariv/ |date=27 сакавіка 2013 }}. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вішнявецкі Іерамія Міхал Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Вішнявецкія|Іерамія Міхал]] [[Катэгорыя:Ваяводы рускія]] [[Катэгорыя:Старосты гадзяцкія]] [[Катэгорыя:Старосты пшэмыскія]] [[Катэгорыя:Старосты канеўскія]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-польскай вайны 1632-1634 гадоў, палякі]] fdbmabpazpxqdbpbr0druh5je16jck5 Мансі 0 43402 5202225 5196709 2026-09-19T02:36:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202225 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Мансі <br /> (''мāньси'')</center> | image = [[Выява:Мансі.png|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Мал. 1901 г.<small> | poptime = 12 228 (2021 г.) | popplace = [[Расія]] | langs = [[мансі, мова|мансі]] | rels = [[Праваслаўе]], [[шаманізм]], [[політэізм]], [[татэмізм]] | related = [[ханты]], [[венгры]] }} '''Ма́нсі''' (саманазва: ''мāньси''), раней вядомыя як '''вагу́лы''' ({{lang-ru|вогулы}}) — [[угры|угорскі]] народ, карэнныя насельнікі [[Урал]]а і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Агульная колькасць у Расіі (2021 г.) — 12 228 чалавек. Мансі маюць агульнае паходжанне з [[венгры|венграмі]] і [[ханты]]. У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] мансі насялялі заходні і ўсходні схілы [[Урал]]ьскіх гор, аднак наступ [[рускія|рускіх]] і [[Комі (народ)|комі]] вымушаў перасяляцца з Урала ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]]. У XV—XVI стст. на тэрыторыі Урала і Заходняй Сібіры склалася некалькі [[дзяржава|дзяржаўных]] аб’яднанняў мансі. Да пачатку XVII ст. яны былі заваяваны рускімі. Мансі маюць багаты [[фальклор]]. Іх [[міфалогія]] адлюстроўвае старажытныя угорскія паданні і [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні. == Паходжанне == Згодна з тэорыяй, сфарміраванай [[СССР|савецкімі]] і [[Венгрыя|венгерскімі]] лінгвістамі ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст., агульнымі продкамі мансі, [[ханты]] і [[венгры|венграў]] былі тубыльцы поўдню [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] эпохі [[неаліт]]у. На мяжы II—I тысячагоддзяў да н. э. з-за [[клімат]]ычных змен яны падзяліліся на паўднёвую і паўночную галіны. Прадстаўнікі паўночнай рушылі ў [[лесастэп]]авую зону ўздоўж [[Об|ракі Об]]. Пахаладанне, што пачалося ў VII ст. да н. э., прывяло да таго, што яны апынуліся ў зоне [[тайга|тайгі]]<ref>[http://mifolog.ru/books/item/f00/s00/z0000038/st001.shtml 1990 — - Мифы, предания, сказки хантов и манси]</ref>. Рассяленне на захад прывяло да адасаблення мансі. Лінгвістамі знойдзены сведчанні ранніх кантактаў мансі і ханты з іншымі [[мова|моўнымі]] групамі [[Сібір]]ы. [[Археалогія|Археолагі]] звязваюць продкаў мансі, ханты і венграў з [[Кулайская археалагічная культура|кулайскай]], [[саргацкая археалагічная культура|саргацкай]] і гарохаўскай [[Археалагічная культура|археалагічнымі культурамі]]<ref>[http://history.novosibdom.ru/node/43 Саргатская культура (эпоха раннего железного века)]</ref><ref>[http://history.novosibdom.ru/node/44 Кулайская культура (эпоха раннего железного века)]</ref><ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=5299 ГОРОХОВСКАЯ КУЛЬТУРА]</ref>, што ў [[жалезны век|эпоху ранняга жалеза]] ахоплівалі поўдзень Заходняй Сібіры і Урала. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні ў пачатку XXI ст.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC379094/ Traces of Early Eurasians in the Mansi of Northwest Siberia Revealed by Mitochondrial DNA Analysis]</ref><ref>[http://www.nature.com/ejhg/journal/v16/n10/full/ejhg2008101a.html Northwest Siberian Khanty and Mansi in the junction of West and East Eurasian gene pools as revealed by uniparental markers]</ref> выявілі істотныя разыходжанні з лінгвістычнай і археалагічнай версіямі. Большасць мансі маюць агульныя генетычныя карані з заходнімі і ўсходнімі [[Еўропа|еўрапейцамі]], у меншай ступені — з сібірскімі групамі, якія маглі прымаць удзел у перасяленні ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]]. Былі знойдзены генетычныя сведчанні ўдзелу ў фарміраванні папуляцыі мансі старажытных мігрантаў з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Генетыкі сцвярджаюць, што асноўная папуляцыя продкаў мансі склалася на захад ад Урала, у фарміраванні сучасных мансі таксама прымалі ўдзел выхадцы з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. == Гісторыя == [[Выява:IstSib008 1.jpg|thumb|Мансі прыносяць ясак Ярмаку]] У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] мансі насялялі заходні і ўсходні схілы [[Урал]]ьскіх гор. Паўднёвай мяжой для іх з’яўлялася [[:ru:Пышма|рака Пышма]]<ref>[http://www.k2x2.info/istorija/arheologicheskie_puteshestvija_po_tyumeni_i_ee_okrestnostjam/p6.php ДРЕВНЯЯ РОДИНА ЮЖНЫХ МАНСИ]</ref>. На поўначы паселішчы мансі цягнуліся да [[Паўвостраў Ямал|Ямала]], дзе ў 30 км ад [[Салехард]]а знойдзена паселішча і свяцілішча Усць-Палуй<ref>Федорова Н. В., Гусев Ан. В. Древнее святилище Усть-Полуй: на перекрестке культурных традиций // Труды II (XVIII) Всероссийского археологического съезда в Суздале. Т. II. — М.: ИА РАН, 2008. — С. 175—177</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] выяўляюць умацаваныя [[Гарадзішча|гарадзішчы]], пабудаваныя на ўзвышшах каля [[рака|рэк]]. Асноўнымі заняткамі былі конегадоўля, [[паляванне]], [[рыбалоўства]]. Было таксама вядома [[земляробства]]. Падчас раскопак знаходзяць вырабы з [[кераміка|керамікі]] і [[метал]]аў, у тым ліку рэчы з [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Іран]]а. У [[Кіеўская Русь|старажытнарускіх]] [[летапіс]]ах паўночныя мансі і населеныя імі землі былі вядомы пад назвай Югра. Звесткі пра іх з’яўляюцца ў XI ст.<ref>[http://www.studfiles.ru/preview/1727412/page:11/ Аповесць мінулых часоў.doc]</ref>. Відавочна, назва Югра і больш позняя назва ''вагулы'' былі запазычаны ў [[Комі (народ)|комі]]<ref>[http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/003/03_05_napolskikh_k.pdf Владимир Напольских, Йoгра. (Ранние обско-угорско-пермские контакты и этнонимия)]</ref><ref>[http://www.kirj.ee/public/va_lu/ling-2006-1-2.pdf М. Д. Игнатов, К этимологии иноэтнонима манси гогулич, вогул]</ref>. У [[1193]]—[[1194]] гг. [[Наўгародская дзяржава|наўгародскі]] ваявода Ядрэй арганізаваў ваенную экспедыцыю супраць Югры. Ён захапіў югорскі [[горад]], але падчас аблогі другога пацярпеў паражэнне. З экспедыцыі вярнулася толькі 80 чалавек. Сярод рэчаў, якімі тубыльцы абяцалі адплаціць наўгародцам за зняцце аблогі былі [[срэбра]], [[собаль|сабалінае]] і іншае футра<ref>[https://books.google.by/books?id=-hBCAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Янин В.'' Я послал тебе бересту… / Валентин Янин. — Москва: Школа «Языки русской культуры», 1998] С. 322</ref>. У XIII ст. Югра пералічвалася ў наўгародскіх [[дакумент]]ах як падпарадкаваная тэрыторыя<ref>[http://biofile.ru/his/31607.html Новгородские походы в Югру XI—XV вв] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703191122/http://biofile.ru/his/31607.html |date=3 ліпеня 2017 }}</ref>. Наступ [[рускія|рускіх]] і комі вымушаў мансі перасяляцца з Урала ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]], дзе яны ў сваю чаргу захопівалі землі [[ханты]] і [[ненцы|ненцаў]]. У XV—XVI стст. на тэрыторыі Урала і Заходняй Сібіры склалася некалькі [[дзяржава|дзяржаўных]] аб’яднанняў мансі — Вагульскае, Пелымскае, Ляпінскае, Кандынскае, Абдорскае княствы<ref name="Продвижение русских в Зауралье">{{Cite web |url=http://history-ural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |title=Продвижение русских в Зауралье |access-date=4 ліпеня 2017 |archive-date=2 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702093153/http://history-ural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://istorja.ru/forums/topic/2997-pelyimskoe-knyazhestvo-mansi/ Пилипчук Я. В. Пелымское княжество манси в средневековой истории Сибири]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На чале іх стаяла родавая [[арыстакратыя]]. У канцы XV ст. яны знаходзіліся ў васальнай залежнасці або ў фактычным саюзе з [[Сібірскае ханства|Сібірскім ханствам]]. З сярэдзіны XV ст. цікавасць да падначалення зямель мансі мела [[Вялікае Княства Маскоўскае]]. У [[1465]] г. па ініцыятыве [[Іван III Васільевіч|Івана III]] [[Вялікі Усцюг|усцюжанскі]] ваявода арганізаваў паход на ўсходнія схілы Урала, дзе захапіў у палон двух князёў мансі. Найбольшае супраціўленне аказваў пелымскі князь Асыка. У [[1481]] г. ён узначальваў напад на [[:ru:Пермь Великая|пермскую зямлю]], ужо падначаленую Маскоўскай дзяржаве. У адказ, у [[1483]] г. маскоўскае войска ўварвалася ў землі мансі і ханты, нанесла паражэнне Юмшану, сыну Асыкі, і захапіла ў палон кодскага князя. У [[1484]] г. Кодскае княства прызнала сваю залежнасць ад Масквы, што дазволіла Івану III атрымаць тытул гаспадара Югры<ref>{{Cite web |url=http://siberia.ucoz.com/Chapt03.htm |title=СИБИРЬ ПЕРЕД ПРИСОЕДИНЕНИЕМ К РУССКОМУ ГОСУДАРСТВУ |access-date=4 ліпеня 2017 |archive-date=4 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704225705/http://siberia.ucoz.com/Chapt03.htm |url-status=dead }}</ref>. Пасля пахода [[1499]] г.<ref>{{Cite web |url=http://historyural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |title=Продвижение русских в Зауралье |access-date=16 мая 2025 |archive-date=18 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018180930/http://historyural.ru/prodvizhenie-russkih-na-ural-v-xi-seredine-xvi-veka/37-prodvizhenie-russkih-v-zauralye.html |url-status=dead }}</ref> было зруйнавана Ляпінскае княства, у залежнасць трапілі Абдорскае княства і частка Пелымскага княства. Узмацненне Сібірскага ханства дазволіла князям мансі пераарыентаваць знешнюю палітыку. Пры хане [[Кучум]]е яны супраціўляліся маскоўскім стаўленікам [[:ru:Строгановы|Строганавым]] збіраць [[ясак]] і ствараць паселішчы на сваіх землях, удзельнічалі на баку [[Сібіры|сібірскіх татар]] у паходах на Перм і ў [[Бітва на Чувашавым мысе|бітве на Чувашавым мысе]]. Ваенныя сутычкі з мансі мелі месца падчас паходаў [[Ярмак Цімафеевіч|Ярмака]] на Сібірскае ханства. Пелымскія князі ў той жа час руйнавалі пермскія валоданні Строганавых<ref>[https://books.google.by/books?id=VI_6AgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Вогулы. Этнографический очерк В. Г. Павловского. Казань, типо-литография Университета, 1907 год ]. С. 44 — 47</ref>. Далейшыя ваенныя дзеянні прывялі да значных страт. У [[1586]] г. абдорскі князь Лугуй атрымаў у Маскве ахоўную грамату<ref>[http://states-world.ru/state.php/2365 Обдорское княжество — Государства мира]</ref>, што стала сведчаннем падпарадкавання [[Расія|Расіі]]. У [[1592]] г. ваявода Нічыпар Траханіотаў заваяваў Пелымскае княства<ref>[http://states-world.ru/state.php/2286 Пелымское княжество — Государства мира]</ref>. Нягледзячы на гэта, мансі працягвалі барацьбу. У 1607 г. была выкрыта змова ў Пелымскім княстве. У 1609 г. мансі у саюзе з ханты і татарамі планавалі захапіць [[Цюмень]]. У [[1612]]—[[1613]] гг. успыхнула паўстанне, задушанае мясцовым ваяводам<ref>[https://books.google.by/books?id=VI_6AgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Вогулы. Этнографический очерк В. Г. Павловского. Казань, типо-литография Университета, 1907 год ]. С. 48 — 49</ref>. Паўстанні таксама адбываліся ў [[1630]] г. і [[1654]] гг.<ref>[http://zaimka.ru/portal-russkie-v-sibiri/ Русские в Сибири в XVII веке]</ref><ref>[http://www.km.ru/science-tech/2014/01/22/novaya-khronologiya/730494-zavoevanie-yugorskikh-knyazhestv Завоевание югорских княжеств длилось более 500 лет]</ref> Пасля далучэння да Расіі мансі былі вымушаны выплочваць ясак. Паўночныя мансі станавіліся лёгкай ахвярай з боку качавых [[ненцы|ненцаў]]. Мансі, што заставаліся на Урале і поўдні Заходняй Сібіры пакутвалі ад захопу іх зямель з боку прыватных заводаў і нават сялян<ref>[https://books.google.by/books?id=VI_6AgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Вогулы. Этнографический очерк В. Г. Павловского. Казань, типо-литография Университета, 1907 год ]. С. 50 — 54</ref>. Відавочна, на першых парах асноўная ўлада над супляменнікамі захоўвалася ў родавай арыстакратыі. Вагульскі князцы ўзгадваліся ў дакументах [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. У [[1822]] г. кіраванне і суд былі перададзены дзяржаўным органам. У [[1714]]—[[1718]] гг. дзякуючы высілкам мітрапаліта [[:ru:Филофей (Лещинский)|Філафея Ляшчынскага]] мансі намінальна прынялі [[праваслаўе]]. Прыхільнікі традыцыйнай веры аказвалі місіянерам супраціўленне<ref name="ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ">{{Cite web |url=http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |title=ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ |access-date=4 ліпеня 2017 |archive-date=20 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020172542/http://krotov.info/history/18/1720/filofey.html |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] быў адменены ясак. У [[1930]] г. створана Асцяка-Вагульская нацыянальная акруга (зараз [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга — Югра]]). У 1931 г. была створана [[пісьмо]]васць на [[мансі, мова|мове мансі]]. У той жа час [[СССР|савецкая]] палітыка раскулачвання і барацьбы з рэлігіяй прывяла да заняпаду звычаёвага ладу. Мансі станавіліся ахвярамі палітычных рэпрэсій<ref>Гл.: [https://books.google.by/books?id=gl_lDQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Федор Романенко, Сергей Ларьков, «Враги народа» за Полярным кругом (сборник)]</ref>. У пасляваенны час адбывалася ліквідацыя дробных і стварэнне буйных паселішчаў, што далей садзейнічала разбурэнню родавых адносін і страты тэрыторый. Развіццё нафтавай і газавай [[прамысловасць|прамысловасці]] павялічвала колькасць іншаэтнічных перасяленцаў. 10 жніўня 1989 г. была створана арганізацыя ханты і мансі «Выратаванне Югры»<ref>[http://spasenieugry.ucitizen.ru/ Спасение Югры — Югражданин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703030749/http://spasenieugry.ucitizen.ru/ |date=3 ліпеня 2017 }}</ref>, якая займаецца нацыянальным адраджэннем. == Этнаграфічныя групы == У наш час прынята вылучаць некалькі [[этнаграфія|этнаграфічных]] груп мансі<ref>Народы России: Энциклопедия. / Главный редактор В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994. С. 227.</ref>: * Паўночная, якая складаецца з сосьвінскай і лозьвінскай і насяляе ўзбярэжжы ракі [[:ru:Северная Сосьва|Паўночная Сосьва]] і часткова ракі [[Лозьва]]. У мінулым размаўлялі на 2 асобных [[дыялект]]ах. * Паўднёвая, што насяляе берагі ракі [[:ru:Тавда (река)|Таўда]] * Заходняя ўключае пелымскую, сярэднелозьвінскую, вагільскую дыялектныя групы * Усходняя (кондынская) == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Выява:Вогульская юрта на Лозьве.jpg|thumb|Зрубная хата мансі]] За некалькі стагоддзяў, якія суправаджаліся войнамі і міграцыямі, лад жыцця мансі моцна змяніўся. У 1904 г. расійскі [[этнаграфія|этнограф]] [[:ru:Носилов, Константин Дмитриевич|Канстанцін Насілаў]] пісаў<ref>Цыт. па [https://www.proza.ru/2014/09/14/1408 Манси — коренное население тавдинского края]</ref>: {{Пачатак цытаты}}Яшчэ нядаўна ваяўнічы, бадзёры, які ведаў, як тапіць, здабываць з руд Урала жалеза, медзь, срэбра, які меў гандлёвыя зносіны з суседзямі, войны, народ гэты цяпер зусім ўпаў, зусім ператварыўся ў пячорнага чалавека і так далёка сышоў ад нашэсця цывілізацыі ў свае непраходныя лясы, так зашыўся ў глуш сваёй тайгі, так ізаляваўся, што, здаецца, ужо больш не з’явіцца на сусветнай сцэне, а, ціха вымрэ, сыдзе зусім з твару нашай планеты.{{Канец цытаты}} Асноўнымі заняткамі мансі сталі [[паляванне]] і [[рыбалоўства]]. Паляванне было накіравана на здабычу мяса і футра. Апошнім выплочвалі [[ясак]], выкарыстоўвалі ў [[гандаль|гандлёвых]] зносінах. Рыбалоўства пераважала сярод жыхароў ніжняй плыні [[рака|рэк]]. Сезонна выязджалі здабываць рыбу на [[Об|раку Об]]<ref>[http://etnic.ru/edu/hunter/ohota13.html Рыболовецкая культура хантов и манси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607214829/http://etnic.ru/edu/hunter/ohota13.html |date=7 чэрвеня 2017 }}</ref>. Паўночныя мансі некаторы час займаліся аленегадоўляй<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1810262738?lc=ru |title=Сосьвинские манси |access-date=6 ліпеня 2017 |archive-date=30 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030123746/http://hmao.kaisa.ru/object/1810262738?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Распаўсюджана [[збіральніцтва]]. Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]]: апрацоўка [[драўніна|драўніны]], бярозавай [[Кара (біялогія)|кары]], [[ткацтва]] з валокнаў [[Крапіва|крапівы]] і [[лён]]у, аздабленне [[Тканіна|тканін]] [[бісер|пацеркамі]] і [[аплікацыя]]й. У XVII — першай палове XX стст. мансі жылі ў невялікіх паселішчах ''паул'' ад 1 да 10 жытлаў з гаспадарчымі пабудовамі. Занятак паляваннем вымушаў шмат перамяшчацца, таму кожная [[сям'я]] мела жытлы за межамі паселішча. Для мансі характэрна значная разнастайнасць жытлаў. У канцы XIX ст. налічвалася каля 30 розных тыпаў<ref>[http://etnic.ru/edu/ugry/ugry6.html Жилище хантов и манси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170725024634/http://etnic.ru/edu/ugry/ugry6.html |date=25 ліпеня 2017 }}</ref>. Сталым зімовым, а часам і летнім жыллём большасці мансі з’яўлялася зрубная хата без [[Столь|столі]], з вельмі пакатым двухсхільным [[дах]]ам, пакрытая пашытымі кавалкамі бярозавай кары.<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1671-selenija-i-zhilischa-hantov-i-mansov.html Селения и жилища хантов и мансов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170709192440/http://lib7.com/narody-sibiri/1671-selenija-i-zhilischa-hantov-i-mansov.html |date=9 ліпеня 2017 }}</ref>. [[Дзверы]] арыентаваны на поўдзень. Пярэдняя частка даха выдавалася наперад і абапіралася на [[слуп]]ы. Яшчэ адзін слуп ўсталёўваўся непасрэдна насупраць жытла. Да яго прывязвалі свойскую жывёлу. Узімку ў [[Акно|вокны]] ўстаўлялі лёд, улетку нацягвалі рыбны пузыр. У куце хаты, справа ці злева ад дзвярэй, ладзілі агмень з жэрдак, абшмараваных [[гліна]]й. Уздоўж сцен месціліся земляныя нары, якія пакрывалі цыноўкамі і скурамі. Часовыя сезонныя жытлы рабілі ў [[лодка]]х або ў [[лес]]е. Імі маглі быць буданы, заслоны, зімовыя яміны і г. д. Паўночныя аленегадоўцы запазычылі ў [[ненцы|ненцаў]] [[чум]]. Паўднёвыя і ўсходнія мансі аддавалі перавагу апранаць палатняныя [[кашуля|кашулі]] і ворную [[вопратка|адзежу]], упрыгожаную гафтам з рознакаляровых нітак. Паўночныя і часткова заходнія мансі перанялі традыцыю ненцаў мець вопратку з аленевай скуры. У ніжняй плыні рэк [[:ru:Северная Сосьва|Паўночная Сосьва]] і [[Об]] шылі вопратку з птушынага [[пяро|пер’я]], насілі халаты, упрыгожвалі іх аплікацыямі<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809352835 |title=Традиционная одежда манси — Культурное наследие Югры |access-date=6 ліпеня 2017 |archive-date=28 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728084655/http://hmao.kaisa.ru/object/1809352835 |url-status=dead }}</ref>. Важны элемент мужчынскай і жаночай вопраткі — пояс. Замужнія жанчыны абавязкова пакрывалі галаву хусткай. [[Абутак]] шылі са скур. Жаночыя прычоскі адрозніваіся ў залежнасці ад мясцовасці, але паўсюдна запляталі косы. Традыцыйнай ежай мансі з’яўляліся [[рыбы|рыба]] і [[мяса]]. Рыбу елі волкай, варанай, марожанай, вяленай, вэнджанай, сушонай. З вантроб рыбы выпальвалі [[Тлушчы|тлушч]], які ўжывалі ў чыстым выглядзе ці змешвалі з [[ягада]]мі. Мяса вялілі і вэндзілі. Далікатэсам лічыліся абсмаленыя [[Вавёркі|вавёрчыны]] [[страўнік]]і, набітыя [[арэхі|арэхамі]]<ref>[http://finugor.ru/kuhnya-mansi Кухня Манси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171016161359/http://finugor.ru/kuhnya-mansi |date=16 кастрычніка 2017 }}</ref>. Існавалі рэлігійныя забароны на ўжыванне ў ежу некаторых відаў рыб, птушак і жывёл<ref>[http://www.hmao-museums.ru/gallery/1360/#ci10045 ТРАДИЦИОННАЯ КУХНЯ]</ref>. Мансі не ядуць [[грыбы]]. Да з’яўлення [[Чай|чаю]] пілі ваду або ягадныя і травяныя ўзвары. === Грамадства === Наяўнасць у мансі позняга [[сярэднявечча]] [[дзяржава|дзяржаўных]] утварэнняў і вылучэнне пласта ваеннай [[арыстакратыя|арыстакратыі]] ([[Князь|князёў]] і [[Мірза|мурз]]) дазваляе меркаваць пра складаную грамадскую арганізацыю. Аднак да [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі пачалося [[этнаграфія|этнаграфічнае]] вывучэнне гэтага народа, яна была разбурана, у тым ліку пад уплывам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]]. У паўночных мансі і [[ханты]] захаваўся падзел на 2 экзагамныя групы ''сир'' Пор і Мось, якія часцяком завуцца [[фратрыя]]мі<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1809458407?lc=ru |title=Пор — Культурное наследие Югры |access-date=8 ліпеня 2017 |archive-date=29 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429223548/http://hmao.kaisa.ru/object/1809458407?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Кожная група лічыць, што паходзіць ад асобнага продка: Пор — ад [[Буры мядзведзь|мядзведзя]], Мось — ад жанчыны-[[Чайкавыя|гарбаткі]]. У іх маюцца асобныя сакральныя цэнтры для арганізацыі [[свята]]ў, асобныя звычаі, чальцы аднаго ''сир'' кпяць з чальцоў іншага. [[Шлюб]]ы знутры сваёй групы забаронены, паколькі чальцы лічацца сваякамі. Даследаванні канца XX ст. паказалі, што ў мінулым падзел на 2 фратрыі быў характэрны для ўсіх мансі, але ў некаторых тэрытарыяльных груп пачаў знікаць ужо ў XVIII ст.<ref>[http://cheloveknauka.com/problemy-sotsialnoy-i-etnicheskoy-istorii-hantov-i-mansi-v-xviii-xix-vv Соколова З. П., Проблемы социальной и этнической истории хантов и манси в XVIII—XIX вв.]</ref> Падзел на 2 галіны арыстакратыі існаваў у Пелымскім і Кондскім княствах XVI ст.<ref>[http://www.lsosh.edusite.ru/downloads/history.pdf История села Леуши в документах и воспоминаниях его жителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517001704/http://lsosh.edusite.ru/downloads/history.pdf |date=17 мая 2017 }}</ref> Паходжанне ''сир'' выклікае спрэчкі ў навукоўцаў. Высоўваецца меркаванне, што яны склаліся ў пачатку [[жалезны век|жалезнага века]], калі старажытныя угры рассяляліся на [[Урал]]е і ў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], дзе прышлыя аб’ядноўваліся ў адну экзагамную групу, а абарыгеннае насельніцтва — у іншую. Асноўнымі сацыяльнымі адзінкамі мансі з’яўляюцца [[сям'я]] і [[абшчына]] пэўнага паселішча. Паколькі паселішчы фарміраваліся пераважна са сваякоў, то абшчына мела сваяцкі характар. Перасяленне ў буйныя паселішчы ў другой палове XX ст. не перашкодзіла традыцыі. Мансі, асабліва жанчыны, добра памятаюць паходжанне той або іншай сям’і з пэўнага пакінутага паселішча, яе прыналежнасць да ''сир'', але замест абшчыннай арганізацыі вылучаецца род ''рут'' па мужчынскай лініі<ref>[http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-260-9/978-5-88431-260-9_38.pdf Е. Г. Федорова, «ОДНОГО КОРНЯ ЛЮДИ» И ДРУГИЕ ВИДЫ РОДСТВЕННЫХ ОТНОШЕНИЙ У СЕВЕРНЫХ МАНСИ (По материалам последней четверти XX — начала XXI в.)]</ref>. Галоўным у сям’і быў муж, аднак маладыя жанчыны ўдзельнічалі ў выбары партнёра. Шлюбу папярэднічала сватаўство. Бацькі жаніха абавязваліся выплаціць за нявесту кампенсаванне, звычайна матэрыяльнымі прадметамі. Вяселле было сціплым. Яго адзначалі спачатку ў сям’і невясты, потым — жаніха. Звычайна маладыя пачыналі жыць разам да поўнай выплаты кампенсавання. Дзецям давалі [[Асабістае імя|імёны]] памерлых продкаў або новыя, невядомыя імёны, паколькі верылі, што наяўнасць розных людзей з адным імям — дрэнны знак. Пасля [[хрысціянства|хрысціянізацыі]] часцяком мелі 2 імя — традыцыйнае і хрысціянскае. === Фальклор === Фальклор мансі пачаў вывучацца адносна позна, у XIX ст., [[Венгрыя|венгерскімі]] і [[Фінляндыя|фінскімі]] вучонымі. Яны вылучылі наступныя жанравыя формы<ref>[http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-12-1222-mansi-folklor.html МАНСИ ФОЛЬКЛОР — Уральская Историческая Энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907194803/http://ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-12-1222-mansi-folklor.html |date=7 верасня 2017 }}</ref>: * ''амысь'', або ''омэлищ'' ([[загадка]]) * ''каине эрыг'' ([[шаманізм|шаманская]] [[песня]]) * ''мойт'' ([[казка]]) * '' потыр'' ([[апавяданне]]) * ''тарнынг эрыг'' (гераічная песня) * ''тулыхлунке'', або ''тулыглахтысув'' ([[Драматургія|драматычная]] сцэна) * ''эрыг'' (песня) * ''ялпыкг мойт'' ([[рэлігія|сакральнае]] казанне) Мансі захавалі багатую [[міфалогія|міфалогію]]<ref>[http://www.surwiki.admsurgut.ru/wiki/index.php/%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80_%D1%8E%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2 Фольклор югорских народов]</ref>. [[Міф]]ы звычайна кароткія, іх ведаюць толькі пэўныя асобы, але апавядаюцца яны вялікай колькасці слухачоў, прычым не адзін дзень. Вылучаюцца гераічныя і [[Касмагонія|касмаганічныя]] міфы. Галоўнымі захавальнікамі вуснай народнай творчасці да з’яўлення [[пісьмо|пісьма]] былі спевакі і казачнікі. [[Музыка|Музычна]]-спеўная культура надзвычай разнастайная. Некаторыя песні, у тым ліку сатырычныя, выконваліся толькі падчас сакральных [[свята]]ў. Мансі і [[ханты]] карысталіся каля 27 відамі [[музычныя інструменты|музычных інструментаў]], у тым ліку сяміструннай [[арфа]]й, [[варган]]ам, [[лютня]]й<ref>[http://gcbs.ru/pub/mus_instr/musinstr.htm МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ ЯМАЛА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170718092324/http://gcbs.ru/pub/mus_instr/musinstr.htm |date=18 ліпеня 2017 }}</ref>. Кожны інструмент быў злучаны з пэўным [[рытуал]]ам і [[татэмізм|татэмам]]. Уменне іграць на ім ўспрымалася як здольнасць уступаць у сувязь з духамі. [[Танец|Танцавальныя]] традыцыі захаваліся пераважна ў паўночных мансі. Падчас святаў танцавалі ўсе. Першымі заўсёды танцавалі мужчыны, затым жанчыны і толькі потым дзеці. Выкарыстоўваліся розныя рухі. Жаночыя танцы адрозніваліся мернасцю і плыўнасцю ў рухах. У мінулым жанчыны пры гэтым затулялі твар хусткай. Мужчынскія танцы адрозніваліся хуткімі тэмпамі выканання, у іх прысутнічалі скачкі і прысяданні, рэзкія развароты. Мужчыны заўсёды танцавалі на напаўсагнутых нагах. Танцор імкнуўся ўвасобіць навакольны свет, перадаць звычкі [[звяры|звяроў]] і [[птушкі|птушак]]. У мансі існуюць такія танцы, як «Танец [[пугач]]а», «Танец [[Сарока звычайная|сарокі]]», «Танец зборшчыц [[Ягада|ягад]]», «Танец [[мянтуз]]а», «Танец [[паляванне|паляўнічых]]», «Танец аленегадоўцаў» і інш.<ref>[https://sibac.info/conf/philolog/xi/27909 Панченко Л. Н. ТРАДИЦИОННЫЕ ТАНЦЫ НАРОДА МАНСИ // В мире науки и искусства: вопросы филологии, искусствоведения и культурологии: сб. ст. по матер. XI междунар. науч.-практ. конф. Часть II. — Новосибирск: СибАК, 2012.]</ref> == Мова == Родная [[Мансі, мова|мова мансі]] належыць да ўгорскай галіны [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай моўнай сям’і]], блізкая да моў [[ханты]] і [[венгерская мова|венграў]]. Падзяляецца на 4 буйныя [[дыялект]]ы. [[навука|Навуковае]] вывучэнне пачалося з XVIII ст., калі па загаду [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]] быў складзены «Слоўнік вагульскай мовы»<ref>[http://babylonians.narod.ru/reading/mansi.html Ромбандеева Е. И., Мансийский язык]</ref>. У 1930-х гг. быў створаны [[алфавіт]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], у 1937 г. пераведзены на [[кірыліца|кірыліцу]]. У наш час [[літаратурная мова]] вывучаецца ў школах, выкарыстоўваецца ў некаторых друкаваных [[СМІ]]. Заходнія і паўднёвыя мансі ўжо не карыстаюцца роднай мовай як сродкам зносін. Сярод усходніх мансі таксама адбываецца хуткая [[русіфікацыя]]. == Рэлігія == Традыцыйная [[рэлігія]] мансі спалучала [[політэізм]], [[татэмізм]] і [[шаманізм]]. Мансі падзялялі [[сусвет]] на верхні (нябесны), сярэдні (зямны) і ніжні (падземны). Кожная частка сусвета падзялалася на пэўныя сферы. Зямны свет падзяляўся на гарызанталі адносна плыняў [[рака|рэк]]. [[Пантэон]] налічваў каля 300 [[бог|бажаствоў]] мужчынскага і жаночага полу<ref>[http://csfu.mrsu.ru/arh/2013/1/83-88.pdf Д. В. ГЕРАСИМОВА, ПАНТЕОН МАНСИЙСКИХ БОЖЕСТВ]</ref>. Галоўную ролю сярод іх адыгрываў ''Тōрум'', які жыў у верхнім свеце разам са сваім бацькам ''Корс'', дзедам ''Ōпыль-ōйка'', богам [[гром]]у ''Сяхыл-Тōрум'', богам [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ''Ётпос ōйка'', [[сонца|сонечнай]] багіняй ''Хōтал-Эква'' і г. д. Сярод багоў сярэдняга свету найбольш шанаваліся заступнікі пэўных месцаў, паселішчаў і [[рака|рэк]], асабістыя заступнікі, багіня [[агонь|агню]] ''Нāй'', '' Мир Суснэ Хум'', сын ''Тōрум'', якому вярхоўны бог перадаў кантроль ў сярэднім сусвеце, яго маці ''Калтась-ӭква'' і яго крылаты конь ''Товлынг-лув''. Мансі верылі, што падземным светам кіруе бог ''Хуль ōтыр'', што насылае на людзей [[Хвароба|хваробы]]. Вылучаліся дробныя багі або духі, якія ахоўвалі чалавека, яго сям’ю і абшчыну. Мансі выраблялі [[Антрапамарфізм|антрапаморфныя]] выявы такіх духаў. Яны перадаваліся ад аднаго пакалення да наступнага. Акрамя таго, у якасці сямейных [[Рэлігійны фетышызм|фетышаў]] існавалі выпадкова знойдзеныя, незвычайныя ў адносінах да паўсядзённасці прадметы. Імі маглі быць вырабы старажытнай [[бронза]]ліцейнай вытворчасці, незвычайнай формы [[прыродны камень|камяні]], наканечнікі [[страла|стрэл]] [[неаліт]]ычнай эпохі і г. д.<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1808926322?lc=ru |title=И. Н. Гемуев. Мифологическая картина мира манси |access-date=2 ліпеня 2017 |archive-date=7 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162312/http://hmao.kaisa.ru/object/1808926322?lc=ru |url-status=dead }}</ref> Духі-ахоўнікі часцяком уяўляліся як продкі і заснавацелі, прымалі форму жывёл — [[Лось|лася]], [[Мядзведзі|мядзведзя]], [[птушкі|птушак]], [[Насякомыя|насякомых]]. Так, фратрыя Пор паўночных мансі лічыць сваім продкам і культурным героем мядзведзя. Яе чальцы арганізуюць мядзвежыя [[свята|святы]] ''яны пике''<ref>{{Cite web |url=https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA/ |title=Медвежий праздник |access-date=13 ліпеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170709020409/https://www.yakutskhistory.net/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA/ |archivedate=9 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Каля жытла будавалі культавыя [[Амбар|свірны]], дзе захоўвалі татэмы, рытуальную [[зброя|зброю]], ахвярапрынашэнні. У якасці ахвяр выкарыстоўвалі здабытую дзічыну, коняў, свойскіх аленяў і г. д.<ref>[http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-202-9/978-5-88431-202-9_09.pdf Е. Г. Федорова, ЖЕРТВОПРИНОШЕНИЯ У СЕВЕРНЫХ МАНСИ: О РОЛИ ЖРЕЦА, ШАМАНА, «ЗНАЮЩЕГО»]</ref> [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] місіянеры XVII—XVIII стст. паведамлялі пра чалавечыя ахвярапрынашэнні. Некаторыя супольныя рытуалы праводзіліся пад наглядам шамана. У мансі існавала некалькі катэгорый шаманаў. Вышэйшай была ''лылынг пупин няйт'' — шаманы «жывых» духаў. Галоўнай функцыяй шаманаў з’яўлялася лекаванне. У выніку кантактаў з [[сібіры|сібірскімі татарамі]] сярод мансі некаторы час распаўсюджваўся [[іслам]]<ref>[http://www.islam.ru/content/history/30976 Ханты и манси тоже когда-то были мусульманами]</ref>, аднак ён істотна не адбіўся на наступным развіцці гэтага народа. У XVIII ст. пры падтрымцы ўладаў адбывалася актыўная [[хрысціянства|хрысціянізацыя]]. У 1714—1718 гг. большасць мансі намінальна прынялі [[праваслаўе]]<ref name="ФИЛОФЕЙ ЛЕЩИНСКИЙ"/>, хаця працягвалі захоўваць многія традыцыйныя звычаі. {{Зноскі}} == Літаратура == * [http://hmao.kaisa.ru/object/1808925983?lc=ru ''Гемуев И. Н.'' Народ манси: воплощение мифа (электронный вариант книги)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170427215917/http://hmao.kaisa.ru/object/1808925983?lc=ru |date=27 красавіка 2017 }} * ''Гемуев И. Н.'' Легенды и были таежного края. / И. Н. Гемуев, А. М. Сагалаев, А. И. Соловьев. — Новосибирск: Наука, 1989. — ISBN 5-02-029181 −1 * Народы Западной Сибири. Ханты. Манси. Селькупы. Ненцы. Энцы. Нганасаны. Кеты. / Отв. ред. И. Н. Гемуев. — Москва: Наука, 2005. — ISBN 5-02-010297-0 * ''Соколова З. П.'' Ханты и манси: взгляд из XXI века. / З. П. Соколова. — Москва: Наука, 2009. — ISBN 978-5-02-036755-5 == Спасылкі == {{Commonscat|Mansi}} * [http://www.edu.severodvinsk.ru/after_school/nit/2012/polyanin/mans.html Манси] * [http://www.raipon.info/peoples/mansi/mansi.php Манси — АКМНСС и ДВ РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170707150941/http://www.raipon.info/peoples/mansi/mansi.php |date=7 ліпеня 2017 }} * [http://etnic.ru/about/news/sverdlovskaya-oblast-kuda-ischezli-mansi.html Свердловская область: куда исчезли манси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170627090601/http://etnic.ru/about/news/sverdlovskaya-oblast-kuda-ischezli-mansi.html |date=27 чэрвеня 2017 }} * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803968010 Энциклопедия «Пермский край»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170817130043/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803968010 |date=17 жніўня 2017 }} * [http://curanderos.ru/xanti_mansi.htm З. П. Соколова. Ханты и манси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170630221526/http://www.curanderos.ru/xanti_mansi.htm |date=30 чэрвеня 2017 }} * [http://geo.1september.ru/articles/2007/12/05 Манси: вытесненные за Урал и на север] * [http://www.ethnomuseum.ru/rybolovy-i-ohotniki-zapadnoy-sibiri РЫБОЛОВЫ И ОХОТНИКИ ЗАПАДНОЙ СИБИРИ: ХАНТЫ И МАНСИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170723214449/http://www.ethnomuseum.ru/rybolovy-i-ohotniki-zapadnoy-sibiri |date=23 ліпеня 2017 }} {{Фіна-ўгорскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Угры]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] nfod5eei1sadsmr53hclezycpad94fy Тхімпху 0 43918 5202054 4674510 2026-09-18T13:51:01Z Autumndancer 168015 5202054 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Тхімпху''' ({{lang-dz|ཐིམ་ཕུ་}}, {{lang-bo|ཐིམ་ཕུག་}}) — горад, сталіца тыбецкага каралеўства [[Бутан]]. Знаходзіцца на вышыні 2320 м над узроўнем мора, на рацэ Ванг Чху, цэнтр кіраўніцтва, парламента і органаў выканаўчай улады. Да пераезду караля [[Джыгме Дорджы Вангчук]]а з [[Пунакха|Пунакхі]] быў невялікім паселішчам. У горадзе знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы, арганізацыі [[ААН]] для дапамогі развіццю краіны. == Памятныя мясціны == Крэпасць [[Ташычо-дзонг]] пабудавана ў XIII стагоддзі як манастыр, адрэстаўравана ў 1960-х гадах, з 1952 тут месціцца кіраўніцтва краіны. Улетку тут таксама знаходзіцца рэлігійны лідар краіны Джэ Кенпо. Кароль ([[Джыгме Сінг’е Вангчук]]) таксама мае свой працоўны кабінет. Палац Дэчэнчолінг, афіцыйная рэзідэнцыя караля, знаходзіцца на поўнач ад Тхімпху, недалёка ад сталіцы знаходзяцца манастыры [[Сімтокха-дзонг]], Чэры. У горадзе знаходзіцца таксама [[Нацыянальная бібліятэка Бутана]]. Тхімпху з’яўляецца рамесна-гандлёвым цэнтрам сельскагаспадарчага рэгіёна. Развіты, галоўным чынам, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з іншымі раёнамі краіны, а таксама Індыяй. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тхімпху|||}} {{зноскі}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Бутана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Тхімпху| ]] 44uyoit2w5dij3glcumhnq3h7dhurei 5202056 5202054 2026-09-18T13:52:01Z Autumndancer 168015 5202056 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Тхімпху''' ({{lang-dz|ཐིམ་ཕུ་}}, {{lang-bo|ཐིམ་ཕུག་}}) — горад, сталіца тыбецкага каралеўства [[Бутан]]. Знаходзіцца на вышыні 2320 м над узроўнем мора, на рацэ Ванг Чху, цэнтр кіраўніцтва, парламента і органаў выканаўчай улады. Да пераезду караля [[Джыгме Дорджы Вангчук]]а з [[Пунакха|Пунакхі]] быў невялікім паселішчам. У горадзе знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы, арганізацыі [[ААН]] для дапамогі развіццю краіны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == Крэпасць [[Ташычо-дзонг]] пабудавана ў XIII стагоддзі як манастыр, адрэстаўравана ў 1960-х гадах, з 1952 тут месціцца кіраўніцтва краіны. Улетку тут таксама знаходзіцца рэлігійны лідар краіны Джэ Кенпо. Кароль ([[Джыгме Сінг’е Вангчук]]) таксама мае свой працоўны кабінет. Палац Дэчэнчолінг, афіцыйная рэзідэнцыя караля, знаходзіцца на поўнач ад Тхімпху, недалёка ад сталіцы знаходзяцца манастыры [[Сімтокха-дзонг]], Чэры. У горадзе знаходзіцца таксама [[Нацыянальная бібліятэка Бутана]]. Тхімпху з’яўляецца рамесна-гандлёвым цэнтрам сельскагаспадарчага рэгіёна. Развіты, галоўным чынам, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з іншымі раёнамі краіны, а таксама Індыяй. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тхімпху|||}} {{зноскі}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Бутана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Тхімпху| ]] c2kencp3zis1gk70xaq1zjt039wbtcb 5202057 5202056 2026-09-18T13:52:16Z Autumndancer 168015 5202057 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Тхімпху''' ({{lang-dz|ཐིམ་ཕུ་}}, {{lang-bo|ཐིམ་ཕུག་}}) — горад, сталіца тыбецкага каралеўства [[Бутан]]. Знаходзіцца на вышыні 2320 м над узроўнем мора, на рацэ Ванг Чху, цэнтр кіраўніцтва, парламента і органаў выканаўчай улады. Да пераезду караля [[Джыгме Дорджы Вангчук]]а з [[Пунакха|Пунакхі]] быў невялікім паселішчам. У горадзе знаходзяцца дыпламатычныя прадстаўніцтвы, арганізацыі [[ААН]] для дапамогі развіццю краіны. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == Крэпасць [[Ташычо-дзонг]] пабудавана ў XIII стагоддзі як манастыр, адрэстаўравана ў 1960-х гадах, з 1952 тут месціцца кіраўніцтва краіны. Улетку тут таксама знаходзіцца рэлігійны лідар краіны Джэ Кенпо. Кароль ([[Джыгме Сінг’е Вангчук]]) таксама мае свой працоўны кабінет. Палац Дэчэнчолінг, афіцыйная рэзідэнцыя караля, знаходзіцца на поўнач ад Тхімпху, недалёка ад сталіцы знаходзяцца манастыры [[Сімтокха-дзонг]], Чэры. У горадзе знаходзіцца таксама [[Нацыянальная бібліятэка Бутана]]. Тхімпху з’яўляецца рамесна-гандлёвым цэнтрам сельскагаспадарчага рэгіёна. Развіты, галоўным чынам, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з іншымі раёнамі краіны, а таксама Індыяй. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тхімпху|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Бутана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Тхімпху| ]] oumefnnhc1lsecdu09ycaesj88reng4 Эрнэст Хемінгуэй 0 45377 5202086 5191836 2026-09-18T14:51:56Z StarDeg 16311 /* Экранізацыі */ 5202086 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Эрнэст Мілер Хемінгуэй | Арыгінал імя = {{lang-en|Ernest Miller Hemingway}} | Фота = ErnestHemingway.jpg | Шырыня = 300px | Подпіс = Эрнэст Хемінгуэй працуе над раманам «[[Па кім звоніць звон]]» у [[Сан-Вэлі (Айдаха)|горадзе Сан-Вэлі (штат Айдаха)]] ў снежні 1939 года. | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Псеўданімы = | Месца смерці = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = [[Элізабэт Хэдлі Рычардсан]]<br />(1921—1927)<br />[[Палін Пфайфер]]<br />(1927—1940)<br />[[Марта Гэлхарн]]<br />(1940—1945)<br />[[Мэры Уэлш Хемінгуэй]]<br />(1946—1961) | Дзеці = [[Джэк Хемінгуэй|Джэк]], [[Патрык Хемінгуэй|Патрык]], [[Грэгары Хемінгуэй|Грэгары]] | Род дзейнасці = пісьменнік, журналіст | Гады актыўнасці = 1917—1961 | Кірунак = [[мадэрнізм]], [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] | Жанр = проза, публіцыстыка | Дэбют = | Прэміі = [[Пулітцэраўская прэмія за мастацкую кнігу|Пулітцэраўская прэмія]] (1953)<br />[[Нобелеўская прэмія ў літаратуры|Нобелеўская прэмія]] (1954) | Узнагароды = | Роспіс = Ernest Hemingway Signature.svg | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Эрнэ́ст Мі́лер Хемінгуэ́й''' ({{lang-en|Ernest Miller Hemingway}}; {{ДН|21|7|1899}} — {{ДС|2|7|1961}}) — амерыканскі [[пісьменнік]] і журналіст. Аўтар шматлікіх апавяданняў і рэпартажаў. Майстар дыялога і ўнутранага маналога. Яго творы, адметныя драматызмам, экспрэсіўнасцю, сугестыўнасцю аповеду з глыбокім падтэкстам, насычаны біблейскімі матывамі і вобразамі-сімваламі. Яго стрыманы рэалістычны стыль моцна паўплываў на [[XX стагоддзе ў літаратуры|літаратуру XX стагоддзя]], а жыццё, поўнае прыгод, і грамадскі імідж аказалі ўплыў на наступныя пакаленні. Найбольшую колькасць сваіх твораў ён напісаў з сярэдзіны 1920-х да сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1926 годзе Эрнэст Хемінгуэй апублікаваў свой першы раман — «''[[І ўзыходзіць сонца]]''». Вопыт часу Першай сусветнай вайны лёг у аснову рамана «''[[Бывай, зброя!]]''». Пасля [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], дзе ён быў журналістам, напісаў раман «''[[Па кім звоніць звон]]''». 3 напісанага пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вылучаюцца раманы «''[[За ракой у дрэвах|За ракой у цені дрэў]]''» і «''[[Астравы ў акіяне (раман)|Астравы ў акіяне]]''». Мужнасць і непахіснасць простага чалавека ў змаганні з прыродай паказана ў аповесці-прытчы «''[[Стары і мора]]''». Неўзабаве пасля яе публікацыі Хемінгуэй адправіўся на [[сафары]] ў Афрыку, дзе ледзь не загінуў. У 1961 годзе пісьменнік скончыў жыццё самагубствам. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія ў літаратуры|Нобелеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (1954). За сваё жыццё ён апублікаваў сем раманаў, шэсць зборнікаў апавяданняў і два дакументальныя творы. Апроч таго, яшчэ тры раманы, чатыры зборнікі апавяданняў і тры дакументальныя творы былі апублікаваны пасмяротна. Многія з яго твораў лічацца класікай [[Амерыканская літаратура|амерыканскай літаратуры]]. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === [[Файл:Hemingway birthplace.jpg|thumb|right|Дом у [[Оўк-Парк, штат Ілінойс|Оўк-Парку]], дзе нарадзіўся пісьменнік.|alt= photograph of an infant]] Эрнэст Мілер Хемінгуэй нарадзіўся 21 ліпеня 1899 года ў [[Оўк-Парк (штат Ілінойс)|вёсцы Оўк-Парк]] паблізу [[Чыкага]] ([[Ілінойс|штат Ілінойс]])<ref>Oliver (1999), 140</ref>. Яго бацька, Кларэнс Эдмандс Хемінгуэй, быў лекарам, а маці, Грэйс Хол-Хемінгуэй, была опернай спявачкай. Абодва былі добра адукаванымі і паважанымі людзьмі ў кансерватыўнай абшчыне Оўк-Парка<ref name = "Reynolds pp 17-18">Reynolds (2000), 17-18</ref>, супольнасці, пра якую вядомы архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]] казаў: «Такая вялікая колькасць цэркваў, у якія ходзіць такая вялікая колькасць добрых людзей» ({{lang-en|«So many churches for so many good people to go to»}})<ref>Meyers (1985), 4</ref>. На працягу кароткага перыяду пасля ўступлення ў шлюб<ref>Oliver (1999), 134</ref> Кларэнс і Грэйс Хемінгуэі жылі з бацькам Грэйс, Эрнэстам Холам, у гонар якога пара назвала свайго першага сына<ref group="заўв">Хемінгуэй меў пяць братоў і сясцёр: Марселіна (1898); Урсула (1902); Мадлен (1904); Кэрал (1911); і Лестэр (1915).</ref>. Пазней Эрнэст Хемінгуэй казаў, што не любіў сваё імя, якое ў яго «асацыявалася з наіўным, нават дурным героем п’есы [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] „''[[Як важна быць сур’ёзным]]''“ ({{lang-en|«The Importance of Being Earnest»}})»<ref name="Meyers p8">Meyers (1985), 8</ref>. Урэшце сям’я пераехала ў сяміпакаёвы дом у рэспектабельным раёне з музычнай студыяй для Грэйс і медыцынскім кабінетам для Кларэнса<ref name = "Reynolds pp 17-18"/>. [[Файл:ErnestHemingwayBabyPicture.jpg|thumb|left|Хемінгуэй быў другім дзіцём і першым сынам у сям’і Кларэнса і Грэйс Хемінгуэяў.|alt= photograph of an infant]] Маці Хемінгуэя апранала маленькага Эрнэста (які быў адзіным хлопчыкам у сям’і), як дзяўчыну, аднак гэта не было так незвычайна ў той час. Яна ўпершыню абрэзала яго валасы толькі калі яму было 6 гадоў і называла яго «лялечка» ({{lang-en|dolly}}). Біёграфы мяркуюць, што гэтыя дзіўныя адносіны Грэйс да свайго сына паўплывалі на ўсё яго жыццё. Такім чынам, сюжэт пра позняе абразанне валасоў у хлопчыка неаднаразова ўзнікае ў творах Хемінгуэя, напрыклад у рамане «''[[Эдэмскі сад (раман)|Эдэмскі сад]]''» ({{lang-en|«The Garden of Eden»}}). Апроч таго, у шэрагу апавяданняў пісьменніка персанажы па той ці іншай прычыне становяцца нямоглымі і адчайна спрабуюць вярнуць сваю мужнасць, як паміраючы пісьменнік у апавяданні «''[[Снягі Кіліманджара, апавяданне|Снягі Кіліманджара]]''» ({{lang-en|«The Snows of Kilimanjaro»}}). Пазней Хемінгуэй прызнаваўся, што ненавідзеў сваю маці, хаця яго пляменнік Джон Сэнфард, сын Марселіны, які пазней стаў акадэмікам, сказаў у інтэрв’ю, што брыдкія словы аўтара пра яго маці з’яўляюцца «прыкрыццём» яго глыбокай любові да яе<ref>The Hemingway Project: [http://www.thehemingwayproject.com/category/interview-john-sanford/ ''Hemingway’s Early Life — A Conversation With Hemingway’s Nephew, John Sanford.'']</ref>. Біёграф Майкл С. Рэйналдс адзначыў, што Эрнэст успадкаваў ад маці энергію і энтузіязм<ref name="Reynolds 2000 19">Reynolds (2000), 19</ref>. Бацька Хемінгуэя вельмі ганарыўся сваімі каланіяльнымі продкамі і забараніў усім танцаваць, піць, паліць і гуляць у азартныя гульні. Гэты вялікі шыракаплечы мужчына ў адрозненне ад сваёй жонкі трымаў дзяцей у строгай дысцыпліне і, калі лічыў неабходным, мог адлупцаваць Хемінгуэя скураным рамянём. Чэрствы лекар з’яўляецца персанажам аднаго з ранніх апавяданняў Хемінгуэя — «''[[Лекар і яго жонка]]''» ({{lang-en|«The Doctor and The Doctor's Wife»}}). У ім размовы паміж лекарам і яго жонкай заснаваны на сапраўдных размовах паміж бацькамі пісьменніка<ref>Tyler, ''Student Companion to Ernest Hemingway'', p.15</ref>. Маці будучага аўтара часта выступала на канцэртах вакол іх пасялення і хацела даць сваім дзецям што-небудзь музычнае. У Эрнэста не было талентаў да гэтага, але яна настойліва патрабавала ад яго гуляць на віяланчэлі, што не раз станавілася «крыніцай канфлікту», але пазней ён прызнаў, што ўрокі музыкі былі карысныя для яго творчасці, што відаць па «[[кантрапункт]]най структуры» рамана «''[[Па кім звоніць звон]]''»<ref>Meyers (1985), 3</ref>. У сям’і Хемінгуэя таксама быў летні дом, які называлі [[Катэдж Эрнэста Хемінгуэя|Уіндэмэр]], на [[Валун (возера)|возеры Валун]], недалёка ад [[Петоскі (Мічыган)|горада Петоскі ў штаце Мічыган]], дзе бацька вучыў чатырохгадовага Эрнэста паляваць, лавіць рыбу, будаваць лагеры ў лясах і на азёрах Паўночнага Мічыгана. Яго ранні досвед у свеце прыроды прывіў яму запал да прыгод і жыцця ў аддаленых або ізаляваных раёнах<ref name = "Beegel2000, p. 63-70">Beegel (2000), 63-71</ref>. [[Файл:Ernest Hemingway with Family, 1905.png|thumb|right|Сям’я Хемінгуэя ў 1905 годзе (злева): Марселіна, Сані, Кларэнс, Грэйс, Урсула і Эрнэст]] З 1913 па 1917 гады Хемінгуэй вучыўся ў сярэдняй школе «''[[Оўк Парк энд Рывер Форэст Хай Скул]]''» ({{lang-en|«Oak Park and River Forest High School»}}), дзе шмат займаўся рознымі відамі спорту, а менавіта боксам, лёгкай атлетыкай, водным полам і футболам. Асаблівых поспехаў ён дамагаўся на ўроках англійскай мовы<ref>Mellow (1992), 21</ref>, а таксама на працягу двух гадоў удзельнічаў у школьным аркестры разам з сястрой Марселінай<ref name="Reynolds 2000 19"/>. У юнацкія гады Хемінгуэй таксама праходзіў курсы па журналістыцы ў Фэні Бігс, якія былі ўладкованыя па прынцыпе «нібыта клас быў газетным офісам». Лепшыя аўтары на гэтых курсах атрымлівалі магчымасць пісаць для школьнай газеты «''Трапецыя''» ({{lang-en|«The Trapeze»}}). І Эрнэст і яго сястра Марселіна былі сярод іх і пісалі для газеты. Першым укладам Хемінгуэя ў «''Трапецыю''» стаў артыкул аб мясцовым выступе [[Чыкагскі сімфанічны аркестр|Чыкагскага сімфанічнага аркестра]], апублікаваны ў студзені 1916 года<ref>Griffin (1985), 25</ref>. Ён працягваў пісаць і для «''Трапецыі''» і для «''Табулы''» ({{lang-en|«The Tabula»}}) (школьны штогоднік), для якіх ён пераймаў мову спартыўных аглядальнікаў і выкарыстоўваў псеўданім Рынг Ларднер малодшы — па прыкладу [[Рынг Ларднер|Рынга Ларднера]] з газеты «''[[Чыкага Трыб’юн]]''» ({{lang-en|«Chicago Tribune»}}), які падпісваўся «Лайн О’Тайп». Такім чынам, як і [[Марк Твен]], [[Стывен Крэйн]], [[Тэадор Драйзер]] і [[Сінклер Льюіс]], да таго, як стаць аўтарам раманаў, Эрнэст Хемінгуэй быў журналістам; пасля заканчэння школы ён уладкаваўся на працу ў газету «''[[Канзас Сіці Стар]]''» рэпарцёрам<ref name="Meyers p19ff">Meyers (1985), 19-23</ref>. Нягледзячы на тое, што ён працаваў там толькі шэсць месяцаў, Хемінгуэй абапіраўся на стыль сваіх публіцыстычных тэкстаў у газеце пры напісанні сваіх наступных мастацкіх твораў: «Выкарыстоўвайце кароткія сказы. Выкарыстоўвайце кароткія першыя абзацы. Выкарыстоўвайце энергічную мову. Будзьце пазітыўным, а не негатыўным»<ref>[https://web.archive.org/web/20140408171529/http://www.kcstar.com/hemingway/ehstarstyle.shtml «Star style and rules for writing»]. ''[[The Kansas City Star]]''. KansasCity.com. Retrieved 30 November 2011.</ref>. === Першая сусветная вайна === {{Некалькі выяў | align = right | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer | footer_align = left/right/center | footer_background = | width = | image1 = Ernest Hemingway in Milan 1918 retouched 3.jpg | width1 = 190 | caption1 = Хемінгуэй у Мілане ў 1918 годзе. Ён працаваў на машыне хуткай дапамогі на працягу двух месяцаў, пакуль не быў паранены. | alt1 = | image2 = Agnes_von_Kurowsky_in_Milan.jpg | width2 = 240 | caption2 = [[Агнес фон Куроўскі]] ў Мілане ў 1918 годзе. | alt2 = }} Пасля ўступлення ЗША ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Хемінгуэй вырашыў пайсці добраахвотнікам, але яго не ўзялі з-за пашкоджанага левага вока. У пачатку 1918 года Эрнэст Хемінгуэй адгукнуўся на кадравы пошук [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] ў [[Канзас Сіці, метрапалітэнскі раён|Канзас Сіці]] і падахвоціўся быць вадзіцелем хуткай дапамогі на [[Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны|італьянскім фронце]]<ref>Mellow (1992), 48-49</ref>. Ён пакінуў [[Нью-Ёрк]] у маі і прыбыў у [[Парыж]], які знаходзіўся пад абстрэлам нямецкай артылерыі<ref name="Meyers p27ff">Meyers (1985), 27-31</ref>. У чэрвені ён дабраўся да Італіі, дзе верагодна ўпершыню сустрэўся з [[Джон Дос Пасас|Джонам Досам Пасасам]], з якім на працягу многіх дзесяцігоддзяў меў нялёгкія адносіны<ref>Pizer (1986)</ref>. У час свайго першага дня ў [[Мілан]]е ён быў адпраўлены да месца выбуху на ваенным заводзе, дзе ратавальнікі выцягвалі з руінаў рэшткі работніц. Хемінгуэй апісаў гэты інцыдэнт у сваёй навукова-папулярнай кнізе «[[Смерць пасля поўдня]]» ({{lang-en|Death in the Afternoon}}): «Я памятаю, што пасля таго, як мы даволі старанна шукалі рэшткі загінулых, мы збіралі фрагменты»<ref name = "Mellow57ff">Mellow (1992), 57-60</ref>. Праз некалькі дзён ён быў у [[Фасальта-ды-П'яве]]. 8 ліпеня Хемінгуэй быў цяжка паранены мінамётным агнём, вяртаючыся з сталовай з шакаладам і цыгарэтамі для салдат на перадавой<ref name="Mellow57ff" />. Нягледзячы на раны, ён дапамагаў ратаваць італьянскіх салдат, за што атрымаў [[Срэбны медаль за ваенную адвагу|італьянскі срэбны медаль за адвагу]]<ref>Mellow (1992), 61</ref><ref group="заўв">На ўзнагароджанні медалём італьянцы так апісвалі ўчынак Хемінгуэя: «Цяжка паранены шматлікімі кавалкамі асколкаў варожага снарада, з выдатным духам братэрства, перш чым клапаціцца пра сябе, ён аказаў шчодрую дапамогу больш сур’ёзна параненым тым жа выбухам італьянскім салдатам і не дазволіў сабе быць у іншым месцы, пакуль яны не былі эвакуіраваны.»</ref>. Будучы 18-гадовым юнаком, ён апісваў гэты інцыдэнт: «Калі вы ідзяце на вайну хлопчыкам, вы маеце вялікую ілюзію неўміручасці. Іншых людзей забіваюць, а вас — не… Потым, калі вы ў першы раз атрымліваеце цяжкія раненні, вы страчваеце гэту ілюзію і ведаеце, што гэта можа здарыцца і з вамі.»<ref name = "Putnam">Putnam, Thomas. [http://www.archives.gov/publications/prologue/2006/spring/hemingway.html «Hemingway on War and Its Aftermath»]. ''The National Archives''.</ref> Ён атрымаў сур’ёзныя асколачныя раненні абедзвюх ног, прайшоў неадкладную аперацыю і правёў пяць дзён у палявым шпіталі да таго, як быў пераведзены на аздараўленне ў бальніцу Чырвонага Крыжа ў Мілане<ref name="Desnoyers p3">Desnoyers, 3</ref>. Ён правёў шэсць месяцаў у бальніцы, дзе сустрэў і моцна пасябраваў з [[Эрык Дорман-Сміт|Эрыкам Дорманам-Смітам]] па мянушцы «Чынк», а таксама дзяліў пакой з будучым амерыканскім дыпламатам, паслом і пісьменнікам [[Генры Серано Вілард]]ам<ref>Meyers (1985), 37-42, 34</ref>. У час выздараўлення Хемінгуэй сустрэў сваё першае каханне — [[Агнес фон Куроўскі]], медсястру Чырвонага Крыжа, якая была на сем гадоў старэйшая за яго. У студзені 1919 года, калі ён вяртаўся да Злучаных Штатаў, Агнес і Хемінгуэй вырашылі ажаніцца на працягу некалькіх месяцаў у Амерыцы. Тым не менш, у сакавіку яна напісала, што заручылася з італьянскім афіцэрам. Біёграф Джэфры Маерс сцвярджае, што Хемінгуэй быў спустошаны з-за адмовы Агнес і ў будучыні імкнуўся пакінуць жонку да таго, як яна пакіне яго<ref name="Meyers p37ff">Meyers (1985), 37-42</ref>. === Таронта і Чыкага === Эрнэст Хемінгуэй, якому яшчэ не было 20 гадоў, вярнуўся з вайны ў пачатку 1919 года сталым чалавекам, які перажываў дэпрэсію з-за таго, што быў вымушаны сядзець дома без працы, і з-за неабходнасці аднаўлення сіл і здароўя<ref name="Meyers45ff">Meyers (1985), 45-53</ref>. Як тлумачыць Рэйналдс, «Хемінгуэй не мог дакладна растлумачыць сваім бацькам, што ён адчуў, калі ўбачыў акрываўленае калена. Ён не мог растлумачыць, як страшна яму было ў іншай краіне з хірургамі, якія не маглі сказаць яму на англійскай мове, змогуць яны вылечыць яго нагу ці не.»<ref>Reynolds (1998), 21</ref> Неўзабаве бацькі пачалі ціснуць на яго, каб ён знайшоў працу або працягваў адукацыю, але на 1000 долараў страхавых выплат за раненні ён мог жыць не працуючы амаль год. Хемінгуэй жыў у доме сваіх бацькоў і праводзіў час чытаючы ў бібліятэцы або дома. Ён мала расказваў пра вайну, а знаёмыя часта бачылі, як ён хадзіў па горадзе ў форме Чырвонага крыжа. У верасні ён пайшоў у паход на [[Верхні паўвостраў Мічыгана]] з сваімі школьнымі сябрамі<ref name = "Putnam"/>. Гэты паход стаў натхненнем для яго апавядання «''[[Рака двух сэрцаў]]''» ({{lang-en|Big Two-Hearted River}}), у якім [[Аўтабіяграфічны раман|паўаўтабіяграфічны]] персанаж [[Нік Адамс (персанаж)|Нік Адамс]] з’язджае з гораду ў пошуках адзіноты пасля вяртання з вайны<ref>Mellow (1992), 101</ref>. Сябар сям’і прапанаваў Хемінгуэю працу ў [[Таронта]], і ад нуды ён пагадзіўся. У канцы года ён пачаў працаваць у якасці фрылансера, штатнага супрацоўніка і замежнага карэспандэнта ў газеце «''[[Таронта Стар|Таронта Стар Уіклі]]''» ({{lang-en|Toronto Star Weekly}}). Ён вярнуўся ў Мічыган у чэрвені наступнага года<ref name="Meyers45ff"/>, а затым, у верасні 1920 года, пераехаў у [[Чыкага]], каб жыць з сябрамі, да гэтага часу пішучы апавяданні для «''Таронта Стар''»<ref name="Meyers pp56-59"/>. У Чыкага ён працаваў у якасці памочніка рэдактара штомесячнага часопіса «''Кааперэйтыў Комануэлс''» ({{lang-en|Cooperative Commonwealth}}), дзе пазнаёміўся з пісьменнікам [[Шэрвуд Андэрсан|Шэрвудам Андэрсанам]]<ref name="Meyers pp56-59">Meyers (1985), 56-58</ref>. [[Хэдлі Рычардсан]], якая жыла ў [[Сент-Луіс]]е, прыехала ў Чыкага наведаць сястру суседа Хемінгуэя. Ён захапіўся ёй, пазней апісаўшы гэта: «Я ведаў, што яна была дзяўчынай, з якой я збіраўся ажаніцца»<ref name="Kert pp83-90"/>. Хэдлі мела рудыя валасы і была на восем гадоў старэйшая за яго<ref name="Kert pp83-90"/>. Нягледзячы на гэта, Хэдлі, на якую паўплывала празмерная апека маці, здавалася менш сталай, чым маладыя жанчыны яе ўзросту<ref name="Oliver p139">Oliver (1999), 139</ref>. Берніс Керт, аўтар кнігі «''Жанчыны Хемінгуэя''» ({{lang-en|«The Hemingway Women»}}), сцвярджае, што на выбар пісьменніка аказалі ўплыў успаміны пра Агнес, але ў Хэдлі была дзяціннасць, якой бракавала Агнес. Пара перапісвалася некалькі месяцаў, а затым вырашыла ажаніцца і падарожнічаць па Еўропе<ref name="Kert pp83-90">Kert (1983), 83-90</ref>. Яны хацелі наведаць [[Рым]], але Шэрвуд Андэрсан у сваім пісьме пераканаў маладую пару замест гэтага паехаць у Парыж<ref name="Baker 1972 pp7">Baker (1972), 7</ref>. Яны ажаніліся 3 верасня 1921 года. Праз два месяцы Хемінгуэй быў наняты ў якасці замежнага карэспандэнта «''Таронта Стар''», і пара з’ехала ў Парыж. Наконт шлюбу Хемінгуэя і Хэдлі Маерс сцвярджае: «З Хэдлі Хемінгуэй дасягнуў усяго, чаго ён чакаў ад сваіх адносін з Агнес: кахання прыгожай жанчыны, зручнага даходу і жыцця ў Еўропе»<ref name="Meyers pp60–62">Meyers (1985), 60-62</ref>. === Парыж === {{Некалькі выяў | align = right | direction = horizontal | header = | header_align = | header_background = | footer | footer_align = | footer_background = | width = | image1 = Ernest Hemingway 1923 passport photo.TIF.jpg | width1 = 243 | caption1 = Пашпартнае фота Хемінгуэя 1923 года. У гэты час ён жыў у Парыжы з сваёй жонкай [[Хэдлі Рычардсан|Хэдлі]], і працаваў у якасці замежнага карэспандэнта ў газеце «Таронта Стар Уіклі». | alt1 = | image2 = ErnestHemingwayHadley1922.jpg | width2 = 195 | caption2 = Хемінгуэй і Хэдлі ў 1922 годзе. | alt2 = }} [[Карлас Бэйкер]], першы біёграф Хемінгуэя, лічыць, што ў той час як Андэрсан прапанаваў Парыж, таму што грашовы курс зрабіў гэта месца недарагім для жыцця, галоўным для Хемінгуэя было тое, што Парыж быў месцам, дзе жылі «самыя цікавыя людзі ў свеце». У Парыжы ён сустрэў такіх пісьменнікаў, як [[Гертруда Стайн]], [[Джэймс Джойс]] і [[Эзра Паўнд]], якія «маглі дапамагчы маладому пісьменніку на прыступках кар’еры»<ref name="Baker 1972 pp7"/>. У пачатку «парыжскіх гадоў» Эрнэст Хемінгуэй быў «высокім, прыгожым, мускулістым, плячыстым, румяным маладым чалавекам з карымі вачыма, квадратнай сківіцай і мяккім голасам»<ref name="Meyers pp70–74"/>. Яны з Хэдлі жылі на маленькай вулачцы ў [[Лацінскі квартал|Лацінскім квартале]], а працаваў ён у арандаваным памяшканні ў суседнім будынку<ref name="Baker 1972 pp7"/>. Стайн, якая была апорай [[мадэрнізм]]у ў Парыжы<ref>Mellow (1991), 8</ref>, стала настаўнікам Хемінгуэя; яна пазнаёміла яго з мастакамі і пісьменнікамі з [[Манпарнас|квартала Манпарнас]], якіх яна называла «''[[Страчанае пакаленне|страчаным пакаленнем]]''» — тэрмінам, які Хемінгуэй папулярызаваў у рамане «''[[І ўзыходзіць сонца]]''»<ref name="Mellow p308">Mellow (1992), 308</ref>. Рэгулярна наведваючы салон Стайн, ён пазнаёміўся з такімі ўплывовымі мастакамі, як [[Пабла Пікаса]], [[Жуан Міро]] і [[Хуан Грыс]]<ref name="Reynolds 2000 28">Reynolds (2000), 28</ref>. У рэшце рэшт ён адмовіўся ад уплыву Гертруды Стайн, і іх адносіны пагоршыліся і перацяклі ў літаратурныя сваркі, якія адбываліся на працягу дзесяцігоддзяў<ref name="Meyers pp77–81">Meyers (1985), 77-81</ref>. Амерыканскі паэт Эзра Паўнд выпадкова сустрэў Хемінгуэя ў кнігарні Сільвіі Біч «''[[Шэкспір і Кампанія (кнігарня)|Шэкспір і Кампанія]]''» ў 1922 годзе. Яны ўдваіх ездзілі ў [[Італія|Італію]] ў 1923 годзе і жылі на адной вуліцы ў 1924<ref name="Meyers pp70–74">Meyers (1985), 70-74</ref>. У іх завязалася моцнае сяброўства, і Паўнд бачыў у Хемінгуэе таленавітага маладога пісьменніка<ref name="Reynolds 2000 28"/>. Паўнд пазнаёміў яго з ірландскім пісьменнікам Джэймсам Джойсам, з якім Хемінгуэй часта ладзіў «алкагольныя гулянкі»<ref name="Meyers p82">Meyers (1985), 82</ref>. Падчас першых 20 месяцаў у Парыжы Хемінгуэй адаслаў у газету «''Таронта Стар''» 88 апавяданняў<ref>Reynolds (2000), 24</ref>. Ён пісаў пра [[Грэка-турэцкая вайна (1919—1922)|грэка-турэцкую вайну]], дзе быў сведкам спальвання [[Смірна|Смірны]], а таксама такія вандроўнічыя апавяданні, як «''Лоўля тунца ў Іспаніі''» ({{lang-en|«Tuna Fishing in Spain»}}) і «''Лоўля стронгі па ўсёй Еўропе: У Іспаніі лепш, чым у Германіі''» ({{lang-en|«Trout Fishing All Across Europe: Spain Has the Best, Then Germany»}})<ref name="Desnoyers p5">Desnoyers, 5</ref>. Пісьменнік быў спустошаны, даведаўшыся, што Хэдлі згубіла чамадан з яго рукапісамі на [[Ліёнскі вакзал|вакзале Гар дэ Льён]], адкуль яна ехала ў [[Жэнева|Жэневу]], каб сустрэцца з ім у снежні 1922<ref name="Meyers pp69–70">Meyers (1985), 69-70</ref>. У наступным верасні пара вярнулася ў Таронта, дзе 10 кастрычніка 1923 года ў іх нарадзіўся сын — [[Джэк Хемінгуэй|Джон Хэдлі Ніканор]]. Падчас іх адсутнасці ў Парыжы была апублікавана першая кніга Хемінгуэя — «''[[Тры гісторыі і дзесяць паэмаў]]''» ({{lang-en|«Three Stories and Ten Poems»}}). Два апавяданні з гэтага зборніка былі ўсім, што засталося пасля страты чамадана, а трэцяе было напісана мінулай вясной у Італіі. Праз некалькі месяцаў быў апублікаваны другі зборнік апавяданняў — «''у наш час''» ({{lang-en|«in our time»}}) (без загалоўных літар). Гэта невялікае выданне ўключала ў сябе шэсць [[Віньетка|віньетак]] і каля дзесяці апавяданняў, якія аўтар напісаў мінулым летам падчас свайго першага візіту ў [[Іспанія|Іспанію]], дзе яму зрабіла моцнае ўражанне [[Карыда (бой быкоў)|карыда]]. Пакінуўшы Парыж, ён сумаваў у Таронта і лічыў за лепшае вярнуцца да жыцця пісьменніка, чым быць журналістам<ref name="Baker 1972 15–18">Baker (1972), 15-18</ref>. {{Некалькі выяў | align = left | direction = horizontal | header = | header_align = | header_background = | footer | footer_align = | footer_background = | width = | image1 = Hemi and Bamby.jpg | width1 = 200 | caption1 = Хемінгуэй з сынам [[Джэк Хемінгуэй|Бамбі]], 1926 год. | alt1 = | image2 = HemingwayLoeb.jpg | width2 = 195 | caption2 = Хемінгуэй з [[Лэдзі Даф Туіздэн]], Хэдлі, і сябрамі падчас паездкі ў Іспанію ў ліпені 1925 года, якая натхніла яго на напісанне «[[І ўзыходзіць сонца]]». | alt2 = photograph of three men and two women sitting at a sidewalk table }} Хемінгуэй, Хэдлі і іх сын (якога называлі Бамбі) вярнуліся ў Парыж у студзені 1924 года і пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Нотр-Дам-дэ-Шан<ref name="Baker 1972 15–18"/>. Пісьменнік дапамагаў [[Форд Мэдакс Форд|Форду Мэдаксу Форду]] ў рэдакцыі часопіса «''[[Трансэтлэнцік Рэўю]]''» ({{lang-en|«The Transatlantic Review»}}), які публікаваў творы [[Эзра Паўнд|Эзры Паўнда]], [[Джон Дос Пасас|Джона Доса Пасаса]], [[Эльза фон Фрэйтаг-Ларынговен|баранэсы Эльзы фон Фрэйтаг-Ларынговен]] і [[Гертруда Стайн|Гертруды Стайн]], а таксама некаторыя з уласных ранніх апавяданняў самога Хемінгуэя, такіх як «''[[Індзейскі лагер]]''» ({{lang-en|«Indian Camp»}})<ref name="Meyers p126">Meyers (1985), 126</ref>. У 1925 годзе быў выдадзены зборнік «''[[У наш час, зборнік апавяданняў|У наш час]]''» ({{lang-en|«In Our Time»}}) (з загалоўнымі літарамі), на супервокладцы якога былі каментары Форда<ref>Baker (1972), 34</ref><ref name="Meyers p127">Meyers (1985), 127</ref>. Значную пахвалу атрымала апавяданне «''Індзейскі лагер''»; Форд бачыў у ім важнае пачатковае апавяданне маладога пісьменніка<ref>Mellow (1992), 236</ref>, а крытыкі з Злучаных Штатаў ацанілі актывізацыю жанру апавядання з выразным стылем і выкарыстаннем апавядальных сказаў<ref>Mellow (1992), 314</ref>. За шэсць месяцаў да гэтага Хемінгуэй пазнаёміўся з [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсісам Скотам Фіцджэральдам]], і ў іх сфармавалася сяброўства «з захапленнем і варожасцю»<ref name="Meyers pp159–160">Meyers (1985), 159—160</ref>. У тым жа годзе Фіцджэральд апублікаваў свой вядомы раман «''[[Вялікі Гэтсбі (раман)|Вялікі Гэтсбі]]''» ({{lang-en|«The Great Gatsby»}}). Хемінгуэю спадабалася гэта работа, і ён вырашыў, што яго наступным творам павінен быць раман<ref name = "Baker pp 30-34">Baker (1972), 30-34</ref>. У 1923 годзе Хемінгуэй разам з жонкай Хэдлі ўпершыню наведаў фестываль [[Сан-Фермін]] у іспанскім горадзе [[Памплона]], дзе быў зачараваны відовішчам [[Карыда (бой быкоў)|карыды]]<ref name="Meyers pp117-119">Meyers (1985), 117—119</ref>. Хемінгуэі вярнуліся ў Памплону ў 1924 годзе і ў трэці раз у чэрвені 1925. У апошні раз яны прывезлі з сабой групу амерыканскіх і брытанскіх экспатрыянтаў: сябра дзяцінства Хемінгуэя Біла Сміта, Дональда Огдэна Сцюарта, [[Лэдзі Даф Туіздэн]] (нядаўна разведзеную), яе палюбоўніка Пэта Гатры і [[Гаральд Лоўб|Гаральда Лоўба]]<ref name="Nagel89ff">Nagel (1996), 89</ref>. Праз некалькі дзён пасля таго, як фіеста скончылася, у дзень свайго нараджэння (21 ліпеня), пісьменнік пачаў працаваць над раманам «''[[І ўзыходзіць сонца]]''», скончыўшы яго напісанне праз восем тыдняў<ref name="Meyers p189">Meyers (1985), 189</ref>. У снежні 1925 года Хемінгуэі вырашылі правесці зіму ў [[Аўстрыя|аўстрыйскім]] [[Горад Штрунс|горадзе Штрунсе]], дзе ён пачаў пераглядаць рукапісы твора. У студзені да іх далучылася [[Палін Пфайфер]] і, насуперак саветам Хэдлі, угаварыла Хемінгуэя падпісаць кантракт з выдавецтвам «''[[Чарлз Скрыбнэрс Санс]]''» ({{lang-en|«Charles Scribner's Sons»}}). Ён пакінуў Аўстрыю для хуткай паездкі ў Нью-Ёрк, каб сустрэцца з выдаўцамі, а на зваротным шляху, падчас прыпынку ў Парыжы, у яго пачаўся раман з Палін, пасля чаго ён вярнуўся ў Штрунс і ў сакавіку скончыў працу над сваім творам<ref>Reynolds (1989), vi-vii</ref>. У красавіку 1926 года рукапіс быў дастаўлены ў Нью-Ёрк, пасля чаго Хемінгуэй канчаткова адрэдагаваў раман у жніўні, а ў кастрычніку «Скрыбнэрс» апублікавала яго<ref name="Meyers p189" /><ref>Mellow (1992), 328</ref><ref name="Baker p44">Baker (1972), 44</ref>. [[Файл:Ernest and Pauline Hemingway, Paris, 1927.jpg|thumb|Эрнэст і [[Палін Пфайфер|Палін]] Хемінгуэі ў Парыжы, 1927]] «''І ўзыходзіць сонца''», галоўнымі персанажамі якой сталі прадстаўнікі пакалення пасляваенных экспатрыянтаў<ref name="Mellow p302">Mellow (1992), 302</ref>, атрымаў добрыя водгукі крытыкаў і «прызнаны найвялікшым творам Хемінгуэя»<ref name="Meyers p192">Meyers (1985), 192</ref>. Сам Хемінгуэй пазней пісаў рэдактару [[Максу Перкінсу]], што галоўнай тэмай кнігі была не столькі страчанасць пакалення, колькі тое, што «зямля векавечна стаіць» ({{lang-en|«the earth abideth forever»}}); ён меркаваў, што персанажы рамана, магчыма, былі патрапаныя, але не страчаныя<ref name="Baker p82">Baker (1972), 82</ref>. Адносіны Хемінгуэя і Хэдлі пагоршыліся, калі ён працаваў над раманам «''І ўзыходзіць сонца''»<ref name="Baker p44"/>. Увесну 1926 года Хэдлі стала вядома пра яго раман з Палін Пфайфер, якая паехала з імі ў Памплону ў ліпені<ref name="Baker p43">Baker (1972), 43</ref><ref>Mellow (1992), 333</ref>. Калі яны вярнуліся ў Парыж, Хемінгуэй і яго жонка разышліся па яе патрабаванню, а ў лістападзе Хэдлі афіцыйна запрасіла развод. Яны падзялілі маёмасць, а Хэдлі прыняла прапанову Хемінгуэя ў дадатак атрымаць выручку ад «''І ўзыходзіць сонца''»<ref>Mellow (1992), 338—340</ref>. У студзені 1927 года пара развялася, а ў маі Хемінгуэй ажаніўся з Палін Пфайфер<ref name="Meyers p172">Meyers (1985), 172</ref>. Пфайфер, якая была родам з багатай [[арканзас]]кай [[Каталіцтва|каталіцкай]] сям’і, прыехала ў Парыж, каб працаваць для часопіса «''[[Vogue|Вог]]''» ({{lang-en|«Vogue»}}). Перад іх шлюбам Хемінгуэй прыняў каталіцкую веру<ref>Meyers (1985), 173, 184</ref>. Яны правялі мядовы месяц у [[Ле-Гро-дзю-Руа]], дзе ён хварэў на [[Сібірская язва|сібірскую язву]], пасля чаго пісьменнік пачаў планаваць свой наступны зборнік апавяданняў<ref>Mellow (1992), 348—353</ref>, «''[[Мужчыны без жанчын, зборнік апавяданняў|Мужчыны без жанчын]]''» ({{lang-en|«Men Without Women»}}), які быў выдадзены ў кастрычніку 1927 года<ref name="Meyers p195">Meyers (1985), 195</ref>. У канцы года Палін, якая была цяжарная, захацела вярнуцца ў Злучаныя Штаты. Джон Дос Пасас парэкамендаваў [[востраў Кі-Уэст]] у [[Фларыдскі праліў|Фларыдскім праліве]], і ў сакавіку 1928 года яны пакінулі Парыж. Той вясной Хемінгуэй атрымаў цяжкую траўму ў сваёй ваннай у Парыжы, моцна стукнуўшыся галавой, пасля чаго ў яго на ўсё астатняе жыццё застаўся выпуклы шрам на лбе. Калі Хемінгуэю задавалі пытанні пра гэты шрам, ён не хацеў гаварыць пра яго<ref>Robinson (2005)</ref>. Пасля ад’езду з Парыжа Хемінгуэй больш ніколі не жыў у вялікіх гарадах<ref name="Meyers p204">Meyers (1985), 204</ref>. === Кі-Уэст і Карыбскае мора === [[Файл:Hemingwayhouse.jpg|thumb|[[Дом Эрнэста Хемінгуэя|Дом Хемінгуэя]] на Кі-Уэсце (штат Фларыда), дзе ён пісаў раман «''[[Мець і не мець]]''»|alt=photograph of a house]] У канцы вясны Хемінгуэй і Палін адправіліся ў Канзас Сіці, дзе 28 чэрвеня 1928 года ў іх нарадзіўся сын [[Патрык Хемінгуэй|Патрык]]. У Палін былі цяжкія роды, якія аўтар перанёс у раман «''[[Бывай, зброя!]]''». Пасля нараджэння Патрыка Хемінгуэй з жонкай адправіліся ў Ваёмінг (штат Масачусетс) і [[Нью-Ёрк]]<ref name="Meyers p208">Meyers (1985), 208</ref>. Зімой ён быў у Нью-Ёрку з Бамбі, збіраючыся сесці на цягнік да Фларыды, калі атрымаў тэлеграму, дзе прачытаў, што яго бацька скончыў жыццё самагубствам<ref group="заўв">Каб застраліцца, Кларэнс Хемінгуэй выкарыстаў пісталет свайго бацькі часоў [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]].</ref><ref>Mellow (1992), 367</ref>. Хемінгуэй быў спустошаны гэтай навіной, раней пісаўшы бацьку, каб ён не хваляваўся пра фінансавыя цяжкасці; але ліст прыйшоў ужо пасля самагубства. Ён зразумеў, як Хэдлі адчувала сябе пасля самагубства яе ўласнага бацькі ў 1903 годзе, а таксама заўважаў: «Я, напэўна, пайду тым жа шляхам»<ref>qtd. in Meyers (1985), 210</ref>. У снежні Хемінгуэй вярнуўся на Кі-Уэст, дзе працаваў над наступным раманам «''Бывай, зброя!''», пасля чаго ў студзені адправіўся ў Францыю. Твор павінен быў пачаць выдавацца ў часопісе «''[[Скрыбнэрс Мэгэзін]]''» ({{lang-en|Scribner's Magazine}}) у маі, але ў красавіку пісьменнік яшчэ працаваў над фіналам рамана, які ён перапісваў, па меншай меры, сямнаццаць разоў, і скончыў напісанне толькі ў жніўні. Завершаны раман быў апублікаваны 27 верасня<ref name="Meyers p215">Meyers (1985), 215</ref>. Біёграф Джэймс Мэлау лічыць, што «''Бывай, зброя!''» усталяваў аўтарытэт Хемінгуэя як асноўнага амерыканскага пісьменніка і ўключае ў сябе высокі ўзровень складанасці, якога не было ў «''І ўзыходзіць сонца''»<ref name="Mellow p378">Mellow (1992), 378</ref>. Летам 1929 года ў Іспаніі аўтар рыхтаваўся да сваёй наступнай кнігі «''[[Смерць пасля поўдня]]''». Ён хацеў напісаць усеабдымны [[трактат]] пра карыду, цалкам растлумачыўшы яе сутнасць з гласарыямі і характар асоб, якія становяцца тарэра, бо лічыў карыду «вялікай і трагічнай цікавасцю, гранню паміж жыццём і смерцю»<ref>Baker (1972), 144—145</ref>. У пачатку 1930-х гадоў Хемінгуэй праводзіў зімы на Кі-Уэсце, а летам наведваў Ваёмінг, дзе ён знайшоў «найпрыгажэйшы край, які ён бачыў на захадзе Амерыкі» і дзе паляваў на [[Алень|аленяў]], [[Лось|ласёў]] і [[Мядзведзь грызлі|мядзведзяў грызлі]]<ref name="Meyers p222">Meyers (1985), 222</ref>. Туды да Хемінгуэя наведваўся і [[Джон Дос Пасас|Дос Пасас]], і ў лістападзе 1930 года, пасля таго, як Дос Пасас прыбыў на чыгуначны вакзал у [[Білінгс, штат Мантана|Білінгсе]] ([[Мантана|штат Мантана]]), Хемінгуэй патрапіў у аўтамабільную аварыю і зламаў руку. У выніку пісьменнік быў шпіталізаваны на працягу сямі тыдняў, дзе за ім наглядала Палін, а нервы на яго пішучай руцэ зажывалі каля года, падчас якога ён пакутаваў ад моцнага болю<ref>Reynolds (2000), 31</ref>. {{Некалькі выяў | align = left | direction = horizontal | header = | header_align = | header_background = | footer | footer_align = | footer_background = | width = | image1 = Hemingway and Marlins.jpg | width1 = 210 | caption1 = Эрнэст, Палін, Бамбі, Патрык і Грэгары Хемінгуэі фатаграфуюцца з [[Паруснікавыя|марлінамі]] пасля рыбалкі на [[Біміні]] ў 1935 годзе | alt1 = | image2 = Ernest Hemingway on safari, 1934.jpg | width2 = 225 | caption2 = Хемінгуэй падчас [[сафары]], 1935 год. | alt2 = }} 12 лістапада 1931 года ў Канзас Сіці ў пісьменніка нарадзіўся трэці сын — [[Грэгары Хэнкок Хемінгуэй]]<ref name="Oliver144">Oliver (1999), 144</ref><ref group="заўв">У сярэдзіне 1990-х Грэгары Хемінгуэю зрабілі [[Хірургічная карэкцыя пола|аперацыю па змене пола]], пасля чаго ён быў вядомы як Глорыя Хемінгуэй.</ref>. Дзядзька Палін падараваў ім [[Дом Эрнэста Хемінгуэя|дом]] на Кі-Уэсце з гаражом і другім паверхам, які быў ператвораны на пісьмовую студыю Хемінгуэя<ref name="Meyers pp222-227">Meyers (1985), 222—227</ref>. З-за таго, што новы дом знаходзіўся побач з маяком, Хемінгуэю было лёгка знайсці яго пасля доўгіх начэй ужывання алкаголю. У той час Хемінгуэй часта наведваў мясцовы бар «''[[Слопі Джос]]''» ({{lang-en|Sloppy Joe's}})<ref name="Mellow p402">Mellow (1992), 402</ref>. Ён запрашаў сваіх сяброў, уключаючы [[Уолда Пірс|Уолду Пірса]], Доса Пасаса і [[Макс Перкінс|Макса Перкінса]]<ref>Mellow (1992), 376—377</ref>, на рыбалку і на выключна мужчынскія экспедыцыі на астравы [[Драй-Тартугас]]. Між тым, ён працягваў падарожнічаць у Еўропу і на [[Куба|Кубу]], і, хоць у 1933 годзе ён пісаў пра Кі-Уэст «У нас тут выдатны дом, дзеці, і ўсё добра», Мэлау лічыць, што Хемінгуэй «быў відавочна неспакойны»<ref name="Mellow p424">Mellow (1992), 424</ref>. У 1933 годзе Хемінгуэй і Палін адправіліся на сафары ва Усходнюю Афрыку. Гэта 10-тыдневая паездка забяспечыла пісьменніку матэрыял для твора «''[[Зялёныя пагоркі Афрыкі]]''» ({{lang-en|«Green Hills of Africa»}}), а таксама апавяданняў «''[[Снягі Кіліманджара, апавяданне|Снягі Кіліманджара]]''» і «''[[Кароткае шчаслівае жыццё Фрэнсіса Макомбера]]''» ({{lang-en|«The Short Happy Life of Francis Macomber»}})<ref name="Desnoyers p9">Desnoyers, 9</ref>. Пара пабывала ў [[Кенія|кенійскіх]] гарадах [[Мамбаса|Мамбасе]], [[Найробі]] і [[Мачакас]]е, пасля чаго адправілася на [[Тэрыторыя Танганьіка|Танганьіку]], дзе яны палявалі ў [[Серэнгеці]], каля [[Маньяра (возера)|возера Маньяра]], а таксама на захадзе і на паўднёвым усходзе [[Тарангірэ|сучаснага нацыянальнага парку Тарангірэ]]. Іх гідам стаў вядомы па мянушцы «''Белы паляўнічы''» [[Філіп Хоўп Пэрсіваль]], які ў 1909 годзе быў гідам [[Тэадор Рузвельт|Тэадора Рузвельта]]. Падчас сафары Хемінгуэй падхапіў [[Амёбная дызентэрыя|амёбную дызентэрыю]] і быў эвакуіраваны на самалёце ў Найробі. Гэта падзея была адлюстравана ў апавяданні «''Снягі Кіліманджара''». Па вяртанні на Кі-Уэст у пачатку 1934 года пісьменнік пачаў працу над дакументальнай работай «''Зялёныя пагоркі Афрыкі''», якая была апублікавана ў 1935 годзе і атрымала змешаныя водгукі крытыкаў, якія назвалі яе занадта мяккай і нават сумнай<ref>Mellow (1992), 337—340</ref>. Эдмунд Уілсан пісаў, што «Хемінгуэй напісаў адзіную кнігу, у якой Афрыка і жывёлы здаюцца сумнымі»<ref>''American Legends: The Life of Ernest Hemingway''.</ref>. У 1934 годзе Хемінгуэй купіў лодку, назваўшы яе «''[[Пілар (лодка Эрнэста Хемінгуэя)|Пілар]]''» ({{lang-en|«Pilar»}}), і пачаў плаванне па [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]<ref name="Meyers p280">Meyers (1985), 280</ref>. У 1935 годзе ўпершыню пабываў у [[Біміні]] на [[Багамскія астравы|Багамскіх астравах]], дзе правёў шмат часу<ref name="Desnoyers p9"/>. У гэты перыяд ён таксама працаваў над раманам «''[[Мець і не мець]]''» ({{lang-en|«To Have and Have Not»}}), які быў апублікаваны ў 1937 годзе, калі Хемінгуэй быў у Іспаніі, стаўшы адзіным раманам аўтара, напісаным у 1930-х гадах<ref name="Meyers p292">Meyers (1985), 292</ref>. У сярэдзіне 1930-х гадоў чытачы і крытыкі ўсё больш пачыналі думаць, што пік кар’еры аўтара ўжо прайшоў, аднак [[грамадзянская вайна ў Іспаніі]] вярнула яго ў цэнтр увагі. === Грамадзянская вайна ў Іспаніі === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-84600-0001, Ivens und Hemingway bei Ludwig Renn, Chef der XI. Internationalen Brigaden.jpg|thumb|Хемінгуэй (у цэнтры) з галандскім рэжысёрам [[Іорыс Івенс|Іорысам Івенсам]] і нямецкім пісьменнікам [[Людвіг Рэн|Людвігам Рэнам]], які быў афіцэрам [[Інтэрнацыянальныя брыгады|Інтэрнацыянальных брыгад]], у Іспаніі падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны]], 1937 год.|alt=photograph of three men]] У 1937 годзе Хемінгуэй пагадзіўся асвятляць [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|іспанскую грамадзянскую вайну]] для [[Паўночнаамерыканскі газетны альянс|Паўночнаамерыканскага газетнага альянсу]] ({{lang-en|North American Newspaper Alliance (NANA)}})<ref name="Mellow p488">Mellow (1992), 488</ref>, прыбыўшы ў Іспанію ў сакавіку разам з галандскім рэжысёрам [[Іорыс Івенс|Іорысам Івенсам]]<ref name="Koch p87">Koch (2005), 87</ref>. Івенс, які здымаў фільм «''[[Іспанская зямля]]''» ({{lang-en|«The Spanish Earth»}}), хацеў, каб Хемінгуэй замяніў [[Джон Дос Пасас|Джона Доса Пасаса]] ў якасці сцэнарыста, пасля таго, як Дос Пасас пакінуў праект, калі яго блізкі сябар [[Хасэ Раблес]] быў арыштаваны і расстраляны<ref name="Meyers p311">Meyers (1985), 311</ref>. Гэты інцыдэнт змяніў меркаванне Доса Пасаса наконт левых рэспубліканцаў, з-за чаго стварыўся разрыў паміж ім і Хемінгуэем, які пазней распаўсюдзіў чуткі, нібыта Дос Сантас пакінуў Іспанію з баязлівасці<ref name="Koch p164">Koch (2005), 164</ref>. Журналістка і пісьменніца [[Марта Гэлхарн]], з якой Хемінгуэй пазнаёміўся на папярэднія Каляды (1936) на Кі-Уэсце, далучылася да яго ў Іспаніі. Марта нарадзілася ў Сэнт-Луісе, як і Хэдлі, і працавала ў часопісе «''Вог''» у Парыжы, як Палін. Керт сцвярджае, што Марта «ніколі не дагаджала яму ўсім, як гэта рабілі іншыя жанчыны»<ref name="Kert pp287">Kert (1983), 287—295</ref>. У канцы 1937 года, калі Хемінгуэй быў у [[Мадрыд]]зе з Мартай, ён напісаў сваю адзіную п’есу, «''[[Пятая калона і першыя 49 апавяданняў|Пятая калона]]''» ({{lang-en|«The Fifth Column»}}), у той час, калі горад знаходзіўся пад абстрэлам<ref name="Koch p134">Koch (2005), 134</ref>. Характар Марты быў часткова перададзены праз персанажа п’есы Дораці Брыджэс. Ён на некалькі месяцаў паехаў на Кі-Уэст, пасля чаго двойчы вяртаўся ў Іспанію ў 1938 годзе, дзе прысутнічаў пры [[Бітва на Эбры|бітве на Эбры]], якая была апошняй спробай наступу рэспубліканцаў, і быў сярод амерыканскіх і брытанскіх журналістаў, якія апошнімі пакідалі бітву<ref name="Meyers p321">Meyers (1985), 321</ref><ref name = "Thomas p833">Thomas (2001), 833</ref>. {{Некалькі выяў | align = left | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer | footer_align = left/right/center | footer_background = | width = | image1 = Gellhorn Hemingway 1941.jpg | width1 = 225 | caption1 =Хемінгуэй з сваёй трэцяй жонкай [[Марта Гэлхарн|Мартай Гэлхарн]] фатаграфуецца з генералам [[Юнь Ханьмоу|Юнем Ханьмоу]] ў [[Чунькінь|Чунькіне]], [[Кітай]], 1941 год. | alt1 = | image2 = Ernest Hemingway with sons Patrick and Gregory with kittens in Finca Vigia, Cuba.jpg | width2 = 175 | caption2 = Хемінгуэй з сынамі [[Патрык Хемінгуэй|Патрыкам]] (злева) і [[Грэгары Хемінгуэй|Грэгары]], з трыма коткамі на ўчастку ''[[Фінка Віхія]]'', сяр. 1942 года. | alt2 = }} === Куба === Увесну 1939 года Хемінгуэй прыплыў на сваёй лодцы на Кубу і пасяліўся ў Гаване ў гатэлі «''[[Гатэль Амбас Мундас|Амбас Мундас]]''» ({{lang-en|Ambos Mundos}}). Гэта было часткай яго павольнага і цяжкага разрыву з Палін, які пачаўся, калі Хемінгуэй сустрэў Марту<ref name="Meyers p326">Meyers (1985), 326</ref>. Неўзабаве Марта прыехала да яго на Кубу, і яны амаль адразу знялі 15-акравы (61,000 м²) участак «''[[Фінка Віхія]]''» ({{lang-es|«Finca Vigia»}}) у 24 кіламетрах ад Гаваны. Тым летам Палін з дзецьмі пакінула Хемінгуэя, пасля таго, як яны разам наведалі Ваёмінг. Калі працэс разводу Хемінгуэя і Палін быў канчаткова завершаны, ён ажаніўся з Мартай 20 лістапада 1940 года ў горадзе Шаен (штат Ваёмінг)<ref>Lynn (1987), 479</ref>. З’ехаўшы з Кі-Уэста, Хемінгуэй праводзіў лета ў [[Кетчум (Айдаха)|Кетчуме]] (штат Айдаха) у непасрэднай блізасці ад нядаўна пабудаванага курорта [[Сан-Вэлі (Айдаха)|Сан-Вэлі]], а зімы — на Кубе<ref name="Meyers p342">Meyers (1985), 342</ref>. Пісьменнік, якому было брыдка, калі яго парыжскі сябар дазваляў коткам есці са стала, вельмі палюбіў гэтых жывёл на Кубе, дзе на яго ўчастку жылі дзясяткі катоў<ref name="Meyers p353">Meyers (1985), 353</ref>. Гэлхарн натхніла Хемінгуэя на напісанне яго самага вядомага рамана «''[[Па кім звоніць звон]]''», які ён пачаў пісаць у сакавіку 1939 года і скончыў у ліпені 1940, апублікаваўшы яго ў кастрычніку<ref name="Meyers p334">Meyers (1985), 334</ref>. У адпаведнасці з сваёй звычкай пераязджаць на розныя месцы на працягу года падчас працы над рукапісам, ён пісаў раман на Кубе, у Ваёмінгу і ў Сан-Вэлі (штат Айдаха)<ref name="Meyers p326"/>. «''Па кім звоніць звон''» быў абраны клубам «''[[Клуб «Кніга месяца»|Кніга месяца]]''» ({{lang-en|Book of the Month Club}}), атрымаў намінацыю на [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] і, як заўважыў Маерс, «трыумфальна аднавіў літаратурную рэпутацыю Хемінгуэя». За першы месяц было прададзена паўмільёна асобнікаў кнігі<ref name="Meyers pp334–339">Meyers (1985), 334—338</ref>. У жніўні 1939 года Хемінгуэй стаў адным з 400 амерыканскіх інтэлектуалаў, якія падпісалі ліст «''Усім актыўным прыхільнікам дэмакратыі і міра''», які сцвярджаў, што «рэакцыянеры распаўсюджваюць фантастычную хлусню пра тое, што [[СССР]] падобна на таталітарныя дзяржавы» і што СССР «паказвае стабільнае пашырэнне дэмакратыі ў кожнай сферы»<ref>[http://www.marxists.org/history/usa/parties/cpusa/1939/08/0814-openletter.pdf To All Active Supporters of Democracy and Peace]</ref>. У студзені 1941 года Марта была адпраўлена ў [[Кітай]] па заданні часопіса «''[[Кольерс]]''» ({{lang-en|«Collier's»}})<ref name="Meyers pp=356–361"/>. Хемінгуэй адправіўся з ёй і слаў адтуль артыкулы ў газету «''[[Газета Пі-Эм|Пі-Эм]]''» ({{lang-en|«PM»}}), але ў Кітаі яму не спадабалася<ref name="Meyers pp=356–361">Meyers (1985), 356—361</ref>. У 2009 з’явілася меркаванне, што ў гэты перыяд ён быў наняты для працы на выведнікаў СССР пад кодавым імем «''Агент Арго''» ({{lang-en|«Agent Argo»}})<ref>Dugdale, John. (July 9, 2009). [http://www.guardian.co.uk/books/2009/jul/09/hemingway-failed-kgb-spy «Hemingway revealed as failed KGB spy»]. ''The Guardian''. Retrieved June 18, 2013.</ref>. Пасля іх вяртання на Кубу, Злучаныя Штаты прынялі [[Дэкларацыя аб вайне ЗША|дэкларацыю аб вайне]] ў снежні, а пісьменнік пераканаў урад Кубы дапамагчы яму абсталяваць «''Пілар''», якую ён збіраўся выкарыстоўваць для засады на нямецкія падводныя лодкі каля берагоў Кубы<ref name="Putnam"/>. === Другая сусветная вайна === [[Файл:Hemlatham-1.jpg|thumb|Хемінгуэй з [[Чарлз Ленхэм|палкоўнікам Чарлзам 'Бакам' Ленхэмам]] у Германіі, 1944 год, падчас бітвы ў Хюртгенскам лесе, пасля якой пісьменнік захварэў на пнеўманію.|alt=photograph of two men]] З мая 1944 года па сакавік 1945 Хемінгуэй быў у Лондане і Еўропе. Калі ён упершыню прыбыў у Лондан, ён сустрэў там Мэры Уэлш, якая працавала карэспандэнтам часопіса «''[[Time|Тайм]]''» ({{lang-en|Time}}), і захапіўся ёй. Марта, якая была вымушана перасекчы [[Атлантычны акіян]] на караблі, запоўненым выбухоўкай, таму што Хемінгуэй адмовіўся дапамагчы ёй з атрыманнем прэс-пропуска на самалёт, прыбыла ў Лондан і знайшла яго шпіталізаваным з [[Страсенне галаўнога мозга|страсеннем мозга]] пасля аўтамабільнай аварыі. Не звярнуўшы ўвагі на яго стан, Гэлхарн заявіла, што ён падлец і што «паміж імі ўсё скончана»<ref name="Kert pp393-398">Kert (1983), 393—398</ref>. У апошні раз ён бачыў Марту ў сакавіку 1945 года, калі рыхтаваўся да вяртання на Кубу<ref name="Meyers p416">Meyers (1985), 416</ref>. Між тым, усяго на трэцім спатканні ён папрасіў Мэры Уэлш выйсці за яго замуж<ref name="Kert pp393-398"/>. Хемінгуэй з вялікай павязкай на галаве прысутнічаў пры [[Высадка саюзных войскаў у Нармандыі|высадцы саюзных войскаў у Нармандыі]], але паводле Маерса лічыўся «каштоўным грузам» і не атрымаў дазволу сысці на бераг<ref name="Meyers pp400">Meyers (1985), 400</ref>. [[Дэсантны карабель]], на якім ён плыў, знаходзіўся каля [[Амаха-Біч]] да таго, як апынуўся пад агнём праціўніка, і павярнуў назад. Пазней пісьменнік напіша ў «''Кольерс''», што мог бачыць «першую, другую, трэцюю, чацвёртую і пятую хвалі [дэсантных войскаў], якія ляжалі там, дзе ўпалі, падобныя на мноства цяжкіх вузлоў, на плоскай, усланай галькай паласе паміж морам і першым сховішчам» ({{lang-en|«the first, second, third, fourth and fifth waves of [landing troops] lay where they had fallen, looking like so many heavily laden bundles on the flat pebbly stretch between the sea and first cover.»}})<ref>Reynolds (1999), 96-98</ref>. Мэлау тлумачыў, што ў першы дзень ні аднаго з карэспандэнтаў не пусцілі на бераг, і Хемінгуэй вярнуўся на карабель «''[[USS Dorothea L. Dix (AP-67)|Дораці Дыкс]]''» ({{lang-en|«Dorothea Dix»}})<ref>Mellow (1992), 533</ref>. У канцы ліпеня Хемінгуэй прыяднаўся да «[[22-гі пяхотны полк ЗША|22-га пяхотнага палка]] пад камандаваннем [[Чарлз Ленхэм|палкоўніка Чарлза 'Бака' Ленхэма]], які ехаў у Парыж». Ён дэ-факта стаў лідарам невялікай групы сельскай міліцыі ў [[Горад Рамбуе|Рамбуе]], недалёка ад французскай сталіцы<ref name="Meyers pp398-405">Meyers (1985), 398—405</ref>. Наконт подзвігаў Хемінгуэя гісторык Другой сусветнай вайны Пол Фасел заўважаў: «Хемінгуэй атрымаў шмат непрыемнасцяў, гуляючы ў пяхотнага капітана ўзброенай групы людзей, якіх ён сабраў, таму што карэспандэнт не павінен узначальваць войскі, нават калі ён робіць гэта добра<ref name="Putnam"/>.» Гэта было парушэннем [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскай канвенцыі]], у выніку чаго пісьменнік атрымаў афіцыйныя абвінавачванні, але ўхіліўся ад пакарання, сцвярджаючы, што ён толькі даваў парады<ref name="Lynn 1987 518–519">Lynn (1987), 518—519</ref>. 25 жніўня ён прысутнічаў пры [[Вызваленне Парыжа|вызваленні Парыжа]], хоць, у адрозненне ад яго ўласнай легенды, ён не ўваходзіў першым у горад і не вызваляў гатэль «''[[Ritz-Carlton Hotel Company|Рыц]]''» ({{lang-en|«Ritz»}})<ref name="Meyers p408ff">Meyers (1985) 408—411</ref>. Разам з Мэры Уэлш, якая далучылася да яго ў Парыжы, ён наведаў Сільвію Біч і Пабла Пікаса, а таксама пад дзеяннем усеагульнага шчасця памірыўся з Гертрудай Стайн<ref name="Mellow p535ff">Mellow (1992), 535—540</ref>. У тым жа годзе ён прысутнічаў на цяжкіх баях у [[Бітва ў Хюртгенскім лесе|бітве ў Хюртгенскім лесе]]<ref name="Meyers p408ff"/>. 17 снежня 1944 года захварэлы Хемінгуэй прыбыў у [[Люксембург]] для асвятлення баявых дзеянняў, якія пазней атрымаюць назву «''[[Ардэнскае контрнаступленне]]''» ({{lang-en|«Ardennes Counteroffensive»}}). Аднак Ленхэм адразу адправіў яго да лекараў, якія шпіталізавалі яго з пнеўманіяй; калі ён вярнуўся праз тыдзень, большасць баёў гэтай бітвы ўжо былі скончаны<ref name="Lynn 1987 518–519"/>. У 1947 годзе Хемінгуэй быў узнагароджаны [[Бронзавая Зорка, ЗША|Бронзавай Зоркай]] за адвагу падчас Другой сусветнай вайны. Ён быў адзначаны за доблесць «пад агнём у раёнах баявых дзеянняў з мэтай атрымаць дакладную карціну вайны» з асобнай удзячнасцю за тое, што «пісьменніцкі талент спадара Хемінгуэя дазволіў чытачам атрымаць яркую карціну цяжкасцяў і трыумфаў салдата-франтавіка і яго арганізацыі ў баі»<ref name="Putnam"/>. === Куба і Нобелеўская прэмія === Паводле слоў Хемінгуэя ён «знаходзіўся па-за справай пісьменніка» з 1942 па 1945 гады<ref name="Mellow p552">qtd. in Mellow (1992), 552</ref>. У 1946 годзе ён ажаніўся з Мэры, якая праз пяць месяцаў перажыла [[Пазаматачная цяжарнасць|пазаматачную цяжарнасць]]. Пасля вайны сям’я Хемінгуэяў перанесла шэраг няшчасных выпадкаў і праблем са здароўем: у 1945 годзе ў выніку аўтакатастрофы пісьменнік «разбіў калена» і атрымаў чарговую «глыбокую рану на лбе»; Мэры зламала правую шчыкалатку, а затым і левую ў выніку паслядоўных лыжных аварый; пасля аварыі 1947 года Патрык атрымаў рану на галаве і цяжка хварэў<ref name="Meyers pp420–421">Meyers (1985), 420—421</ref>. Хемінгуэй пагрузіўся ў дэпрэсію з-за шматлікіх смерцяў яго літаратурных сяброў: [[Уільям Батлер Ейтс|Уільяма Батлера Ейтса]] і [[Форд Мэдакс Форд|Форда Мэдакса Форда]] ў 1939 годзе; [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Скота Фіцджэральда]] ў 1940 годзе; [[Шэрвуд Андэрсан|Шэрвуда Андэрсана]] і [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] ў 1941 годзе; Гертруды Стайн у 1946 годзе; і ў наступным 1947 годзе [[Макс Перкінс|Макса Перкінса]], які на працягу доўгага часу з’яўляўся рэдактарам «''Скрыбнэрс''» і сябрам Хемінгуэя<ref name="Mellow pp548–550">Mellow (1992) 548—550</ref>. На працягу гэтага перыяду ён пакутаваў ад моцнага галаўнога болю, высокага крывянога ціску, праблем з вагой, і, у канчатковым выніку, дыябету — шмат з чаго было вынікам папярэдніх няшчасных выпадкаў і гадоў п’янства<ref name="Desnoyers p12">Desnoyers, 12</ref>. Тым не менш, у студзені 1946 года Хемінгуэй пачаў працаваць над раманам «[[Эдэмскі сад (раман)|Эдэмскі сад]]», напісаўшы да чэрвеня 800 старонак<ref>Meyers (1985), 436</ref><ref group="заўв">«''Эдэмскі сад''» быў апублікаваны пасмяротна ў 1986 годзе.</ref>. Апроч таго ў пасляваенныя гады ён пачаў пісаць трылогію твораў з працоўнымі назвамі «''Зямля''» ({{lang-en|The Land}}), «''Мора''» ({{lang-en|The Sea}}) і «''Паветра''» ({{lang-en|The Air}}), якія ён хацеў аб’яднаць у адзін раман з назвай «Марская кніга» ({{lang-en|The Sea Book}}). Тым не менш, абодва праекты зайшлі ў тупік, і, паводле сцвярджэння Мэлау, няздольнасць Хемінгуэя заканчваць творы стала «сімптомам яго непрыемнасцяў» на працягу тых гадоў<ref>Mellow (1992), 552</ref><ref group="заўв">Рукапіс «''Марской кнігі''» быў апублікаваны пасмяротна ў 1970 годзе пад назвай «''Астравы ў акіяне''».</ref>. [[Файл:Ernest and Mary Hemingway on safari, 1953-54.jpg|193пкс|right|thumb|Хемінгуэй і [[Мэры Уэлш|Мэры]] ў Афрыцы да двух паслядоўных няшчасных выпадкаў.]] У 1948 годзе Хемінгуэй і Мэры падарожнічалі па Еўропе, на некалькі месяцаў спыніўшыся ў [[Венецыя|Венецыі]]. Там пісьменнік закахаўся ў 19-гадовую Адрыяну Іванчыч. Гэта платанічнае каханне натхніла пісьменніка на раман «''За ракой у цені дрэў''», напісаны на Кубе падчас частых сварак з Мэры і апублікаваны ў 1950 годзе<ref>Meyers (1985), 440—452</ref>. У наступным годзе, у лютасці з-за крытычнага прыёму «''За ракой у цені дрэў''», які атрымаў адмоўныя водгукі, ён за восем тыдняў напісаў твор «''[[Стары і мора]]''», заявіўшы, што гэта «лепшае, што я магу напісаць калі-небудзь у сваім жыцці»<ref name="Desnoyers p12"/>. «''Стары і мора''» стаў выбарам клуба «''Кніга месяца''» і здабыў міжнароднае прызнанне, атрымаўшы [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] ў маі 1952 года, за месяц да таго, як пісьменнік у другі раз паехаў у Афрыку<ref name = "Desnoyers p13">Desnoyers, 13</ref><ref name="Meyers p489">Meyers (1985), 489</ref>. У 1954 годзе ў Афрыцы Хемінгуэй быў блізкі да смерці пасля дзвюх паслядоўных авіякатастроф. Ён замовіў аглядны палёт над [[Бельгійскае Конга|Бельгійскім Конга]] ў якасці каляднага падарунка Мэры. Яны хацелі сфатаграфаваць [[вадаспад Мэрчысан]], але на шляху самалёт урэзаўся ў стары тэлеграфны слуп і «здзейсніў аварыйную пасадку ў густым хмызняковым стэпе», у выніку чаго Хемінгуэй атрымаў шматлікія траўмы, уключаючы параненую галаву, а Мэры зламала два рэбры<ref>Baker (1972), 331—333</ref>. На наступны дзень, спрабуючы дабрацца да медыцынскай дапамогі ў [[Энтэбе]], яны селі на другі самалёт, які выбухнуў пры ўзлёце, з-за чаго пісьменнік атрымаў апёкі і яшчэ адно на гэты раз вельмі сур’ёзнае страсенне мозга, якое прывяло да ўцечкі [[Спіннамазгавая вадкасць|мазгавой вадкасці]]<ref>Mellow (1992), 586</ref>. У рэшце рэшт яны прыбылі ў Энтэбе, дзе рэпарцёры ўжо асвятлялі смерць Хемінгуэя. Ён абверг гэтыя чуткі і правёў наступныя некалькі тыдняў лечачыся і чытаючы памылковыя некралогі<ref>Mellow (1992), 587</ref>. Нягледзячы на траўмы, у лютым Хемінгуэй суправаджаў Патрыка і яго жонку на запланаванай рыбалцы, але з-за болю ён быў запальчывым і цяжка ладзіў з сваім сынам<ref name="Mellow 1992 588">Mellow (1992), 588</ref>. Калі ўспыхнуў лясны пажар, ён зноў быў паранены, атрымаўшы апёкі другой ступені на нагах, пярэдняй частцы тулава, вуснах і абедзвюх руках<ref name="Meyers pp505-507">Meyers (1985), 505—507</ref>. Праз некалькі месяцаў Мэры паведаміла сябрам поўны спіс траўмаў Хемінгуэя: дзве расколіны ў [[Міжпазваночныя дыскі|міжпазваночных дысках]], разрыў печані і почкі, вывіх пляча і пералом чэрапа<ref name="Mellow 1992 588"/>. Аварыі паскорылі фізічны знос пісьменніка. Пасля авіякатастрофы Хемінгуэй, які «слаба кантраляваў прыём алкаголя на працягу большай часткі свайго жыцця, піў яшчэ больш, чым звычайна, каб справіцца з болем ад ран»<ref>Beegel (1996), 273</ref>. [[Файл:Ernest Hemingway at the Finca Vigia, 1953.jpg|thumb|left|Хемінгуэй у сваім доме на ўчастку «''[[Фінка Віхія]]''» на [[Куба|Кубе]]|alt=photograph of a man]] У кастрычніку 1954 года Хемінгуэй атрымаў [[Нобелеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры]]. Ён сціпла заявіў прэсе, што [[Карл Сэндберг]], [[Карэн Бліксен]] і [[Бернард Барэнсан]] заслужылі прэмію<ref>Lynn (1987), 574</ref>, але ён з радасцю атрымае прызавыя грошы<ref name="Baker p338">Baker (1972), 38</ref>. Мэлау сцвярджае, што Хемінгуэй «жадаў атрымаць Нобелеўскую прэмію», але, паколькі ён атрымаў яе праз некалькі месяцаў пасля авіякатастрофы і наступных паведамленняў у прэсе, «Хемінгуэй павінен быў падазраваць, што яго некралогі згулялі пэўную ролю ў рашэнні акадэміі»<ref name="Mellow pp588–589">Mellow (1992), 588—589</ref>. З-за болю пасля няшчасных выпадкаў у Афрыцы пісьменнік вырашыў адмовіцца ад паездкі ў [[Стакгольм]]<ref name="Meyers p509">Meyers (1985), 509</ref>. Замест гэтага ён падрыхтаваў прамову, якую павінны былі зачытаць на цырымоніі, з вызначэннем жыцця пісьменніка: {{цытата|Жыццё пісьменніка, калі ён на вышыні, працякае ў адзіноце. Пісьменніцкія арганізацыі могуць палепшыць яго адзіноту, але наўрад ці павышаюць якасць яго працы. Пазбаўляючыся ад адзіноты, ён вырастае як грамадская фігура, і нярэдка гэта ідзе на шкоду яго творчасці. Бо творыць ён адзін, і, калі ён досыць добры пісьменнік, яго справа — з дня ў дзень бачыць наперадзе вечнасць або яе адсутнасць.<ref>{{cite web |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/hemingway-speech.html |title = Ernest Hemingway The Nobel Prize in Literature 1954 Banquet Speech |author = |date = |work = |publisher = The Nobel Foundation |accessdate = December 10, 2009 }}</ref><ref group ="заўв">Поўная прамова даступна на сайце [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/hemingway-speech.html The Nobel Foundation]</ref>}} У канцы 1955 года і пачатку 1956 Хемінгуэй быў прыкаваны да ложка<ref name="Meyers p512">Meyers (1985), 512</ref>. Ён паабяцаў завязаць з алкаголем, але праз некаторы час занядбаў гэтае абяцанне<ref>Reynolds (2000), 291—293</ref>. У кастрычніку 1956 года ён вярнуўся ў Еўропу і сустрэўся з [[Баскі|баскскім]] пісьменнікам [[Піа Бароха|Піам Барохам]], які быў сур’ёзна хворым і памёр праз некалькі тыдняў. Падчас паездкі Хемінгуэй зноў захварэў і лячыўся ад «высокага кравянога ціску, хваробы печані і атэрасклерозу»<ref name="Meyers p512"/>. [[Файл:Ernest Hemingway 1950.jpg|thumb|right|Хемінгуэй у сваёй лодцы «''[[Пілар (лодка Эрнэста Хемінгуэя)|Пілар]]''», каля берагоў [[Куба|Кубы]]|alt=photograph of a man]] У лістападзе ў Парыжы Хемінгуэй успомніў пра скрыні, якія ён пакінуў у гатэлі «''Рыц''» у 1928 годзе і якія да таго часу ніхто не знайшоў. Скрыні былі напоўненыя нататнікамі і чарнавікамі з «парыжскіх гадоў». У захапленні ад гэтага адкрыцця, калі пісьменнік вярнуўся на Кубу ў 1957 годзе, ён пачаў фармаваць і аднаўляць запісы, якія пазней сталі мемуарамі «''[[Рухомае свята]]''» ({{lang-en|«A Moveable Feast»}})<ref name="Meyers p533">Meyers (1985), 533</ref>. Да 1959 года ён інтэнсіўна працаваў над творамі: дапісаў «''Рухомае свята''», які павінен быў выйсці праз год, давёў «''[[Пробліск ісціны]]''» ({{lang-en|«True at First Light»}}) да 200 тысяч слоў, дадаў некалькі частак у «''Эдэмскі сад''» і працаваў над раманам «''Астравы ў акіяне''». Апошнія тры былі захаваны ў сейф у Гаване, бо ён хацеў спачатку закончыць працу над «''Рухомым святам''». Майкл С. Рэйналдс сцвярджае, што на працягу гэтага перыяду ў яго пачалася дэпрэсія, з якой ён так і не здолеў выйсці<ref>Reynolds (1999), 321</ref>. «''Фінка Віхія''» стала перапаўняцца гасцямі і турыстамі, і Хемінгуэй, незадаволены сваім жыццём, вырашыў пераехаць у Айдаха. У 1959 годзе ён купіў дом з выглядам на [[Рака Біг-Вуд|раку Біг-Вуд]] недалёка ад Кетчума, і пакінуў Кубу, хоць і застаўся на ільготных умовах з урадам [[Фідэль Кастра|Фідэля Кастры]], распавёўшы «''[[Нью-Ёрк Таймс]]''» ({{lang-en|«The New York Times»}}), што ён быў «у захапленні» ад таго, як паўстанцы пад кіраўніцтвам Кастры зверглі рэжым [[Фульхенсіа Батыста|Фульхенсіі Батысты]]<ref>Mellow (1992), 494—495</ref><ref name="Meyers pp516–519">Meyers (1985), 516—519</ref>. Ён быў на Кубе ў лістападзе 1959 года, пасля таго, як вярнуўся з Памплоны, а таксама ў наступным годзе на дзень свайго нараджэння, аднак тады яны з Мэры вырашылі пакінуць краіну, пачуўшы заяву Кастры пра нацыяналізацыю маёмасці, якая належала амерыканцам і іншым замежным грамадзянам<ref>Reynolds (2000), 332, 344</ref>. У ліпені 1960 года Хемінгуэй з’ехаў з Кубы, пакінуўшы свае творы і рукапісы ў банкаўскім сховішчы ў Гаване. У 1961 годзе, пасля [[Аперацыя ў заліве Свіней|аперацыі ў заліве Свіней]], сядзіба «''Фінка Віхія''» была канфіскаваная кубінскім урадам разам з калекцыяй літаратуры, якая налічвала ад 4 да 6 тысяч кніг<ref name="Mellow p599">Mellow (1992), 599</ref>. === Айдаха і самагубства === Да канца 1950-х гадоў Хемінгуэй працягваў перапрацоўваць матэрыял для «''Рухомага свята''»<ref name="Meyers p533"/>. Улетку 1959 года ён наведаў Іспанію для напісання серыі артыкулаў пра карыду па замове часопіса «''[[Лайф, часопіс|Лайф]]''» ({{lang-en|«Life»}})<ref name="Meyers p520">Meyers (1985), 520</ref>, вярнуўшыся на Кубу ў студзені 1960 года для працы над рукапісам. «''Лайф''» замаўляў толькі 10 тысяч слоў, але рукапіс празмерна вырас, перасягнуўшы гэту адзнаку. Упершыню ў сваім жыцці быўшы не ў стане самастойна арганізаваць працэс працы, Хемінгуэй папрасіў [[Аран Эдвард Хочнэр|Арана Хочнэра]] прыехаць на Кубу, каб дапамагчы яму. Хочнэр дапамог яму абрэзаць твор для «''Лайф''» да 40 тысяч слоў, а «''Скрыбнэрс''» пагадзілася на выданне паўнавартаснай кнігі («''[[Небяспечнае лета]]''» ({{lang-en|«The Dangerous Summer»}})) памерам у 130 тысяч слоў<ref name = "R544ff">Reynolds (1999), 544—547</ref>. У той час Хемінгуэй, паводле слоў Хочнэра, быў «нерашучым, дэзарганізаваным і блытаным»<ref name="Mellow pp598–600">qtd. in Mellow (1992), 598—600</ref>, а таксама пакутаваў ад пагаршэння зроку<ref name="Meyers p542-544">Meyers (1985), 542—544</ref>. [[Файл:Ernest Hemingway, Clara Spiegel, and Gary Cooper, Silver Creek, Idaho, January 1959.jpg|thumb|left|Хемінгуэй падчас палявання на птушак у [[Сільвер-Крык, Айдаха|Сільвер-Крыку]], каля [[Пікаба, Айдаха|Пікабы]] (штат Айдаха), у студзені 1959 года. Побач з ім [[Гэры Купер]] і Бобі Петэрсан.|alt=photograph of two men and woman]] 25 ліпеня 1960 года Хемінгуэй і Мэры пакінулі Кубу ў апошні раз. Пасля гэтага Хемінгуэй адправіўся ў Іспанію ў адзіночку, каб сфатаграфавацца для вокладкі часопіса «''Лайф''». Праз некалькі дзён у навінах з’явіліся паведамленні пра тое, што ён сур’ёзна хворы і знаходзіцца на мяжы смерці, што выклікала паніку ў Мэры, пакуль яна не атрымала ад яго тэлеграму з тэкстам: «Рэпартажы хлуслівыя. Еду ў Мадрыд. Кахаю Тата.» ({{lang-en|«Reports false. Enroute Madrid. Love Papa.»}})<ref>qtd. in Reynolds (1999), 546</ref>. Тым не менш ён сапраўды цяжка хварэў і адчуваў, што знаходзіцца на мяжы зрыву<ref name = "R544ff"/>. Пісьменнік злёг у ложак на некалькі дзён, адыходзячы ў адзіноце і цішыні, нягледзячы на тое, што першыя часткі твора «''Небяспечнае лета''», апублікаваныя ў «''Лайф''» у верасні 1960 года, атрымалі добрыя водгукі<ref name="Mellow pp598-601">Mellow (1992), 598—601</ref>. У кастрычніку ён пакінуў Іспанію і паехаў у Нью-Ёрк, дзе адмовіўся пакінуць кватэру Мэры на той падставе, што яму неабходны догляд. Яна хутка павезла яго ў Айдаха, а Джордж Саўерс (лекар Сан-Вэлі) сустрэў іх у цягніку<ref name = "R544ff"/>. У гэты час Хемінгуэй стаў турбавацца пра грошы і пра сваю бяспеку<ref name="Meyers p542-544"/>. Ён турбаваўся пра свае падаткі і пра тое, што ніколі не вернецца на Кубу за рукапісамі, якія пакінуў у банкаўскім сейфе. Пісьменнік стаў параноікам і лічыў, што [[ФБР]] актыўна сочыць за кожным яго рухам у Кетчуме<ref name="R548">Reynolds (1999), 548</ref><ref>Meyers (1985), 543</ref>. ФБР адкрыла на яго файл падчас Другой сусветнай вайны, калі ён выкарыстоўваў «''Пілар''» для патрулявання берагоў Кубы, і ў вядомага дырэктара гэтага ведамства [[Джон Эдгар Гувер|Джона Эдгара Гувера]] быў агент у Гаване, які назіраў за ім у 1950-х гадах<ref>Mellow (1992), 597—598</ref>. Да канца лістапада Мэры была ў роспачы і Саўерс прапанаваў адвезці Хемінгуэя ў [[Клініка «Мая»|клініку «''Мая''»]] ({{lang-en|Mayo Clinic}}) у [[Мінесота|Мінесоце]], дзе, паводле яго меркавання, пісьменнік павінен быў прайсці лекаванне ад [[Артэрыяльная гіпертэнзія|артэрыяльнай гіпертэнзіі]]<ref name="R548"/>. У ФБР ведалі, што Хемінгуэй быў у клініцы, бо гэта было задакументавана ў студзені 1961<ref>Meyers (1985), 543—544</ref>. У мэтах ананімнасці яго паклалі ў клініку пад імем самога Саўерса<ref name="Mellow pp598-601"/>. Маерс піша, што «аўра таямніцы акружае лячэнне Хемінгуэя ў клініцы», але пацвярджае, што яго лячылі [[Шокавая тэрапія|шокавай тэрапіяй]] не менш за 15 разоў у снежні 1960 года і ў студзені 1961 ён «выйшаў у разбураным стане»<ref>Meyers (1985), 547—550</ref>. Рэйналдс звяртаецца да запісаў Хемінгуэя ў «''Мая''», адзначаючы камбінацыю лекаў, якая магла давесці пісьменніка да дэпрэсіўнага стана<ref>Reynolds (2000), 350</ref>. [[Файл:Hemingway Memorial Sun Valley.jpg|thumb|Мемарыял Хемінгуэя ў [[Сан-Вэлі, Айдаха|Сан-Вэлі]] з надпісам: «Больш за ўсё ён любіў восень, жоўтае лісце таполяў, лісце, якое плавае на ручаях з стронгай, і сіняе зацішнае неба над высокімі пагоркамі».]] Праз тры месяцы, у красавіку 1961 года, у Кетчуме Мэры зайшла раніцай на кухню і «ўбачыла Хемінгуэя з стрэльбай у руках». Яна патэлефанавала Саўерсу, які даў яму заспакойлівыя лекі і адвёз у бальніцу Сан-Вэлі, адкуль пісьменнік зноў быў адпраўлены ў «''Мая''» для дадатковай шокавай тэрапіі<ref name="Meyers p551">Meyers (1985), 551</ref>. Ён быў выпушчаны адтуль у канцы чэрвеня і вярнуўся ў Кетчум 30 чэрвеня. Праз два дні, раніцай 2 ліпеня 1961 года, Хемінгуэй «цалкам свядома» застрэліўся з сваёй любімай стрэльбы<ref>Reynolds (2000), 16</ref>. Ён адчыніў падвальную кладоўку, дзе трымаў усю сваю зброю, пайшоў наверх да галоўнага ўвахода ў іх дом, «штурхнуў дзве пулі дванаццатага калібра ў драбавік „''[[Boss & Co.|Бос]]''“ ({{lang-en|Boss}})… уставіў канец ствала ў рот, націснуў на курок і выпусціў сабе мазгі»<ref name="Meyers p560-1">Meyers (1985), 560—561</ref>. Мэры патэлефанавала ў бальніцу Сан-Вэлі, і лекар хутка прыехаў да яе. Нягледзячы на яго вердыкт, што Хемінгуэй «памёр ад нанесенага самому сабе ранення ў галаву», прэсе паведамілі, што смерць была «выпадковай»<ref name="Kertp504">Kert (1983), 504</ref>. У апошнія гады паводзіны Хемінгуэя былі падобныя на паводзіны яго бацькі да таго, як той таксама заўчасна пайшоў з жыцця<ref name="Burwell p234">Burwell (1996), 234</ref>; магчыма, яго бацька меў генетычны [[гемахраматоз]] — хваробу, пры якой няздольнасць арганізма засвойваць жалеза можа завяршыцца псіхічным і фізічным зносам<ref name="Burwell p14">Burwell (1996), 14</ref>. Медыцынская дакументацыя, даступная ў 1991 годзе, пацвердзіла, што ў пачатку 1961 года ў пісьменніка быў дыягнаставаны гемахраматоз<ref name="Burwell p189">Burwell (1996), 189</ref>. Яго сястра Урсула і брат [[Лестэр Хемінгуэй|Лестэр]] таксама скончылі жыццё самагубствам<ref>Oliver (1999), 139—149</ref>. У дадатак да фізічных хвароб дадатковай цяжкасцю Хемінгуэя былі праблемы з алкаголем на працягу большай часткі яго жыцця<ref name="Desnoyers p12"/>. Сям’я і сябры Хемінгуэя вылецелі ў Кетчум для пахавання, якое было ўзначалена мясцовым каталіцкім святарам, які лічыў смерць выпадковай<ref name="Kertp504"/>. Брат Хемінгуэя Лестэр пісаў пра пахаванне (падчас якога хлопец-міністрант страціў прытомнасць на крышцы труны): «Мне здаецца, што Эрнэсту спадабалася бы гэта ўсё»<ref>Hemingway (1996), 14-18</ref>. Праз пяць гадоў Мэры Уэлш дала інтэрв’ю, падчас якога прызналася, што яе муж скончыў жыццё самагубствам<ref>Gilroy, Harry. [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA061FF83555117B93C1AB1783D85F428685F9 «Widow Believes Hemingway Committed Suicide; She Tells of His Depression and His 'Breakdown' Assails Hotchner Book»]. (August 23, 1966). ''[[The New York Times]]''. Retrieved 30 November 2011.</ref>. === Нашчадкі === Праз 35 гадоў пасля смерці пісьменніка, 1 ліпеня 1996 года, яго ўнучка [[Марго Хемінгуэй]] памерла ў [[Санта-Моніка, штат Каліфорнія|Санта-Моніцы]] (штат Каліфорнія). Марго была супермадэллю і актрысай, у 1976 годзе зняўшыся разам з сястрой [[Марыэль Хемінгуэй|Марыэль]] у фільме «''[[Губная памада (фільм)|Губная памада]]''» ({{lang-en|«Lipstick»}})<ref>[http://www.nytimes.com/1996/07/03/arts/margaux-hemingway-is-dead-model-and-actress-was-41.html «Margaux Hemingway Is Dead; Model and Actress Was 41»]. (July 3, 1996). ''The New York Times''. Retrieved May 14, 2010</ref>. Пазней яе смерць была прызнаная самагубствам, і, такім чынам, яна стала «пятым чалавекам за чатыры пакаленні сваёй сям’і, які скончыў жыццё самагубствам»<ref>[http://www.nytimes.com/1996/08/21/us/coroner-says-death-of-actress-was-suicide.html «Coroner Says Death of Actress Was Suicide»]. (August 21, 1996). ''The New York Times''. Retrieved May 14, 2010.</ref>. == Творчасць == === Літаратурны стыль === Эрнэст Хемінгуэй — мастак-псіхолаг, майстар пабудовы дыялогу і маналогу, стварэння адпаведнай атмасферы, настрою, пейзажу. Аддаючы перавагу факту, ён пазбягаў знарочыстых эфектаў і пафаснасці. Пры гэтым яго творы адметныя глыбокім лірызмам і драматычнасцю, насычаны сімволікай, характары герояў пераканаўчыя, а партрэты запамінальныя і непаўторныя<ref name="ReferenceA"/>. Першы раман Хемінгуэя «''І ўзыходзіць сонца''» напісаны сціплай і кампактнай прозай, якая прынесла вядомасць Хемінгуэю і, паводле слоў прафесара Джэймса Нэйджэла, «змяніла характар амерыканскай літаратуры»<ref name="Nagel 1996 87">Nagel (1996), 87</ref>. Газета «''Нью-Ёрк Таймс''» пісала ў 1926 годзе пра раман: «Гэта сапраўды захапляльная гісторыя, напісаная лаканічнай, жорсткай, строга апавядальнай прозай, якая прыніжае больш літаратурную англійскую мову<ref name = "NYT">[http://www.nytimes.com/books/99/07/04/specials/hemingway-rises.html „The Sun Also Rises“]. (October 31, 1926). ''[[The New York Times]]''. Retrieved 30 November 2011.</ref>.» У 1954 годзе было адзначана, што пісьменнік узнагароджваўся Нобелеўскай прэміяй за «яго майстэрства ў мастацтве апавядання, якое ён ярка прадэманстраваў у апошнім творы „''Стары і мора''“, і за ўплыў, які ён зрабіў на сучасны стыль»<ref>{{cite web |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/index.html |title = The Nobel Prize in Literature 1954 |author = |date = |work = |publisher = The Nobel Foundation |accessdate = March 7, 2010 }}</ref>. Прафесар Пол Сміт заўважае, што па пачатковых апавяданнях Хемінгуэя, сабраных у зборніку «''У наш час''», можна зрабіць выснову, што ён усё яшчэ эксперыментаваў з літаратурным стылем<ref>Smith (1996), 45</ref>. Пісьменнік пазбягаў складанага сінтаксісу, каля 70 адсоткаў усіх сказаў у творах Хемінгуэя з’яўляюцца [[Простыя сказы|простымі]] — «дзіцячы» сінтаксіс без падпарадкаванняў<ref>Wells (1975), 130—133</ref>. {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:25em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|Калі пісьменнік добра ведае тое, пра што піша, ён можа пакінуць па-за тэкстам шмат з таго, што ведае, і калі ён піша праўдзіва, чытач адчуе ўсё пакінутае па-за тэкстам гэтаксама моцна, як калі б пісьменнік пра гэта распавёў. Велічнасць руху айсберга ў тым, што ён толькі на адну восьмую частку ўзвышаецца над паверхняю вады. Пісьменнік, які многае апускае з-за няведання, проста пакідае пустыя месцы. |- |style="text-align: left;"|—З кнігі Эрнэста Хемінгуэя «''[[Смерць пасля поўдня]]''»<ref>qtd. in Oliver (1999), 322</ref>. |} Літаратурны крытык, прафесар [[Генры Луіс Гейтс]] лічыць, што стыль Хемінгуэя з’яўляецца прынцыповай формай «адказу на яго вопыт у сусветнай вайне». Пасля Першай сусветнай вайны ён і іншыя мадэрністы «страцілі веру ў цэнтральныя інстытуты Заходняй цывілізацыі» і супраць складанага стылю пісьменнікаў XIX стагоддзя стварылі стыль, «у якім асноўнае ўсталёўваецца праз дыялог, праз дзеянні і маўчанне — літаратуру, у якой няма нічога вырашальнага або, па меншай меры, нічога відавочна не пазначана»<ref name="Putnam"/>. Развіваючы тэму сувязі паміж Хемінгуэем і іншымі пісьменнікамі-мадэрністамі, біёграф [[Ірэн Гамель]] лічыць, што яго стыль старанна культываваўся і ўдакладняўся, каб стаць авангардам сваёй эпохі. Галодны да «авангардысцкіх эксперыментаў» Хемінгуэй апублікаваў работу Гертруды Стайн і Эльзы фон Фрэйтаг-Ларынговен у «''Трансэтлэнцік Рэўю''», паўстаючы супраць «сталага мадэрнізму» Форда Мэдакса Форда. Як адзначае Гамель, Хемінгуэй быў «уведзены ў эксперыментальны стыль баранэсы ў час, калі ён актыўна абразаў слоўную „таўстату“ ў сваім уласным стылі»<ref>Gammel (2002), 363-64</ref>. Бэйкер лічыць, што, пачаўшы сваю дзейнасць у якасці аўтара апавяданняў, Хемінгуэй навучыўся «казаць шмат у кароткіх аповедах, падразаць мову, памнажаць інтэнсіўнасць і не казаць нічога акрамя праўды такім чынам, які дазваляў апавядаць больш, чым проста праўду»<ref name="Baker p117">Baker (1972), 117</ref>. Хемінгуэй называў свой стыль [[Тэорыя айсберга|тэорыяй айсберга]]: факты знаходзяцца над вадой, а апорная канструкцыя і сімвалізм — па-за полем зроку<ref name="Baker p117"/>. Канцэпцыю тэорыі айсберга часам называюць «тэорыяй бяздзейнасці». Пісьменнік лічыў, што аўтар можа пісаць адно (напрыклад Нік Адамс рыбачыць у апавяданні «''Рака двух сэрцаў''»), а пры гэтым пад паверхняй адбываецца зусім іншае (Нік Адамс канцэнтруецца на рыбалцы, каб не думаць пра нешта іншае)<ref>Oliver (1999), 321—322</ref>. Джэксан Бэнсан лічыць, што Хемінгуэй выкарыстоўваў аўтабіяграфічныя дэталі для апісання жыцця ў цэлым — не толькі свайго жыцця. Напрыклад, Бэнсан сцвярджае, што Хемінгуэй выкарыстоўваў свой досвед і пракручваў сцэнарый «што калі б?»: «што, калі б я атрымаў такія раненні, што не змог бы спаць па начах? Што, калі б раненні зрабілі мяне вар’ятам? Што, калі б мяне зноў адправілі на фронт<ref>Benson (1989), 351</ref>?» У кнізе «''Мастацтва апавядання''» Хемінгуэй тлумачыў: «Я адкрыў некалькі сапраўдных прыёмаў. Калі вы апускаеце якія-небудзь важныя рэчы ці падзеі, якія вы ведаеце, апавяданне ўзмацняецца. Калі вы прапускаеце падзеі, таму што не ведаеце іх, ваша апавяданне не будзе каштаваць нічога. Якасць любога апавядання залежыць ад таго, наколькі добры той матэрыял, які вы (а не вашы рэдактары) апускаеце<ref>Hemingway (1975), 3</ref>.» {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:25em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|Мяне заўсёды прыводзяць у збянтэжанасць словы «святы», «слаўны», «ахвяра» і выраз «здзейснілася». Мы чулі іх… і чыталі іх… але нічога святога я не бачыў, і тое, што лічылася слаўным, не заслугоўвала славы, і ахвяры вельмі нагадвалі чыкагскія бойні, толькі мяса тут проста закопвалі ў зямлю. Было шмат такіх слоў, якія ўжо агідна было слухаць, і ў рэшце рэшт толькі назвы месцаў захавалі годнасць… Абстрактныя словы, такія, як «слава», «подзвіг», «доблесць» ці «святыня», былі непрыстойныя побач з канкрэтнымі назвамі вёсак, нумарамі дарог, назвамі рэк, нумарамі палкоў і датамі. |- |style="text-align: left;"|—"''[[Бывай, зброя!]]''«<ref>Hemingway, (1929), 191</ref> |} Прастата прозы Хемінгуэя — падманлівая. Прафесар Зоі Трод лічыць, што ён пачаў выкарыстоўваць „шкілетныя сказы“ ў адказ на заўвагу [[Генры Джэймс]]а, што Першая сусветная вайна „знясіліла словы“. Хемінгуэй прапанаваў „мульты-каардынацыйную“ фатаграфічную рэальнасць, будуючы яе на тэорыі айсберга. Сінтаксіс, у якім не хапае падпарадкавальных злучнікаў, стварае статычнасць сказаў, а „фотаздымачны“ стыль стварае з твору своеасаблівы [[калаж]] малюнкаў. Многія сродкі пунктуацыі (двукроп’і, кропкі з коскай, працяжнікі, дужкі) апушчаны на карысць кароткіх апавядальных сказаў. Сказы абапіраюцца адзін на аднаго, як і самі падзеі, што стварае адчуванне цэлага. Ён таксама выкарыстоўваў іншыя кінематаграфічныя прыёмы: рэзкія пераходы ад адной сцэны да іншай або перарастанне адной сцэны ў другую. Наўмысныя апушчэнні падзей дазваляюць чытачу папоўніць гэты прабел, нібыта прытрымліваючыся інструкцыі аўтара, і ствараюць трохмерную прозу<ref>Trodd (2007), 8</ref>. У літаратуры і ў сваіх асабістых лістах Хемінгуэй звычайна выкарыстоўваў злучнік „і“ ({{lang-en|«and»}}) замест косак. Такое [[Полісіндэтан|выкарыстанне вялікай колькасці злучнікаў]] магло служыць для перадачы непасрэднасці. Выкарыстанне Хемінгуэем шматзлучнікавасці — ці ў больш позніх творах выкарыстанне даданых сказаў — дазваляе супаставіць паміж сабой надзвычайныя бачанні і малюнкі; Джэксан Брэнсан параўноўвае іх з [[хайку]]<ref name="McCormick p49">McCormick, 49</ref><ref>Benson (1975), 309</ref>. Многія з паслядоўнікаў Хемінгуэя спрабавалі прытрымлівацца яго прыклада і пазбягалі любога выразу эмоцый. Пісьменнік [[Сол Бэлау]] сатырычна апісваў гэты стыль „У вас ёсць эмоцыі? Задушыце іх<ref>qtd. in Hoberek (2005), 309</ref>.“ Тым не менш, Хемінгуэй намераваўся не ўхіляцца ад эмоцый, а адлюстроўваць іх больш навукова. Хемінгуэй лічыў, што апісваць эмоцыі — проста і бессэнсоўна; замест гэтага ён рабіў калажы малюнкаў, каб паказаць „рэальную рэч, паслядоўнасць рухаў і тое, што выклікала эмоцыі“, каб такія апісанні „былі сапраўднымі і праз год, і праз дзесяць гадоў, і, калі пашанцуе і калі апісанне дастаткова чыстае і праўдзівае, заўсёды“<ref>Hemingway, Ernest. ''Death in the Afternoon''. New York: Simon and Schuster</ref>. Выкарыстанне малюнкаў у якасці аб’ектыўных карэлятаў таксама характэрна для твораў Эзры Паўнда, [[Томас Стэрнз Эліят|Томаса Стэрнза Эліята]], Джэймса Джойса і [[Марсель Пруст|Марселя Пруста]]<ref>McCormick, 47</ref>. У лістах Хемінгуэя некалькі разоў сустракаюцца спасылкі на раман Пруста „''[[У пошуках страчанага часу]]''“, якія сведчаць, што ён чытаў яго, па меншай меры, два разы<ref name="Burwell p187">Burwell (1996), 187</ref>. === Тэмы === {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:25em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|Аўтар гэтай кнігі прыйшоў да свядомага пераканання, што тыя, хто змагаюцца на вайне, самыя цудоўныя людзі, і чым бліжэй да перадавой, тым больш выдатных людзей там сустрэнеш; затое тыя, хто пачынае, распальвае і вядзе вайну,— свінні, якія дбаюць толькі пра эканамічную канкурэнцыю і пра тое, што на гэтым можна пажывіцца. Я лічу, што ўсе, хто нажываецца на вайне і хто спрыяе яе распальванню, павінны быць расстраляны ў першы ж дзень ваенных дзеянняў даверанымі прадстаўнікамі сумленных грамадзян сваёй краіны, якіх яны пасылаюць ваяваць. Аўтар гэтай кнігі з радасцю ўзяў бы на сябе місію арганізаваць такі расстрэл, калі б тыя, хто пойдзе ваяваць, афіцыйна даручылі яму гэта. |- |style="text-align: left;"|—прадмова да рамана „''[[Бывай, зброя!]]''“ выдання 1948 года<ref name = "прадмова"/>. |} Папулярнасць твораў Хемінгуэя ў значнай ступені засанавана на іх тэмах, якімі, паводле меркавання доктара Мічыганскага ўніверсітэта Фрэдэрыка Свабоды, з’яўляюцца каханне, вайна, спустошанасць і страта; усе яны з’яўляюцца асноўнымі тэмамі ўсёй амерыканскай літаратуры і моцна праяўляюцца ў сутнасці твораў Хемінгуэя<ref>Svoboda (2000), 155</ref>. Літаратурны крытык [[Лэслі Фідлер]] бачыць у работах пісьменніка тэму, якую ён вызначае як „''Свяшчэнная зямля''“ — [[Дзікі Захад|Амерыканскі Захад]] — дапоўнены ў творах Хемінгуэя гарамі Іспаніі, Швейцарыі і Афрыкі, а таксама вадаёмамі Мічыгана. Апроч таго, Хемінгуэй аддаў даніну Амерыканскаму Захаду назвай „''Гатэль Мантана''“ ({{lang-en|Hotel Montana}}) у творах „''І ўзыходзіць сонца''“ і „''Па кім звоніць звон''“<ref name="Fiedler"/>. Фідлер, а таксама іншы літаратар Бэн Стольцфус лічаць, што прырода ў творах Хемінгуэя з’яўляецца месцам для адраджэння і тэрапіі, і паляўнічы або рыбак адчуваюць там момант трансцэндэнтнасці, калі здабыча забітая<ref name="Stoltzfus"/>. Гэтая прырода — месца, дзе мужчыны без жанчын: мужчыны рыбачаць; мужчыны палююць; мужчыны знаходзяць адкупленне ў прыродзе<ref name="Fiedler"/>. Нягледзячы на тое, што Хемінгуэй пісаў пра спорт, Карлас Бэйкер лічыць, што акцэнт заўсёды больш робіцца на спартсмена, чым на сам спорт<ref name="Baker1972 101–121">Baker (1972), 101—121</ref>, а Сьюзан Бігель лічыць Хемінгуэя амерыканскім [[натураліст]]ам, што адлюстравана ў вельмі падрабязных апісаннях прыроды, напрыклад у апавяданні „''Рака двух сэрцаў''“<ref name = "Beegel2000, p. 63-70"/>. Пісьменнік, адной з асноўных тэм якога — асабліва ў пачатку творчага шляху — была вайна, адзначаў значэнне ваеннага досведу: „Вайна адна з самых важных тэм, і прытым такая, калі цяжэй за ўсё пісаць праўдзіва, і пісьменнікі, якія не бачылі вайны, ад зайздрасці імкнуцца пераканаць і сябе, і іншых, што тэма гэтая нязначная, ці ненатуральная, ці хваравітая, у той час, як на самой справе ім проста не давялося перажыць тое, чаго нічым нельга кампенсаваць“<ref name="прадмова">Эрнэст Хемінгуэй. Па кім звоніць звон: Раман: 3 англ. / Пер., прадм. і камент. В. Небышынца.— Мн.: Маст. літ., 1991.— 477 с., л. іл.— (Скарбы сусвет. літ.). ISBN 5-340-00741-3</ref>. У вобразе галоўнага героя рамана „Бывай, зброя!“ лейтэнанта Фрэдэрыка Генры, а таксама ў каханні героя да Кэтрын Барклі выявіўся асабісты ваенны досвед аўтара<ref name = "прадмова"/>. Фідлер лічыць, што Хемінгуэй перавярнуў у амерыканскай літаратуры сутнасць злой „цёмнай жанчыны“ і добрай „светлай жанчыны“. Цёмная жанчына — Брэт Эшлі з рамана „''І ўзыходзіць сонца''“ — паступае высакародна; светлая жанчына — Маргарэт Макомбер з апавядання „''Кароткае шчаслівае жыццё Фрэнсіса Макомбера''“ — становіцца забойцай<ref name="Fiedler">Fiedler (1975), 345—365</ref>. Літаратурны крытык [[Роберт Скоўлз]] заяўляе, што ў ранніх апавяданнях Хемінгуэя, такіх як „''[[Вельмі кароткае апавяданне]]''“ ({{lang-en|«A Very Short Story»}}), „персанажы-мужчыны з’яўляюцца станоўчымі, а персанажы-жанчыны — адмоўнымі“<ref>Scholes (1990), 42</ref>. Паводле прафесара Рэны Сандэрсан, крытыкі хвалілі ў ранніх апавяданнях пісьменніка арыентаваны на мужчын свет мужных заняткаў, а таксама падзел усіх жанчын на „каструючых і любоўных рабынь“. Прыхільнікі фемінізму крытыкуюць Хемінгуэя як „грамадскага ворага нумар адзін“, аднак больш познія ацэнкі яго працы „далі новыя погляды на персанажаў-жанчын у Хемінгуэя (і іх сілу) і выявілі яго асабістае меркаванне па гендэрных пытаннях, тым самым ставячы пад сумнеў старое меркаванне, што яго творы былі выключна мужчынскімі“<ref>Sanderson (1996), 171</ref>. Крытык Ніна Бэйм лічыць, што Брэт Эшлі і Маргарэт Макомбер з’яўляюцца яркімі прыкладамі „жанчын-сцерваў“ ({{lang-en|bitch women}}) у творах Хемінгуэя<ref>Baym (1990), 112</ref>. {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:25em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|Калі людзі столькі мужнасці прыносяць у гэты свет, свет павінен забіць іх, каб зламаць, і таму ён іх і забівае. Свет ламае кожнага, і многія потым толькі мацнейшыя на зломе. Але тых, хто не хоча зламацца, ён забівае. Ён забівае самых добрых, і самых пяшчотных, і самых храбрых без разбору. А калі ты ні з тых, ні з другіх, ані з трэціх, можаш быць упэўнены, што і цябе заб’юць, толькі без асаблівай спешкі. |- |style="text-align: left;"|—»''[[Бывай, зброя!]]''"<ref>Hemingway, Ernest. (1929) ''[https://books.google.com/books?ei=DCq4VKupLOfasATlj4D4Ag&id=8SAtAAAAIAAJ&dq A Farewell to Arms]''. New York: Scribner’s</ref>. |} Тэма жанчын і смерці з’яўляецца ў апавяданнях Хемінгуэя з творам «''Індзейскі лагер''», які пранізвае тэма смерці. Прафесар Філіп Янг лічыць, што акцэнт у «''Індзейскім лагеры''» ставіцца не столькі на жанчыну, якая нараджае дзіцяці, ці на бацьку, які здзейсніў самагубства, а на Ніку Адамсе, які з’яўляецца сведкам гэтых падзей і «атрымлівае душэўныя шрамы і становіцца нервовым хлопцам». У гэтым апавяданні пісьменнік апісаў падзеі, якія сфарміравалі асобу Адамса. Янг лічыць, што ў «''Індзейскім лагеры''» знаходзіцца «ключ» да пытання «што аўтар планаваў рабіць у наступныя 35 гадоў сваёй кар’еры»<ref>Young (1964), 6</ref>. Стольцфус лічыць работу Хемінгуэя больш складанай з раскрыццём ісціны [[экзістэнцыялізм]]у: калі чалавек нічога не зрабіў у жыцці, то яго адкупленне адбудзецца на парозе смерці. Фрэнсіс Макомбер, які нікчэмна пражыў сваё жыццё, памірае шчаслівым, таму што апошнія гадзіны яго жыцця былі сапраўднымі; [[тарэадор]] у [[Карыда|карыдзе]] ўяўляе сабой вяршыню сапраўднага жыцця<ref name="Stoltzfus">Stoltzfus (2005), 215—218</ref>. У сваёй рабоце «''Выкарыстанне сапраўднасці: Хемінгуэй і літаратурнае поле''» ({{lang-en|«The Uses of Authenticity: Hemingway and the Literary Field»}}) Ціма Мюлер адзначае, што творы пісьменніка атрымалі поспех таму, што персанажы ў іх жывуць «сапраўдным жыццём», а «салдаты, рыбакі, баксёры і леснікі з’яўляюцца архетыпамі сапраўднасці ў сучаснай літаратуры»<ref>Müller (2010), 31</ref>. У творах Хемінгуэя распаўсюджана тэма маральнай кастрацыі мужчын, асабліва ў рамане «''І ўзыходзіць сонца''». Фідлер лічыць, што маральная кастрацыя ў персанажаў Хемінгуэя з’яўляецца характэрнай рысай пакалення параненых салдат, у якім такія жанчыны, як Брэт, дабіліся [[Жаночае выбарчае права|эмансіпацыі]]. Гэта адносіцца і да другараднага персанажа Фрэнсіс Клайн, якая была дзяўчынай Кона ў пачатку рамана. Яна з’яўляецца яскравым прыкладам такога пакалення не толькі таму, што прадстаўляе яго ўжо ў самым пачатку твора, а яшчэ і з-за таго, які ўплыў яна мае на Кона, хоць і мала з’яўляецца ў тэксце<ref name="Fiedler"/>. Бэйкер лічыць, што Хемінгуэй супастаўляе ў сваіх творах «натуральнае» і «ненатуральнае». У апавяданні «''Альпійская ідылія''» ({{lang-en|«Alpine Idyll»}}) «ненатуральнасць» катання на лыжах у горнай краіне позняй вясной спалучаецца з «ненатуральнасцю» селяніна, які занадта доўга трымаў труп сваёй жонкі зімой у хляве. Лыжнікі і селянін спускаюцца ў даліну да «натуральнай» вясны для адкуплення<ref name="Baker1972 101–121"/>. Некаторыя крытыкі характарызуюць творы Хемінгуэя як жанчынаненавісніцкія і [[Гамафобія|гамафобскія]]. Сьюзан Бігель прааналізавала водгукі на літаратуру пісьменніка за чатыры дзесяцігоддзя, апублікаваўшы вынікі ў сваім эсэ «''Крытычны прыём''» ({{lang-en|«Critical Reception»}}). Яна адзначыла, што ў 1980-я гады «крытыкі, якія падтрымлівалі мультыкультуралізм» проста ігнаравалі Хемінгуэя; хоць некалькі «апалагетыкаў» былі напісаныя. Тыповым з’яўляецца падобны аналіз рамана «''І ўзыходзіць сонца''»: «Хемінгуэй не дазваляе чытачу забыцца, што Кон — габрэй, не непрывабны персанаж, які аказваецца габрэем, а персанаж, які з’яўляецца непрывабным, таму што ён габрэй». Паводле Бігель у тым жа дзесяцігоддзі крытыкі адзначалі «страх перад [[гомасексуалізм]]ам» і [[расізм]] у літаратуры Хемінгуэя<ref>Beegel (1996), 282</ref>. == Ацэнкі беларускіх літаратараў == Беларускі літаратар Канстанцін Касяк паказвае, што Хемінгуэй — гэта чалавек крайнасцей, якія вельмі гарманічна ўжываліся ў ім, і параўноўвае яго з галоўным героем фільма «Бунтар без ідэі»<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20190805/1564986566-neperamozhny-i-legendarny zviazda.by]</ref> Перакладчык і літаратуразнаўца [[Вадзім Небышынец]] адзначыў, што вызначальную ролю ў творчай біяграфіі Хемінгуэя адыграла Першая сусветная вайна, а таксама тэма «страчанага пакалення» і што трагічнае ўспрыманне свету дасягнула свайго апагея ў рамане «''Бывай, зброя!''»<ref name = "прадмова"/>. Літаратуразнаўца [[Ева Лявонава]] пісала, што ад настрояў страчанасці і адзіноты, уласцівых героям Хемінгуэя, аўтар паступова перайшоў да «больш актыўнай жыццёвай пазіцыі»<ref>Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. С. 68-69.</ref>. В. Небышынец заўважае, што пісьменнік абапіраўся на рэалістычныя і гуманістычныя традыцыі сваіх папярэднікаў, але выпрацаваў сваю адметную творчую манеру, якая зрабілася адным з вызначальных стыляў XX стагоддзя<ref name = "прадмова"/>. Паводле Лявонавай, Хемінгуэй імкнуўся да стварэння «простай, сумленнай прозы пра чалавека» і лічыў, што для сапраўднага мастака «кожная кніга павінна быць пачаткам, новай спробай дасягнуць недасягальнага, яшчэ не здзейсненага іншымі». Літаратуразнаўца лічыць, што «проза бачылася яму „самым цяжкім пісьменніцкім хлебам“, бо празаік заўсёды стаіць перад „неабходнасцю зрабіць вымысел больш праўдзівым за рэальнае жыццё“»<ref>Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. С. 69-70.</ref>. Е. Лявонава адзначае, што Хемінгуэй, які перапісваў многія старонкі сваіх кніг па некалькі дзясяткаў разоў, у выніку давёў распрацаваны ім самабытны стыль да дасканаласці<ref name="ReferenceA">Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. С. 70.</ref>. Яна называе пісьменніка «бясспрэчным рэалістам», але адзначае, што ён таксама выкарыстоўваў элементы рамантычнай эстэтыкі. Лявонава піша, што Хемінгуэй быў «мастаком-псіхолагам, майстрам пабудовы дыялогу і маналогу, стварэння адпаведнай атмасферы, настрою і пейзажу». Паводле яе меркавання, «яго творы адметныя глыбокім лірызмам і драматычнасцю, насычаны сімволікай, характары герояў пераканаўчыя, а партрэты запамінальныя і непаўторныя»<ref name="ReferenceA"/>. Чалавек «татальнага дзеяння», Эрнэст Хемінгуэй любіў людзей рамантычнага складу; па сутнасці, рамантыкамі з’яўляюцца і многія яго героі, якія прытрымліваюцца раз і назаўсёды абранага для сябе маральнага «кодэкса», паводле якога чалавек мусіць перамагаць уласную слабасць, вышэй за ўсё ставіць гонар і годнасць, быць высакародным і справядлівым нават у адносінах да ворага<ref>Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. С. 69.</ref>. Літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]] пісаў<ref name="ReferenceB">Беларуская літаратура: дапам. для вучняў 11-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. А. Бельскага, М. Тычыны. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2009. С. 71.</ref>: {{Цытата| Яркім мастацкім словам і выверанай думкай Эрнэст Хемінгуэй імкнуўся выканаць высакародную і гуманную місію — удасканаліць свет і грамадства, зменшыць колькасць зла на зямлі, абараніць канкрэтнага чалавека і яго законнае права на годнае жыццё, дапамагчы нацыям у змаганні за гістарычную перспектыву. }} Пісьменнік [[Васіль Быкаў]] лічыў найбольш значным творам Эрнэста Хемінгуэя раман «''Па кім звоніць звон''». У кнізе ўспамінаў «''Доўгая дарога дадому''» ён прызнаў: {{Цытата| Тое, што мы намагаліся і ніяк не маглі зразумець у вайне, знакаміты Хэм зразумеў і напісаў яшчэ ў 30-я гады. }} Ева Лявонава паказала, што многія якасці твораў Хемінгуэя ўласцівыя прозе самога Быкава, а менавіта наяўнасць падтэкстаў, прытчавасць, глыбокі псіхалагізм і рэльефнасць апісанняў, таксама адзначаючы, што іх творы падобныя тэмамі, экстрэмальнымі, «памежнымі» сюжэтнымі калізіямі, сітуацыямі выбару і незвычайным трагізмам<ref name="ReferenceB"/>. == Уплыў і спадчына == [[Файл:Statue of Hemingway at Floridita.jpg|thumb||Статуя Хемінгуэя, зробленая [[Хасэ Віла Саберон|Хасэ Вілам Саберонам]], «''[[Эль Фрарыдзіта]]''» бар у [[Гавана|Гаване]].]] [[Файл:Hemingway in Pamplona.JPG|thumb||Статуя Хемінгуэя ў [[Памплона|Памплоне]].]] Спадчына Хемінгуэя для амерыканскай літаратуры — гэта яго стыль: пісьменнікі, якія з’яўляліся пасля яго, пераймалі або пазбягалі яго<ref>Oliver (1999), 140—141</ref>. Пасля таго, як з выданнем кнігі «''І ўзыходзіць сонца''» была створана яго рэпутацыя, ён стаў адным з цэнтральных прадстаўнікоў пасляваеннага пакалення, усталяваўшы асабісты стыль для пераймання<ref name="Nagel 1996 87"/>. Яго кнігі [[Спальванне кніг у Нацысцкай Германіі|былі спалены]] ў Берліне ў 1933 годзе ў якасці «сімвала сучаснага заняпаду» і адпрэчаны яго бацькамі, якія лічылі іх «брудам»<ref name = "Hallengren">Hallengren, Anders. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1954/hemingway-article.html «A Case of Identity: Ernest Hemingway»]. Nobelprize.org. Retrieved 30 November 2011.</ref>. Рэйналдс сцвярджае, што яго спадчынай з’яўляецца тое, што «яго апавяданні і раманы так хутка папулярызаваліся, што некаторыя з іх сталі часткай нашай культурнай спадчыны»<ref>Reynolds (2000), 15</ref>. У 2004 годзе ў [[Бібліятэка Джона Ф. Кэнэдзі|бібліятэцы Джона Ф. Кэнэдзі]] [[Расэл Бэнкс]] заявіў у сваім выступе, што ён, як і многія пісьменнікі-мужчыны яго пакалення, знаходзіцца пад уплывам літаратурнай філасофіі, стылю і іміджу Хемінгуэя<ref>Banks (2004), 54</ref>. Паводле слоў Мюлера, «Хемінгуэй з’яўляецца самым вядомым з усіх пісьменнікаў у свеце»<ref>Müller (2010), 30</ref>. Бэнсан лічыць, што жыццёвы досвед Хемінгуэя стаў «сродкам для эксплуатацыі» ў яго літаратуры<ref>Benson (1989), 347</ref>. Літаратуразнаўца Андрэс Халенгрэн, які даследаваў творчасць Хемінгуэя, лічыць, што яго «брутальны стыль» і вобраз мача трэба аддзяляць ад літаратурнай дзейнасці<ref name = "Hallengren"/>. Гэта пацвярджае і Бэнсан, апісваючы яго як інтраверта і параўноўваючы яго з [[Джэром Сэлінджэр|Джэромам Сэлінджэрам]], нягледзячы на тое, што Хемінгуэй маскіруе свой характар самахвальствам<ref>Benson (1989), 349</ref>. На самай справе падчас Другой сусветнай вайны Сэлінджэр сустракаўся і перапісваўся з Хемінгуэем, якога ён прызнаваў сваім аўтарытэтам. У сваім лісце да Хемінгуэя Сэлінджэр сцвярджаў, што іх размовы «далі яму адзіныя хвіліны надзеі за ўсю вайну» і жартоўна называў сябе «старшынёй фан-клубаў Хемінгуэя»<ref>Baker (1969), 420</ref>. Ступень уплыву Хемінгуэя відаць у даніне і адгалосках яго твораў у папулярнай культуры. [[Малая планета]], адкрытая ў 1978 годзе астраномам з СССР [[Мікалай Чарных|Мікалаем Чарных]], была названая ў яго гонар («''[[(3656) Хемінгуэй]]''»)<ref>Schmadel, Lutz D. (2003) ''Dictionary of Minor Planet Names''. New York: Springer Verlag. ISBN 3-540-00238-3, 307</ref>; у апавяданні [[Рэй Брэдбэры|Рэя Брэдбэры]] «''Машына да Кіліманджара''» ({{lang-en|«The Kilimanjaro Device»}}) Хемінгуэй едзе на вяршыню [[Гара Кіліманджара|гары Кіліманджара]]<ref name="Oliver144"/>; у 1993 годзе выйшаў мастацкі фільм «''[[Барацьба з Эрнэстам Хемінгуэем]]''» з [[Роберт Дзювал|Робертам Дзювалам]], [[Рычард Харыс|Рычардам Харысам]], [[Шырлі Мак-Лейн]], [[Сандра Балак|Сандрай Балак]] і [[Пайпер Лоры]] ў галоўных ролях пра сяброўства двух пенсіянераў, ірландца і кубінца, якія жывуць у прыбярэжным мястэчку штата Фларыда<ref>Oliver (1999), 360</ref>. Уплыў пісьменніка відавочны па мноству рэстаранаў з назвай «''Хемінгуэй''», а таксама па барах з распаўсюджанай назвай «''Хэрыс''» ({{lang-en|«Harry's»}}) (адсылка да бару з рамана «''За ракой у цені дрэў''»)<ref>Oliver (1999), 142</ref>. Лінія мэблі Хемінгуэя, распаўсюджанню якой садзейнічаў сын Хемінгуэя Джэк (Бамбі), мае такія прадметы як тумбачка «''Кіліманджара''» і канапа «''Кэтрын''». Кампанія «''[[Montblanc|Манблан]]''» ({{lang-en|«Montblanc»}}) прапануе аўтаручкі «''Хемінгуэй''», а таксама была створана лінія адзення для сафары, названая ў яго гонар<ref>Hoffman, Jan. [http://www.nytimes.com/library/books/061599lives-jackhemingway.html «A Line of Hemingway Furniture, With a Veneer of Taste»]. (June 15, 1999).''The New York Times''. Retrieved September 3, 2009.</ref>. У 1977 годзе быў заснаваны [[міжнародны конкурс імітацыі Хемінгуэя]] ({{lang-en|International Imitation Hemingway Competition}}), які публічна прызнаў яго ўплыў і камічна недарэчныя намаганні некаторых аўтараў імітаваць яго. Удзельнікам прапануецца прадставіць адну «сапраўды добрую старонку з сапраўды дрэннага Хемінгуэя», а пераможцы ляцяць у Італію ў бар «''Хэрыс''»<ref name="LA">Smith, Jack. [http://articles.latimes.com/1993-03-15/news/vw-308_1_bad-hemingway Wanted: One Really Good Page of Really Bad Hemingway].(March 15, 1993). ''Los Angeles Times''. Retrieved March 7, 2010.</ref>. У 1965 годзе Мэры Хемінгуэй заснавала «''фонд Хемінгуэя''» ({{lang-en|Hemingway Foundation}}) і ў 1970-х гадах падаравала дакументы мужа бібліятэцы Джона Ф. Кэнэдзі. У 1980 годзе група даследчыкаў Хемінгуэя ацаніла ахвяраваныя паперы, пазней сфарміраваўшы «''таварыства Хемінгуэя''» ({{lang-en|Hemingway Society}}), «якое падтрымлівае і стымулюе хемінгуэеўскую стыпендыю ({{lang-en|Hemingway scholarship}})»<ref>Miller (2006), 78-80</ref>. == Бібліяграфія == Творы, выдадзеныя пасля 1961 года, былі апублікаваны пасмяротна<ref name="hemingway">{{cite book|last =Hemingway|first =Ernest|author2=A. E. Hotchner |title =Dear Papa, Dear Hotch: The Correspondence of Ernest Hemingway And A. E. Hotchner|url =https://archive.org/details/dearpapadearhotc00hemi|publisher = University of Missouri Press|year=2005|location =Columbia, Missouri|isbn = 0-8262-1605-6}}</ref><ref>{{cite book | title = Hemingway: The Postwar Years and the Posthumous Novels | last = Burwell | first = Rose Marie |authorlink= |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=New York |isbn=0-521-48199-6 | pages= | url = http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=wa5yC5CMCGYC&oi=fnd&pg=PR9&dq=haemochromatosis+hemingway+beegel&ots=jX89PwOREi&sig=_L8fB5n1J4UH0pR-PL-t4-03lFo#v=onepage&q=&f=false |accessdate = 2009-12-11 | ref = CITEREFBurwell1996}}</ref>. {{col-begin}} {{col-2}} === Раманы === * ''[[Веснавыя воды]]'' // The Torrents of Spring (1926) * ''[[І ўзыходзіць сонца]]'' // The Sun Also Rises (1926) * ''[[Бывай, зброя!]]'' // A Farewell to Arms (1929) * ''[[Мець і не мець]]'' // To Have and Have Not (1937) * ''[[Па кім звоніць звон]]'' // For Whom the Bell Tolls (1940) * ''[[За ракой у цені дрэў]]'' // Across the River and into the Trees (1950) * ''[[Стары і мора]]'' // The Old Man and the Sea (1952) * ''[[Астравы ў акіяне (раман)|Астравы ў акіяне]]'' // Islands in the Stream (1970) * ''[[Эдэмскі сад (раман)|Эдэмскі сад]]'' // The Garden of Eden (1986) === Дакументальная літаратура === * ''[[Смерць пасля поўдня]]'' // Death in the Afternoon (1932) * ''[[Зялёныя пагоркі Афрыкі]]'' // Green Hills of Africa (1935) * ''[[Хемінгуэй, дзікія гады]]'' // Hemingway, The Wild Years (1962) * ''[[Рухомае свята]]'' // A Moveable Feast (1964) * ''[[Імя аўтара: Эрнэст Хемінгуэй]]'' // By-Line: Ernest Hemingway (1967) * ''[[Эрнэст Хемінгуэй: Кубінскі рэпарцёр]]'' // Ernest Hemingway: Cub Reporter (1970) * ''[[Небяспечнае лета]]'' // The Dangerous Summer (1985) * ''[[Дэйтлайн: Таронта]]'' // Dateline: Toronto (1985) * ''[[Пробліск ісціны]]'' // True at First Light (1999) * ''[[Пад Кіліманджара]]'' // Under Kilimanjaro (2005) === Лісты === * ''[[Выбраныя лісты Эрнэста Хемінгуэя 1917–1961]]'' // Ernest Hemingway Selected Letters 1917—1961 (1981) * ''[[Кембрыджскае выданне лістоў Эрнэста Хемінгуэя]]'' // The Cambridge Edition of the Letters of Ernest Hemingway (2011-) * ''[[Лісты Эрнэста Хемінгуэя: Частка 1, 1907-1922]]'' // The Letters of Ernest Hemingway: Volume 1, 1907—1922 (2011) {{col-2}} === Анталогіі === * ''[[Мужчыны на вайне: Лепшыя ваенныя гісторыі ўсіх часоў]]'' // Men at War: The Best War Stories of All Time (1942), была выдадзена з увядзеннем Хемінгуэя, хоць ён не з’яўляўся асноўным аўтарам. === Зборнікі === * ''[[Тры гісторыі і дзесяць паэмаў]]'' // Three Stories and Ten Poems (1923) * ''[[У наш час, зборнік апавяданняў|У наш час]]'' // In Our Time (1925) * ''[[Мужчыны без жанчын, зборнік апавяданняў|Мужчыны без жанчын]]'' // Men Without Women (1927) * ''[[Пераможца не атрымлівае нічога]]'' // Winner Take Nothing (1933) * ''[[Пятая калона і першыя 49 апавяданняў]]'' // The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories (1938) * ''[[Істотны Хемінгуэй]]'' // The Essential Hemingway (1947) * ''[[Снягі Кіліманджара, зборнік апавяданняў|Снягі Кіліманджара]]'' // The Snows of Kilimanjaro and Other Stories (1961) * ''[[Пятая калона і чатыры апавядання пра грамадзянскую вайну ў Іспаніі]]'' // The Fifth Column and Four Stories of the Spanish Civil War (1969) * ''[[Апавяданні пра Ніка Адамса]]'' // The Nick Adams Stories (1972) * ''[[88 паэмаў]]'' // 88 Poems (1979) * ''[[Поўны зборнік паэмаў Эрнэста Хемінгуэя|Поўны зборнік паэмаў]]'' // The Complete Poems (1979) * ''[[Апавяданні Эрнэста Хемінгуэя]]'' // The Short Stories of Ernest Hemingway (1984) * ''[[Поўны зборнік апавяданняў Эрнэста Хемінгуэя]]'' // The Complete Short Stories of Ernest Hemingway (1987) * ''[[Эрнэст Хемінгуэй: Зборнік апавяданняў]]'' // Ernest Hemingway: The Collected Stories (1995) * ''[[Хемінгуэй пра напісанне]]'' // Hemingway on Writing (1999) * ''[[Хемінгуэй пра рыбалоўства]]'' // Hemingway on Fishing (2000) * ''[[Хемінгуэй пра паляванне]]'' // Hemingway on Hunting (2003) * ''[[Хемінгуэй пра вайну]]'' // Hemingway on War (2003) * ''[[Хемінгуэй пра Парыж]]'' // Hemingway on Paris (2008) {{col-end}} == Беларускія пераклады == На беларускую мову творы Xемінгуэя пераклалі [[Аляксей Арцёмаў]], [[Алесь Асташонак]], [[Анатоль Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч (Максім Валошка)]], [[Віталь Воранаў]], [[Віктар Гардзей]], [[Юрка Гаўрук]], [[Алесь Квіткевіч]], [[Павел Марціновіч]], [[Яўген Міклашэўскі]] і [[Вадзім Небышынец]]. * Бывай, зброя / Пер. з англ. [[А. Бутэвіч]]а. — Мн., 1996; * Вельмі кароткае апавяданне / Пер. з англ. В. Воранава // «[[Далягляды]]», 3 мая 2010; * Забойцы: Апавяданне / Пер. з англ. А. Асташонка // [[Крыніца (часопіс)|Крыніца]] № 11-12, 1992. — С. 46-49; * Індзейскі пасёлак: Апавяданне / Пер. з англ. А. Асташонка // Крыніца № 9 (3), 1994. — С. 97-98; * І ўзыходзіць сонца (Фэст): Раман / Пер. з англ. Ю. Гаўрука. — Мн.: Маст. літ., 1976; * Па кім звоніць звон: Раман / Пер. з англ. В. Небышынца. — Мн.: Маст. літ., 1991; * Стары і мора / Пер. з англ. В. Небышынца; * Стары чалавек і мора / Пер. з англ. П. Марціновіча. * [http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/hem2502ec.html?OpenDocument Віно Ваямінгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221122212424/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/hem2502ec.html?OpenDocument |date=22 лістапада 2022 }} (пераклад [[Алесь Квіткевіч|Алеся Квіткевіча]]) * [https://litrazh.org/article/dzesyac-indzeycau Дзесяць індзейцаў] (пераклад [[Аляксей Арцёмаў|Аляксея Арцёмава]]) == Экранізацыі == [[Файл:Poster - A Farewell to Arms (1932) 01.jpg|thumb|Постар фільма «''Бывай, зброя!''» 1932 года.]] Па ўсіх вялікіх творах Хемінгуэя былі знятыя фільмы: «''Бывай, зброя!''» ([[Бывай, зброя! (фільм, 1932)|1932]], [[Бывай, зброя! (фільм, 1957)|1957]]), «''[[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]]''» (1943), «''Мець і не мець''» ([[Мець і не мець, фільм|1944]], [[Пераломны момант (фільм, 1950)|1950]], [[Збройнікі|1958]]), «''[[Забойцы, апавяданне Эрнэста Хемінгуэя|Забойцы]]''» ({{lang-en|«The Killers»}}) ([[Забойцы (фільм, 1946)|1946]], [[Забойцы (фільм, 1956)|1956]], [[Забойцы (фільм, 1964)|1964]]), «''Справа Макомбера''» ({{lang-en|«The Macomber Affair»}}) ([[Справа Макомбера|1947]])<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/macomber_affair/ | title =The Macomber Affair (The Great White Hunter) (1947)| work = |publisher =Flixster, Inc. All | accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>, «''Снягі Кіліманджара''» ([[Снягі Кіліманджара (фільм, 1952)|1952]]), «''І ўзыходзіць сонца''» ([[І ўзыходзіць сонца (фільм, 1957)|1957]], [[І ўзыходзіць сонца (фільм, 1984)|1984]]), «''Стары і мора''» ([[Стары і мора (фільм, 1958)|1958]]) і «''Астравы ў акіяне''» ([[Астравы ў акіяне, фільм|1977]])<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/1010762-islands_in_the_stream/ | title =Islands in the stream (1977)| work = |publisher =Flixster, Inc. All | accessdate =21 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. Першы фільм па рамане «''Бывай, зброя!''» быў зняты ў 1932 годзе, праз 3 гады пасля выхаду кнігі. У гэтай любоўнай гісторыі, якая адбываецца на фоне Першай сусветнай вайны, [[Гэры Купер]] сыграў галоўную ролю, персанажа, правобразам якога стаў сам Хемінгуэй і які ўлюбляецца ў медсястру, у ролі якой знялася [[Хелен Хейс]]. Фільм атрымаў намінацыю на [[Оскар (кінапрэмія, 1934)|Оскар]] у катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» і выйграў дзве ўзнагароды ў катэгорыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца]]» і «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы гук|Найлепшы гук]]»<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.imdb.com/title/tt0022879/?ref_=nv_sr_4 | title =A Farewell to Arms (1932)| work = |publisher = imdb.com| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. У 1957 годзе рэжысёр [[Дэвід Сэлзнікс]] зняў рымэйк з [[Рок Хадсан|Рокам Хадсанам]] і [[Джэніфер Джонс]] у галоўных ролях, але ён не быў паспяховым і нават стаў фінансавым правалам, пасля якога Сэлзнікс не зняў больш ні аднаго фільма<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/10004835-farewell_to_arms/ | title =A Farewell to Arms (1957)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. У 1943 годзе Гэры Купер таксама сыграў галоўную ролю ў фільме «''Па кім звоніць звон''». Хемінгуэй сам абраў яго і [[Інгрыд Бергман]] для выканання галоўных роляў, аднак застаўся незадаволены тым, як у фільм быў перанесены палітычны пасыл. Гэтая стужка, працягласць якой складае амаль тры гадзіны, атрымала дзевяць намінацый на [[Оскар 1944|Оскар]]<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.imdb.com/title/tt0035896/?ref_=nv_sr_1 | title =For Whom the Bell Tolls (1943)| work = |publisher = imdb.com| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. Па апавяданні «''Забойцы''» былі зняты тры версіі фільмаў. Найбольш вядомай з іх з’яўляецца стужка, знятая ў 1946 годзе ў жанры нуар з [[Берт Ланкастэр|Бертам Ланкастэрам]] у ролі шведскага баксёра<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/1080205-killers/ | title =The Killers (1946)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. У фільме 1964 года [[Дон Сігел|Дона Сігела]] галоўную ролю сыграў [[Лі Марвін]], які атрымаў за яе прэмію «''[[Прэмія «BAFTA» 1966|Бафта]]''» ({{lang-en|BAFTA}}) у катэгорыі «[[Прэмія «BAFTA» найлепшаму акцёру ў галоўнай ролі|Найлепшы замежны акцёр]]»<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.imdb.com/title/tt0058262/?ref_=nv_sr_2 | title =The Killers (1964)| work = |publisher = imdb.com| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. Фільм па творы «''Стары і мора''» пра старога кубінскага рыбака і яго барацьбу з вялікай рыбай быў зняты ў 1958 годзе. [[Спэнсэр Трэйсі]], які выканаў галоўную ролю ў гэтай карціне, атрымаў намінацыю на [[Оскар 1959|Оскар]] у катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]]»<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.imdb.com/title/tt0052027/?ref_=nv_sr_1 | title =The Old Man and the Sea (1958)| work = |publisher = imdb.com| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. [[Грэгары Пек]], [[Сьюзэн Хейвард]] і [[Ава Гарднер]] у 1952 годзе сыгралі галоўныя ролі ў фільме «''Снягі Кіліманджара''», экранізацыі твора Хемінгуэя пра сафары ў Афрыцы<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/snows_of_kilimanjaro/ | title =The Snows Of Kilimanjaro (1952)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. [[Генры Кінг]], які быў рэжысёрам фільма «''Снягі Кіліманджара''» запрасіў Грэгары Пека і ў экранізацыю рамана «''І ўзыходзіць сонца''» ў 1957 годзе. У фільме, дзеянне якога адбываецца ў Францыі і ў Іспаніі, таксама сыгралі Ава Гарднер (у ролі Брэт Эшлі), [[Мел Ферэр]] і [[Эрал Флін]]<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/sun_also_rises/| title =The Sun Also Rises (1957)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. Адной з найлепшых экранізацый твораў Хемінгуэя, на думку многіх крытыкаў, стаў фільм «''Мець і не мець''» 1944 года з [[Хамфры Богарт]]ам і [[Ларэн Бэкол]] у галоўных ролях<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/to_have_and_have_not/| title =To Have And Have Not (1944)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. Наступныя экранізацыі гэтага рамана, якія выходзілі пад назвамі «''Пераломны момант''» ({{lang-en|«The Breaking Point»}}) і «''Збройнікі''» ({{lang-en|«The Gun Runners»}}) не былі паспяховымі<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/10002519-breaking_point/| title =The Break Point (1950)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =| url =http://www.rottentomatoes.com/m/the_gun_runners/| title =The Gun Runners (1958)| work = rottentomatoes.com|publisher =| accessdate =22 чэрвеня 2015 | lang =en}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|group=заўв}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Лявонава, Ева. ''Хемінгуэй'' // {{Крыніцы/БЭ|17}} * Baker, Carlos. (1969). ''Ernest Hemingway: A Life Story''. New York: Charles Scribner’s Sons. ISBN 978-0-02-001690-8 * Baker, Carlos. (1972). ''Hemingway: The Writer as Artist''. Princeton: Princeton UP. ISBN 978-0-691-01305-3 * Baker, Carlos. (1981). «Introduction» in ''Ernest Hemingway Selected Letters 1917—1961''. New York: Scribner’s. ISBN 978-0-684-16765-7 * Banks, Russell. (2004). «PEN/Hemingway Prize Speech». ''The Hemingway Review''. Volume 24, issue 1. 53-60 * Baym, Nina. (1990). «Actually I Felt Sorry for the Lion». in Benson, Jackson J. (ed). ''New Critical Approaches to the Short Stories of Ernest Hemingway''. Durham: Duke UP. ISBN 978-0-8223-1067-9 * Beegel, Susan. (1996). «Conclusion: The Critical Reputation». in Donaldson, Scott (ed). ''The Cambridge Companion to Ernest Hemingway''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-45574-9 * Beegel, Susan (2000). «Eye and Heart: Hemingway’s Education as a Naturalist». in Wagner-Martin, Linda (ed). ''A Historical Guide to Ernest Hemingway''. New York: Oxford UP. ISBN 978-0-19-512152-0 * Benson, Jackson. (1989). «Ernest Hemingway: The Life as Fiction and the Fiction as Life». ''American Literature''. Volume 61, issue 3. 354—358 * Benson, Jackson. (1975). ''The Short Stories of Ernest Hemingway: Critical Essays''. Durham: Duke UP. ISBN 978-0-8223-0320-6 * Burwell, Rose Marie. (1996). ''Hemingway: the Postwar Years and the Posthumous Novels''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-48199-1 * Desnoyers, Megan Floyd. [http://www.jfklibrary.org/Research/The-Ernest-Hemingway-Collection/Online-Resources/Storytellers-Legacy.aspx?p=1 «Ernest Hemingway: A Storyteller’s Legacy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181225164207/http://www.jfklibrary.org/Research/The-Ernest-Hemingway-Collection/Online-Resources/Storytellers-Legacy.aspx?p=1%20 |date=25 снежня 2018 }}. John F. Kennedy Presidential Library Online Resources. John F. Kennedy Presidential Library and Museum. Retrieved November 30, 2011. * Fiedler, Leslie. (1975). ''Love and Death in the American Novel''. New York: Stein and Day. ISBN 978-0-8128-1799-7 * Gammel, Irene. (2002). ''Baroness Elsa: Gender, Dada, and Everyday Modernity''. Cambridge, MA: MIT Press, 2002. Print. ISBN 978-0-262-57215-6 * Griffin, Peter. (1985). ''Along with Youth: Hemingway, the Early Years''. New York: Oxford UP. ISBN 978-0-19-503680-0 * Hemingway, Ernest. (1929). ''A Farewell to Arms''. New York: Scribner’s * Hemingway, Ernest. (1975). «The Art of the Short Story» in Benson, Jackson (ed). ''New Critical Approaches to the Short Stories of Ernest Hemingway''. Durham: Duke UP. ISBN 978-0-8223-1067-9 * Hemingway, Leicester. (1996). ''My Brother, Ernest Hemingway''. New York: World Publishing Company. ISBN 978-1-56164-098-0 * Hoberek, Andrew. (2005). ''Twilight of the Middle Class: Post World War II fiction and White Collar Work''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-691-12145-1 * Kert, Bernice. (1983). ''The Hemingway Women''. New York: Norton. ISBN 978-0-393-31835-7 * Koch, Stephen. (2005). ''The Breaking Point: Hemingway, Dos Passos, and the Murder of Jose Robles''. New York: Counterpoint. ISBN 978-1-58243-280-9 * Lynn, Kenneth. (1987). ''Hemingway''. Cambridge: Harvard UP. ISBN 978-0-674-38732-4 <!-- * Martin, Christopher D. (2006). «Ernest Hemingway: A Psychological Autopsy of a Suicide». ''Psychiatry''. Volume 69, issue 4. 351—361 --> * McCormick, John (1971). ''American Literature 1919—1932''. London: Routledge. ISBN 978-0-7100-7052-4 * Mellow, James. (1992). ''Hemingway: A Life Without Consequences''. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 978-0-395-37777-2 * Mellow, James. (1991). ''Charmed Circle: Gertrude Stein and Company''. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 978-0-395-47982-7 * Meyers, Jeffrey. (1985). ''Hemingway: A Biography''. New York: Macmillan. ISBN 978-0-333-42126-0 * Miller, Linda Patterson. (2006). «From the African Book to Under Kilimanjaro». ''The Hemingway Review'', Volume 25, issue 2. 78-81 * Müller, Timo. (2010). «The Uses of Authenticity: Hemingway and the Literary Field, 1926—1936». ''Journal of Modern Literature''. Volume 33, issue 1. 28-42 * Nagel, James. (1996). «Brett and the Other Women in ''The Sun Also Rises''». in Donaldson, Scott (ed). ''The Cambridge Companion to Ernest Hemingway''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-45574-9 * Oliver, Charles. (1999). ''Ernest Hemingway A to Z: The Essential Reference to the Life and Work''. New York: Checkmark Publishing. ISBN 978-0-8160-3467-3 * Pizer, Donald. (1986). «The Hemingway: Dos Passos Relationship». ''Journal of Modern Literature''. Volume 13, issue 1. 111—128 * Reynolds, Michael (2000). «Ernest Hemingway, 1899—1961: A Brief Biography». in Wagner-Martin, Linda (ed). ''A Historical Guide to Ernest Hemingway''. New York: Oxford UP. ISBN 978-0-19-512152-0 * Reynolds, Michael. (1999). ''Hemingway: The Final Years''. New York: Norton. ISBN 978-0-393-32047-3 * Reynolds, Michael. (1989). ''Hemingway: The Paris Years''. New York: Norton. ISBN 978-0-393-31879-1 * Reynolds, Michael. (1998). ''The Young Hemingway''. New York: Norton. ISBN 978-0-393-31776-3 * Robinson, Daniel. (2005). «My True Occupation is That of a Writer:Hemingway’s Passport Correspondence». ''The Hemingway Review''. 87-93 <!-- issue & volume? --> * Trogdon, Robert W. «Forms of Combat: Hemingway, the Critics and Green Hills of Africa». ''The Hemingway Review''. Volume 15, issue 2. 1-14 * Sanderson, Rena. (1996). «Hemingway and Gender History». in Donaldson, Scott (ed). ''The Cambridge Companion to Ernest Hemingway''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-45574-9 * Scholes, Robert. (1990). «New Critical Approaches to the Short Stories of Ernest Hemingway». in Benson, Jackson J. ''Decoding Papa: 'A Very Short Story' as Work and Text''. 33-47. Durham, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-1067-9 * Smith, Paul (1996). «1924: Hemingway’s Luggage and the Miraculous Year». in Donaldson, Scott (ed). ''The Cambridge Companion to Ernest Hemingway''. New York: Cambridge UP. ISBN 978-0-521-45574-9 * Stoltzfus, Ben. (2005). "Sartre, "Nada, « and Hemingway’s African Stories». ''Comparative Literature Studies''. Volume 42, issue 3. 205—228 * Svoboda, Frederic. (2000). «The Great Themes in Hemingway». in Wagner-Martin, Linda (ed). ''A Historical Guide to Ernest Hemingway''. New York: Oxford UP. ISBN 978-0-19-512152-0 * Thomas, Hugh. (2001). ''The Spanish Civil War''. New York: Modern Library. ISBN 978-0-375-75515-6 * Trodd, Zoe. (2007). «Hemingway’s Camera Eye: The Problems of Language and an Interwar Politics of Form». ''The Hemingway Review''. Volume 26, issue 2. 7-21 * Wells, Elizabeth J. (1975). «A Statistical Analysis of the Prose Style of Ernest Hemingway: ''Big Two-Hearted River''». in Benson, Jackson (ed). ''The Short Stories of Ernest Hemingway: Critical Essays''. Durham NC: Duke UP. ISBN 978-0-8223-0320-6 * Young, Philip. (1964). ''Ernest Hemingway''. St. Paul, MN: University of Minnesota. ISBN 978-0-8166-0191-2 {{Артыкул года|2015}} {{Выдатны артыкул|літаратура|асоба}} {{Эрнэст Хемінгуэй}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хемінгуэй Эрнэст}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Эрнэст Хемінгуэй| ]] dykf2w4w1boxy82m0libfbe66v4ji9q Фадзееўскі 0 51944 5202217 3406318 2026-09-19T01:48:46Z SimondR 62742 5202217 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў |Назва = Фадзееўскі |Нацыянальная назва = ru/Фаддеевский/sah/Фаддеев арыыта |Выява = Kotelnyy Bunge Faddeyevsky MODIS.jpg |Подпіс выявы = Здымак са спадарожніка. Фадзееўскі ўсходней пяскоў. |Плошча = 5300 |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшы пункт = 65 |Каардынаты = 075/27/0/N/143/51/0/E |CoordScale = 1000000 |Акваторыя = Усходне-Сібірскае мора |Краіна = Расія |Рэгіён = Якуція }} '''Паўвостраў Фадзееўскі''' ({{lang-ru|Фаддеевский}}, {{lang-sah|Фаддеев арыыта}}) — паўвостраў на ўсходзе вострава [[Кацельны]], які ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] і [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. Плошча складае {{num|5300|км²}}, найвышэйшы пункт — 65 метраў. Адміністрацыйна адносіцца да [[Булунскі ўлус|Булунскага ўлуса]] [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]]. Асаблівасцю гэтай часткі Кацельнага з’яўляецца тое, што тут жывуць 11 відаў птушак, якія не сустракаюцца на астатняй частцы вострава. У першай палове XIX стагоддзя паўвостраў вывучалі прамыслоўцы і даследчыкі. У пачатку XX стагоддзя ён стаў адным з аб’ектаў вывучэння [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]] і [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Палярнай экспедыцыі А. В. Калчака]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфія і рэльеф === [[Файл:NEWSIB2Fadd.png|250px|міні|злева|Фадзееўскі на карце астравоў Анжу]] Фадзееўскі размешчаны на ўсходзе вострава [[Кацельны]], што ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], і абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Гэтая тэрыторыя — адна з трох фізіка-геаграфічных зон Кацельнага нароўні з ягонай заходняй часткай і [[Зямля Бунгэ|Зямлёй Бунгэ]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}<ref name="Atlas Obscura">{{cite web |last=Tarlach |first=Gemma |date=2022-05-31 |title=The curious case of the Arctic desert island that’s not actually an island |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |work=Atlas Obscura |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127105053/https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |archive-date=2022-11-27 |access-date=2026-09-19}}</ref>. Плошча складае 5300 км²{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. Амаль круглую форму Фадзееўскага парушае даўгаваты паўвостраў Стрэлка Анжу на паўночным захадзе, які злучае яго з Зямлёй Бунгэ<ref name="карта"/>{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Благавешчанскі праліў]] аддзяляе гэты ўчастак сушы ад вострава [[Новая Сібір]]<ref name="карта">{{карта|S-55-А,Б}}</ref>{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ад Зямлі Бунгэ ён аддзелены [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. У бліжэйшае стагоддзе праз [[павышэнне ўзроўню мора]] заліў можа затапіць Зямлю Бунгэ і ператварыцца ў [[праліў]], зрабіўшы Фадзееўскі асобным востравам<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Brink|Robinson|2005|p=776}}{{sfn|Schirrmeister et al.|2010|p=3604}}. На ўсіх ягоных берагах, акрамя паўночнага, сустракаецца [[выкідны лес]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ранейшыя ўяўленні пра памеры Кацельнага істотна адрозніваліся ад сучасных. Лічылася, што ягоная заходняя частка і Фадзееўскі — два асобныя востравы, падзеленыя шырокім марскім пралівам. Зямля Бунгэ з прычыны гранічна нізкага рэльефу доўгі час лічылася [[Падводная банка|пясчанай банкай]]. І толькі да канца XX стагоддзя ў навуковай супольнасці замацавалася думка пра яе як пра нізінны ўчастак, што аб’ядноўвае заходнюю частку Кацельнага і Фадзееўскі ў адзіны масіў сушы<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. Рэльеф Фадзееўскага шмат у чым падобны да заходняй часткі Кацельнага{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Сярэднія вышыні тут складаюць 20–30 метраў, а найвышэйшы пункт (65 метраў) знаходзіцца на паўночным ускрайку{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Характэрная рыса мясцовасці — яе моцная расчлянёнасць, у тым ліку за кошт [[Алас (рэльеф)|аласаў]] і [[Рачная даліна|рачных далін]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Найбольш гэта прыкметна на паўднёвым усходзе, тады як у цэнтры пераважаюць моцна [[Балота|забалочаныя]] нізіны{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Таксама тут шырока распаўсюджаны азёры [[тэрмакарст]]авага паходжання{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. === Геалагічная будова === Фадзееўскі, як і ўвесь Кацельны, належыць да тэктанічна высокага блока Новасібірска-Чукоцкага складкаватага пояса{{sfn|Schirrmeister et al.|2010|p=3599}}. Геалагічную будову паўвострава складаюць дыслакаваныя [[Асадкавы чахол|платформавыя адклады]] ўсіх сістэм [[Палеазой|палеазою]] (за выключэннем самай старажытнай — [[Кембрыйскі перыяд|кембрыйскай]]) і [[Мезазой|мезазою]]{{sfn|Кузьмичев|Александрова|Герман|2009|с=69}}. Паўвостраў мае ледавіковае, ін’екцыйнае і снежнае паходжанне{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}. == Флора і фаўна == На Фадзееўскім водзяцца [[Пясец|пясцы]], [[Воўк|ваўкі]], [[Расамаха|расамахі]], [[Лемінг сібірскі|сібірскія лемінгі]], [[Мядзведзь белы|белыя мядзведзі]] і [[Паўночны алень|паўночныя алені]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. З [[Грызуны|грызуноў]] сустракаюцца [[вавёркі]] і вялікая колькасць [[Мышыныя|мышэй]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Арнітафаўна]] налічвае 39 відаў, 11 з якіх характэрныя выключна для гэтай часткі вострава: [[Гагач беладзюбы|беладзюбы]], [[Гагач чырвонаваллёвы|чырвонаваллёвы]] і [[Гагач белашэйны|белашэйны гагачы]], [[шылахвостка]], {{bt-bellat|даўгадзюбы бакасападобны грыцук|Limnodromus scolopaceus}}, {{bt-bellat|чайка-бургамістр|Larus hyperboreus}}, [[Плывунчык пласканосы|пласканосы плывунчык]], [[Пясочнiк вялiкi|вялікі]] і [[Пясочнік марскі|марскі пясочнікі]], [[кулiк-гразевiк]] і [[хрустан]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. Раслінны свет прадстаўлены [[Імхі|імхамі]] і [[Асака|асокамі]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}, радзей трапляюцца [[Салянка (род раслін)|салянкі]] і [[Дрыяда (расліна)|дрыяды]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. == Гісторыя == [[Файл:New Siberian Islands ca.1820-th map.JPG|міні|справа|Карта Новасібірскіх астравоў (Філіп Вандэрмелен ({{lang-fr|Philippe Vandermaelen}}) «Карта Азіяцкай Расіі», каля 1820 г.). Паколькі Зямля Бунгэ яшчэ не была вядомая заходнееўрапейскай навуцы, Фадзееўскі і Кацельны паказаны як асобныя астравы.]] У 1805 годзе прыказчык купца Сыравацкага, купец [[Якаў Саннікаў]], выправіўся даследаваць новыя землі на ўсход ад Кацельнага, каб пашырыць промыслы свайго гаспадара. Ён першым адкрыў Фадзееўскі, прыняўшы яго за востраў. Сваю назву гэтая зямля атрымала ў гонар прамыслоўца Фадзеева, які арганізаваў тут першае зімоўе{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}} (паводле іншых крыніц, аўтарам назвы быў не сам Саннікаў, а [[Матыяс фон Хедэнштрэм]]{{sfn|Масленников|1986|с=216}}). У 1809 годзе Саннікаў даследаваў праліў паміж Кацельным і Фадзееўскім, якія на той момант лічыліся самастойнымі астравамі{{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}. У сакавіку–красавіку 1811 года разам з сынам Андрэем і землямерам П. Пшаніцыным ён абышоў паўвостраў і выявіў, што з Кацельным яго злучае нізіна з пясчаным перашыйкам (пазней яна атрымала назву Зямля Бунгэ){{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. У 1821 годзе Фадзееўскі даследавала адна з дзвюх партый Усць-Янскай палярнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Пятра Анжу]]{{sfn|Головнин|2018|с=68–76}}, а праз год ён жа вывучыў ягоную заходнюю і паўночна-ўсходнюю часткі{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Стрэлка Анжу была адкрыта і апісана ім у 1821–1823 гадах, а ў 1886 годзе [[Эдуард Васільевіч Толь|Эдуард Толь]] назваў яе ў гонар даследчыка{{sfn|Масленников|1986|с=25}}. Падчас другой зімоўкі 1901–1902 гадоў Рускай палярнай экспедыцыі на Кацельным адзін з яе ўдзельнікаў, [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчак]], даследаваў Фадзееўскі{{sfn|Синюков|2009|с=134}}. У ліпені 1903 года [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ягоная ўласная палярная экспедыцыя]] на шляху да [[Востраў Бенета|вострава Бенета]] сустрэлася на беразе Фадзееўскага з партыяй матроса Талстова з судна «[[Зара (баркенціна)|Зара]]». Той летаваў у гэтых мясцінах з надзеяй знайсці групу Э. Толя, што знікла раней{{sfn|Зырянов|2012|с=91}}. Пасля няўдалых пошукаў на ўсім Кацельным даследчыкі дасягнулі мыса Благавешчанскі на ўсходзе Фадзееўскага і пераправіліся на [[Новая Сібір|Новую Сібір]]{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Пасля вяртання экспедыцыя абследавала ўсе берагі Кацельнага{{sfn|Синюков|2009|с=199}}, аднак, так і не знайшоўшы слядоў Толя, 16 лістапада рушыла да мацерыка{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Мыс Кажэвіна быў адкрыты ў 1809 годзе землямерам Іванам Яфімавічам Кажэвіным. У 1906 годзе [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч|К. А. Валасовіч]] назваў гэты мыс у гонар ягонага першаадкрывальніка{{sfn|Масленников|1986|с=106}}. == Тапаграфічныя карты == * {{Карта|T-54-XXXIV,XXXV,XXXVI}} * {{Карта|S-54-III,IV}} * {{Карта|S-54-V,VI}} * {{Карта|S-55-I,II}} * {{Карта|S-54-XI,XII}} * {{Карта|S-55-VII,VIII}} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === ; Артыкулы * {{Крыніцы/БіЭ|Фаддеевский||XLIa|877|ref=ЭСБЕ}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |year=2018 |title=Картографирование природно-территориальных комплексов острова Котельный по разновременным радиолокационным снимкам Sentinel-1 |journal=Известия высших учебных заведений «Геодезия и аэрофотосъемка» |volume=62 |issue=2}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2016 |title=Радиолокационные данные Sentinel-1 и возможности их обработки для дешифрирования форм рельефа острова Котельный |journal=Известия высших учебных заведений. Геодезия и аэрофотосъемка |volume=3}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2017 |title=Применение радиолокационных данных sentinel 1 для картографирования труднодоступных северных территорий |journal=ИнтерКарто. ИнтерГИС |volume=23 |issue=3}} * {{cite journal |last1=Волков |first1=Ю. А. |last2=Семянников |first2=Б. Г. |year=2018 |title=Путешественник Яков Санников |journal=Международный журнал теории и научной практики |volume=1 |issue=1}} * {{cite journal |last=Головнин |first=П. А. |year=2018 |title=Исследователь Арктики – лейтенант П. Ф. Анжу |journal=Полярные чтения на ледоколе «Красин» |volume=5}} * {{cite journal |last1=Городничев |first1=Р. М. |last2=Пестрякова |first2=Л. А. |year=2014 |title=Гидрохимическая характеристика водных объектов полуострова Фаддеевский (Новосибирские о-ва) |journal=Природные ресурсы Арктики и Субарктики |volume=73 |issue=1}} * {{cite journal |last=Колодезников |first=В. Е. |year=2013 |title=Фауна птиц и млекопитающих Новосибирских островов |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М. К. Аммосова |volume=10 |issue=5}} * {{cite journal |last1=Кузьмичев |first1=А. Б. |last2=Александрова |first2=Г. Н. |last3=Герман |first3=А. Б. |year=2009 |title=Апт-альбские угленосные отложения на о. Котельный (Новосибирские острова): новые данные о строении разреза и игнимбритовом вулканизме |journal=Стратиграфия. Геологическая корреляция |volume=17 |issue=5}} * {{cite journal |last=Пахомова |first=Л. С. |year=2022 |title=История географических исследований северо-востока островной Арктики России в антропонимах |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени МК Аммосова. Серия «Науки о Земле» |volume=3}} * {{cite journal |last1=Тумской |first1=В. Е. |last2=Шибаев |first2=Ю. А. |last3=Владимирова |first3=Д. О. |last4=Королёва |first4=Е. С. |year=2015 |title=Пластовые льды Стрелки Анжу (Новосибирские острова) |location=Томск |journal=Климатология и гляциология Сибири |isbn=978-5-89702-391-2}} * {{cite journal |last1=Schirrmeister |first1=L. |last2=Grosseb |first2=G. |last3=Kunitskyc |first3=V. V. |last4=Fuchs |first4=M. C. |last5=Krbetscheke |first5=M. |last6=Andreev |first6=A. A. |last7=Herzschuh |first7=U. |last8=Babyic |first8=O. |last9=Siegert |first9=C. |last10=Meyera |first10=H. |last11=Derevyaginf |first11=A. Y. |last12=Wetterich |first12=S. |year=2010 |title=The mystery of Bunge Land (New Siberian Archipelago): Implications for its formation based on palaeoenvironmental records, geomorphology, and remote sensing |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=25–26 |doi=10.1016/j.quascirev.2009.11.017}} ; Манаграфіі * {{cite book |last=Зырянов |first=П. Н. |year=2012 |title=Адмирал Колчак, верховный правитель России |series=Жизнь замечательных людей |volume=1356 |edition=4-е |location=Москва |publisher=Молодая гвардия |isbn=978-5-235-03375-7}} * {{cite book |last=Кузнецов |first=Н. А. |year=2014 |title=В поисках Земли Санникова. Полярные экспедиции Толля и Колчака |location=Москва |publisher=Paulsen |isbn=978-5-98797-081-2}} * {{cite book |last=Масленников |first=Б. Г. |year=1986 |editor-last=Смирнов |editor-first=Н. И. |title=Морская карта рассказывает |edition=2-е |location=Москва |publisher=Военное издательство Министерства обороны СССР}} * {{cite book |last=Синюков |first=В. В. |year=2009 |editor-last=Лисицын |editor-first=А. П. |title=Александр Васильевич Колчак: Учёный и патриот: в 2 ч |location=Москва |publisher=Наука |isbn=978-5-02-035740-2}} * {{cite book |last1=Brink |first1=Kenneth H. |last2=Robinson |first2=Allan R. |year=2005 |title=The global coastal ocean: Regional studies and syntheses |volume=11 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674017412}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{З ВСЭ|загаловак=Фаддеевский}} [[Катэгорыя:Новасібірскія астравы]] [[Катэгорыя:Паўвостравы Расіі]] [[Катэгорыя:Колішнія астравы]] 8dxzlpj0xfqllvkegaz551iyqdonhn3 5202218 5202217 2026-09-19T01:52:57Z SimondR 62742 5202218 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў |Назва = Фадзееўскі |Нацыянальная назва = ru/Фаддеевский/sah/Фаддеев арыыта |Выява = Kotelnyy Bunge Faddeyevsky MODIS.jpg |Подпіс выявы = Здымак са спадарожніка. Фадзееўскі ўсходней пяскоў. |Плошча = 5300 |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшы пункт = 65 |Каардынаты = 075/27/0/N/143/51/0/E |CoordScale = 1000000 |Акваторыя = Усходне-Сібірскае мора |Краіна = Расія |Рэгіён = Якуція }} '''Паўвостраў Фадзееўскі''' ({{lang-ru|Фаддеевский}}, {{lang-sah|Фаддеев арыыта}}) — паўвостраў на ўсходзе вострава [[Кацельны]], які ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] і [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. Плошча складае {{num|5300|км²}}, найвышэйшы пункт — 65 метраў. Адміністрацыйна адносіцца да [[Булунскі ўлус|Булунскага ўлуса]] [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]]. Асаблівасцю гэтай часткі Кацельнага з’яўляецца тое, што тут жывуць 11 відаў птушак, якія не сустракаюцца на астатняй частцы вострава. У першай палове XIX стагоддзя паўвостраў вывучалі прамыслоўцы і даследчыкі. У пачатку XX стагоддзя ён стаў адным з аб’ектаў вывучэння [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]] і [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Палярнай экспедыцыі А. В. Калчака]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфія і рэльеф === [[Файл:NEWSIB2Fadd.png|250px|міні|злева|Фадзееўскі на карце астравоў Анжу]] Фадзееўскі размешчаны на ўсходзе вострава [[Кацельны]], што ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], і абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Гэтая тэрыторыя — адна з трох фізіка-геаграфічных зон Кацельнага нароўні з ягонай заходняй часткай і [[Зямля Бунгэ|Зямлёй Бунгэ]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}<ref name="Atlas Obscura">{{cite web |last=Tarlach |first=Gemma |date=2022-05-31 |title=The curious case of the Arctic desert island that’s not actually an island |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |work=Atlas Obscura |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127105053/https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |archive-date=2022-11-27 |access-date=2026-09-19}}</ref>. Плошча складае 5300 км²{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. Амаль круглую форму Фадзееўскага парушае даўгаваты паўвостраў Стрэлка Анжу на паўночным захадзе, які злучае яго з Зямлёй Бунгэ<ref name="карта"/>{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Благавешчанскі праліў]] аддзяляе гэты ўчастак сушы ад вострава [[Новая Сібір]]<ref name="карта">{{карта|S-55-А,Б}}</ref>{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ад Зямлі Бунгэ ён аддзелены [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. У бліжэйшае стагоддзе праз [[павышэнне ўзроўню мора]] заліў можа затапіць Зямлю Бунгэ і ператварыцца ў [[праліў]], зрабіўшы Фадзееўскі асобным востравам<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Brink|Robinson|2005|p=776}}{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3604}}. На ўсіх ягоных берагах, акрамя паўночнага, сустракаецца [[выкідны лес]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ранейшыя ўяўленні пра памеры Кацельнага істотна адрозніваліся ад сучасных. Лічылася, што ягоная заходняя частка і Фадзееўскі — два асобныя востравы, падзеленыя шырокім марскім пралівам. Зямля Бунгэ з прычыны гранічна нізкага рэльефу доўгі час лічылася [[Падводная банка|пясчанай банкай]]. І толькі да канца XX стагоддзя ў навуковай супольнасці замацавалася думка пра яе як пра нізінны ўчастак, што аб’ядноўвае заходнюю частку Кацельнага і Фадзееўскі ў адзіны масіў сушы<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. Рэльеф Фадзееўскага шмат у чым падобны да заходняй часткі Кацельнага{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Сярэднія вышыні тут складаюць 20–30 метраў, а найвышэйшы пункт (65 метраў) знаходзіцца на паўночным ускрайку{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Характэрная рыса мясцовасці — яе моцная расчлянёнасць, у тым ліку за кошт [[Алас (рэльеф)|аласаў]] і [[Рачная даліна|рачных далін]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Найбольш гэта прыкметна на паўднёвым усходзе, тады як у цэнтры пераважаюць моцна [[Балота|забалочаныя]] нізіны{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Таксама тут шырока распаўсюджаны азёры [[тэрмакарст]]авага паходжання{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. === Геалагічная будова === Фадзееўскі, як і ўвесь Кацельны, належыць да тэктанічна высокага блока Новасібірска-Чукоцкага складкаватага пояса{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3599}}. Геалагічную будову паўвострава складаюць дыслакаваныя [[Асадкавы чахол|платформавыя адклады]] ўсіх сістэм [[Палеазой|палеазою]] (за выключэннем самай старажытнай — [[Кембрыйскі перыяд|кембрыйскай]]) і [[Мезазой|мезазою]]{{sfn|Кузьмичев|Александрова|Герман|2009|с=69}}. Паўвостраў мае ледавіковае, ін’екцыйнае і снежнае паходжанне{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}. == Флора і фаўна == На Фадзееўскім водзяцца [[Пясец|пясцы]], [[Воўк|ваўкі]], [[Расамаха|расамахі]], [[Лемінг сібірскі|сібірскія лемінгі]], [[Мядзведзь белы|белыя мядзведзі]] і [[Паўночны алень|паўночныя алені]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. З [[Грызуны|грызуноў]] сустракаюцца [[вавёркі]] і вялікая колькасць [[Мышыныя|мышэй]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Арнітафаўна]] налічвае 39 відаў, 11 з якіх характэрныя выключна для гэтай часткі вострава: [[Гагач беладзюбы|беладзюбы]], [[Гагач чырвонаваллёвы|чырвонаваллёвы]] і [[Гагач белашэйны|белашэйны гагачы]], [[шылахвостка]], {{bt-bellat|даўгадзюбы бакасападобны грыцук|Limnodromus scolopaceus}}, {{bt-bellat|чайка-бургамістр|Larus hyperboreus}}, [[Плывунчык пласканосы|пласканосы плывунчык]], [[Пясочнiк вялiкi|вялікі]] і [[Пясочнік марскі|марскі пясочнікі]], [[кулiк-гразевiк]] і [[хрустан]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. Раслінны свет прадстаўлены [[Імхі|імхамі]] і [[Асака|асокамі]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}, радзей трапляюцца [[Салянка (род раслін)|салянкі]] і [[Дрыяда (расліна)|дрыяды]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. == Гісторыя == [[Файл:New Siberian Islands ca.1820-th map.JPG|міні|справа|Карта Новасібірскіх астравоў (Філіп Вандэрмелен ({{lang-fr|Philippe Vandermaelen}}) «Карта Азіяцкай Расіі», каля 1820 г.). Паколькі Зямля Бунгэ яшчэ не была вядомая заходнееўрапейскай навуцы, Фадзееўскі і Кацельны паказаны як асобныя астравы.]] У 1805 годзе прыказчык купца Сыравацкага, купец [[Якаў Саннікаў]], выправіўся даследаваць новыя землі на ўсход ад Кацельнага, каб пашырыць промыслы свайго гаспадара. Ён першым адкрыў Фадзееўскі, прыняўшы яго за востраў. Сваю назву гэтая зямля атрымала ў гонар прамыслоўца Фадзеева, які арганізаваў тут першае зімоўе{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}} (паводле іншых крыніц, аўтарам назвы быў не сам Саннікаў, а [[Матыяс фон Хедэнштрэм]]{{sfn|Масленников|1986|с=216}}). У 1809 годзе Саннікаў даследаваў праліў паміж Кацельным і Фадзееўскім, якія на той момант лічыліся самастойнымі астравамі{{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}. У сакавіку–красавіку 1811 года разам з сынам Андрэем і землямерам П. Пшаніцыным ён абышоў паўвостраў і выявіў, што з Кацельным яго злучае нізіна з пясчаным перашыйкам (пазней яна атрымала назву Зямля Бунгэ){{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. У 1821 годзе Фадзееўскі даследавала адна з дзвюх партый Усць-Янскай палярнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Пятра Анжу]]{{sfn|Головнин|2018|с=68–76}}, а праз год ён жа вывучыў ягоную заходнюю і паўночна-ўсходнюю часткі{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Стрэлка Анжу была адкрыта і апісана ім у 1821–1823 гадах, а ў 1886 годзе [[Эдуард Васільевіч Толь|Эдуард Толь]] назваў яе ў гонар даследчыка{{sfn|Масленников|1986|с=25}}. Падчас другой зімоўкі 1901–1902 гадоў Рускай палярнай экспедыцыі на Кацельным адзін з яе ўдзельнікаў, [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчак]], даследаваў Фадзееўскі{{sfn|Синюков|2009|с=134}}. У ліпені 1903 года [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ягоная ўласная палярная экспедыцыя]] на шляху да [[Востраў Бенета|вострава Бенета]] сустрэлася на беразе Фадзееўскага з партыяй матроса Талстова з судна «[[Зара (баркенціна)|Зара]]». Той летаваў у гэтых мясцінах з надзеяй знайсці групу Э. Толя, што знікла раней{{sfn|Зырянов|2012|с=91}}. Пасля няўдалых пошукаў на ўсім Кацельным даследчыкі дасягнулі мыса Благавешчанскі на ўсходзе Фадзееўскага і пераправіліся на [[Новая Сібір|Новую Сібір]]{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Пасля вяртання экспедыцыя абследавала ўсе берагі Кацельнага{{sfn|Синюков|2009|с=199}}, аднак, так і не знайшоўшы слядоў Толя, 16 лістапада рушыла да мацерыка{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Мыс Кажэвіна быў адкрыты ў 1809 годзе землямерам Іванам Яфімавічам Кажэвіным. У 1906 годзе [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч|К. А. Валасовіч]] назваў гэты мыс у гонар ягонага першаадкрывальніка{{sfn|Масленников|1986|с=106}}. == Тапаграфічныя карты == * {{Карта|T-54-XXXIV,XXXV,XXXVI}} * {{Карта|S-54-III,IV}} * {{Карта|S-54-V,VI}} * {{Карта|S-55-I,II}} * {{Карта|S-54-XI,XII}} * {{Карта|S-55-VII,VIII}} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === ; Артыкулы * {{Крыніцы/БіЭ|Фаддеевский||XLIa|877|ref=ЭСБЕ}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |year=2018 |title=Картографирование природно-территориальных комплексов острова Котельный по разновременным радиолокационным снимкам Sentinel-1 |journal=Известия высших учебных заведений «Геодезия и аэрофотосъемка» |volume=62 |issue=2}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2016 |title=Радиолокационные данные Sentinel-1 и возможности их обработки для дешифрирования форм рельефа острова Котельный |journal=Известия высших учебных заведений. Геодезия и аэрофотосъемка |volume=3}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2017 |title=Применение радиолокационных данных sentinel 1 для картографирования труднодоступных северных территорий |journal=ИнтерКарто. ИнтерГИС |volume=23 |issue=3}} * {{cite journal |last1=Волков |first1=Ю. А. |last2=Семянников |first2=Б. Г. |year=2018 |title=Путешественник Яков Санников |journal=Международный журнал теории и научной практики |volume=1 |issue=1}} * {{cite journal |last=Головнин |first=П. А. |year=2018 |title=Исследователь Арктики – лейтенант П. Ф. Анжу |journal=Полярные чтения на ледоколе «Красин» |volume=5}} * {{cite journal |last1=Городничев |first1=Р. М. |last2=Пестрякова |first2=Л. А. |year=2014 |title=Гидрохимическая характеристика водных объектов полуострова Фаддеевский (Новосибирские о-ва) |journal=Природные ресурсы Арктики и Субарктики |volume=73 |issue=1}} * {{cite journal |last=Колодезников |first=В. Е. |year=2013 |title=Фауна птиц и млекопитающих Новосибирских островов |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М. К. Аммосова |volume=10 |issue=5}} * {{cite journal |last1=Кузьмичев |first1=А. Б. |last2=Александрова |first2=Г. Н. |last3=Герман |first3=А. Б. |year=2009 |title=Апт-альбские угленосные отложения на о. Котельный (Новосибирские острова): новые данные о строении разреза и игнимбритовом вулканизме |journal=Стратиграфия. Геологическая корреляция |volume=17 |issue=5}} * {{cite journal |last=Пахомова |first=Л. С. |year=2022 |title=История географических исследований северо-востока островной Арктики России в антропонимах |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени МК Аммосова. Серия «Науки о Земле» |volume=3}} * {{cite journal |last1=Тумской |first1=В. Е. |last2=Шибаев |first2=Ю. А. |last3=Владимирова |first3=Д. О. |last4=Королёва |first4=Е. С. |year=2015 |title=Пластовые льды Стрелки Анжу (Новосибирские острова) |location=Томск |journal=Климатология и гляциология Сибири |isbn=978-5-89702-391-2}} * {{cite journal |last1=Schirrmeister |first1=L. |last2=Grosseb |first2=G. |last3=Kunitskyc |first3=V. V. |last4=Fuchs |first4=M. C. |last5=Krbetscheke |first5=M. |last6=Andreev |first6=A. A. |last7=Herzschuh |first7=U. |last8=Babyic |first8=O. |last9=Siegert |first9=C. |last10=Meyera |first10=H. |last11=Derevyaginf |first11=A. Y. |last12=Wetterich |first12=S. |year=2010 |title=The mystery of Bunge Land (New Siberian Archipelago): Implications for its formation based on palaeoenvironmental records, geomorphology, and remote sensing |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=25–26 |doi=10.1016/j.quascirev.2009.11.017}} ; Манаграфіі * {{cite book |last=Зырянов |first=П. Н. |year=2012 |title=Адмирал Колчак, верховный правитель России |series=Жизнь замечательных людей |volume=1356 |edition=4-е |location=Москва |publisher=Молодая гвардия |isbn=978-5-235-03375-7}} * {{cite book |last=Кузнецов |first=Н. А. |year=2014 |title=В поисках Земли Санникова. Полярные экспедиции Толля и Колчака |location=Москва |publisher=Paulsen |isbn=978-5-98797-081-2}} * {{cite book |last=Масленников |first=Б. Г. |year=1986 |editor-last=Смирнов |editor-first=Н. И. |title=Морская карта рассказывает |edition=2-е |location=Москва |publisher=Военное издательство Министерства обороны СССР}} * {{cite book |last=Синюков |first=В. В. |year=2009 |editor-last=Лисицын |editor-first=А. П. |title=Александр Васильевич Колчак: Учёный и патриот: в 2 ч |location=Москва |publisher=Наука |isbn=978-5-02-035740-2}} * {{cite book |last1=Brink |first1=Kenneth H. |last2=Robinson |first2=Allan R. |year=2005 |title=The global coastal ocean: Regional studies and syntheses |volume=11 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674017412}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{З ВСЭ|загаловак=Фаддеевский}} [[Катэгорыя:Новасібірскія астравы]] [[Катэгорыя:Паўвостравы Расіі]] [[Катэгорыя:Колішнія астравы]] bi6efcn6nhscw66r13neef5y55sckwn 5202222 5202218 2026-09-19T02:10:37Z SimondR 62742 5202222 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў |Назва = Фадзееўскі |Нацыянальная назва = ru/Фаддеевский/sah/Фаддеев арыыта |Выява = Kotelnyy Bunge Faddeyevsky MODIS.jpg |Подпіс выявы = Спадарожнікавы здымак вострава Кацельны. Паўвостраў Фадзееўскі ўсходней пяскоў. |Плошча = 5300 |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшы пункт = 65 |Каардынаты = 075/27/0/N/143/51/0/E |CoordScale = 1000000 |Акваторыя = Усходне-Сібірскае мора |Краіна = Расія |Рэгіён = Якуція }} '''Паўвостраў Фадзееўскі''' ({{lang-ru|Фаддеевский}}, {{lang-sah|Фаддеев арыыта}}) — паўвостраў на ўсходзе вострава [[Кацельны]], які ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] і [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. Плошча складае {{num|5300|км²}}, найвышэйшы пункт — 65 метраў. Адміністрацыйна адносіцца да [[Булунскі ўлус|Булунскага ўлуса]] [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]]. Асаблівасцю гэтай часткі Кацельнага з’яўляецца тое, што тут жывуць 11 відаў птушак, якія не сустракаюцца на астатняй частцы вострава. У першай палове XIX стагоддзя паўвостраў вывучалі прамыслоўцы і даследчыкі. У пачатку XX стагоддзя ён стаў адным з аб’ектаў вывучэння [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]] і [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Палярнай экспедыцыі А. В. Калчака]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфія і рэльеф === [[Файл:Faddeevsky island, Russia, Landsat-1 satellite image, 1973-06-16.jpg|250px|міні|злева|Спадарожнікавы здымак Фадзееўскага. Прыкметна зрэзаная паверхня.]] Фадзееўскі размешчаны на ўсходзе вострава [[Кацельны]], што ўваходзіць у [[Астравы Анжу|архіпелаг Анжу]] ў складзе [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], і абмываецца [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Гэтая тэрыторыя — адна з трох фізіка-геаграфічных зон Кацельнага нароўні з ягонай заходняй часткай і [[Зямля Бунгэ|Зямлёй Бунгэ]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}<ref name="Atlas Obscura">{{cite web |last=Tarlach |first=Gemma |date=2022-05-31 |title=The curious case of the Arctic desert island that’s not actually an island |url=https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |work=Atlas Obscura |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127105053/https://www.atlasobscura.com/articles/bunge-land-russia.amp |archive-date=2022-11-27 |access-date=2026-09-19}}</ref>. Плошча складае 5300 км²{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. Амаль круглую форму Фадзееўскага парушае даўгаваты паўвостраў Стрэлка Анжу на паўночным захадзе, які злучае яго з Зямлёй Бунгэ<ref name="карта"/>{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Благавешчанскі праліў]] аддзяляе гэты ўчастак сушы ад вострава [[Новая Сібір]]<ref name="карта">{{карта|S-55-А,Б}}</ref>{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ад Зямлі Бунгэ ён аддзелены [[Заліў Гедэнштрома|залівам Гедэнштрома]]. У бліжэйшае стагоддзе праз [[павышэнне ўзроўню мора]] заліў можа затапіць Зямлю Бунгэ і ператварыцца ў [[праліў]], зрабіўшы Фадзееўскі асобным востравам<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Brink|Robinson|2005|p=776}}{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3604}}. На ўсіх ягоных берагах, акрамя паўночнага, сустракаецца [[выкідны лес]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Ранейшыя ўяўленні пра памеры Кацельнага істотна адрозніваліся ад сучасных. Лічылася, што ягоная заходняя частка і Фадзееўскі — два асобныя востравы, падзеленыя шырокім марскім пралівам. Зямля Бунгэ з прычыны гранічна нізкага рэльефу доўгі час лічылася [[Падводная банка|пясчанай банкай]]. І толькі да канца XX стагоддзя ў навуковай супольнасці замацавалася думка пра яе як пра нізінны ўчастак, што аб’ядноўвае заходнюю частку Кацельнага і Фадзееўскі ў адзіны масіў сушы<ref name="Atlas Obscura"/>{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. Рэльеф Фадзееўскага шмат у чым падобны да заходняй часткі Кацельнага{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Сярэднія вышыні тут складаюць 20–30 метраў, а найвышэйшы пункт (65 метраў) знаходзіцца на паўночным ускрайку{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}{{sfn|Балдина|Трошко|2018|с=155–165}}. Адметная рыса мясцовасці — яе моцная расчлянёнасць, у тым ліку за кошт [[Алас (рэльеф)|аласаў]] і [[Рачная даліна|рачных далін]]{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2016|с=78–85}}{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Найбольш гэта прыкметна на паўднёвым усходзе, тады як у цэнтры пераважаюць моцна [[Балота|забалочаныя]] нізіны{{sfn|Балдина|Трошко|Николаев|2017|с=7–8}}. Таксама тут шырока распаўсюджаны азёры [[тэрмакарст]]авага паходжання{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}. === Геалагічная будова === Фадзееўскі, як і ўвесь Кацельны, належыць да тэктанічна высокага блока Новасібірска-Чукоцкага складкаватага пояса{{sfn|Schirrmeister|Grosseb|Kunitskyc|Fuchs|2010|p=3599}}. Геалагічную будову паўвострава складаюць дыслакаваныя [[Асадкавы чахол|платформавыя адклады]] ўсіх сістэм [[Палеазой|палеазою]] (за выключэннем самай старажытнай — [[Кембрыйскі перыяд|кембрыйскай]]) і [[Мезазой|мезазою]]{{sfn|Кузьмичев|Александрова|Герман|2009|с=69}}. Паўвостраў мае ледавіковае, ін’екцыйнае і снежнае паходжанне{{sfn|Тумской|Шибаев|Владимирова|Королёва|2015|с=263–265}}. == Флора і фаўна == На Фадзееўскім водзяцца [[Пясец|пясцы]], [[Воўк|ваўкі]], [[Расамаха|расамахі]], [[Лемінг сібірскі|сібірскія лемінгі]], [[Мядзведзь белы|белыя мядзведзі]] і [[Паўночны алень|паўночныя алені]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. З [[Грызуны|грызуноў]] сустракаюцца [[вавёркі]] і вялікая колькасць [[Мышыныя|мышэй]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. [[Арнітафаўна]] налічвае 39 відаў, 11 з якіх характэрныя выключна для гэтай часткі вострава: [[Гагач беладзюбы|беладзюбы]], [[Гагач чырвонаваллёвы|чырвонаваллёвы]] і [[Гагач белашэйны|белашэйны гагачы]], [[шылахвостка]], {{bt-bellat|даўгадзюбы бакасападобны грыцук|Limnodromus scolopaceus}}, {{bt-bellat|чайка-бургамістр|Larus hyperboreus}}, [[Плывунчык пласканосы|пласканосы плывунчык]], [[Пясочнiк вялiкi|вялікі]] і [[Пясочнік марскі|марскі пясочнікі]], [[кулiк-гразевiк]] і [[хрустан]]{{sfn|Колодезников|2013|с=44}}. Раслінны свет прадстаўлены [[Імхі|імхамі]] і [[Асака|асокамі]]{{sfn|Городничев|Пестрякова|2014|с=80–85}}, радзей трапляюцца [[Салянка (род раслін)|салянкі]] і [[Дрыяда (расліна)|дрыяды]]{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. == Гісторыя == [[Файл:New Siberian Islands ca.1820-th map.JPG|міні|справа|Карта Новасібірскіх астравоў (Філіп Вандэрмелен ({{lang-fr|Philippe Vandermaelen}}) «Карта Азіяцкай Расіі», каля 1820 г.). Паколькі Зямля Бунгэ яшчэ не была вядомая заходнееўрапейскай навуцы, Фадзееўскі і Кацельны паказаны як асобныя астравы.]] У 1805 годзе прыказчык купца Сыравацкага, купец [[Якаў Саннікаў]], выправіўся даследаваць новыя землі на ўсход ад Кацельнага, каб пашырыць промыслы свайго гаспадара. Ён першым адкрыў Фадзееўскі, прыняўшы яго за востраў. Сваю назву гэтая зямля атрымала ў гонар прамыслоўца Фадзеева, які арганізаваў тут першае зімоўе{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}} (паводле іншых крыніц, аўтарам назвы быў не сам Саннікаў, а [[Матыяс фон Хедэнштрэм]]{{sfn|Масленников|1986|с=216}}). У 1809 годзе Саннікаў даследаваў праліў паміж Кацельным і Фадзееўскім, якія на той момант лічыліся самастойнымі астравамі{{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}. У сакавіку–красавіку 1811 года разам з сынам Андрэем і землямерам П. Пшаніцыным ён абышоў паўвостраў і выявіў, што з Кацельным яго злучае нізіна з пясчаным перашыйкам (пазней яна атрымала назву Зямля Бунгэ){{sfn|Волков|Семянников|2018|с=54–57}}{{sfn|Пахомова|2022|с=87–95}}. У 1821 годзе Фадзееўскі даследавала адна з дзвюх партый Усць-Янскай палярнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Пятра Анжу]]{{sfn|Головнин|2018|с=68–76}}, а праз год ён жа вывучыў ягоную заходнюю і паўночна-ўсходнюю часткі{{sfn|ЭСБЕ|1904|с=877}}. Стрэлка Анжу была адкрыта і апісана ім у 1821–1823 гадах, а ў 1886 годзе [[Эдуард Васільевіч Толь|Эдуард Толь]] назваў яе ў гонар даследчыка{{sfn|Масленников|1986|с=25}}. Падчас другой зімоўкі 1901–1902 гадоў Рускай палярнай экспедыцыі на Кацельным адзін з яе ўдзельнікаў, [[Аляксандр Васільевіч Калчак|А. В. Калчак]], даследаваў Фадзееўскі{{sfn|Синюков|2009|с=134}}. У ліпені 1903 года [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ягоная ўласная палярная экспедыцыя]] на шляху да [[Востраў Бенета|вострава Бенета]] сустрэлася на беразе Фадзееўскага з партыяй матроса Талстова з судна «[[Зара (баркенціна)|Зара]]». Той летаваў у гэтых мясцінах з надзеяй знайсці групу Э. Толя, што знікла раней{{sfn|Зырянов|2012|с=91}}. Пасля няўдалых пошукаў на ўсім Кацельным даследчыкі дасягнулі мыса Благавешчанскі на ўсходзе Фадзееўскага і пераправіліся на [[Новая Сібір|Новую Сібір]]{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Пасля вяртання экспедыцыя абследавала ўсе берагі Кацельнага{{sfn|Синюков|2009|с=199}}, аднак, так і не знайшоўшы слядоў Толя, 16 лістапада рушыла да мацерыка{{sfn|Кузнецов|2014|с=29–32}}. Мыс Кажэвіна быў адкрыты ў 1809 годзе землямерам Іванам Яфімавічам Кажэвіным. У 1906 годзе [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч|К. А. Валасовіч]] назваў гэты мыс у гонар ягонага першаадкрывальніка{{sfn|Масленников|1986|с=106}}. == Тапаграфічныя карты == * {{Карта|T-54-XXXIV,XXXV,XXXVI}} * {{Карта|S-54-III,IV}} * {{Карта|S-54-V,VI}} * {{Карта|S-55-I,II}} * {{Карта|S-54-XI,XII}} * {{Карта|S-55-VII,VIII}} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === ; Артыкулы * {{Крыніцы/БіЭ|Фаддеевский||XLIa|877|ref=ЭСБЕ}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |year=2018 |title=Картографирование природно-территориальных комплексов острова Котельный по разновременным радиолокационным снимкам Sentinel-1 |journal=Известия высших учебных заведений «Геодезия и аэрофотосъемка» |volume=62 |issue=2}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2016 |title=Радиолокационные данные Sentinel-1 и возможности их обработки для дешифрирования форм рельефа острова Котельный |journal=Известия высших учебных заведений. Геодезия и аэрофотосъемка |volume=3}} * {{cite journal |last1=Балдина |first1=Е. А. |last2=Трошко |first2=К. А. |last3=Николаев |first3=Н. Р. |year=2017 |title=Применение радиолокационных данных sentinel 1 для картографирования труднодоступных северных территорий |journal=ИнтерКарто. ИнтерГИС |volume=23 |issue=3}} * {{cite journal |last1=Волков |first1=Ю. А. |last2=Семянников |first2=Б. Г. |year=2018 |title=Путешественник Яков Санников |journal=Международный журнал теории и научной практики |volume=1 |issue=1}} * {{cite journal |last=Головнин |first=П. А. |year=2018 |title=Исследователь Арктики – лейтенант П. Ф. Анжу |journal=Полярные чтения на ледоколе «Красин» |volume=5}} * {{cite journal |last1=Городничев |first1=Р. М. |last2=Пестрякова |first2=Л. А. |year=2014 |title=Гидрохимическая характеристика водных объектов полуострова Фаддеевский (Новосибирские о-ва) |journal=Природные ресурсы Арктики и Субарктики |volume=73 |issue=1}} * {{cite journal |last=Колодезников |first=В. Е. |year=2013 |title=Фауна птиц и млекопитающих Новосибирских островов |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени М. К. Аммосова |volume=10 |issue=5}} * {{cite journal |last1=Кузьмичев |first1=А. Б. |last2=Александрова |first2=Г. Н. |last3=Герман |first3=А. Б. |year=2009 |title=Апт-альбские угленосные отложения на о. Котельный (Новосибирские острова): новые данные о строении разреза и игнимбритовом вулканизме |journal=Стратиграфия. Геологическая корреляция |volume=17 |issue=5}} * {{cite journal |last=Пахомова |first=Л. С. |year=2022 |title=История географических исследований северо-востока островной Арктики России в антропонимах |journal=Вестник Северо-Восточного федерального университета имени МК Аммосова. Серия «Науки о Земле» |volume=3}} * {{cite journal |last1=Тумской |first1=В. Е. |last2=Шибаев |first2=Ю. А. |last3=Владимирова |first3=Д. О. |last4=Королёва |first4=Е. С. |year=2015 |title=Пластовые льды Стрелки Анжу (Новосибирские острова) |location=Томск |journal=Климатология и гляциология Сибири |isbn=978-5-89702-391-2}} * {{cite journal |last1=Schirrmeister |first1=L. |last2=Grosseb |first2=G. |last3=Kunitskyc |first3=V. V. |last4=Fuchs |first4=M. C. |last5=Krbetscheke |first5=M. |last6=Andreev |first6=A. A. |last7=Herzschuh |first7=U. |last8=Babyic |first8=O. |last9=Siegert |first9=C. |last10=Meyera |first10=H. |last11=Derevyaginf |first11=A. Y. |last12=Wetterich |first12=S. |year=2010 |title=The mystery of Bunge Land (New Siberian Archipelago): Implications for its formation based on palaeoenvironmental records, geomorphology, and remote sensing |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=25–26 |doi=10.1016/j.quascirev.2009.11.017}} ; Манаграфіі * {{cite book |last=Зырянов |first=П. Н. |year=2012 |title=Адмирал Колчак, верховный правитель России |series=Жизнь замечательных людей |volume=1356 |edition=4-е |location=Москва |publisher=Молодая гвардия |isbn=978-5-235-03375-7}} * {{cite book |last=Кузнецов |first=Н. А. |year=2014 |title=В поисках Земли Санникова. Полярные экспедиции Толля и Колчака |location=Москва |publisher=Paulsen |isbn=978-5-98797-081-2}} * {{cite book |last=Масленников |first=Б. Г. |year=1986 |editor-last=Смирнов |editor-first=Н. И. |title=Морская карта рассказывает |edition=2-е |location=Москва |publisher=Военное издательство Министерства обороны СССР}} * {{cite book |last=Синюков |first=В. В. |year=2009 |editor-last=Лисицын |editor-first=А. П. |title=Александр Васильевич Колчак: Учёный и патриот: в 2 ч |location=Москва |publisher=Наука |isbn=978-5-02-035740-2}} * {{cite book |last1=Brink |first1=Kenneth H. |last2=Robinson |first2=Allan R. |year=2005 |title=The global coastal ocean: Regional studies and syntheses |volume=11 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674017412}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{З ВСЭ|загаловак=Фаддеевский}} [[Катэгорыя:Новасібірскія астравы]] [[Катэгорыя:Паўвостравы Расіі]] [[Катэгорыя:Колішнія астравы]] nyybju7zrh0sdgqfbuc5t3b42nagso1 МАЗ-103 0 59015 5202113 5080165 2026-09-18T17:21:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202113 wikitext text/x-wiki {{Аўтобус | Назва = МАЗ-103 | Выява = MAZ-103.065 17134.jpg | Подпіс = МАЗ-103.065 у Маскве на маршруце № 146 | Тып = Гарадскі | Клас = Вялікі | Выпуск = 1996—2022 | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = {{Сцяг Беларусі}} [[Мінск]] | Папярэднік = [[МАЗ-101]] | Пераемнік = [[МАЗ-203]] | Месцаў для сядзення = * 19-28 * 40 (103C) | Стаячых месцаў = | Усяго месцаў = | Даўжыня =11985 | Шырыня =2500 | Вышыня =2838 | Колавая база = | Commons = MAZ-103 |Макс. хуткасць=115 |Дазволеная маса=18 |Колькасць вырабленых=не меньш 8 тыс. |Дзверы= * 3 * 2 (103C) |Формула дзвярэй= * 2-2-2 * 2-2-0 (103С) }} '''МАЗ-103''' — [[аўтобус]], прызначаны для перавозкі [[пасажыр]]аў на гарадскіх і прыгарадных [[маршрут]]ах. Вырабляецца Мінскім аўтамабільным заводам з [[1996]] года. Выкарыстоўваецца на гарадскіх і прыгарадных маршрутах у большасці гарадоў [[Беларусь|Беларусі]], а таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Польшча|Польшчы]], [[Румынія|Румыніі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]]. == Гісторыя == 15 чэрвеня 1992 г. быў падпісаны дагавор паміж [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім Аўтамабільным Заводам]] і нямецкай аўтобуснай фірмай {{Не перакладзена 4|Неаплан|Неаплан|ru|Neoplan}} (Neoplan), на падставе якога МАЗу была перададзена ліцэнзія на вытворчасць [[Гарадскі аўтобус|гарадскога аўтобуса]] [[Neoplan 4014]] і [[Турыстычны аўтобус|турыстычнага лайнера]] [[Neoplan 316SHD]]. У [[1993]] годзе былі пабудаваныя шэсць гарадскіх аўтобусаў з нямецкіх машынакамплектаў. днак гэтыя аўтабосы былі дарагімі (200 000 $) і мелі крохкія элементы падвескі, якія хутка ламаліся на беларускіх дарогах. Праблемы пастаянна ўзнікалі з хадавой часткай і [[Рулявое кіраванне|рулявым кіраваннем]]. У выніку было прынята рашэнне прыстасаваць аўтобус да беларускіх умоў эксплуатацыі шляхам максімальнага замяшчэння імпартных дэталяў айчыннымі і дапрацоўкі канструкцыі аўтобуса. Праца над гэтым пачалася адразу ж, змяненні ў канструкцыю ўжо беларускіх аўтобусаў, якія атрымалі індэкс [[МАЗ-101]], уносіліся ў ходзе вытворчасці. З-за немажлівасці вытворчасці задняга моста партальнага тыпу ў чыстым выглядзе, быў распрацаваны больш просты вузел. Гэта прывяло да павышэння ўзроўню падлогі (з 360 мм да 580 мм) у задняй частцы салона. Бесступенчаты ўваход у салон быў захаваны ў раёне пярэдніх і сярэдніх дзвярэй. Так з’явіўся аўтобус для ўнутрыгарадскіх перавозак МАЗ-103, які каштаваў прыкладна ў 2,5 разы менш за першыя МАЗаўскія аўтобусы. Доля імпартных частак, калі не лічыць сілавы агрэгат, складала не больш за 15 % у любым выкананні, а ў стандартным варыянце 8 %. З восені [[2008]] года вырабляецца [[рэстайлінг]]авы варыянт. Планавалася, што ў 2021 годзе будзе зняты з вытворчасці, аднак на мадэль працягвалі паступаць заказы. У выніку агулам за [[2021]] год было выпушчана 125 адзінак МАЗ-103.486, 45 адзінак МАЗ-103.445, 11 прыгарадных МАЗ-103.586 і 18 газавых МАЗ-103.965<ref name="abw.by-2022-01-26">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/224717 |title = Ветеран МАЗ-103 не сдается: его хотели снять с производства, но пришлось оставить |publisher = abw.by |date = 2022-01-26 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-date = 27 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127153433/https://www.abw.by/novosti/commercial/224717 |url-status = dead }}</ref>. У 2023 годзе апошняя партыя з 10 аўтобусаў МАЗ-103.965 была пастаўлена ў [[Растоў-на-Доне]] (Расія)<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2023/07/28/novye-avtobusy-maz-prishli-v-rostovnadonu |title = Новые автобусы МАЗ пришли в Ростов-на-Дону |publisher = abw.by |date = 2023-07-28 |accessdate = 2023-07-28 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. == Апісанне == {{частка выявы|выява=Apron buses at Tomsk airport.jpg|пазіцыя=left|шырыня=200|агульная=385|верх=80|ніз=20|лева=40|права=145|подпіс=Выгляд ззаду (МАЗ-103П)}} [[Кузаў]] аўтобуса МАЗ-103 — апорны, цэльнаметалічны, вагоннага тыпу. [[Шкло]] — уклеенае, і, як правіла, таніраванае. Бакавыя вокны могуць устанаўлiвацца як з вузкімі адкіднымі форткамі, так і з шырокімі ссоўнымі. Аўтобус мае трое [[дзверы|дзвярэй]] ссоўнага тыпу, для пасажыраў двое двухстворкавых дзвярэй і задняя палова пярэдніх дзвярэй (пярэдняя палова пярэдніх дзвярэй — для [[Вадзіцель|вадзіцеля]]). Праёмы дзвярэй — 1250 мм. Кабіна вадзіцеля адгароджана ад салона. Пасажырскі салон МАЗ-103 некалькі пашырыўся ў параўнанні з МАЗ-101, у прыватнасці, павялічылася адлегласць паміж левым і правым радамі сядзенняў. Звычайна мае трохрадную планіроўку. Па левым борце размешчаны падвоеныя сядзенні, па правым — адзіночныя. Месцаў для сядзення — ад 21 да 28 у залежнасці ад камплектацыі, агульная (намінальная) пасажыраўмяшчальнасць — 100 чалавек, максімальная — 123 пасажыры. У салоне ёсць назапашвальная пляцоўка насупраць сярэдніх дзвярэй. Маторны адсек размешчаны ў заднім левым куце салона і займае ўсю прастору ад падлогі да столі. Узровень падлогі (360 мм) ад сярэдніх дзвярэй да маторнага адсека падымаецца да 580 мм, таму ўваход праз заднія дзверы мае прыступку вышынёй 220 мм. Поўная вага аўтобуса МАЗ-103 складае 18 000 кг, у тым ліку нагрузка на [[Пярэдняя вось|пярэднюю вось]] — 6 500 кг, на заднюю — 11 500 кг. 220-літровы [[паліўны бак]] устаноўлены ў нішы з правага боку па ходзе аўтобуса і мацуецца да каркасу кузава хамутамі. Маторны адсек размешчаны ў заднім левым куце салона і займае ўсю прастору ад падлогі да столі. Доступ да сілавога агрэгата ажыццяўляецца праз люкі ў задняй частцы. Радыятары і сістэмы прамежкавага ахалоджвання размешчаныя ў верхняй частцы маторнага адсека над рухавіком і ўстаноўлены ўздоўж левай сценкі салона машыны. Ззаду на левым баку аўтобуса знаходзіцца паветразаборнік сістэмы ахалоджвання, на задняй сценцы — месца для вываду паветра, якое прадзімаецца вентылятарамі. Дадаткова зверху ў маторным адсеку маецца люк. Першапачаткова на аўтобусы ўстанаўлівалі рухавікі ЯМЗ-236 і [[ММЗ]] Д-260.5. Аднак з-за малой магутнасці, шумлівасці і вібранагружанасці, вельмі вялікіх масы і габарытаў яраслаўскія рухавікі на МАЗ-103 надоўга не «затрымаліся». Знешне аўтобусы з рухавіком [[Яраслаўскі маторны завод|ЯМЗ]] можна пазнаць па [[Маторны адсек|маторнаму адсеку]], які займае большую шырыню ў салоне. У далейшым рухавік ММЗ-260.5 магутнасцю 230 к.с. стаў самым папулярным — такая камплектацыя аўтобуса мела пазначэнне МАЗ-103.002. Таксама абсталёўваўся ў розныя гады рухавікамі Renault, Deutz, Mercedes-Benz. Пры канцы выпуску аўтобусы абсталёўваліся рухавікамі [[Weichai]] (дызельныя мадыфікацыі МАЗ-103.445, МАЗ-103.545 і газавая версія МАЗ-103.946) і Mercedes (дызельныя МАЗ-103.486, МАЗ-103.586 і газавая МАЗ-103.965)<ref name="abw.by-2022-01-26"/>. На аўтобусах МАЗ-103 у залежнасці ад мадэлі, камплектацыі і перыяду выпуску ўсталёўваўся шэраг каробак перадач вытворцаў Praga, ZF, Voith і Allison. Пярэдняя падвеска — незалежная, пнеўматычная на 2-х пнеўмабалонах з двума амартызатарамі і двума рэгулятарамі палажэння кузава. Задняя — залежная, пнеўматычная на 4-х пнеўмабалонах с чатырма амартызатарамі і двума кранамі ўзроўню падлогі. Каб забяспечыць нізкую падлогу ў салоне, картэр рэдуктара задняга моста ссунуты ў левы бок. == Мадыфікацыі == === МАЗ-103С === {{частка выявы|выява=Architecture of Zelenograd (13951901286).jpg|пазіцыя=right|шырыня=200|агульная=450|верх=100|ніз=0|лева=0|права=250|подпіс=МАЗ-103С у [[Зеленаград]]зе, [[Расія]]}} Аўтобус '''МАЗ-103С''' з’яўляецца прыгараднай версіяй базавай мадэлі ''103''. Адрозніваецца адсутнасцю задніх дзвярэй, іншай планіроўкай салона і іншым перадатачным лікам вядучага моста. Месцаў для сядзення — 36-41 у залежнасці ад камплектацыі, агульная (намінальная) пасажыраўмяшчальнасць — 92 чалавека. Выпускаецца з 1996 года. === МАЗ-103.075 «Арктыка» === {{частка выявы|выява=Norilskbus.jpg|пазіцыя=left|шырыня=200|агульная=1300|верх=540|ніз=250|лева=450|права=650|подпіс=МАЗ-103.075 у паўночным выкананні у [[Нарыльск]]у}} У параўнанні са звычайнымі аўтобусамі, у канструкцыю аўтобусаў прызначаных для работы ва ўмовах халоднага клімату быў унесены шэраг змен. Была зменшаная плошча шклення, былі прыбраныя ўсе форткі, а шкло замененае на шклопакеты. Дадаткова ўцяплілі падлогу, бакавіны і столь, акумулятарны адсек і ўсе камунікацыі, размешчаныя пад дном аўтобуса. Была ўсталявана сістэма вертыкальнага выхлапу адпрацаваных газаў. Для абагравання кабіны кіроўцы ўсталявалі паветраны ацяпліцель, з’явілася спецыяльная перагародка з дзвярыма, якая аддзяляе кабіну кіроўцы ад салона. Усе сядзенні былі размешчаныя на пастаментах, пад якімі знаходзіліся дадатковыя печкі для абагравання. Цягам трох гадоў, з 2002 года па 2004 гады, у [[Нарыльск]] было пастаўлена больш за 250 аўтобусаў МАЗ-103.070 і МАЗ-103.075 «Арктыка»<ref name="adt-arktyka">{{cite web |url = https://adt.by/sdelano-v-respublike-belarus-avtobusy-arktika/ |title = Сделано в Республике Беларусь. Автобусы “Арктика” |publisher = adt.by |date = 2015-09-22 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |archive-date = 27 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220127153428/https://adt.by/sdelano-v-respublike-belarus-avtobusy-arktika/ |url-status = dead }}</ref>. === МАЗ-163 === [[Файл:Автобус-туалет в Санкт-Петербурге.jpg|thumb|left|200px|МАЗ-163]] Для сантэхнічнага абслугоўвання мерапрыемстваў, прымеркаваных да 300 годдзя [[Санкт-Пецярбург]]а, па замове была выраблена партыя перасоўных аўтобусаў-[[туалет]]аў на базе МАЗ-103. Спецыяльны аўтобус атрымаў індэкс '''МАЗ-163'''. Прадстаўлены ў дзвюх мадыфікацыях — ''МАЗ-163М'' і ''МАЗ-163Ж'' (мужчынскі і жаночы адпаведна)<ref name="abw-2007-01-15">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/164301/ |title = Нужда заставила |publisher = abw.by |date = 2007-01-15 |accessdate = 2022-01-27 |language = ru |url-status = dead |archive-date = 23 лютага 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250223222521/https://www.abw.by/novosti/commercial/164301/ }}</ref>. Унутры аўтобуса знаходзяцца кабінкі, аддзеленыя адна ад адной перагародкамі і дзвярыма, а таксама рукамыйнікі, абсталяваныя ёмістасцямі з вадкім мылам. Унітазы з нержавеючай сталі без смыўнага бачка, абсталяваныя смыўным паўаўтаматычным кранам. Рукамыйнікі таксама зроблены з нержавеючай сталі і аснашчаны кранамі з аўтаматычным адключэннем вады. Побач з рукамыйнікамі мацуюцца люстэрка, дазатары вадкага мыла, ёмістасць для папяровых ручнікоў і кошыкі для выкарыстаных ручнікоў. На першых дзвюх машынах была ўсталявана фінская сантэхніка, а на наступных, з тым, каб знізіць выдаткі — расійскай вытворчасці. Злева ў задняй частцы салона размешчаны адсек касіра з дзвярыма і акенцам для прыёму грошай, сталом з сейфам для захоўвання грошай і разеткай 12В для падключэння касавага апарата, а таксама пультам кіравання механізмам адчынення дзвярэй. У шафе, размешчанай па правым борце за заднімі дзвярыма, захоўваецца ўборачны інвентар, мыйныя сродкі і спецвопратка для абслугоўваючага персаналу. На левы борт кузава выведзеныя патрубкі камунікацый, праз якія аўтобус злучаюць з вадаправодам і каналізацыяй. Вокны салона таніраваныя, непразрыстыя. Уваход ажыццяўляецца праз заднія дзверы, выхад — праз пярэднія. Насупраць сярэдніх дзвярэй размешчана кабінка для інвалідаў. Усяго выраблена чатырнаццаць машын, па замове пакупніка — пецярбургскага Водаканала — афарбаваныя ў фірмовы бела-блакітны колер<ref>[https://os1.ru/article/5332-avtobus-redkoy-no-nujnoy-professii-mobilniy-sanitarno-gigienicheskiy-kompleks Автобус редкой, но нужной профессии. Мобильный санитарно-гигиенический комплекс] // os1.ru {{ref-ru}}</ref>. === Самотлор-НН-5295 === [[Файл:Green Russian bus.jpg|thumb|200px|Самотлор-НН-5295]] У 2005 годзе Мінскім аўтазаводам і ніжагародскай прамысловай групай «Самотлор-НН» пачата сумесная вытворчасць аўтобуса МАЗ-103 з яго дазборкай на вытворчых плошчах гэтай кампаніі ў горадзе Сямёнава (Ніжагародская вобласць). Яны адрозніваліся ад стандартных МАЗ-103 змененай пярэдняй маскай, модульнай оптыкай фірмы Hella і электронным маршрутапаказальнікам у выглядзе бягучага радка. У значнай ступені быў мадэрнізаваны салон: былі змененыя канструкцыя поручняў, сістэмы асвятлення і ацяплення, з’явіліся антывандальныя сядзенні, змянілася планіроўка змененая канструкцыя поручняў, усталяваны 27 антывандальных сядзенняў ўласнай вытворчасці, палепшаная сістэма асвятлення і ацяплення<ref name="abw2006-41">{{артыкул |загаловак = Автобусные амбиции Самотлора |спасылка = http://www.abw.by/news/164400/ |выданне = Автобизнес |тып = газета |год = 2006 |нумар = 41 (541) 12 кастрычніка |старонкі = |archive-date = 23 лютага 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250223222704/https://www.abw.by/news/164400/ }} {{ref-ru}}</ref>. Пры праходжанні расійскай сертыфікацыі аўтобусы атрымалі ўласны індэкс «'''5295'''». Цягам 2006—2007 гадоў [[Ніжні Ноўгарад|ніжагародская]] кампанія «Самотлор-НН» ажыццявіла зборку дзвюх буйных партый аўтобусаў для свайго рэгіёна. У 2007 годзе на маскоўскім міжнародным аўтамабільным салоне «Самотлор-НН» прадэманстравала школьны аўтобус на базе МАЗ-5295. === МАЗ-103.4, МАЗ-103.5 === [[Файл:Minsk bus 01.jpg|thumb|left|200px|МАЗ-103.465]] {{частка выявы|выява=Rayon Matushkino, Moskva, Russia - panoramio (5).jpg|пазіцыя=right|шырыня=200|агульная=550|верх=170|ніз=70|лева=250|права=100|подпіс=МАЗ-103.565}} У [[2008]] годзе аўтобусы МАЗ-103 атрымалі абноўленую знешнасць з новай пярэдняй і задняй вонкавымі панэлямі кузава<ref name="abw2009-15">{{артыкул |загаловак = Рестайлинг для "горожан" |спасылка = https://www.abw.by/news/167705/ |выданне = Автобизнес |тып = газета |год = 2009 |нумар = 15 (670) 16 красавіка |старонкі = |archive-date = 23 лютага 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250223222523/https://www.abw.by/news/167705/ }} {{ref-ru}}</ref>. Ззаду з’явіліся блокі вертыкальна размешчаных круглых ліхтароў, а спераду — павялічылася плошча шклення маршрутаўказальніка. Замест прамавугольных фар цяпер гарызантальна ўстанаўліваюцца некалькі «кропкавых» фар фірмы Hella. У 2009—2010 гадах змяніўся інтэр’ер. Поручні сталі жоўтага колеру, а замест фанернай абіўкі бакавін і перагародак з’явіўся шэры пластык. ==== МАЗ-103.965 ==== {{частка выявы|выява=MAZ 103 CNG.jpg|пазіцыя=left|шырыня=200|агульная=420|верх=70|ніз=30|лева=120|права=100|подпіс=МАЗ-103.965}} '''МАЗ-103.965''' — мадыфікацыя аўтобуса з рухавіком на кампрыміраваным прыродным газе (метане). Прадстаўлены ў маі [[2015]] года. Аўтобус аснашчаны 279-моцным рухавіком ''Daimler М 906 LAG EEV'' [[Еўра (экалагічны стандарт)|экалагічнага класа Еўра-5]] і аўтаматычнай шасціступеньчатай каробкай перадач [[Allison Transmission|Allison]] Т310R, такія ж самыя, што ўсталёўваюцца на ''[[МАЗ-203|МАЗ-203.965]]''<ref name="abw2015-20">{{артыкул |загаловак = Газовый МАЗ 103965 — лучший городской на "Мире автобусов" |спасылка = http://www.abw.by/index.php?act=number_pdf&number_nnn=982&page_nnn=014&see1=1 |выданне = Автобизнес |тып = газета |год = 2015 |нумар = 20 (982) 21 мая |старонкі = 14 }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Шэсць палімерна-кампазітных газавых балонаў агульным аб’ёмам 1380 літраў (230 л кожны) устаноўлены на даху. Яны месцяць прыблізна 276 м³ сціснутага метану (пры ціску 200 атмасфер). Мадыфікацыя з 6-ступеньчатай аўтаматычнай каробкай ZF мае індэкс ''МАЗ-103.966'', прыгарадныя мадыфікацыі пазначаюцца як ''МАЗ-103.965С'' і ''МАЗ-103.966С'' (аснашчаныя каробкамі Allison і ZF адпаведна) <ref name="abw-2015-06-21">{{cite web |url = http://www.abw.by/news/183168/ |title = "Вечный автобус": метановый вариант МАЗовской классики |date = 21.06.2015 |publisher = abw.by |accessdate = 2018-01-22 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150624101003/http://www.abw.by/news/183168/ |archivedate = 24 чэрвеня 2015 |url-status = dead }}</ref>. Салон МАЗ-103.965 — з мадэрнізаванымі элементамі (скругленыя поручні, камбінаваныя двухколерныя молдынгі). Намінальная пасажыраўмяшчальнасць — 100 чалавек, месцаў для сядзення — 22. Аўтобус абсталяваны функцыяй «кнілінга»: нахіл кузава на прыпынку ў бок дзвярэй дазваляе паменшыць вышыню прыступкі з 340 да 270 мм над узроўнем дарогі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Автобусы МАЗ 103, МАЗ 107. Руководство по эксплуатации. |год = 2016 |мова = ru }} == Спасылкі == {{Commons|Category:MAZ-103}} * [http://maz.by/ru/products/passenger_vehicle/390/ Апісанне на афіцыйным сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180119144636/http://maz.by/ru/products/passenger_vehicle/390 |date=19 студзеня 2018 }} // maz.by {{ref-ru}} * [http://denisovets.ru/maz/mazpages/maz103.html Автомодельное бюро: МАЗ-103] // denisovets.ru {{ref-ru}} * [http://www.bartrans.net/bus-maz103.by.html Апісанне на сайце bartrans.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100312061736/http://www.bartrans.net/bus-maz103.by.html |date=12 сакавіка 2010 }} * [http://www.bus2.ru/catalog/37/ Апісанне на сайце bus2.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091207071601/http://www.bus2.ru/catalog/37/ |date=7 снежня 2009 }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтобусы МАЗ|103]] 317yi2mj9s9nn6476bmd9siek62hz5r MediaWiki:Gadgets-definition 8 60841 5202236 5199234 2026-09-19T05:17:50Z WikiBayer 82784 /* interface */ 5202236 wikitext text/x-wiki * common-action-edit[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=user.options]|common-action-edit.js|common-action-edit.css * common-action-history[default|hidden|rights=minoredit|actions=history]|common-action-history.js * common-special-movepage[hidden]|common-special-movepage.js * common-special-newpages[hidden|type=general|dependencies=mediawiki.util]|common-special-newpages.js|common-special-newpages.css * common-special-upload[hidden|type=general|dependencies=mediawiki.util]|common-special-upload.js|common-special-upload.css * libJQuery[hidden]|libJQuery.js|libJQuery.css * SettingsManager[hidden|dependencies=mediawiki.user,user.options,mediawiki.api,mediawiki.util]|SettingsManager.js * registerTool[hidden|dependencies=mediawiki.util,user.options]|registerTool.js == editing == * edittop[default|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue|dependencies=site,mediawiki.util]|edittop.js * HotCat|HotCat.js * GoogleTrans[dependencies=mediawiki.util]|GoogleTrans.js * wikificator[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=ext.gadget.registerTool,jquery.client]|wikificator.js|wikificator.css * wfTypos|wfTypos.js * wfTyposUpdate[hidden|supportsUrlLoad]|wfTyposUpdate.js * refToolbar[actions=edit|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js * wikilinker[dependencies=ext.gadget.registerTool]|wikilinker.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * summaryButtons[default|hidden|type=general|actions=edit|dependencies=mediawiki.util]|summaryButtons.js|summaryButtons.css * attribution[default|hidden|type=general|actions=edit]|attribution.js == patrolling == * NewPagePatrol|NewPagePatrol.js == reading == * BKL[default|type=general|rights=minoredit|dependencies=site]|disambiguationLinks.js|disambiguationLinks.css * collapserefs[default|type=general|dependencies=mediawiki.storage,mediawiki.util]|collapserefs.js|collapserefs.css * shiftrefs|shiftrefs.js == users == * markadmins[package]|markadmins.js|markadmins.json|markadmins.css * markblocked[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util]|markblocked.js == wikidata == * wikidataInfoboxExport[dependencies=mediawiki.util]|wikidataInfoboxExport.js * StructuredCategories|StructuredCategories.js == interface == * HighlightRedirects|Highlightredirects.css * popups[dependencies=mediawiki.util]|popups.js * ReferenceTooltips[type=general|skins=vector,vector-2022,monobook,timeless,modern,cologneblue |dependencies=jquery.client,mediawiki.cookie,mediawiki.util]|ReferenceTooltips.js|ReferenceTooltips.css * osm[dependencies=mediawiki.util]|osm.js * wikibugs[default|hidden]|Wikibugs.js * navboxNavigation[default|dependencies=site,mediawiki.util]|navboxNavigation.js|navboxNavigation.css * directLinkToCommons[default|dependencies=mediawiki.util]|directLinkToCommons.js * navboxFeaturedArticles[dependencies=site,mediawiki.util,mediawiki.ForeignApi,jquery.makeCollapsible] |navboxFeaturedArticles.js|navboxFeaturedArticles.css * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * dark-mode-toggle [targets = desktop, mobile | dependencies = mediawiki.util, mediawiki.api, mediawiki.Uri, mediawiki.storage | peers = dark-mode-toggle-pagestyles] | dark-mode-toggle.js * dark-mode-toggle-pagestyles [hidden| skins=vector,vector-2022,minerva,monobook] | dark-mode-toggle-pagestyles.css * dark-mode [targets = desktop, mobile] | dark-mode.css == external-tools == * Statistics[default|dependencies=mediawiki.util]|Statistics.js * XTools-ArticleInfo|XTools-ArticleInfo.js 13stqserfok979uhq9gfbygjm1ciygd Нарвал 0 61939 5202021 5190336 2026-09-18T13:23:07Z Autumndancer 168015 5202021 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{Таксон | name = | image file = Narwal brehm.jpg | image descr = Нарвал (''Monodon monoceros'') | regnum = Жывёлы | parent = Monodon | rang = Від | latin = Monodon monoceros | author = [[Linnaeus]], 1758 | commons = Category:Monodon monoceros | wikispecies = Monodon monoceros | range map = Cetacea range map Narwhal.png | iucnstatus = NT | iucn = 13704 | itis = 180485 | ncbi = 40151 }} '''Нарвал''', або '''аднарог''' (''Monodon monoceros'') — млекакормячае сямейства аднарогавых падатрада [[Зубатыя кіты|зубатых кітоў]]. == Апісанне == Даўжыня цела дарослага нарвала 3,5-4,5 м, нованароджаных каля 1,5 м. Маса самцоў дасягае 1,5 т, прыкладна траціну вагі складае тлушч; самкі важаць каля 900 кг. Галава круглая, з навісаючымі лобным буграмі; спіннога плаўніка няма. Пашча маленькая, размешчаная знізу. Велічынёй і формай цела, грудным плаўніком і цёмнай афарбоўкай смактункі нарвала падобныя на [[бялуха|бялух]], аднак дарослыя асобіны адрозніваюцца плямамі — шэра-бурыя плямы на светлым фоне, якія часам зліваюцца, — і наяўнасцю толькі 2 верхніх зубоў. У самцоў (зрэдку ў самак) у левай верхняй сківіцы бівень (рог) даўжынёю да 3 м (адсюль назва), якім яны прабіваюць аддушыны ў ільдах. == Распаўсюджанне == Жыве ў арктычных водах Грэнландыі, Паўночнай Канады, [[Шпіцберген]]а і паўночнага ўсходу Зямлі Франца-Іосіфа. Рэдкі від. Ахоўваецца. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца [[Галаваногія|галаваногімі малюскамі]] і [[рыба]]й. {{Перакласці|de|Narwal}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарвалавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] chsf6bjak19t965l31wru6k3rfairmc 5202024 5202021 2026-09-18T13:24:17Z Autumndancer 168015 5202024 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{Таксон | name = | image file = Narwal brehm.jpg | image descr = Нарвал (''Monodon monoceros'') | regnum = Жывёлы | parent = Monodon | rang = Від | latin = Monodon monoceros | author = [[Linnaeus]], 1758 | commons = Category:Monodon monoceros | wikispecies = Monodon monoceros | range map = Cetacea range map Narwhal.png | iucnstatus = NT | iucn = 13704 | itis = 180485 | ncbi = 40151 }} '''Нарвал''', або '''аднарог''' (''Monodon monoceros'') — млекакормячае сямейства аднарогавых падатрада [[Зубатыя кіты|зубатых кітоў]]. == Апісанне == Даўжыня цела дарослага нарвала 3,5-4,5 м, нованароджаных каля 1,5 м. Маса самцоў дасягае 1,5 т, прыкладна траціну вагі складае тлушч; самкі важаць каля 900 кг. Галава круглая, з навісаючымі лобным буграмі; спіннога плаўніка няма. Пашча маленькая, размешчаная знізу. Велічынёй і формай цела, грудным плаўніком і цёмнай афарбоўкай смактункі нарвала падобныя на [[бялуха|бялух]], аднак дарослыя асобіны адрозніваюцца плямамі — шэра-бурыя плямы на светлым фоне, якія часам зліваюцца, — і наяўнасцю толькі 2 верхніх зубоў. У самцоў (зрэдку ў самак) у левай верхняй сківіцы бівень (рог) даўжынёю да 3 м (адсюль назва), якім яны прабіваюць аддушыны ў ільдах. == Распаўсюджанне == Жыве ў арктычных водах Грэнландыі, Паўночнай Канады, [[Шпіцберген]]а і паўночнага ўсходу Зямлі Франца-Іосіфа. Рэдкі від. Ахоўваецца. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца [[Галаваногія|галаваногімі малюскамі]] і [[рыба]]й. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог, нарвал|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарвалавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] bjzbtxvtqj61uxxwdhnf1cc6jywed5e 5202025 5202024 2026-09-18T13:25:31Z JerzyKundrat 174 5202025 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Monodon | rang = Від | latin = Monodon monoceros | author = [[Linnaeus]], 1758 | commons = Category:Monodon monoceros | wikispecies = Monodon monoceros | range map = Cetacea range map Narwhal.png | iucnstatus = NT | iucn = 13704 | itis = 180485 | ncbi = 40151 }} '''Нарвал''', або '''аднарог''' (''Monodon monoceros'') — млекакормячае сямейства аднарогавых падатрада [[Зубатыя кіты|зубатых кітоў]]. == Апісанне == Даўжыня цела дарослага нарвала 3,5-4,5 м, нованароджаных каля 1,5 м. Маса самцоў дасягае 1,5 т, прыкладна траціну вагі складае тлушч; самкі важаць каля 900 кг. Галава круглая, з навісаючымі лобным буграмі; спіннога плаўніка няма. Пашча маленькая, размешчаная знізу. Велічынёй і формай цела, грудным плаўніком і цёмнай афарбоўкай смактункі нарвала падобныя на [[бялуха|бялух]], аднак дарослыя асобіны адрозніваюцца плямамі — шэра-бурыя плямы на светлым фоне, якія часам зліваюцца, — і наяўнасцю толькі 2 верхніх зубоў. У самцоў (зрэдку ў самак) у левай верхняй сківіцы бівень (рог) даўжынёю да 3 м (адсюль назва), якім яны прабіваюць аддушыны ў ільдах. == Распаўсюджанне == Жыве ў арктычных водах Грэнландыі, Паўночнай Канады, [[Шпіцберген]]а і паўночнага ўсходу Зямлі Франца-Іосіфа. Рэдкі від. Ахоўваецца. == Асаблівасці біялогіі == Корміцца [[Галаваногія|галаваногімі малюскамі]] і [[рыба]]й. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог, нарвал|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарвалавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] t63dowx80a9abb435jyaevl2z0tzy8o Эры (возера) 0 62557 5201981 4747237 2026-09-18T12:07:08Z Autumndancer 168015 5201981 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Эры}} {{Возера |Назва = Эры |Нацыянальная назва = Erie |Выява = LakeErie-2.jpg |Подпіс = Возера Эры ўзімку |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта 1 = Злучаныя Штаты Амерыкі |Плошча = 25700 |Найбольшая глыбіня= 64 |lat_deg= 42 |lat_min= 9 |lat_sec= 38 |lat_dir= N |lon_deg= 81 |lon_min= 16 |lon_sec= 23 |lon_dir= W }} '''Эры''' ({{lang-en|Erie}} {{IPA|[ˈɪri]}}, {{lang-fr|Érié}}) — возера ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]], чацвёртае зверху ў сістэме [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. Маючы плошчу 25700 км², Эры займае па гэтым параметры 13 месца сярод азёр свету (улічваючы [[Каспійскае мора|Каспійскае]] і [[Аральскае мора]]). Возера выцягнутае з захад-паўднёвага захаду на ўсход-паўночны ўсход на 388 км пры шырыні да 92 км. Возера абмывае берагі амерыканскіх штатаў [[Агая]], [[Пенсільванія]] і [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] і канадскай правінцыі Антарыа. Абсалютная адзнака люстэрка вод 173,8 м. Шматлікія астравы ў паўднёва-заходняй частцы возера. Тэмпература вады змяняецца ад 0-2&nbsp;°C зімой да 24&nbsp;°C летам. Прыбярэжная частка замярзае са снежня па сакавік-красавік. Упадаюць р. Дэтройт, Гранд, Рейзін, Гурон, Момі, Сандаскі, Куяхога; выцякае [[Ніягара|р. Ніягара]], праз якую воз. Эры злучаецца з [[Антарыа (возера)|воз. Антарыа]]. На беразе воз. Эры знаходзяцца гарады [[Буфала|Бафала]], [[Эры (горад)|Эры]], [[Таліда]], [[горад Порт-Стэнлі, Канада|Порт-Стэнлі]], [[горад Манро|Манро]], [[Кліўленд]]. Тапонім Эры паходзіць ад назвы [[эры (народ)|племя эрыелхонан]] (літар. «доўгі хвост», назва [[пума|пумы]]). == Геаграфія і гідраграфія == Сярэдняя глыбіня 19 м, максімальная — 64 м. == Крыніцы == {{reflist}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} {{Вялікія азёры}} [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Канады]] ib9lhr1qgx96juwxu3eudpaglo6t1lm 5201982 5201981 2026-09-18T12:08:13Z Autumndancer 168015 удакладненне 5201982 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Эры}} {{Возера |Назва = Эры |Нацыянальная назва = Erie |Выява = LakeErie-2.jpg |Подпіс = Возера Эры ўзімку |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта 1 = Злучаныя Штаты Амерыкі |Плошча = 25700 |Найбольшая глыбіня= 64 |lat_deg= 42 |lat_min= 9 |lat_sec= 38 |lat_dir= N |lon_deg= 81 |lon_min= 16 |lon_sec= 23 |lon_dir= W }} '''Эры''' ({{lang-en|Erie}} {{IPA|[ˈɪri]}}, {{lang-fr|Érié}}) — возера ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]], чацвёртае зверху ў сістэме [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. Маючы плошчу 25700 км², Эры займае па гэтым параметры 13 месца сярод азёр свету (улічваючы [[Каспійскае мора|Каспійскае]] і [[Аральскае мора]]). Возера выцягнутае з захад-паўднёвага захаду на ўсход-паўночны ўсход на 388 км пры шырыні да 92 км. Возера абмывае берагі амерыканскіх штатаў [[Агая]], [[Пенсільванія]] і [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] і канадскай правінцыі Антарыа. Абсалютная адзнака люстэрка вод 173,8 м. Шматлікія астравы ў паўднёва-заходняй частцы возера. Тэмпература вады змяняецца ад 0-2&nbsp;°C зімой да 24&nbsp;°C летам. Прыбярэжная частка замярзае са снежня па сакавік-красавік. Упадаюць р. Дэтройт, Гранд, Рейзін, Гурон, Момі, Сандаскі, Куяхога; выцякае [[Ніягара|р. Ніягара]], праз якую воз. Эры злучаецца з [[Антарыа (возера)|воз. Антарыа]]. На беразе воз. Эры знаходзяцца гарады [[Буфала|Бафала]], [[Эры (горад)|Эры]], [[Таліда]], [[Порт-Стэнлі (Канада)|Порт-Стэнлі]], [[Манро (Мічыган)|Манро]], [[Кліўленд]]. Тапонім Эры паходзіць ад назвы [[эры (народ)|племя эрыелхонан]] (літар. «доўгі хвост», назва [[пума|пумы]]). == Геаграфія і гідраграфія == Сярэдняя глыбіня 19 м, максімальная — 64 м. == Крыніцы == {{reflist}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} {{Вялікія азёры}} [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Канады]] h016g4pdtird43gci6ed3g9gkbqs64i 5201983 5201982 2026-09-18T12:10:42Z Autumndancer 168015 5201983 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Эры}} {{Возера |Назва = Эры |Нацыянальная назва = Erie |Выява = LakeErie-2.jpg |Подпіс = Возера Эры ўзімку |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта 1 = Злучаныя Штаты Амерыкі |Плошча = 25700 |Найбольшая глыбіня= 64 |lat_deg= 42 |lat_min= 9 |lat_sec= 38 |lat_dir= N |lon_deg= 81 |lon_min= 16 |lon_sec= 23 |lon_dir= W }} '''Эры''' ({{lang-en|Erie}} {{IPA|[ˈɪri]}}, {{lang-fr|Érié}}) — возера ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]], чацвёртае зверху ў сістэме [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. Маючы плошчу 25700 км², Эры займае па гэтым параметры 13 месца сярод азёр свету (улічваючы [[Каспійскае мора|Каспійскае]] і [[Аральскае мора]]). Возера выцягнутае з захад-паўднёвага захаду на ўсход-паўночны ўсход на 388 км пры шырыні да 92 км. Возера абмывае берагі амерыканскіх штатаў [[Агая]], [[Пенсільванія]] і [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] і канадскай правінцыі Антарыа. Абсалютная адзнака люстэрка вод 173,8 м. Шматлікія астравы ў паўднёва-заходняй частцы возера. Тэмпература вады змяняецца ад 0-2&nbsp;°C зімой да 24&nbsp;°C летам. Прыбярэжная частка замярзае са снежня па сакавік-красавік. Упадаюць р. Дэтройт, Гранд, Рейзін, Гурон, Момі, Сандаскі, Куяхога; выцякае [[Ніягара|р. Ніягара]], праз якую воз. Эры злучаецца з [[Антарыа (возера)|воз. Антарыа]]. На беразе воз. Эры знаходзяцца гарады [[Буфала|Бафала]], [[Эры (горад)|Эры]], [[Таліда]], [[Порт-Стэнлі (Антарыа)|Порт-Стэнлі]], [[Манро (Мічыган)|Манро]], [[Кліўленд]]. Тапонім Эры паходзіць ад назвы [[эры (народ)|племя эрыелхонан]] (літар. «доўгі хвост», назва [[пума|пумы]]). == Геаграфія і гідраграфія == Сярэдняя глыбіня 19 м, максімальная — 64 м. == Крыніцы == {{reflist}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} {{Вялікія азёры}} [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Канады]] aaj9elzw23lkwp6unvijlq2r7fwtx8j Пётр Фёдаравіч Лысенка 0 63693 5202130 4586557 2026-09-18T18:47:33Z Siliyiw 169172 5202130 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Месца нараджэння = |Подпіс = П. Ф. Лысенка на XXII [[Мінская міжнародная кніжная выстаўка-кірмаш|Міжнароднай кніжнай выстаўцы]] ў [[Мінск]]у, 14.02.2015. |Навуковая сфера = [[археалогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} [[Гісторыя|гісторыі]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = вядучы археолаг [[Палессе|Палесся]] |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Лысенка}} '''Пётр Фёдаравіч Лысенка''' (нар. [[16 верасня]] [[1931]], в. [[Зарачаны (Полацкі раён)|Зарачаны]], [[Полацкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — [[23 сакавіка]] [[2020]]) — беларускі [[Археалогія|археолаг]], [[Доктар навук|доктар гістарычных навук]] ([[1988]]), [[прафесар]] ([[1993]]), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] ([[2002]]). == Біяграфія == === Агульныя звесткі === З бацькамі пераехаў з Зарачан у г. [[Пінск]] ([[Брэсцкая вобласць]]). Скончыў гістарычны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] (1953). З 1964 г. працаваў у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі]] — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара сярэдневяковай археалогіі, загадчык аддзела археалогіі Сярэдневякоўя, галоўны навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі Сярэднявечча і Новага часу Цэнтра археалогіі і старажытнай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == [[Файл:Piotr Fedaravich Lysenka - born 1931 AD - on an International book exhibition in Minsk city - 14 February 2015 AD - 3.JPG|міні|злева|П. Ф. Лысенка дэманструе фатаграфіі археалагічных знаходак у [[горад Тураў|Тураве]] і [[Брэст|Брэсце]] — на прэзентацыі факсімільнага выдання [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]] ў ходзе XXII Міжнароднай кніжнай выстаўкі, [[Мінск]], 14.02.2015. |285x285пкс]]Вывучаў курганы XI—XIII ст., старажытныя гарады: [[Тураў]], [[Берасце]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Давыд-Гарадок]], [[Клецк]], [[Рагачоў]], [[Мазыр]], [[Менск]]. Пры раскопках у Брэсце, упершыню для драўлянай побытавай архітэктуры [[Русь|Русі]], выявіў жылыя пабудовы на 12 — 13 вянцоў з [[аконны праём|аконнымі праёмамі]] і фрагментамі [[дах]]у — т. зв. ''курыцамі'' і ''самцамі''. Прыйшоў да высновы, што Брэст заснаваны [[дрыгавічы|дрыгавічамі]]. Вынікам даследаванняў было адкрыццё [[Археалагічны музей «Бярэсце»|археалагічнага музея «Бярэсце»]]. На раскопках у Тураве выявіў [[Тураўская царква|рэшткі храма]], верагодна, разбуранага землятрусам у XIII ст. Па выніках раскопак створаны Тураўскі археалагічны музей-павільён. Аўтар шэрага манаграфій і звыш 150 навуковых артыкулаў; падрыхтаваў шэраг навукоўцаў. З 1994 г. — у складзе экспертнага савета Вышэйшага атэстацыйнага камітэта (ВАК) Рэспублікі Беларусь па гістарычных навуках, з 1999 г. — старшыня экспертнага савета ВАК па археалогіі, этнаграфіі і дапаможных гістарычных навуках. Працяглы час быў старшынёй палявога камітэта Інстытута гісторыі НАН Беларусі. == Званні і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — ''за цыкл прац «Паўднёвая Беларусь у IX—XIII ст.»''. * [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1979). * Ганаровы грамадзянін [[Тураў|Турава]]. * Ганаровы грамадзянін [[Пінск]]а. == Творы == * Древнейшие города Белоруссии. — Мн., 1966. ''(Сумесна з [[Г. В. Штыхаў|Г. В. Штыхавым]])'' {{ref-ru}} * Города Туровской земли. — Мн., 1974. {{ref-ru}} * Берестье. — Мн., 1985. {{ref-ru}} * Открытие Берестья. — Мн., 1989; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Дреговичи. — Мн., 1991. {{ref-ru}} * Древний Пинск IX—XIII вв. — Мн., 1997; Пинск, 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Туровская земля IX—XIII вв. — Мн., 1999; 2001, 2-е изд. {{ref-ru}} * Древний Туров. — Мн., 2004. {{ref-ru}} * Сказание о Турове. — Мн., 2006; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} == Памяць == * Імя П. Ф. Лысенкі прысвоена вуліцы ў [[Пінск|Пінску]] ({{Lang-ru|улица Петра́ Лысе́нко}}; {{Lang-be|вуліца Пятра́ Лысе́нкі}})<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924b0135025|title=Решение Пинского городского Совета депутатов от 26 сентября 2024 года № 21 "О присвоении наименований"|website=Pravo.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * У [[Брэст|Брэсце]] ў [[Бярэсце (музей)|Археалагічным музеі]] [[Бярэсце (музей)|"Бярэсце"]] адкрыта мемарыяльная дошка археолагу Пятру Лысенку (18.09.2026)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/pervootkryvatel-memorialnaja-doska-arheologu-lysenko-pojavilas-v-berestje-801761-2026/|title=Первооткрыватель. Мемориальная доска археологу Лысенко появилась в "Берестье"|website=[[БелТА]]}}</ref>. * [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] прэзентаваў новы культурна-адукацыйны праект — ''"Берасцейскі край. Гісторыя. Традыцыя. Людзі"''. Яго першае мерапрыемства прысвяцілі 95-годдзю з дня нараджэння археолага доктара гістарычных навук, прафесара Пятра Лысенкі. Дзякуючы яго пошукаў было выяўлена першапачатковае месцазнаходжанне старажытнага [[Брэст|Бярэсця]]. Прэзентавана выстава ''"Першаадкрывальнік"''. Наведвальнікі могуць убачыць фатаграфіі, дакументы, асабістыя рэчы археолага. Сярод іх — матацыкл, на якім навуковец праехаў ні адну тысячу кіламетраў у сваіх экспедыцыях. Паказаны і асабліва каштоўныя знаходкі: шапка XIII стагоддзя і рукавіца<ref name=":1" />. == Літаратура == * ''Каваленя А., [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|Ляўко В.]], Мядзведзеў А.'' Даследчык Тураўскай зямлі: да 75-годдзя з дня нараджэння і 45-годдзя навуковай дзейнасці Пятра Фёдаравіча Лысенкі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2006. — № 9. — С. 53—57. {{Commons|Category:Piotr Fiodaravich Lysenka}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лысенка Пётр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Турава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пінска]] geqxivkvh1e9ymjsrzxucxvyx9br1x9 5202133 5202130 2026-09-18T18:51:17Z Siliyiw 169172 5202133 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Месца нараджэння = |Подпіс = П. Ф. Лысенка на XXII [[Мінская міжнародная кніжная выстаўка-кірмаш|Міжнароднай кніжнай выстаўцы]] ў [[Мінск]]у, 14.02.2015. |Навуковая сфера = [[археалогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|гістарычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} [[Гісторыя|гісторыі]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = вядучы археолаг [[Палессе|Палесся]] |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Лысенка}} '''Пётр Фёдаравіч Лысенка''' (нар. [[16 верасня]] [[1931]], в. [[Зарачаны (Полацкі раён)|Зарачаны]], [[Полацкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — [[23 сакавіка]] [[2020]]) — беларускі [[Археалогія|археолаг]], [[Доктар навук|доктар гістарычных навук]] ([[1988]]), [[прафесар]] ([[1993]]), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] ([[2002]]). == Біяграфія == === Агульныя звесткі === З бацькамі пераехаў з Зарачан у г. [[Пінск]] ([[Брэсцкая вобласць]]). Скончыў гістарычны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] (1953). З 1964 г. працаваў у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі]] — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара сярэдневяковай археалогіі, загадчык аддзела археалогіі Сярэдневякоўя, галоўны навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі Сярэднявечча і Новага часу Цэнтра археалогіі і старажытнай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == [[Файл:Piotr Fedaravich Lysenka - born 1931 AD - on an International book exhibition in Minsk city - 14 February 2015 AD - 3.JPG|міні|злева|П. Ф. Лысенка дэманструе фатаграфіі археалагічных знаходак у [[горад Тураў|Тураве]] і [[Брэст|Брэсце]] — на прэзентацыі факсімільнага выдання [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]] ў ходзе XXII Міжнароднай кніжнай выстаўкі, [[Мінск]], 14.02.2015. |285x285пкс]]Вывучаў курганы XI—XIII ст., старажытныя гарады: [[Тураў]], [[Берасце]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Давыд-Гарадок]], [[Клецк]], [[Рагачоў]], [[Мазыр]], [[Менск]]. Пры раскопках у Брэсце, упершыню для драўлянай побытавай архітэктуры [[Русь|Русі]], выявіў жылыя пабудовы на 12 — 13 вянцоў з [[аконны праём|аконнымі праёмамі]] і фрагментамі [[дах]]у — т. зв. ''курыцамі'' і ''самцамі''. Прыйшоў да высновы, што Брэст заснаваны [[дрыгавічы|дрыгавічамі]]. Вынікам даследаванняў было адкрыццё [[Археалагічны музей «Бярэсце»|археалагічнага музея «Бярэсце»]]. На раскопках у Тураве выявіў [[Тураўская царква|рэшткі храма]], верагодна, разбуранага землятрусам у XIII ст. Па выніках раскопак створаны Тураўскі археалагічны музей-павільён. Аўтар шэрага манаграфій і звыш 150 навуковых артыкулаў; падрыхтаваў шэраг навукоўцаў. З 1994 г. — у складзе экспертнага савета Вышэйшага атэстацыйнага камітэта (ВАК) Рэспублікі Беларусь па гістарычных навуках, з 1999 г. — старшыня экспертнага савета ВАК па археалогіі, этнаграфіі і дапаможных гістарычных навуках. Працяглы час быў старшынёй палявога камітэта Інстытута гісторыі НАН Беларусі. == Званні і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) — ''за цыкл прац «Паўднёвая Беларусь у IX—XIII ст.»''. * [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1979). * Ганаровы грамадзянін [[Тураў|Турава]]. * Ганаровы грамадзянін [[Пінск]]а. == Творы == * Древнейшие города Белоруссии. — Мн., 1966. ''(Сумесна з [[Г. В. Штыхаў|Г. В. Штыхавым]])'' {{ref-ru}} * Города Туровской земли. — Мн., 1974. {{ref-ru}} * Берестье. — Мн., 1985. {{ref-ru}} * Открытие Берестья. — Мн., 1989; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Дреговичи. — Мн., 1991. {{ref-ru}} * Древний Пинск IX—XIII вв. — Мн., 1997; Пинск, 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Туровская земля IX—XIII вв. — Мн., 1999; 2001, 2-е изд. {{ref-ru}} * Древний Туров. — Мн., 2004. {{ref-ru}} * Сказание о Турове. — Мн., 2006; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} == Памяць == * Імя П. Ф. Лысенкі прысвоена вуліцы ў [[Пінск|Пінску]] ({{Lang-ru|улица Петра́ Лысе́нко}}; {{Lang-be|вуліца Пятра́ Лысе́нкі}})<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924b0135025|title=Решение Пинского городского Совета депутатов от 26 сентября 2024 года № 21 "О присвоении наименований"|website=Pravo.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * У [[Брэст|Брэсце]] ў [[Бярэсце (музей)|Археалагічным музеі]] [[Бярэсце (музей)|"Бярэсце"]] адкрыта мемарыяльная дошка археолагу Пятру Лысенку (18.09.2026)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/pervootkryvatel-memorialnaja-doska-arheologu-lysenko-pojavilas-v-berestje-801761-2026/|title=Первооткрыватель. Мемориальная доска археологу Лысенко появилась в "Берестье"|website=[[БелТА]]}}</ref>. * [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] прэзентаваў новы культурна-адукацыйны праект — ''"Берасцейскі край. Гісторыя. Традыцыя. Людзі"''. Яго першае мерапрыемства прысвяцілі 95-годдзю з дня нараджэння археолага доктара гістарычных навук, прафесара Пятра Лысенкі. Дзякуючы яго пошукаў было выяўлена першапачатковае месцазнаходжанне старажытнага [[Брэст|Бярэсця]]. Прэзентавана выстава ''"Першаадкрывальнік"''. Наведвальнікі могуць убачыць фатаграфіі, дакументы, асабістыя рэчы археолага. Сярод іх — матацыкл, на якім навуковец праехаў ні адну тысячу кіламетраў у сваіх экспедыцыях. Паказаны і асабліва каштоўныя знаходкі: шапка XIII стагоддзя і рукавіца<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{DEFAULTSORT:Лысенка Пётр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Турава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пінска]] <references responsive /> == Літаратура == * ''Каваленя А., [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|Ляўко В.]], Мядзведзеў А.'' Даследчык Тураўскай зямлі: да 75-годдзя з дня нараджэння і 45-годдзя навуковай дзейнасці Пятра Фёдаравіча Лысенкі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2006. — № 9. — С. 53—57. {{Commons|Category:Piotr Fiodaravich Lysenka}}{{Вонкавыя спасылкі}} ise6jph6rub4wawp0dvaqak4uz57irw 5202263 5202133 2026-09-19T07:11:43Z M.L.Bot 261 афармленне 5202263 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лысенка}} {{Навуковец}} '''Пётр Фёдаравіч Лысенка''' ({{ВДП}}) — беларускі [[Археалогія|археолаг]], [[Доктар навук|доктар гістарычных навук]] (1988), [[прафесар]] (1993), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] (2002). == Біяграфія == З бацькамі пераехаў з Зарачан у [[Пінск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Скончыў гістарычны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] (1953). З 1964 года працаваў у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАНБ]] — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара сярэдневяковай археалогіі, загадчык аддзела археалогіі Сярэдневякоўя, галоўны навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі Сярэднявечча і Новага часу Цэнтра археалогіі і старажытнай гісторыі Беларусі. == Навуковая дзейнасць == [[Файл:Piotr Fedaravich Lysenka - born 1931 AD - on an International book exhibition in Minsk city - 14 February 2015 AD - 3.JPG|міні|злева|Пётр Лысенка дэманструе фатаграфіі археалагічных знаходак у Тураве і Брэсце — на прэзентацыі факсімільнага выдання [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]] ў ходзе XXII Міжнароднай кніжнай выстаўкі, Мінск, 14.02.2015. ]] Вывучаў курганы XI—XIII ст., старажытныя гарады: [[Тураў]], [[Берасце]], [[Пінск]], [[Слуцк]], [[Давыд-Гарадок]], [[Клецк]], [[Рагачоў]], [[Мазыр]], [[Менск]]. Пры раскопках у Брэсце, упершыню для драўлянай побытавай архітэктуры [[Русь|Русі]], выявіў жылыя пабудовы на 12—13 вянцоў з [[аконны праём|аконнымі праёмамі]] і фрагментамі [[дах]]у — т. зв. ''курыцамі'' і ''самцамі''. Прыйшоў да высновы, што Брэст заснаваны [[дрыгавічы|дрыгавічамі]]. Вынікам даследаванняў было адкрыццё [[Археалагічны музей «Бярэсце»|археалагічнага музея «Бярэсце»]]. На раскопках у Тураве выявіў [[Тураўская царква|рэшткі храма]], імаверна, разбуранага землетрасеннем у XIII ст. Па выніках раскопак створаны Тураўскі археалагічны музей-павільён. Аўтар шэрага манаграфій і звыш 150 навуковых артыкулаў; падрыхтаваў шэраг навукоўцаў. З 1994 года — у складзе экспертнага савета Вышэйшага атэстацыйнага камітэта (ВАК) Рэспублікі Беларусь па гістарычных навуках, з 1999 — старшыня экспертнага савета ВАК па археалогіі, этнаграфіі і дапаможных гістарычных навуках. Працяглы час быў старшынёй палявога камітэта Інстытута гісторыі НАН Беларусі. == Званні і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (2002, у аўтарскім калектыве) за цыкл прац «Паўднёвая Беларусь у IX—XIII ст.». * [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1979). * Ганаровы грамадзянін Турава. * Ганаровы грамадзянін Пінска. == Творы == * Древнейшие города Белоруссии. — Мн., 1966. (Сумесна з [[Г. В. Штыхаў|Г. В. Штыхавым]]) {{ref-ru}} * Города Туровской земли. — Мн., 1974. {{ref-ru}} * Берестье. — Мн., 1985. {{ref-ru}} * Открытие Берестья. — Мн., 1989; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Дреговичи. — Мн., 1991. {{ref-ru}} * Древний Пинск IX—XIII вв. — Мн., 1997; Пинск, 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} * Туровская земля IX—XIII вв. — Мн., 1999; 2001, 2-е изд. {{ref-ru}} * Древний Туров. — Мн., 2004. {{ref-ru}} * Сказание о Турове. — Мн., 2006; 2007, 2-е изд. {{ref-ru}} == Памяць == * Імя Пятра Лысенкі нададзена вуліцы ў Пінску ({{Lang-ru|улица Петра́ Лысе́нко}}; {{Lang-be|[[Вуліца Пятра Лысенкі|вуліца Пятра́ Лысе́нкі]]}})<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924b0135025|title=Решение Пинского городского Совета депутатов от 26 сентября 2024 года № 21 "О присвоении наименований"|website=Pravo.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * У Брэсце ў археалагічным музеі «[[Бярэсце (музей)|Бярэсце]]» Пятру Лысенку адкрылі мемарыяльную дошка (18.09.2026)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/pervootkryvatel-memorialnaja-doska-arheologu-lysenko-pojavilas-v-berestje-801761-2026/|title=Первооткрыватель. Мемориальная доска археологу Лысенко появилась в "Берестье"|website=[[БелТА]]}}</ref>. * [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] прэзентаваў новы культурна-адукацыйны праект — ''«Берасцейскі край. Гісторыя. Традыцыя. Людзі»''. Яго першае мерапрыемства прысвяцілі 95-годдзю з дня нараджэння археолага доктара гістарычных навук, прафесара Пятра Лысенкі. Дзякуючы яго пошукаў было выяўлена першапачатковае месцазнаходжанне старажытнага Бярэсця. Прэзентавана выстаўка ''«Першаадкрывальнік»''. Наведвальнікі могуць убачыць фатаграфіі, дакументы, асабістыя рэчы археолага. Сярод іх — матацыкл, на якім навуковец праехаў ні адну тысячу кіламетраў у сваіх экспедыцыях. Паказаны і асабліва каштоўныя знаходкі: шапка XIII стагоддзя і рукавіца<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Каваленя А.'', ''[[Вольга Мікалаеўна Ляўко|Ляўко В.]]'', ''Мядзведзеў А.'' Даследчык Тураўскай зямлі: да 75-годдзя з дня нараджэння і 45-годдзя навуковай дзейнасці Пятра Фёдаравіча Лысенкі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2006. — № 9. — С. 53—57. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лысенка Пётр Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Турава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пінска]] ma3i93iy4esydbjzfjx0dst5ci2tur6 Катэгорыя:Азот 14 67406 5202261 1583050 2026-09-19T06:57:45Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202261 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|Nitrogen}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] 5nm5yns26qsjt7fwol0gr1gxuniv2rf Моцная Украіна 0 67799 5202304 4948215 2026-09-19T11:01:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202304 wikitext text/x-wiki {{палітычная партыя | party_name = Моцная Украіна (Сильна Україна) | party_origname = | party_logo = Strong Ukraine logo (2014 variant).svg | size = | leader = [[Сяргей Цігіпка]] | foundation = [[1999]] / [[2009]] | дата роспуску = 2014 | alliance = | ideology = [[Лібералізм]], правацентрызм | publication = Інфармацыйны бюлетэнь [[Палітычная партыя|партыі]] «Моцная Украіна» | motto = ''«Партыя рефарматараў і новых лідараў»'' | headquarters = г. [[Кіеў]] | website = http://silnaukraina.com }} '''Моцная Украіна''' ({{lang-uk|Сильна Україна}}) — былая украінская [[палітычная партыя]], створаная 28 [[лістапад]]а [[2009]] года на базе [[Палітычная партыя|партыі]] «Працоўная Украіна». Старшынёй партыі быў [[Сяргей Леанідавіч Цігіпка|Сяргей Цігіпка]]. Партыя была ліквідавана ў 2014 годзе<ref name="inter">[https://interfax.com.ua/news/political/221997.html Партия «Сильная Украина» обжалует свою ликвидацию — Олифиренко]</ref>. == Гісторыя партыі == === 1999—2003 гады === Працоўная Партыя Украіны (ППУ) была заснаваная на ўстаноўчым з’ездзе, які адбыўся [[19 чэрвеня]] [[1999]] года ў г. [[Кіеў|Кіеве]]. Старшынёй партыі быў абраны Міхась Сырата. Тады ж, у чэрвені 1999 года, у [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радзе Украіны]] была створана фракцыя Працоўнай партыі, у якую увайшлі каля 30 народных дэпутатаў. У [[2000]] годзе пасля з’езду партыі ў [[Запарожжа|Запарожжы]] шмат дэпутатаў выйшла з ППУ і стварыла фракцыю «Працоўная Украіна», якую ўзначаліў Ігар Шараў, а потым, пасля яго, старшынёй гэтай партыі стаў [[Сяргей Цігіпка]]. Члэны ППУ акцэнтавалі ўвагу на абароне інтэрэсаў «працоўнага чалавека, наёмнага работніка», у той час, як «Працоўная Украіна» ёсць «тыповай цэнтрысцкай партыяй буйнога капіталу, практычна таго ж кірунку, што і СДПУ(а) ці [[Партыя рэгіёнаў]], створаная перш за ўсё для абароны інтарэсаў магутных фінансава-прамысловых алігархічных груп». [[File:Labour Party Ukraine logo.gif|thumb|right|200px|Лагатып партыі да 2009 года]] === 2004—2008 гады === У [[2004]] годзе Працоўная партыя ацаніла сітуацыю, што склалася пасля другога тура прэзідэнцкіх выбараў, наступным чынам: «У сітуацыі, якая склалася, Працоўная партыя Украіны падтрымлівае выбар народа, які згодна з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй]] з’яўляецца адзіным суб’ектам і крыніцай улады. Гэты выбар — за Юшчанкам…». На Парламенцкіх выбарах 2006 года партыя ўзяла ўдзел у Блоку Барыса Алійныка і Міхася Сыраты, які не патрапіў да Вярховнай Рады Украіны набраўшы меней 1 % галасоў выбарцаў. На датэрміновых Парламентскіх выбарах 2007 года партыя ўзяла ўдзел у складзе Блока [[Уладзімір Міхайлавіч Літвін|Уладзіміра Літвіна]]. Пасля гібелі Міхася Сыраты 25 жніўня 2008 года ў ДТЗ пад горадам [[Узын]] ([[Кіеўская вобласць]]), партыю ўзначаліў яго сын Дзмітрый Міхайлавіч Сырата. === Пасля 2009 года === 28 лістапада 2009 года старшынёй партыі быў абраны [[Сяргей Цігіпка|Сяргея Цігіпка]]. Назва партыі была зменена на «Моцная Украіна». Партыя ўзяла ўдзел у прэзідэнцкіх і мясцовых выбарах 2010 года. Колькасць членаў партыі ў 2010 годзе складала больш за 90.000 чалавек. ==== Прэзідэнцкія выбары 2010 года ==== Партыя вырашыла браць удзел у прэзідэнцкіх выбарах і выставіла кандыдатуру [[Сяргей Цігіпка|Сяргея Цігіпкі]]. Ён набраў 13,1 % галасоў, заняўшы трэцяе месца і не патрапіўшы ў другі тур. У другім туры [[Сяргей Цігіпка|Цігіпка]] нікога не падтрымліваў: «Яны для мяне аднолькавыя, кіравалі ўрадам па два разы, у іх была большасць у парламенце, і я не пабачыў ні стратэгіі, ні пазітыўных змен». ==== Мясцовыя выбары 2010 года ==== Гэтыя выбары сталі першымі для Моцнай Украіны. Перад німі быў праведзены праймерыз (унутрыпартыйныя выбары), які вызначыў будучых кандыдатаў. Усеўкраінскі рэзультат партыі — 4,3-4,5 %. Партыя была прадстаўлена ў 20 абласных саветах, Вярхоўнай Радзе [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]], гарадскіх і раённых саветах. Пяць і больш працэнтаў партыя атрымала ў [[Ровенская вобласць|Ровенскай ]] (6.2 %), [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай]] (5.8 %), [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай]] (5 %), [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]] (8.6 %), [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай]] (8.1 %), [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай]] (6.6 %), [[Адэская вобласць|Адэскай]] (5.3 %), [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] (6 %) абласцях. Не была прадстаўлена ў Івана-Франкоўскай, Цярнопальскай, Чарнавіцкай і Вінніцкай абласных саветах. Моцнаукраінцы сталі мэрамі гарадоў [[Луцк]], [[Уладзімір-Валынскі]] ([[Валынская вобласць]]); [[Астрог (горад)|Астрог]] ([[Ровенская вобласць]]); [[Крэмэнэць]] ([[Цярнопальская вобласць]]); Асцёр, Шчорс ([[Чарнігаўская вобласць]]); [[Паўлаград]], [[Марганец (горад)|Марганец]] ([[Днепрапятроўская вобласць]]); [[Белгарад-Днястроўскі]], Сарата, [[Ізмаіл]] ([[Адэская вобласць]]); Вільнянск ([[Запарожская вобласць]]); [[Горліўка]], [[Новаазоўск|Наваазоўск]] ([[Данецкая вобласць]]). У асобныя рэгіоны выбарчы спіс узначалілі кіраўнікі партыі: [[Сяргей Цігіпка]] — [[Днепрапятроўская вобласць]], Кастусь Бандарэнка — [[Чарнавіцкая вобласць]], [[Аляксандра Уладзіміраўна Кужаль|Аляксандра Кужаль]] — [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]. ==== Партыя і ўлада ==== * 10 сакавіка 2010 года кіраўнік партыі «Моцная Украіна» Сяргей Цігіпка быў прызначаны Намеснікам Прэм’ер-міністра Украіны па эканамічных пытаннях. Яго рабочай групай быў распрацаваны Падатковы кодэкс, які прыняла [[Вярхоўная Рада Украіны]], пкрамя гэтага - Мытны кодэкс і праект пенсійнай рэформы. 9 снежня 2010 года Сяргей Цігіпка быў прызначаны Намеснікам Прэм’ер-міністра Украіны — Міністрам сацыяльнай палітыкі [[Украіна|Украіны]]. * Да 28 сакавіка 2010 года кіраўніком Дзяржаўнага камітэта па пытаннях рэгулятарнай палітыкы і прадпрымальніцтва была намеснік старшыні партыі Аляксандра Кужаль. === Пасля 2011 года === Пасля 2011 года намецілася дэградацыя партыі. 16 жніўня 2011 года С. Цігіпка заявіў аб зліцці «Моцнай Украіны» з Партыяй рэгіёнаў. Аднак А. Кужаль адмовілася ўступаць у Партыю рэгіёнаў. 24 кастрычніка 2011 года яна жорстка выступіла на з’ездзе партыі, заявіла аб сваёй адстаўцы з пасады і намерах стварэння новага грамадскага праекта. У 2012 годзе партыя фактычна спыніла існаванне і ў 2014 годзе яна была ліквідавана<ref name="inter"/>. == Праграма партыі == * Свабода, адказнасць, развіццё; * Эфектыўная [[дэмакратыя]]; * Канкурентаздольная [[эканоміка]]; * Справедлівае [[грамадства]]; * Прагматычная знешняя [[палітыка]]; * Адзіная [[нацыя]]. == Кіраўніцтва партыі == * Старшыня — [[Сяргей Леанідавіч Цігіпка]]. * Намеснікі старшыні — [[Аляксандра Уладзіміраўна Кужаль]], Кастусь Пятровіч Бандарэнка, Зміцер Міхайлавіч Сырата. * Кіраўнік нацыянальнага сакратарыята — Сяргей Валянцінавіч Вітэр. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://silnaukraina.com Афіцыйны сайт палытычнай партыі «Моцная Украіна» (укр., рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100608015330/http://www.silnaukraina.com/ |date=8 чэрвеня 2010 }} * [http://silnaukraina.vn.ua Афіцыйны сайт Вінніцкай рэгіянальнай арганізацыі палітычнай партыі «Моцная Украіна» (укр.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130507060729/http://silnaukraina.vn.ua/ |date=7 мая 2013 }} * [http://www.silnaukraina.dn.ua Афіцыйны сайт Данецкай абласной арганізацыі палітычнай партыі «Моцная Украіна» (укр., рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130516020011/http://silnaukraina.dn.ua/ |date=16 мая 2013 }} * [http://tigipko.odessa.ua Афіцыйны сайт Адэскай абласной арганізацыі палітычнай партыі «Моцная Украіна» (рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615104105/http://www.tigipko.odessa.ua/ |date=15 чэрвеня 2012 }} * [http://silnaukraina.zp.ua Афіцыйны сайт Запарожскай рэгіянальнай арганізацыі палітычнай партыі «Моцная Украіна» (рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115040/http://silnaukraina.zp.ua/ |date=4 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Украіны]] ijjvn6c732r34silvux2hlp4twa1eaq Марыя Віцебская 0 69049 5202238 5139546 2026-09-19T05:34:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202238 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Марыя''' або '''Ганна''', у гістарыяграфічнай традыцыі '''Марыя Яраслаўна''' (да {{ДН|||1306}} — {{ДС|||1346}}) — першая жонка вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а, вялікая княгіня літоўская (1345—1346). == Паходжанне == Імаверна, паходзіла з роду [[Князі віцебскія|віцебскіх князёў]] Васількавічаў, галіны [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Пэўны яе радавод і нават імя бацькі невядомы. Князь [[Яраслаў Васілевіч|Яраслаў Васілевіч]], як бацька альгердавай жонкі, названы толькі ў дадатку да «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» — «Радаводзе віцебскіх князёў», які неверагодны і выводзіць іх ад вялікага князя ўладзімірскага [[Андрэй Яраславіч|Андрэя Яраславіча]]. == Імя == Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], маці ўсіх сыноў Альгерда была цвярская княжна, яе імя ён не называе. Пазней [[Марцін Кромер]] паўтараў за Длугашам, але дадаў, што цвярскую княжну звалі Марыяй, разам з тым Кромер пісаў пра атрыманне Альгердам [[Віцебск]]а праз шлюб. Потым [[Мацей Стрыйкоўскі]] даваў звесткі, што Альгерд меў дзвюх жонак — першую з Віцебска і другую з [[Цвер|Цвяры]]. Крыніца звестак Кромера (часткова) і Стрыйкоўскага стала вядома толькі ў XIX ст. — «рускі» летапіс узору «Хронікі Быхаўца», упершыню апублікаванай [[Тэадор Нарбут|Тэадорам Нарбутам]]. У «Хроніцы Быхаўца» віцебская княжна названа '''Ганнай'''<ref>{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/634|title=Ганна, мяркуемая вялікая княгіня літоўская, жонка Альгерда|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" -- vkl.by|access-date=2025-04-15|archive-date=15 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250415061629/https://vkl.by/articles/634|url-status=dead}}</ref>, а збоку невядомай рукою папраўлена на '''Марыю'''. Няма пэўнасці — ці не зроблена праўка пад уплывам «Радаводу віцебскіх князёў», неверагоднага дадатку да хронікі. У «Хроніцы Быхаўца» храналогія шлюбаў Альгерда паблытаная — віцебская княжна ў ёй другая жонка, а не першая, што вядома з верагодных крыніц. Імя другой жонкі — цвярской княжны [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяны]] — вядома з яе дарчай граматы адной з віцебскіх цэркваў{{Sfn|Лицкевич|2024}}. Таксама блытаніны дадае і імя Ульяны ў інацтве — Марына. Даследчыкі адзначаюць, што познія крыніцы змешваюць імёны альгердавых жонак{{sfn|Улащик|1985|с=224}}. За імі, або побач, ідуць мясцовыя віцебскія паданні, паводле іх Ульяна вясной 1392 года прыняла схіму з імем Марыя, у некаторых варыянтах Марфа, у [[Свята-Духаў манастыр|Свята-Духавым манастыры]]{{sfn|Кулагін|2001|с=228—229}}. Аднак на праўдзе Ульяна свае апошнія месяцы жыла ў Кіеве, дзе перад смерцю прыняла схіму і пахавана ў [[Кіева-Пячорская лаўра|Кіева-Пячорскай лаўры]]. Такім чынам, зваць Марыяй віцебскую княжну, першую жонку Альгерда, прынята даволі ўмоўна. == Дзеці == Інфармацыя паводле Лявонція Вайтовіча<ref>''Войтович, Л. В.'' [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження.] — [[Львоў|Львів]]: [[Інстытут украіназнаўства імя І. Крыпякевіча НАН Украіны|Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України]], [[2000]]. — 649 с. ISBN 966-02-1683-1. {{ref-ua}}</ref>. * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]] (каля 1328 — 12 жніўня 1399) — князь полацкі і пскоўскі. * [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрый]] (каля 1329 — 12 жніўня 1399) — князь бранскі. * [[Уладзімір Альгердавіч|Уладзімір]] (каля 1330 — пасля 1386) — князь кіеўскі. * {{нп5|Канстанцін Альгердавіч|Канстанцін|uk|Костянтин Ольгердович}} (каля 1331—1398) — князь чарнігаўскі. * {{нп5|Фёдар Альгердавіч|Фёдар|uk|Федір Ольгердович}} (каля 1332/1333 — каля 1394) — князь ратненскі і кобрынскі. * [[Агрыпіна Альгердаўна|Агрыпіна]] (каля 1334—1393) — жонка князя гарадзецка-суздальскага {{нп5|Барыс Канстанцінавіч|Барыса Канстанцінавіча|ru|Борис Константинович}} з 1354 года. == У мастацтве == <gallery> Віцебская княжна Марыя. Ігар Дураў.jpg|Віцебская княжна Марыя ва ўяўленні сучаснага мастака [[Ігар Дураў|Ігара Дурава]]. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Воронин, В.'' [http://ul.history.org.ua/index.php/arkhiv/tom-2-2013/9-arkhiv/195-tom-2-2013-2 Княжение Ольгерда в Витебске] // Ukraina Lithuanica. — Киев, 2013. — Т. ІІ. — C. 21—38. {{ref-ru}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)|ref=Кулагін}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/119933640/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Грамота княгини Ульяны Александровны на темьянщину из рукописи Российской Национальной библиотеки, Q.п.I.2: новая трактовка|год=2024|выданне=Матэрыялы XX міжнародных кнігазнаўчых чытанняў. Мінск, 18-19 красавіка 2024 г.|старонкі=33-39}} * {{Крыніцы/Улашчык 1985}} * ''Dąbrowski, D.'' [https://www.academia.edu/37813196/Radosłowle_kniazey_Wytebskich_analiza_porównawcza_treści_Genealogia._Studia_i_materiały_historyczne_2002_druk_2003_t._14_s._31_69 Radosłowle kniazey Wytebskich — analiza porównawcza treści] // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — T. 14, 2002 [druk 2003]. — S. 31—69. {{ref-pl}} * ''Stadnicki, K.'' Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza króla Polski, Wielkiego Xięcia Litwy. — Lwów, 1867. — S. 9—11. {{ref-pl}} * ''Tęgowski, J.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/58434/43-Tengovskyi.pdf Kilka słów o małżeństwach Wielkiego Księcia Litewskiego Olgierda Giedyminowica] {{ref-pl}} // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність: Зб. наук. пр. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2011. — Вип. 20. — С. 646—654. — Бібліогр.: 46 назв. {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Віцебска]] [[Катэгорыя:Постаці Усвятаў]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] 03yub62b671wxj30y5vrxkk4e1gev3a Мемарыял Лінкальна 0 74366 5202290 4437613 2026-09-19T09:20:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202290 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} [[Выява:He_saved_the_union.jpg|thumb|200px|Статуя Лінкальна ўнутры мемарыяла]] '''Мемарыял Лінкальна''' размешчаны на [[Нацыянальная алея|Нацыянальнай алеі]] ў цэнтры [[Вашынгтон]]а. Быў пабудаваны ў гонар шаснаццатага [[прэзідэнт]]а [[ЗША]] [[Абрахам Лінкальн|Абрахама Лінкальна]]. Яго прэзідэнцтва прыйшлося на гады [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] (1861-1865). Мемарыял, які ўзводзіўся ў 1914-1922, сімвалізуе веру Лінкальна ў тое, што ўсе [[людзі]] павінны быць свабодныя. Кампазіцыйна будынак [[сімвал]]ізуе [[ЗША|Саюз]]. Па яго [[перыметр]]у праходзяць 36 калон — менавіта столькі штатаў аб'ядналася да моманту смерці Лінкальна. Назвы 48 штатаў (а менавіта столькі іх было да 1922 года — моманту завяршэння будаўніцтва мемарыяла) выбітыя ўздоўж знешняй сцяны будынка. Таблічка з назвай двух апошніх [[Адміністрацыйны падзел ЗША|штатаў]], які далучыліся да ЗША - Аляскі і Гаваяў - знаходзіцца на падыходах да мемарыяла. У памяшканні мемарыяла знаходзіцца [[статуя]] Лінкальна: сядзіць прэзідэнт звернуты тварам да [[мемарыял Вашынгтона|мемарыяла Вашынгтона]] і [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолія]]. Статуя Лінкальна 19 [[фут]]аў (5.79 [[метр|м.]]) у вышыню і важыць 175 тон. У памяшканні таксама знаходзяцца дзве велізарных каменных пліты: на адной выгравіраваны [[тэкст]] другога інаўгурацыйнага звароту Лінкальна, а на іншай - яго {{Артыкул у іншым раздзеле|Геттисбергская речь|Геттисбергская речь|ru|}}. Два насценных роспіса алегарычна ўяўляюць прынцыпы свабоды, справядлівасці, еднасці, братэрства і дабрачыннасці. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Lincoln Memorial}} * [http://bensguide.gpo.gov/3-5/symbols/lincoln.html Мемарыял Лінкальна сайта Службы Нацыянальных паркаў]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Вашынгтон]] [[Катэгорыя:Помнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Аб’екты на банкнотах]] 0c44xz4lh3odkxo526uifgltpp0sz2j Каралеўскі замак (Варшава) 0 76521 5202030 5017892 2026-09-18T13:31:41Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Каралеўскі палац (Варшава)]] у [[Каралеўскі замак (Варшава)]] па-над перасылкай 5017892 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Каралеўскі замак у Варшаве''' ({{lang-pl|Zamek Królewski w Warszawie}}) быў пабудаваны ў [[1598]]—[[1618]] гадах каралём польскім і вялікім князем літоўскім [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонтам Вазам]] на месцы сярэднявечнага замка [[Мазовія|мазавецкіх]] князёў. Палац быў узведзены на штучным ўзвышшы, меў форму пяцікутніка і вылучаўся на фоне гарадской забудовы 60-метровай Сігізмундавай вежай, правобразам якой, на думку некаторых аўтараў, паслужылі фартыфікацыйныя збудаванні [[Смаленск]]а. Палац-замак падвяргаўся рабаванню падчас [[Шведскі патоп|шведскага нашэсця]] сярэдзіны XVII стагоддзя і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]]. Хоць і [[Ян Сабескі]], і [[Аўгуст III]] фінансавалі рамонтныя работы, поўнамаштабнае абнаўленне струхлелага будынка звязана з імем апошняга караля, [[Станіслаў Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Па яго ініцыятыве ўздоўж [[Вісла|Віслы]] было пабудавана новае крыло з сучаснымі інтэр'ерамі ў стылі [[класіцызм]]а, а стары замак быў забудаваны шэрагам новых залаў і будынкаў, уключаючы працяглы корпус [[Каралеўская бібліятэка (Варшава)|каралеўскай бібліятэкі]], якая злучала замак з барочным [[Палац «Пад бляхай»|палацам «Пад бляхай»]]. [[Выява:Warszawa-pod Blachą.jpg|thumb|250px|[[Каралеўская бібліятэка (Варшава)|Корпус бібліятэкі]] і палац «Пад бляхай».]] У прамежку паміж сусветнымі войнамі палац, які ўяўляў сабой мудрагелістую сумесь пабудоў і перабудоў розных эпох, быў старанна адрэстаўраваны, і тут пасяліўся прэзідэнт [[Ігнацы Масціцкі]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нацысты замініравалі палац і падвергнулі яго планамернаму і бязлітаснаму разбурэнню. Пасля вайны месца, дзе некалі стаяў замак, пуставала да 1971 г., калі [[сойм]] канчаткова адмовіўся ад планаў будаўніцтва сучасных урадавых будынкаў на яго месцы і прыняў рашэнне аднавіць палац па фрагментах і фатаграфіях, якія захаваліся, па магчымасці надаўшы яму тую форму, якую, як мяркуецца, ён меў у пачатку XVII стагоддзя. Аднаўленчыя работы працягваліся да 1988 года. [[Аркады Кубіцкага]] былі перададзеныя для карыстання ў [[2009]] годзе. Цяпер у палацы музей, дзе можна ўбачыць палотны [[Рэмбрант]]а і [[Ян Матэйка|Матэйкі]] («[[Стэфан Баторый пад Псковам]]»), старыя выгляды Варшавы пэндзля [[Белота]], а таксама ўрну з прахам [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]. ==Спасылкі== * Andrzej Rottermund, ''Zamek Królewski w Warszawie'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2002, ISBN 83-221-0746-3 == [[Замкавая плошча, Варшава|Замкавая плошча]] == {{панарама|Castle Square (22318p).jpg|600px|''Каралеўскі замак і [[Замкавая плошча, Варшава|Замкавая плошча]] перад ім.''}} == Інтэр'еры== <gallery> Image:Chamber of Deputies of Polish Sejm in Warsaw Royal Castle.PNG|<center>''Палата дэпутатаў''</center> Image:2_Zamek_Krolewski_19.jpg|<center>''Палацавая капэла''</center> Image:2 Zamek Krolewski 20.jpg|<center>''Зала карцін Каналета''</center> Image:2 Zamek Krolewski 29.jpg|<center>''Тронная зала''</center> Image:Zamek Królewski w Warszawie - 09.jpg|<center>''Нацыянальная зала''</center> Image:2 Zamek Krolewski 36.jpg|<center>''Зала асамблей''</center> Image:2 Zamek Krolewski 43.jpg|<center>''Пакой для нарад''</center> Image:Marble Room at the Royal Castle in Warsaw, Poland.jpg|<center>''Мармуровы пакой''</center> </gallery> [[Катэгорыя:Замкі Польшчы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Адноўленыя будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Палацы Варшавы]] [[Катэгорыя:Музеі Варшавы]] [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)| ]] [[Катэгорыя:Збудаванні Варшавы ў стылі барока]] aqlv8kpxbkbd55mvzru9pudabfrsi9s МАЗ-4370 0 87693 5202127 4767327 2026-09-18T18:27:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202127 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-4370 | Выява = MAZ-4370 side.jpg | Подпіс = | Выпуск = [[1999]]–''???'' | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск, {{Сцяг|Беларусь}} | Папярэднік = | Пераемнік = [[МАЗ-4371]] | Тып = Бартавы | Клас = N2 | Колавая формула = 4х2 | Грузападымальнасць = | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = MAZ-4370 }} '''МАЗ-4370''' — сярэднетанажны [[грузавы аўтамабіль]], які выпускаўся [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводам]]. На базе аўтамабіля таксама быў створаны самазвал '''МАЗ-4570'''. == Гісторыя == МАЗ-4370 дэбютаваў у 1999 годзе. У 2003 годзе быў выраблены тысячны асобнік, у 2005 — 2-тысячны. Максімальная колькасць машын сышла з канвеера ў 2006 годзе — 2544 адзінкі{{sfn|Рейс №6 (40)|2010|с=43}}. У 2004 годзе пачаўся серыйны выпуск [[МАЗ-4371]] з новай кабінай сямейства [[МАЗ-5440]], пры гэтым абедзве мадэлі доўгі час выпускалі паралельна і толькі з 2011 года пераемнік стаў пераважаць у статыстыцы продажу{{sfn|Рейс №8 (66)|2012|с=53—54}}. == Канструкцыя == Выпускаўся у трох варыянтах колавай базы: 3000, 3700 і 4200 мм. Кабіна — кароткая, без спальнага месца, падобная кабіне [[МАЗ-5551]], але адрозніваецца ад яе штампоўкай падлогі. Кузаў — бартавая платформа або фургон даўжынёй 5,3 м (пры колавай базе 3,7 м) або 6,23 м (пры базе 4,2 м). Габарытныя памеры аўтамабіля: даўжыня 7100—8050 мм, шырыня — 2540 мм, максімальная вышыня — 3550 мм. Грузападымальнасць — 5,0 т. Падрыхтаваная маса — 5150 кг, поўная дапушчальная маса — 10 100 кг. === Рухавік === Рухавік — [[ММЗ]] [[ММЗ Д-245|Д-245]] (аб’ём — 4,75 л, магутнасць — 136 к.с.). Спачатку матор адпавядаў экалагічным нормам [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-1]], у 2001 годзе яго давялі да нормаў Еўра-2. З 2008 года машыны выпускаліся з рухавікамі класа Еўра-3, абсталяванымі паліўнай апаратурай ''Common Rail''. Магутнасць была даведзена да 155 к.с. З 2006 года на частку машын усталёўвалі рухавікі ''[[Deutz]] BF4M'' (аб’ём — 4,76 л, магутнасць — 170 к.с.). {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! Рухавік !! Экалагічны клас !! Магутнасць !! Круцільны момант |- ! ММЗ Д-245.9 | Еўра-1 || 136 к.с. пры 2400 аб/хв || 460 Нм пры 1300—1700 аб/хв |- ! ММЗ Д-245.9Е2 | Еўра-2 || 136 к.с. пры 2400 аб/хв || 446 Нм пры 1500 аб/хв |- ! ММЗ Д-245.30Е2 | Еўра-2 || 155 к.с. пры 2400 аб/хв || 526 Нм пры 1500 аб/хв |- ! ММЗ Д-245.30Е3 | Еўра-3 || 155 к.с. пры 2400 аб/хв || 575 Нм пры 1400—1600 аб/хв |- ! Deutz BF4M 1013FC | Еўра-3 || 170 к.с. пры 2400 аб/хв || 577 Нм пры 1600 аб/хв |- |} === Трансмісія і хадавая частка === З рухавікамі ММЗ агрэгатуюцца 5-ступеньчатыя механічныя каробкі перадач Смаленскага аўтаагрэгатнага завода (Расія): * ''СААЗ-695Д'' (перадатачныя лікі: I – 6,45; II – 3,56; III – 1,98; IV – 1,275; V – 1,00; задні ход – 6,15); * ''СААЗ-3206'' (перадатачныя лікі: I – 5,63; II – 2,64; III – 1,48; IV – 1,0; V – 0,83; задні ход – 5,36); * ''СААЗ-433420'' (перадатачныя лікі: I – 6,39; II – 3,56; III – 2,14; IV – 1,23; V – 1,0; задні ход – 5,75). Аўтамабілі з рухавіком ''Deutz'' абсталёўваліся 5-ступеньчатай каробкай перадач ''[[ZF]] S5-42''. Счапленне — аднадыскавае. У залежнасці ад рынка паставак — кошык з перыферыйнымі спружынамі і трыма лапкамі, з вядзёным дыскам дыяметрам 340 мм або дыяфрагменнае счапленне ''Sachs'' дыяметрам 360 мм. На машынах першых гадоў выпуску прывад счаплення быў гідраўлічным, пазней сталі абсталёўваць пнеўмаўзмацняльнікам. Вядучы мост — з адзінарнай гіпоіднай перадачай. Хадавая частка: падвеска — рысорная, са стабілізатарамі папярочнай устойлівасці; тармазы — барабанныя, з пнеўматычным прывадам і ABS; шыны — 235/75R17,5 або 8,25R20. == Мадыфікацыі == [[Файл:MAZ waste collection truck (Minsk) 2.jpg|thumb|Смеццевоз на шасі МАЗ-4570]] Для работы на невялікіх будоўлях і сельскай гаспадарцы быў створаны '''МАЗ-4570'''. Гэта [[самазвал]] з трохбаковай разгрузкай кузава. Унутраныя памеры платформы — 3500×2350×660 мм. Аб’ём кузава — 5,4 м³, з надточкамі бартоў — 11,5 м³. Рухавікі: ММЗ Д-245 (150 к.с.) або ''Cummins ISF3'' (166 к.с.). Каробак перадач таксама два варыянты — СААЗ (Расія) і ''Shaanxi'' (Кітай). Колавая база — 3000 мм. Шыны — 8,25 R20<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |title = От "лобатого" до "гостя из будущего". Самосвальный ассортимент МАЗа |publisher = [[abw.by]] |date = 2016-12-11 |access-date = 2024-02-20 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204181619/https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |url-status = dead }}</ref>. Упершыню быў паказаны ўлетку 2002 года. Першы самазвал такога памеру ў [[СНД]]<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2015/08/23/narodnye-mazy-kakie-oni--trudyagi-kotorye-my-vidim-kazhdyi-den |title = Народные МАЗы: какие они - трудяги, которые мы видим каждый день? |publisher = [[abw.by]] |date = 2015-08-23 |access-date = 2024-02-20 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. == У філатэліі == <gallery widths="200px"> Файл:1999. Stamp of Belarus 0343.jpg|МАЗ-4370 на беларускай паштовай марцы </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2000/08/nashie-znakomstvo-1 |аўтар = Владимир Арбузов |загаловак = Маленький МАЗ |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2000 |нумар = 8 |старонкі = 50—51 |мова = ru |ref = }} * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/reis/2010/06/synovia-bolshogho-zubra |аўтар = Николай Мордовцев |загаловак = Сыновья большого зубра |выданне = Рейс |тып = часопіс |год = 2010 |нумар = 6 (40) |старонкі = 42—51 |мова = ru |ref = Рейс №6 (40) }} * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/reis/2012/08/s-sierdtsiem-pakharia |аўтар = Антон Уткин |загаловак = С сердцем пахаря |выданне = Рейс |тып = часопіс |год = 2012 |нумар = 8 (66) |старонкі = 52—61 |мова = ru |ref = Рейс №8 (66) }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://maz.by/products/cargo_vehicle/bortovie/650/ МАЗ-4370 на афіцыйным сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111125154623/http://maz.by/products/cargo_vehicle/bortovie/650/ |date=25 лістапада 2011 }}{{ref-ru}} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|4370]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] lohwbt1ylh2g5xm6cqk3ygsvoa7idwp Інгрыд Бергман 0 88086 5202088 5159986 2026-09-18T14:54:17Z StarDeg 16311 5202088 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бергман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Інгрыд Бергман | Арыгінал імя = Ingrid Bergman | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Шырыня = 240px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{SWE}} | Прафесія = [[актрыса]] | Гады актыўнасці = [[1934]]—[[1982]] | Кірунак = | Узнагароды = «[[Оскар]]» ([[1945]], [[1957]], [[1975]]) | imdb_id = | Сайт = [http://www.ingridbergman.com Афіцыйны сайт] }} '''Інгрыд Бергман''' ({{lang-sv|Ingrid Bergman}}, {{ДН|29|8|1915}}, {{МН|Стакгольм}}, [[Швецыя]] — {{ДС|29|8|1982}}, {{МС|Лондан}}, [[Вялікабрытанія]]) — шведская і амерыканская актрыса. У рэйтынгу Амерыканскага інстытута кінамастацтва — 100 найвялікшых зорак кіно за 100 гадоў па версіі AFI — займае 4-е месца. Тройчы лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «Давід і Данатэла», чатыры разы — прэміі «[[Залаты Глобус]]», двойчы — прэміі «[[Эмі]]», першы лаўрэат прэміі «Тоні» (1947). == Біяграфія == Вучылася ў школе пры Драматычным тэатры ў [[Стакгольм]]е. У кіно пачала здымацца з [[1934]] года. Актрыса шматграннага таленту, разнастайных амплуа, пераймала ў сваёй творчасці розныя стылі і творчыя манеры, спецыфіку розных нацыянальных школ. Сусветнае прызнанне атрымала пасля здымак у стужках «[[Газавае святло (фільм, 1944)|Газавае святло]]» (1944, прэмія «Оскар»), «[[Анастасія (фільм, 1956)|Анастасія]]» (1956, прэмія «Оскар»), «Зачараваны», «Дрэнная слава» ў [[ЗША]]; «Стромбалі, зямля божая» (1950), «Еўропа-51» (1951) у [[Італія|Італіі]], «Алена і мужчыны» (1956) у [[Францыя|Францыі]], «[[Жоўты ролс-ройс]]» (1965), «Кветка кактуса» ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама ў фільмах «Сведэнх’ельмы» (1935), «Забойства ва Усходнім экспрэсе» (1975, прэмія «Оскар»), «[[Восеньская саната]]». Разам з А. Бургес аўтар кнігі «Мая гісторыя», якая выйшла ў [[1980]] годзе. == Фільмаграфія == * 1943 — [[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == * [http://www.ingridbergman.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090430201643/http://www.ingridbergman.com/ |date=30 красавіка 2009 }} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/bergman/index1.html Інгрыд Бергман ] на сайце peoples.ru * [https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/theme.html?id=8482&cid=86 Інгрыд Бергман на партале «Культура»] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Бергман Інгрыд}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы]] jv9nzpf1ouet3ov4qwu3dyify8myqyk МАЗ-5551 0 89478 5202135 4797702 2026-09-18T18:59:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202135 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-5551 | Выява = 1998. Stamp of Belarus 0263.jpg | Подпіс = МАЗ-5551 на беларускай марцы | Выпуск = [[1984]]{{sfn|Аўталегенды. Грузавікі №31|2018|с=3}}–н.ч. | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = [[МАЗ-5549]] | Пераемнік = [[МАЗ-5550]] | Тып = Самазвал | Клас = | Колавая формула = 4х2 | Грузападымальнасць = | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = 3300 | Вікісховішча = MAZ-5551 }} '''МАЗ-5551''' — [[самазвал]], які вырабляецца [[МАЗ|Мінскім аўтазаводам]] з [[1984]] года на базе аўтамабіля [[МАЗ-5337]]. Выпускаецца таксама ў варыянце шасі для мантажу рознага спецыяльнага абсталявання. == Гісторыя == Першыя прататыпы МАЗ-5551 былі пабудаваныя ў [[1973]] годзе. На канвеер машына ўстала ў [[1984]] годзе. Але ў [[1984]] годзе было выраблена ўсяго 32 машыны. У [[1985]] годзе — 1701. Устойлівы выпуск пачаўся з [[1988]] года{{sfn|Аўталегенды. Грузавікі №31|2018|с=3}}. У [[1984]]—[[1990]] МАЗ-5551 і [[МАЗ-5549]] збіралі на заводзе паралельна. З [[1998]] года самазвал стаў выпускацца з абноўленай кабінай, у якой для доступу да кропак абслугоўвання адкрывалася ўся пярэдняя абліцоўка, а не толькі рашотка радыятара. == Апісанне == <center> <gallery widths="200"> Выява:MAZ truck in Tallinn.JPG|Ранні варыянт Выява:MAZ 5551 2.jpg|Варыянт з мадэрнізаванай кабінай </gallery> </center> Кабіна — двухмесная, адкідальная наперад (гідрацыліндрам з ручным прывадам гідрапомпы). [[Выява:2014-06-03. Протесты в Донецке 013.JPG|thumb|Выгляд ззаду]] Кузаў — суцэльнаметалічны з заднім бортам, які адчыняецца і зачыняецца аўтаматычна. Разгрузка — задняя ці 3-х баковая. Прадугледжана абаграванне дна кузава адпрацаванымі газамі рухавіка. Самазвальныя платформы доўгі час выпускаліся ў асобным цэху ў [[Мінск]]у, пазней вытворчасць самазвальных кузаваў была пераведзена ў [[Магілёў]] на "[[Магілёўтрансмаш]]". == Тэхнічныя характарыстыкі == ;МАЗ-5551-020 * Падрыхтаваная маса, кг: 7470 * Поўная маса, кг: 17620 * Грузападымальнасць, кг: 10000 * Аб'ём кузава, м³: 5,5 * Рухавік: V6, ЯМЗ-236М2 * Магутнасць, кВт (к.с.): 132 (180) * Круцільны момант, Нм: 667 * Каробка перадач: ЯМЗ-236П, 5-ст, механічная * Макс. хуткасць, км/г: 83 * Выдатак паліва, л: 22,8 * Аб'ём паліўнага бака, л: 200 == Мадыфікацыі == === МАЗ-555102 === '''МАЗ-555102''' — мадыфікацыя з рухавіком ЯМЗ-236НЕ2, [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-2]]. Выпускаецца з [[2002]] года<ref name="abw.by-2022-02-22">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/225130 |title = МАЗ разработал новый самосвал пятого поколения. Это первая модель семейства 6432 с такой кабиной |publisher = abw.by |date = 2022-02-22 |accessdate = 2022-02-22 |language = ru |archive-date = 15 верасня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220915035642/https://www.abw.by/novosti/commercial/225130 |url-status = dead }}</ref>. ;Тэхнічныя характарыстыкі МАЗ-555102-020: * Падрыхтаваная маса, кг: 8000 * Поўная маса, кг: 18000 * Грузападымальнасць, кг: 10000 * Рухавік: V6, ЯМЗ-236НЕ2 (Еўра-2) * Магутнасць, кВт (к.с.): 169 (230) * Круцільны момант, Нм: 900 * Каробка перадач: ЯМЗ-236П, 5-ст, механічная * Макс. хуткасць, км/г: 90 * Аб'ём паліўнага бака, л: 200 === МАЗ-5551A2 === '''МАЗ-5551A2''' — мадыфікацыя з рухавіком ЯМЗ-6563.10 (230 к.с., Еўра-3). Выпускалася ў [[2007]]—[[2019]] гадах. Было выраблена 5113 самазвалаў гэтай мадыфікацыі<ref name="abw.by-2022-02-22"/>. === МАЗ-55512 === '''МАЗ-55512''' — мадыфікацыя з газадызельным рухавіком, прататып. У [[1985]] годзе быў створаны эксперыментальны газавы рухавік ''ЯМЗ-Э236М''. Рухавік мог працаваць у двух рэжымах — як на дызельным паліве, так і на сціснутым прыродным газе з дадаткам запальной дозы дызпаліва. Ён меў дызельную сістэму сілкавання з паліўнай помпай высокага ціску і прыладай, якая забяспечвала пераключэнне рэжыму падачы паліва (толькі на дызельным паліве або на сумесі дызельнага паліва і газу), а таксама газадызельную сістэму сілкавання, сістэму каардынавання прывадам кіравання паліўнай помпы высокага ціску і дазатарам газа, і інш. дадатковае абсталяванне. Пяць металічных газавых балонаў размяшчаліся на раме<ref name="adt.by-2014-04-15">{{cite web |url = http://adt.by/k-70-letiyu-minskogo-avtomobilnogo-zavoda/ |title = К 70-летию Минского автомобильного завода: Газодизельный МАЗ |publisher = adt.by |date = 2014-04-15 |accessdate = 2022-02-22 |language = ru |archive-date = 4 кастрычніка 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141004082114/http://adt.by/k-70-letiyu-minskogo-avtomobilnogo-zavoda/ |url-status = dead }}</ref>. === МАЗ-55513 === '''МАЗ-55513''' — мадыфікацыя з поўным прывадам. Аўтамабіль меў раму, пярэдні і задні масты, раздатачную каробку і іншыя агрэгаты лесавоза [[МАЗ-5434]]. Ад серыйнага МАЗ-5551 узялі стандартныя кабіну без спальнага месца і платформу аб'ёмам 5,5 куб.м. Сілавы агрэгат складаўся з 240-моцнага васьміцыліндравага V-падобнага рухавіка ''ЯМЗ-238М2'', які ўсталёўваўся на лесавозы, і 5-ступеньчатай каробкі перадач ''ЯМЗ-236П'', узятай ад базавага самазвала. Мадыфікацыя з 230-моцным рухавіком ''ЯМЗ-236НЕ'' [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-1]] мела індэкс '''МАЗ-555130'''. Выпускаўся ў абмежаванай колькасці<ref name="adt.by-2014-08-14">{{cite web |url = http://adt.by/iz-istorii-minskogo-avtozavoda/ |title = Из истории Минского автозавода: Первый полноприводный самосвал Минского автозавода |publisher = adt.by |date = 2014-08-14 |accessdate = 2022-02-22 |language = ru |archive-date = 5 сакавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210305000757/https://adt.by/iz-istorii-minskogo-avtozavoda/ |url-status = dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite magazine|authorlink=|title=|journal=Автолегенды СССР. Грузовики. МАЗ-5551|volume=№31|year=2018|issn=2071-095X|publisher=«DeAgostini»|ref={{sfnref|Аўталегенды. Грузавікі №31|2018}}}}{{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Продвинутый на восток «Зубр» |спасылка = http://os1.ru/article/7596-prodvinutiy-na-vostok-zubr-maz-5551/ |выданне = Основные средства |тып = часопіс |год = 2002 |нумар = 6 |старонкі = }} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Одинаковых «ЗУБРов» не бывает |спасылка = http://os1.ru/article/7611-odinakovyh-zubrov-ne-byvaet-maz-555102-020/ |выданне = Основные средства |тып = часопіс |год = 2003 |нумар = 2 |старонкі = }} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = МАЗ-5551: "Осколок" советской империи |спасылка = http://www.birzhaplus.ru/a/view.php?ids=1303&id=313&izdanie=avto_2003&gazeta=avto&inc= |выданне = Биржа плюс авто |тып = газета |год = 2003 |нумар = 5 (6 лютага) |старонкі = }}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{commons|Category:MAZ-5551}} * [http://maz.by/ru/products/cargo_vehicle/dump_vehicles/маз-5551а2/ МАЗ-5551А2 на афіцыйным сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200307103524/http://maz.by/ru/products/cargo_vehicle/dump_vehicles/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-5551%D0%B02/ |date=7 сакавіка 2020 }} // maz.by {{ref-ru}} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|5551]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] 3dbt98fh82f0r8lnc1sf142gdvkcxbu Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5202167 5200982 2026-09-18T21:28:40Z JerzyKundrat 174 5202167 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Ва ўмовах '''[[нівальны клімат|нівальнага клімату]]''' [[снег]]у выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. * Адзін з захаваных подпісаў савецкіх салдат на будынку [[Рэйхстаг]]а зроблены '''[[Барыс Віктаравіч Сапуноў|гісторыкам-мастацтвазнаўцам]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 3rlcaxojo794b482v3eza7susbpui47 5202169 5202167 2026-09-18T21:33:35Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5202169 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] ci7iktg7schnxys1z87fm1vzdm7y446 Шаблон:Ці ведаеце вы 10 90741 5202170 5199292 2026-09-18T21:34:30Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5202170 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |0 = * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Ва ўмовах '''[[нівальны клімат|нівальнага клімату]]''' [[снег]]у выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. * Адзін з захаваных подпісаў савецкіх салдат на будынку [[Рэйхстаг]]а зроблены '''[[Барыс Віктаравіч Сапуноў|гісторыкам-мастацтвазнаўцам]]'''. |1 = * '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]]. * Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]]. * Асаблівасцю '''[[беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]]''' стала ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. * Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''. * Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''. * Чым большая доля '''[[абаротны капітал|абаротнага капіталу]]''' ў авансаваным, тым меншы час абароту ўсяго [[капітал]]у і большы [[прыбытак]]. |2 = * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. |3 = * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. |4 = * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. |5 = * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. |6 = * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. |7 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |8 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |9 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 0xujzej1c4g03ve6d2fnfsug9i89moc Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў 4 90742 5202168 5199291 2026-09-18T21:33:19Z JerzyKundrat 174 дапаўненне 5202168 wikitext text/x-wiki <noinclude> == 19 верасня 2026 года == * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Ва ўмовах '''[[нівальны клімат|нівальнага клімату]]''' [[снег]]у выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. * Адзін з захаваных подпісаў савецкіх салдат на будынку [[Рэйхстаг]]а зроблены '''[[Барыс Віктаравіч Сапуноў|гісторыкам-мастацтвазнаўцам]]'''. == 15 верасня 2026 года == * '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]]. * Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]]. * Асаблівасцю '''[[беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]]''' стала ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. * Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''. * Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''. * Чым большая доля '''[[абаротны капітал|абаротнага капіталу]]''' ў авансаваным, тым меншы час абароту ўсяго [[капітал]]у і большы [[прыбытак]]. == 6 верасня 2026 года == * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. == 27 жніўня 2026 года == * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. == 5 жніўня 2026 года == * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. == 9 ліпеня 2026 года == * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. == 18 чэрвеня 2026 года == * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. == 29 мая 2026 года == * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. == 8 мая 2026 года == * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. == 19 сакавіка 2026 года == * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. == 11 сакавіка 2026 года == * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. == 8 сакавіка 2026 года == * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. == 9 лютага 2026 года == * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. == 8 студзеня 2026 года == * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. * '''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. == 4 студзеня 2026 года == * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. == 17 снежня 2025 года == * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. == 20 лістапада 2025 года == * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамарэч назвай не звязана [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. == 27 кастрычніка 2025 года == * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. == 23 кастрычніка 2025 года == * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * '''[[Махаяна]]''' разглядае мэту стаць [[Буда (тытул)|Будай]] як магчымую для кожнага. * '''[[Ашэр са Століна]]''' заснаваў найбуйнейшую [[хасідызм|хасідскую]] дынастыю на Палессі. * '''[[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]]''' у канцы [[раман]]а {{нп3|Доктар Жывага|«Доктар Жывага»|ru|Доктор Живаго}} змясціў [[верш]]ы галоўнага героя. * Заснавальнікі кампаніі '''«[[Prada]]»''' пачыналі з гандлю ў [[Мілан]]е імпартаванымі з [[Англія|Англіі]] вырабамі. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. == 19 кастрычніка 2025 года == * У [[каменнавугальны перыяд]] прадстаўнікі класа '''[[палушнікавыя (клас)|палушнікавых]]''' складалі асноўны раслінны покрыў планеты. * Сярэднявечны '''[[Шэнь Куо|кітайскі навукоўца]]''' па шматграннасці супастаўляецца з выдатнымі [[Універсальны чалавек|ўніверсалістамі]] [[Рэнесанс]]у. * У многіх [[жывапіс]]ных творах '''[[Хасэ дэ Рыбера]]''' падкрэсліваў перамогу волі над фізічнымі пакутамі. * '''[[Анры Жыфар]]''' стварыў першы ў свеце [[дырыжабль]] з [[Парасілавая ўстаноўка|паравым рухавіком]]. * Паўстанцкі атрад [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі|Козел-Паклеўскага]] фактычна перастаў існаваць пасля '''[[Бой пад Уладыкамі|бою пад Уладыкамі]]'''. * Фундатарам '''[[Касцёл Усіх Святых (Свянцяны)|каталіцкага храма]]''' ў [[Свянцяны|Свянцянах]] быў [[Казімір Чаховіч|афіцэр расійскай арміі]]. * У [[музыка|музыцы]] '''[[тэмп (музыка)|тэмп]]''' можа абазначацца спалучэннем тэрміналагічных і метранамічных паказчыкаў. == 8 кастрычніка 2025 года == * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. * На лясных абшарах [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ў [[Архаічны перыяд у Паўночнай Амерыцы|Архаічны перыяд]] існаваў самастойны '''[[Усходні сельскагаспадарчы комплекс|цэнтр узнікнення]]''' [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[Культурныя расліны|культурных раслін]]. * Адным з асноўных відаў ежы [[інкі|інкаў]] нароўні з [[кукуруза]]й і [[бульба]]й было '''[[кіноа]]'''. * '''[[Вераніка Остэн-Сакен|Віленская арыстакратка]]''' з’ехала да ссыльнага жанатага [[Адам Рымша|шляхціча]] ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]] і таемна абвянчалася з ім. * [[Максім Багдановіч]] асабліва адзначаў '''[[А. Новіч|празаіка]]''', які ўпершыню паспрабаваў напісаць вялікую рэч па-беларуску. * Пасля завяршэння праграмы [[Спейс шатл]]аў '''[[Выратавальны карабель НАСА|выратавальныя караблі]]''' [[НАСА]] апынуліся без работы. * [[Інвестыцыя|Інвестарам]] пры аналізе цэн на [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] дапамагае '''[[фондавы індэкс]]'''. == 9 чэрвеня 2025 года == * Пры генетычным аналізе з дапамогай '''[[анеўплаідыя|анеўплаідыі]]''' можна вызначыць лакалізацыю [[ген]]аў у [[храмасома]]х. * У [[Жанчына|жанчыны]] са з’яўленнем [[дзіця]]ці складваецца '''[[Сузор’е мацярынства|асаблівы стан]]''' [[Свядомасць|свядомасці]]. * Паводле ірландскага фальклору, '''[[лепрыкон]]ы''' жывуць адасоблена, займаюцца вырабам [[абутак|абутку]], і іх прысутнасць выдае стук [[малаток|малатка]]. * Адзін з '''[[Маці Божая Ружанцовая|марыйных тытулаў і заклікаў]]''', які выкарыстоўваюць [[каталікі]], звязаны з [[малітва]]й і ружанцовай пабожнасцю. * Да з’яўлення твораў '''[[Марыя Французская|франкамоўнай пісьменніцы]]''' літаратура Францыі стваралася пераважна на [[Лацінская мова|лаціне]]. * '''[[Пётр Сцыпіён дэль Кампа|Каралеўскі сакратар]]''' [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] паводле афіцыйнай версіі быў нашчадкам рымскіх [[Сцыпіён]]аў. * '''[[Дэбет і крэдыт]]''' — асноўныя паняцці двайнога бухгалтарскага запісу, які выкарыстоўваецца ў [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскім уліку]]. == 16 мая 2025 года == * [[Алелі]] могуць распаўсюджвацца '''[[Генетычны аўтастоп|аўтастопам]]'''. * [[Від, біялогія|Від]] '''[[Bagheera kiplingi|павукоў-вегетарыянцаў]]''' быў названы ў гонар [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|пісьменніка]] і {{нп3|Багіра|выдуманай|en|Bagheera}} [[пантэры]]. * Сярод фігур манумента «'''[[Тысячагоддзе Расіі]]'''» ёсць чацвёра [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў літоўскіх]]. * Ля вытокаў [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльнай]] і карэкцыйнай псіхалогіі ў [[Бразілія|Бразіліі]] стаяла '''[[Алена Уладзіміраўна Анціпава|ўраджэнка Гродна]]'''. * У выніку '''[[Паводка на Хуанхэ 1938 года|найбуйнейшага акту экалагічнай вайны ў гісторыі]]''' загінула прынамсі пяцьсот тысяч чалавек. * Асновай '''[[кейнсіянства]]''' з’яўляецца ідэя, што рынкі не заўсёды здольныя самастойна забяспечыць [[Поўная занятасць|поўную занятасць]] і стабільны эканамічны рост. * У [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]] арганізавалі '''[[Кампанія па зборы золата|кампанію па зборы]]''' [[золата]] дзеля пераадолення {{нп3|Азіяцкі фінансавы крызіс|фінансавага крызісу|en|1997 Asian financial crisis}}. == 15 мая 2025 года == * Ёсць меркаванне, што бацькам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] быў '''[[Альбер Прэцыозі|лётчык]]''' палка «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя—Нёман]]». * Песню «'''[[Сігма Бой]]'''» абвінавацілі адначасова і ў прапагандзе, і ў падрыве традыцыйных [[патрыярхат|патрыярхальных]] каштоўнасцей. * На выбар: ** У перадсвяточны вечар Новага года беларусы глядзяць '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|два звароты]]'''. ** '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|Навагодні зварот]]''' лідаркі беларускай апазіцыі стаў прычынай адключэння [[YouTube]] ва ўсёй краіне. ** Феноменам беларускай палітыкі сталі '''[[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай|навагоднія звароты]]''' двух лідараў краіны. == 18 студзеня 2025 года == * Ствалы [[хвоя звычайная|хвоі]] часта ўкрывае лішайнік '''[[гіпагімнія ўздутая]]'''. * '''[[Кроква (геральдыка)|Геральдычная фігура]]''', што служыла абазначэннем [[Раненне|ранення]], стала знакам, які надаваўся будаўнікам [[Фартэцыя|фартэцый]]. * Каб абыйсці забарону на пераклад [[Каран]]а, мінскі імам назваў свой '''[[Мінскі тафсір|манускрыпт]]''' каментаром. * '''[[Лінкальнскі ўніверсітэт (Новая Зеландыя)|Лінкальнскі ўніверсітэт]]''' у [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] — найстарэйшая [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчая]] навучальная ўстанова [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвага паўшар’я]]. * '''[[Бой за Тынзауатэн|Бой на алжырска-малійскай мяжы]]''' прывёў да разрыву дыпламатычных адносін [[Малі]] і [[Нігер]]а з [[Украіна]]й. * Да свайго юбілею [[Каталіцкая царква]] прадставіла '''[[Лючэ (талісман)|мульцяшнага маскота]]''', падобнага на персанажаў [[анімэ]]. == 19 снежня 2024 года == * У [[венд]]скі перыяд '''[[Валына-Аршанскі прагін|марскі басейн]]''' ахопліваў больш за 80&nbsp;% тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * У апытанні на любімую кветку ў [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] '''[[Hyacinthoides non-scripta|адзін варыянт]]''' быў выключаны са спісу, паколькі паўсюль перамагаў. * Хан [[Залатая Арда|Залатой Арды]] '''[[Менгу-Цімур]]''' у знак самастойнасці ад [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]] чаканіў на манетах уласнае імя. * Этнакультурную сітуацыю ў '''[[Беларуска-польска-літоўскае памежжа|беларуска-польска-літоўскім памежжы]]''' характарызуюць, як «плавільны кацёл». * У [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ёсць зала, прысвечаная '''[[воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі|воінам-інтэрнацыяналістам]]'''. * Самым доўгім [[пасажырскі самалёт|пасажырскім самалётам]] у свеце з’яўляецца '''«[[Boeing 747-8]]»'''. * [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўніцтву справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] належыць '''[[Беларусь (санаторый, Місхор)|санаторый у Крыме]]'''. == 9 лістапада 2024 года == * '''[[Тэарэма Паскаля]]''' ўстанаўлівае важныя праектыўныя ўласцівасці [[канічнае сячэнне|канічных сячэнняў]]. * '''[[Гідрастатычны парадокс]]''' заключаецца ў несупадзенні [[вага|вагі]] [[вадкасць|вадкасці]], налітай у пасудзіну, з сілай [[ціск]]у на дно гэтай пасудзіны. * У генах [[Эўгленавыя водарасці|эўгленавых пратыстаў]] знойдзены '''[[інтроны III групы]]'''. * На '''[[З’езд у Луцку|з’езд еўрапейскіх манархаў]]''' у [[Луцк]] прыбыло ў некалькі разоў больш людзей, чым насельніцтва горада. * Пілігрымы прынеслі да '''[[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай]]''' шматлікія ахвяраванні і дары. * Тастамент '''[[Ян Уладзіслаў Саламярэцкі|апошняга з роду]]''' князёў [[Саламярэцкія|Саламярэцкіх]] быў прызнаны несапраўдным. * '''[[Ваенна-паветраныя сілы Катангі]]''' выкарыстоўвалі самаробныя авіябомбы з гранат і бутэлек. == 20 верасня 2024 года == * На [[фазавая дыяграма|дыяграме стану]] [[рэчыва]] існуе '''[[трайны пункт|пункт]]''', дзе ў раўнавазе знаходзяцца адразу тры яго [[Фазавы пераход|фазы]]. * '''[[Rickettsia prowazekii|Узбуджальнік]]''' [[Эпідэмічны сыпны тыф|эпідэмічнага сыпнога тыфу]] з’яўляецца найбліжэйшым родзічам [[Мітахондрыя|мітахондрый]]. * Некаторыя '''[[Costasiella kuroshimae|марскія малюскі]]''' здольныя [[Клептапластыя|ўскосна выконваць]] працэс [[фотасінтэз]]у. * У '''[[траецкія песні|траецкіх песнях]]''' асабліва персаніфікаваны вобраз [[бяроза|бярозы]]. * У Сярэднявеччы '''[[Познань]]''' была адной з галоўных рэзідэнцый польскіх князёў. * '''[[Станіслаў Свяневіч|Польскі прафесар]]''' даваў паказанні камісіі [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] па расследаванні [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэлу]] ў масцы з меркаванняў бяспекі. * Самы поўны ў свеце '''[[Ethnologue|каталог моў]]''' выдае амерыканская [[Евангельскія хрысціяне|евангельская]] хрысціянская арганізацыя. == 9 жніўня 2024 года == * [[Біялюмінесцэнцыя]] з’яўляецца асобным выпадкам '''[[хемілюмінесцэнцыя|хемілюмінесцэнцыі]]'''. * [[Неандэрталец|Неандэртальцы]] валодалі тэхнікай '''[[Ручное прадзенне|прадзення]]'''. * У [[Ведычная рэлігія|ведыйскай рэлігіі]] '''[[Адзіці]]''' выступае ўвасабленнем жаночага пачатку і мацярынства. * Фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] назваў свой '''[[геаграфічны атлас|збор карт]]''' у гонар міфічнага караля Лівіі. * Пахавальная працэсія '''[[Жуань Лін’юй|актрысы нямога кіно]]''' сабрала трыста тысяч чалавек. * Часовы рабоча-сялянскі ўрад Украіны да пачатку 1919 года размяшчаўся ў '''[[Суджа|Суджы]]'''. * [[ЗША]] праз [[Балгарыя|Балгарыю]] ў [[Беларусь|Беларусі]] набывалі '''[[Timber Sycamore|супрацьтанкавыя ракеты]]''' для [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]]. == 20 ліпеня 2024 года == * '''[[Мас-спектраметрыя]]''' заснавана на вызначэнні масы часціц, што ўтвараюцца пры [[іанізацыя|іанізацыі]] малекул. * Для рыб [[атрад, біялогія|атрада]] '''[[гімнотападобныя|гімнотападобных]]''' характэрна наяўнасць электрычных органаў. * У XIX стагоддзі выявілася, што '''[[аксіёма Архімеда]]''' выконваецца не заўсёды. * Адным з самых вядомых выпадкаў {{нп5|Літаратурная інквізіцыя|літаратурнай інквізіцыі|d|Q1203086}} стала пакаранне нашчадкаў і цела '''[[Люй Люлян|кітайскага паэта]]'''. * Гарадскія ўлады [[Сан-Францыска]] аплачвалі жыллё для '''[[Нортан I|самаабвешчанага імператара]]''' [[ЗША|Злучаных Штатаў]]. * Першым эстонскім нацыянальным балетам стаў '''«[[Дамавік (балет)|Дамавік]]»'''. * У фантастычным фільме «[[Назад у будучыню]]» пад машыну часу быў мадыфікаваны '''[[DeLorean DMC-12|аўтамабіль]]'''. == 12 чэрвеня 2024 года == * Мерай таго, наколькі моцна [[аптычная сістэма]] збірае або рассейвае [[святло]], з’яўляецца '''[[фокусная адлегласць]]'''. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. * Чукоцкае [[пісьмо]], створанае '''[[Тэневіль|Тэневілем]]''', выступае прыкладам зараджэння пісьмовый традыцыі пры мінімальным уздзеянні звонку. * '''[[Бібліятэка Вільнюскага ўніверсітэта]]''' найстарэйшая і адна з самых буйных у [[Літва|Літве]]. * '''[[Другаснае закісанне (віна)|Другаснае закісанне]]''' [[віно|віна]] мае адбывацца ў іншым посудзе, а не ў тым, які выкарыстоўваўся для пачатку працэсу. * Для візуальнай праверкі якасці [[яйка (харчовы прадукт)|яек]] выкарыстоўваецца '''[[аваскоп]]'''. == 24 мая 2024 года == * Прасторавае размяшчэнне [[атам]]аў [[вуглярод]]у ў малекуле '''[[адамантан]]а''' паўтарае размяшчэнне атамаў у [[крышталічная рашотка|крышталічнай рашотцы]] [[алмаз]]а. * [[Жывёлы]] '''[[абісаль|абісальнай зоны]]''' акіяна часта валодаюць [[біялюмінесцэнцыя]]й. * Карэйскі мастак '''[[Чон Сон]]''' адмовіўся ад канонаў [[Кітайскі жывапіс|кітайскага стылю жывапісу]] і набыў шматлікіх паслядоўнікаў. * '''[[Абсерваторыя Вільнюскага ўніверсітэта|Астранамічная абсерваторыя]]''', заснаваная ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]] ў 1753 годзе, стала чацвёртай па ліку ў Еўропе. * [[Вялікабрытанія]], каб прадухіліць уступленне [[Іспанія|Іспаніі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], падкупіла '''[[Валянцін Галарса Марантэ|асабістага сябра]]''' [[Франсіска Франка]]. * '''[[Ульрых Шнафт|Былы вайсковец]]''' [[Вафен-СС]] даслужыўся да афіцэра ў арміі [[Ізраіль|Ізраіля]], выдаючы сябе за [[яўрэі|яўрэя]]. * '''[[Пары-Ла-Дэфанс Арэна|Найбуйнейшая канцэртная зала]]''' [[Еўропа|Еўропы]] знаходзіцца ў французскім [[Нантэр]]ы. == 28 красавіка 2024 года == * '''[[Талочныя песні]]''' суправаджалі працу беларускага [[земляроб]]а і на сяўбе, і на [[Жніво|жніве]]. * '''[[Сібусава Эіці|Бацька японскага капіталізму]]''' прымаў удзел у стварэнні звыш ста кампаній і каля трыццаці каледжаў і ўніверсітэтаў. * Першы нацыянальны манумент у [[ЗША]], прысвечаны не прэзідэнту, быў адкрыты ў гонар '''[[Джордж Вашынгтан Карвер|вучонага-батаніка]]'''. * '''[[Чжэн Цзасінь|Заснавальніку]]''' сучаснай кітайскай [[Арніталогія|арніталогіі]] паступіць ва ўніверсітэт дапамог [[Тамат звычайны|памідор]]. * '''[[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой|Замежныя камандзіроўкі]]''' [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] спрыялі іх кар’ернаму росту ва [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных сілах СССР]]. * Папулярнасці [[Локшына хуткага прыгатавання|локшыны хуткага прыгатавання]] ў [[Японія|Японіі]] спрыялі '''[[Інцыдэнт Асама-Санса|захоп закладніцы]]''' і яго асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]. == 20 красавіка 2024 года == * '''[[Засуха 2100-х гадоў да н.э.]]''' была адной з найбольш цяжкіх, па выкліканых ёю сацыяльных узрушэннях, кліматычных падзей [[галацэн]]у. * '''[[Тамборская мова]]''' з інданезійскага вострава [[Сумбава]] цалкам загінула падчас вывяржэння [[Тамбора|вулкана]]. * [[Ацтэкі]] лячылі жываты і сэрцы '''[[Chiranthodendron|рукамі д’ябла]]'''. * Першы ў гісторыі начны паветраны таран здзейснены на самалёце '''[[І-15]]'''. * Апошні прысуд па справе аб '''[[Хатынская трагедыя|знішчэнні Хатыні]]''' вынесены ў 2024 годзе. * У амерыканскім '''[[Карбандэйл (Ілінойс)|Карбандэйле]]''' можна было назіраць два поўных [[сонечнае зацьменне|сонечных зацьменні]] з інтэрвалам у сем гадоў. * '''[[Уінсарскі ўніверсітэт]]''' з’яўляецца самым паўднёвым у [[Канада|Канадзе]]. == 3 красавіка 2024 года == * Адзіны ў свеце падводны '''[[Psathyrella aquatica|пласціністы грыб]]''' расце ў верхнім басейне ракі [[Роўг (рака)|Роўг]] у [[ЗША]]. * Паводле генетычных даследаванняў сучасная [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] паходзіць ад васьмідзесяці '''[[Тур (жывёла)|тураў]]''', {{нп5|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у [[Анатолія|Анатоліі]] і [[Сірыя|Сірыі]]. * У многіх раёнах [[Аўстралія|Аўстраліі]] сустракаюцца '''[[Брамбі|здзічэлыя коні]]'''. * Пасля далучэння зямель Беларусі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачаліся масавыя '''[[падараванні сялян]]''' чыноўнікам. * '''[[Ліда (аэрадром)|Лідскі аэрадром]]''' з’яўляецца адным з найстарэйшых у свеце. * Беларускія спецслужбы дапамаглі літоўскім уладам затрымаць кіраўніка '''[[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]'''. * Ужыванне '''[[Трусінае малако|трусінага малака]]''' можа дапамагчы людзям пасля [[Трансплантацыя|трансплантацыі]]. == 14 сакавіка 2024 года == * Паблізу [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравоў]] у [[Нарвежскае мора|Нарвежскім моры]] фарміруецца сістэма '''[[Маскстрэумен|магутных віроў]]'''. * Спосаб, якім японскія [[рыбак]]і запісвалі ўлоў, стаў самастойным '''[[Гётаку|відам мастацтва]]'''. * '''[[Абарона Смаргоні]]''' ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працягвалася васямсот дзесяць дзён. * '''[[Ян Фрыцавіч Фабрыцыус|Першы кавалер]]''' чатырох [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] два з іх атрымаў у час [[савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] на тэрыторыі Беларусі. * '''[[Ада Блэкджэк|Маладая жанчына]]''' была пакінута на [[Востраў Урангеля|востраве Урангеля]] і здолела выжываць там амаль два гады разам з [[Кот свойскі|коткай]]. * Двухтысячагадовую гісторыю [[Чанша|Чаншы]] знішчыў '''[[Пажар у Чаншы (1938)|пажар]]''', учынены людзьмі, якія хацелі зберагчы горад ад захопу. * На '''[[Спецыяльная Алімпіяда|Спецыяльнай Алімпіядзе]]''' няма мэты выявіць наймацнейшага і зафіксаваць спартыўныя рэкорды. == 29 лютага 2024 года == * '''[[Эктапічная рэкамбінацыя]]''' часта прыводзіць да храмасомнай перабудовы. * На паўднёвым захадзе [[Мадагаскар]]а ўтварыўся ўнікальны '''[[Мадагаскарскія калючыя зараснікі|калючы лес]]'''. * '''[[Мангольскае заваяванне Харэзма|Заваяванне Харэзма]]''' [[Мангольская імперыя|манголамі]] пачалося з '''[[Атрарская катастрофа|аблогі]]''' гарнізонаў і ўмацаванняў на рацэ [[Сырдар’я|Сырдар’і]]. * Літара '''[[Ŭ]]''' была першы раз выкарыстана ў беларускамоўных дыялогах герояў кнігі [[Габрыэль Асоўскі|Габрыэля Асоўскага]]. * '''[[Земская рэформа]]''' ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] прадугледжвала стварэнне органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] ў сельскай мясцовасці. * Дачка '''[[Цілсан Харысан|канадскага лекара]]''' засведчыла, што ён быў прататыпам [[Індыяна Джонс|Індыяны Джонса]]. * У '''[[Эл Ортэр|чатырохразовага алімпійскага чэмпіёна]]''' па [[Кіданне дыска|кіданні дыска]] на працягу ўсёй кар’еры не было трэнера. == 20 лютага 2024 года == * Некалькі '''[[Падзеі Міяке|скачкоў]]''' канцэнтрацыі ізатопу [[Вуглярод-14|вугляроду-14]] у [[атмасфера Зямлі|атмасферы]] дапамагаюць датаваць падзеі мінулага. * '''[[Hippomane mancinella|Самае атрутнае]]''' дрэва ў свеце мае [[Плод|плады]] вельмі падобныя на звычайныя [[яблык]]і. * З [[Гемалімфа|гемалімфы]] '''[[Мечахвосты|мечахвостаў]]''' атрымліваюць рэактыў для праверкі [[Стэрылізацыя|стэрыльнасці]] медыцынскіх прэпаратаў. * '''[[Вайна шымпанзэ Гомбе|Чатырохгадовы канфлікт]]''' у [[Танзанія|Танзаніі]] стаў першай зарэгістраванай вайной [[Малпы|малпаў]]. * За часамі кіравання імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] праводзілася '''[[інвентарная рэформа]]'''. * У гісторыю [[Казахстан]]а '''[[Фаціма Зайнулінаўна Габітава|Фаціма Габітава]]''' ўвайшла як жонка і муза трох выбітных асоб. * '''[[Нью-Мексіканскі высакагорны ўніверсітэт]]''' мае галоўны кампус у [[Лас-Вегас (Нью-Мексіка)|Лас-Вегасе]]. == 9 лютага 2024 года == * '''[[Cosmos atrosanguineus|Кветкавая расліна]]''' сямейства [[Астравыя|астравых]] знікла ў прыродзе, бо пахла [[шакалад]]ам. * Некаторыя '''[[Regimbartia|жукі]]''' здольныя жыўцом праходзіць праз [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальную сістэму]] [[Звычайныя жабы|жаб]]. * Адно з найбольш значных '''[[галацэнавае выміранне|масавых выміранняў]]''' з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці. * [[Лабары|Зборшчыкі]] ахвяраванняў для цэркваў з [[Іванава]] мелі сваю '''[[Лабарская гаворка|сакрэтную гаворку]]'''. * '''[[Олівер Голдэн|Сын]]''' былога [[Афраамерыканцы|афраамерыканскага]] раба стаяў ля вытокаў развіцця навуковага [[бавоўніцтва]] ва [[Узбекістан]]е. * Вынікам мядовага месяца '''[[Джэні Дарлінгтан|амерыканскай даследчыцы]]''' сталі першая жаночая зімоўка і цяжарнасць у [[Антарктыда|Антарктыдзе]]. * Самая высакагорная '''[[Каракарумская шаша|міжнародная шаша]]''' ў свеце злучае [[Пакістан]] і [[Кітай]]. == 27 студзеня 2024 года == * Найбольш распаўсюджаным тыпам [[галактыка|зорных сістэм]] з’яўляюцца '''[[дыскавая галактыка|дыскавыя галактыкі]]'''. * Самкі '''[[Eresidae|некаторых павукоў]]''' кормяць дзіцянят уласнымі вантробамі. * '''[[Капраліт з Лойд-банка|Самы вялікі]]''' з захаваных [[капраліты|калцеш]] знойдзены на паселішча [[Вікінгі|вікінгаў]] у [[Англія|Англіі]]. * Арнамент німба на іконе '''«[[Маці Божая Адзігітрыя (Слуцкі раён)|Маці Божая Адзігітрыя]]»''' са [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ўласцівы італа-крыцкай школе жывапісу. * '''[[Гродзенскі гадзіннік]]''' на вежы [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|касцёла Святога Францыска Ксаверыя]] лічыцца самым старым у [[Еўропа|Еўропе]] з тых, чый механізм працуе па сёння. * '''[[Сельскі стараста]]''' быў галоўнай апорай улады на вёсцы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля 1861 года. * Для аднаўлення месца свайго дзяцінства '''[[Себасцьян Салгаду|фатограф]]''' з жонкай арганізавалі высадку двух з паловай мільёнаў дрэў. == 10 студзеня 2024 года == * Знакам князёў старажытнай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] з уладарнага роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]] быў '''[[Трызуб (геральдыка)|трызуб]]'''. * На пачатку XVII стагоддзя [[менск]]і магістрат абураўся, што кальвінская грамада збудавала сваю '''«[[Кальвінскі збор (Мінск)|царкву]]»''', а павіннасцей на карысць горада не нясе. * Кошт маёмасці '''[[Хэшэнь|найвялікшага карупцыянера]]''' ў [[Гісторыя Кітая|гісторыі Кітая]] быў супастаўны з даходамі дзяржавы за восем гадоў. * Першым савецкім аўтамабілем, удастоеным дзяржаўнага знака якасці, стаў '''[[БелАЗ-540А]]'''. * Упершыню паспяховую пасадку на [[Марс]] здзейсніў амерыканскі касмічны апарат '''«[[Вікінг-1]]»'''. * Рэсурсы [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ў час '''[[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]''' эксплуатаваліся іншымі афрыканскімі краінамі. == 20 снежня 2023‎ года == * '''[[Школа Тоса]]''' развіла традыцыі японскага сярэднявечнага жывапісу [[Ямато-э]]. * Адным з камандуючых «'''[[Атака мерцвякоў|атакі мерцвякоў]]'''» у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] быў [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|польска-беларускі мастак]]. * '''[[Ён Рабэ|Нямецкі прадпрымальнік]]''' дзякуючы членству ў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] здолеў [[Нанкінская разня|выратаваць ад гібелі]] дзвесце тысяч чалавек. * Пасаду міністра знешняга гандлю [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] займала '''[[Андрэ Касонга Ілунга|выдуманая асоба]]'''. * [[Венесуэла]] прэтэндуе на '''[[Гаянска-венесуэльскі крызіс (2023)|большую частку тэрыторыі]]''' [[Гаяны]]. * Горад '''[[Чэнду]]''' з’яўляецца сусветным цэнтрам даследавання і аховы [[вялікая панда|вялікіх панд]]. * '''[[Міжнародны саюз беларускіх пісьменнікаў]]''' мае мэтай пашырэнне прасторы [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] ў свеце. == 30 лістапада 2023‎ года == * Ураган '''«[[Оціс (ураган)|Оціс]]»''', што абрынуўся на [[Мексіка|Мексіку]], лічыцца самым моцным [[трапічны цыклон|трапічным цыклонам]] у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] з пачатку метэаназіранняў. * У год першай згадкі [[Маладзечна]] ў '''[[Бітва пры Буйр-Нууры|бітве пры Буйр-Нууры]]''' ў палон захапілі звыш 70 тысяч чалавек і ўдвая больш свойскай жывёлы * '''[[Джозеф Баерлі|Бацька]]''' аднаго з паслоў [[ЗША]] ў [[Расія|Расіі]] служыў і ў [[Армія ЗША|амерыканскай]], і ў [[РСЧА|савецкай]] арміях. * Студэнты з [[ГДР]], якія '''[[Беларуска-ўсходнегерманскія адносіны|вывучалі]]''' [[руская мова|рускую мову]] ў [[БССР]], ужывалі [[беларусізмы]]. * '''[[A23a|Самы вялікі ў свеце]]''' [[айсберг]] адкалоўся ад [[Шэльфавы ледавік Фільхнера|шэльфавага ледавіка Фільхнера]] ў [[Антарктыка|Антарктыцы]]. * Аргенцінец '''[[Ліянель Месі]]''' восем разоў атрымоўваў [[футбол]]ьны «[[Залаты мяч]]». * У [[Нідэрланды|нідэрландскім]] [[Хардэрвейк]]у дарогу могуць пераходзіць '''[[Акведук Велювемеер|судны]]'''. * '''[[Now and Then (песня The Beatles)|Апошняя песня]]''' «[[The Beatles]]» была створана пры дапамозе [[штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. == 19 лістапада 2023‎ года == * '''[[Астраўная экалогія|Відаўтварэнне на астравах]]''' адбываецца хутчэй, чым на мацерыках. * Першай краінай [[Еўропа|Еўропы]], дзе жанчыны атрымалі [[жаночае выбарчае права|выбарчае права]], стала '''[[Вялікае Княства Фінляндскае]]'''. * [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулю]] заахвоціў пісаць па-беларуску '''[[Вульф Сосенскі|збіральнік яўрэйскага фальклору]]''' з [[Даўгінава]]. * Каўказская '''[[Каўказская Краёвая Беларуская Рада|Беларуская Рада]]''' адну з галоўных сваіх задач бачыла ў эвакуацыі беларусаў на радзіму. * Падчас '''[[Кумульскае паўстанне|Кумульскага паўстання]]''' чырвонаармейцы і белаэмігранты змагаліся на адным баку. * Званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] '''[[Іван Паўлавіч Серада|армейскі кухар]]''' атрымаў за тое, што з [[сякера]]й і [[вінтоўка]]й паланіў экіпаж нямецкага танка. * '''[[Маямскі ўніверсітэт]]''' знаходзіцца ў горадзе [[Оксфард (Агая)|Оксфард]], а назвай звязаны з [[Маямі (народ)|племем індзейцаў]]. == 20 кастрычніка 2023‎ года == * '''[[Модуль сцёку]]''' вылічваецца шляхам дзялення расходу вады на плошчу [[вадазбор]]у. * Даследчыкі эвалюцыйных, біягеаграфічных і экалагічных працэсаў даказалі, што часамі '''[[заснавальнік забірае ўсё]]'''. * Прыхільнікі '''[[Індахецкая гіпотэза|індахецкай гіпотэзы]]''' мяркуюць, што [[анаталійскія мовы]] аддзяліліся ад астатніх [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] задоўга да з’яўлення [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. * '''[[Рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|Рускія добраахвотнікі]]''', якія прымалі ўдзел у канфліктах падчас [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], выкарыстоўвалі манархічныя сімвалы. * Аховай амерыканскіх баз у [[Ірак]]у займаліся '''[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|прыватныя ваенныя кампаніі]]'''. * '''[[Міслаў Калакушыч|Дэпутат]]''' [[Еўрапарламент]]а ад [[Харватыя|Харватыі]] патрабаваў прызнаць [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] тэрарыстычнай арганізацыяй. * '''[[Раз’яднальнік]]і''' [[электрычны ланцуг|электрычных ланцугоў]] высокага напружання часта прыводзяцца ў дзеянне [[электрычны рухавік|электрычнымі рухавікамі]]. == 9 кастрычніка 2023‎ года == * Калі [[выпадковая велічыня]] мае аднолькавы шанец прыняць кожнае з канечнага набору значэнняў, узнікае '''[[раўнамернае дыскрэтнае размеркаванне|раўнамернае дыскрэтнае]]''' [[размеркаванне імавернасцей]]. * У [[Старажытныя Афіны|Старажытных Афінах]] перад народным сходам штогод ставілася пытанне аб '''[[астракізм|выгнанні з горада]]''' асобных грамадзян. * '''[[Аль-Акса|Адна з галоўных святынь]]''' [[іслам]]а ў [[Іерусалім]]е неаднаразова разбуралася землетрасеннямі і аднаўлялася. * Супраць '''[[Вайна за незалежнасць Алжыра|алжырскіх партызан]]''' французы будавалі загараджальныя лініі. * '''[[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Былыя дарфурскія паўстанцы]]''' выступілі міратворцамі ў [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікце]] двух суданскіх генералаў. * Для пераўтварэння [[Пераменны ток|пераменнага току]] ў [[Пастаянны ток|пастаянны]] выкарыстоўваецца '''[[дыёдны мост]]'''. * '''[[Палац (фільм)|Апошні фільм]]''' [[Раман Паланскі|лаўрэата прэстыжных кінапрэмій]] сусветная крытыка назвала безгустоўным. == 1 кастрычніка 2023‎ года == * Самае старажытнае знойдзенае '''[[Збудаванне Каламба|драўлянае збудаванне]]''' папярэднічае з’яўленню ''[[Homo sapiens]]'' на сто тысяч гадоў. * Гісторык '''[[Бартальд Георг Нібур]]''' прапанаваў тэорыю пра паходжанне [[патрыцыі|патрыцыяў]] і [[плебеі|плебеяў]] у выніку заваявання рымскімі царамі лацінскіх пасяленняў. * '''[[Сокі цаліны|Першы беларускамоўны раман]]''' пісаўся на працягу 1914—1929 гадоў. * Пасля закрыцця '''[[Навагрудская чыгунка|чыгункі]]''' станцыю ў [[Навагрудак|Навагрудку]] перапрафілявалі ў аўтамабільную. * Ад буйнога [[нафта]]- і [[прыродны газ|газаноснага]] басейна, што знаходзіцца сярод адкладаў [[пермскі перыяд|пермскага перыяду]], атрымаў назву '''[[Тэхаскі ўніверсітэт Пермскага басейна|ўніверсітэт]]''' у [[Тэхас]]е. * '''[[Біл Шумейкер|Амерыканскі жакей]]''' дваццаць дзевяць гадоў валодаў сусветным рэкордам па колькасці прафесійных перамог у скачках. * Пераважная колькасць ахвяр [[Даніэль (шторм)|цыклона «Даніэль»]] загінула ад '''[[Абвальванне плацін у Дэрне|абвальвання дзвюх плацін]]'''. == 20 верасня 2023‎ года == * '''[[Platanthera obtusata|Адзін з відаў чараўнікоў]]''' прываблівае крывасмокаў водарам, падобным на пах чалавечага цела. * Рыбы сямейства '''[[панцырнікавыя|панцырнікавых]]''' здольны выкарыстоўваць для дыхання атмасферны кісларод. * Прозвішча '''[[Радзівілы|Радзівілаў]]''' паходзіць ад старабалцкага двухасноўнага імя. * Працэдура асвячэння '''[[Мядзельская Кальварыя|Мядзельскай Кальварыі]]''' доўжылася чатыры дні. * '''[[Гамбійскі полк]]''' Каралеўскіх заходнеафрыканскіх пагранічных сіл [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пачаў і скончыў сваю гісторыю як [[рота]]. * Звяржэнню [[Манархія|манархіі]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]] паспрыяў '''[[Вайна за незалежнасць Эрытрэі|эрытрэйскі сепаратызм]]'''. * '''[[Гульнявы рухавік|Гульнявыя рухавікі]]''' звычайна ўключаюць адпаведныя [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]] і выкарыстоўваюцца для іншых відаў інтэрактыўных праграм. == 19 жніўня 2023‎ года == * Апынуўшыся ў безабаронным горадзе, '''[[Чжугэ Лян|кітайскі палкаводзец]]''' перамог ворага, адкрыўшы перад ім вароты. * '''[[Патсдамскі эдыкт]]''' заклікаў [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] пераехаць у [[Брандэнбург]]. * '''[[Ян Зумбах|Польскі лётчык]]''' узначальваў [[ваенна-паветраныя сілы]] двух самаабвешчаных дзяржаў у [[Афрыка|Афрыцы]]. * '''[[Міністэрства энергетыкі ЗША]]''' было створана як рэакцыя на [[нафтавы крызіс 1973 года]]. * '''[[Марсаход]]ы''' дэманструюць шэраг пераваг перад стацыянарнымі [[Пасадачны модуль|пасадачнымі апаратамі]]. * У назве папулярнай '''[[MySQL|сістэмы кіравання]]''' [[база даных|базамі даных]] спалучаецца імя дачкі распрацоўшчыка і назва [[SQL|мовы запытаў]]. * Фармат выявы '''[[16:9]]''' стаў найбольш распаўсюджаным варыянтам суадносін бакоў для [[Тэлебачанне|тэлевізараў]] і [[Манітор (прылада)|камп’ютэрных манітораў]]. == 9 жніўня 2023‎ года == * У лясах [[Барнеа]] вядомы '''[[Pinanga subterranea|від пальм]]''', які цвіце і плоданасіць пад зямлёй. * Рэцэпт {{нп5|Качка па-пекінску|качкі па-пекінску|en|Peking duck}} з’явіўся ў сярэднявечным дыетычным настаўленні, напісаным '''[[Ху Сыхуэй|прыдворным медыкам]]'''. * «Альгамбрскі дэкрэт» прадпісваў [[яўрэі|яўрэям]] [[Іспанія|Іспаніі]] або перайсці ў [[хрысціянства]], або '''[[Выгнанне яўрэяў з Іспаніі|пакінуць краіну]]'''. * Папярэднік '''[[Алабамскі дзяржаўны ўніверсітэт|Алабамскага ўніверсітэта]]''' стаў першай у [[ЗША]] навучальнай установай для [[афраамерыканцы|афраамерыканцаў]], фінансаванай дзяржавай. * На мяжы [[Егіпет|Егіпта]] і [[Судан]]а ляжыць '''[[Бір Тавіль|тэрыторыя]]''', на якую ніводная з гэтых дзяржаў не прэтэндуе. * Першы [[патэнт]] на '''[[Судна на падводных крылах|судна з падводнымі крыламі]]''' быў выдадзены ў [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Клептакацяня Дасці|«Клептакацяня» Дасці]]''' прынесла дадому больш за 600 рэчаў пасля сваіх начных вылазак. == 30 ліпеня 2023‎ года == * Адным з першых стаў прымяняць каардынатную сетку на картах «'''[[Пей Сю|бацька]]'''» кітайскай традыцыйнай [[Картаграфія|картаграфіі]]. * Здольнасць '''[[Physarum polycephalum|прасцейшага арганізма]]''' выбіраць самы кароткі шлях прапануюць выкарыстоўваць для пошуку яшчэ не адкрытых [[Рымскія дарогі|рымскіх дарог]]. * '''[[Цяа Вэйюэ|Вынаходнік]]''' першага ў свеце [[шлюз]]а сучаснага тыпу працаваў на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім канале Кітая]]. * '''[[Адольф Уунона|Цёзка]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] выступаў супраць [[апартэід]]у і перамог на мясцовых выбарах у [[Намібія|Намібіі]]. * '''[[Партызанскае садоўніцтва]]''' звычайна прадугледжвае неардынарны падыход да [[азеляненне|азелянення]]. * Кінатрылогія '''«[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»''' уваходзіць у лік самых касавых фільмаў усіх часоў. == 19 ліпеня 2023‎ года == * У бразільскіх штатах [[Амазонас]] і [[Рандонія]] сустракаюцца '''[[Coccoloba gigantifolia|дрэвы]]''' з паўтараметровым [[лісце]]м. * Некаторыя '''[[Elysia marginata|бруханогія малюскі]]''' здольныя аддзяліць [[галава|галаву]] і вырасціць новае цела. * Адна з самых кравапралітных '''[[Бітва пры Чанпіне|бітваў]]''' у гісторыі адбылася ў Старажытным Кітаі дваццаць тры стагоддзі таму. * Канкурэнцыя '''[[Людвік Міхал Пац|Людвіка Паца]]''' з [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адамам Чартарыйскім]] за руку і сэрца дзяўчыны мела палітычны падтэкст. * Апошняя завершаная карціна '''[[Густаў Клімт|Густава Клімта]]''' была прададзена на лонданскім аўкцыёне за рэкордную для Еўропы суму. * Першая легальная '''[[Executive Outcomes|прыватная ваенная кампанія]]''' стваралася для абыходу міжнароднага эмбарга супраць [[апартэід]]у. * В’етнамскія жанчыны на святочных мерапрыемствах носяць '''[[аазай]]'''. == 11 ліпеня 2023‎ года == * Адным з галоўных фактараў фарміравання [[Зямная кара|зямной кары]] з’яўляецца '''[[магматызм]]'''. * '''[[Жоўцевыя кіслоты]]''' належаць да класа [[стэроіды|стэроідаў]]. * Высаджванне шматлікіх [[Вярба|вербаў]] дапамагло стварыць адно з найбуйнейшых '''[[Вярбовы палісад|фартыфікацыйных збудаванняў]]''' у гісторыі. * На '''[[Закарпацкая нізіна|Закарпацкай нізіне]]''' для барацьбы з [[паводка]]мі ўздож рэк узведзены дамбы. * Пасля смерці [[Чынгісхан]]а была складзена '''«[[Тайная гісторыя манголаў]]»'''. * Праз высокую патрабавальнасць да сваіх твораў '''[[Мілан Ракіч|пачынальнік]]''' сербскай літаратуры ХХ стагоддзя надрукаваў толькі дзве кнігі. * «'''[[Паляўнічыя на ІДІЛ]]'''» большую частку страт панеслі ад амерыканскай авіяцыі. == 4 ліпеня 2023‎ года == * '''[[Метад выпадковага лесу]]''' заключаецца ў выкарыстанні ансамбля дрэў рашэнняў. * У [[Новае царства (Егіпет)|Старажытным Егіпце]] за вайсковую доблесць узнагароджвалі '''[[Залатыя мухі (узнагарода)|залатымі мухамі]]'''. * Адначасовае '''[[Цзінканскі інцыдэнт|выкраданне двух імператараў]]''' паўплывала на прозвішчы, эканоміку і сексуальныя нормы Старажытнага Кітая. * '''[[Пудзелі|Сабакі-пудзелі]]''' атрымалі сваю назву таму, што выкарыстоўваліся ў паляванні на [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. * Слова «'''[[манкурт]]'''» упершыню з’явілася ў рамане кіргізскага пісьменніка [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіза Айтматава]], перакладзенага ў [[1987]] годзе на беларускую мову. * Вытворчасць [[піва]] і [[гарэлка|гарэлкі]] ў [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы]] трапіла пад кантроль '''[[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР|расійскіх наймітаў]]'''. * Сербскі [[тэніс]]іст '''[[Новак Джокавіч]]''' здабыў рэкордныя дваццаць тры тытулы [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == 25 чэрвеня 2023 года == * За чатырохтысячагадовую [[гісторыя Кітая|гісторыю Кітая]] толькі '''[[У Цзэцянь|адзіная жанчына]]''' валодала вярхоўным тытулам імператара. * '''[[Пяць паверхаў|Мастацкая стужка]]''', у якой адбыўся акцёрскі дэбют [[Юрый Віктаравіч Тарыч|заснавальніка]] беларускай кінематаграфіі, была закапана ў зямлю і згінула. * Першая кітайская '''[[Лінь Хуэінь|жанчына-архітэктар]]''' была музай [[Сюй Чжымо|паэта]], іграла ў спектаклі для [[Рабіндранат Тагор|нобелеўскага лаўрэата]], пісала літаратурныя творы і выявіла найстарэйшы драўляны будынак. * '''[[Паштовая адміністрацыя ААН]]''' выпускае [[Паштовая марка|маркі]] з пазнакай [[намінал]]у ў [[Долар ЗША|доларах]] для офіса ў [[Нью-Ёрк]]у, [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франках]] для офіса ў [[Жэнева|Жэневе]] і [[еўра]] — у [[Вена|Вене]]. * Класіфікацыя [[воблакі|воблакаў]] '''[[Asperitas|была дапоўнена]]''' дзякуючы ўдзелу [[Грамадзянская навука|грамадзянскай навукі]] і добраахвотных непрафесійных памочнікаў. * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Карлас Алькарас]]''' стаў самым маладым лідарам сусветнага рэйтынга ў гісторыі. == 14 чэрвеня 2023 года == * Самы вялікі '''[[Ду (востраў)|востраў]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на [[Асвейскае|Асвейскім возеры]]. * У назве горада '''[[Барысаў#Назва|Барысава]]''' можна адшукаць [[балцкія мовы|балцкія]] карані. * Слова «'''[[грубіян]]'''» паходзіць ад імя персанажа нямецкага фальклору. * '''[[Бішэр Амін Халіль аль-Раві|Інфарматар]]''' брытанскай [[Сакрэтная разведвальная служба|сакрэтнай разведкі]] трапіў у зняволенні ў [[Сакрэтныя турмы ЦРУ|сакрэтныя турмы]] амерыканскага [[ЦРУ]]. * [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] мае адразу '''[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі|тры афіцыйныя сталіцы]]'''. * Рэкорд па перамогах на этапах Кубка свету па [[гарналыжны спорт|гарналыжным спорце]] належыць амерыканцы '''[[Мікаэла Шыфрын|Мікаэле Шыфрын]]'''. * У '''[[палатно|палатнянай тканіне]]''' ніткі [[Аснова (ткацтва)|асновы]] і [[Уток|ўтка]] чаргуюцца ў шахматным парадку. == 26 мая 2023 года == * Непасрэдных сведчанняў існавання '''[[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]''' няма, але навуковая супольнасць пераканана ў гэтым. * [[Зменная велічыня|Зменныя велічыні]] ў матэматычным мадэляванні і [[Эксперымент|эксперыментальных навуках]] могуць быць '''[[Залежныя і незалежныя зменныя|залежныя ці незалежныя]]'''. * '''[[Фізаліс сунічны|Сунічны фізаліс]]''' шырока ўжываюць у кулінарыі. * Некаторыя '''[[Gorgone macarea|матылі]]''' сілкуюцца [[слёзы|слязамі]] птушак. * Стыль '''[[Цянь-цуй|старадаўняга кітайскага мастацтва]]''' з пёрамі [[зімародкавыя|зімародка]] спрыяў багаццю [[Кхмерская імперыя|Кхмерскай дзяржавы]], але давёў да гібелі шэраг [[від, біялогія|відаў]]. * Тэрмін «'''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Беларусія]]'''» ўпершыню ўжыў паплечнік [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. * [[Фінляндыя]] стала трыццаць першым членам '''[[НАТА]]'''. == 19 красавіка 2023 года == * '''[[Ураўненне Бернулі]]''' звязвае [[скорасць]] і [[ціск]] у патоку вадкасці пры ўстойлівым цячэнні. * Рагавыя паясы і шчыты '''[[браняносцы|браняносцаў]]''' змацаваныя [[злучальная тканка|злучальнай тканкай]], што забяспечвае рухомасць іх панцыра. * '''[[Васіль Васілевіч Шахновіч|Нашчадак]]''' слуцкіх [[выбранцы|выбранцаў]] заклаў асновы армій [[Ангола|Анголы]] і [[Самалі]]. * На працягу тыдня на [[Каморскія Астравы|Каморскіх астравах]] '''[[Аперацыя «Азалі»|кіравалі]]''' замежныя найміты. * У [[Беларусь|Беларусі]] каляровую шкалу ўзроўня небяспекі ў [[Прагноз надвор’я|прагнозы надвор’я]] ўключылі пасля '''[[Хаўер (цыклон)|цыклона «Хаўер»]]'''. == 18 сакавіка 2023 года == * Паколькі [[Кветка|кветкі]] розных [[Травяністыя расліны|травяністых раслін]] распускаюцца і закрываюцца ў пэўны час [[суткі|сутак]], можна стварыць '''[[кветкавы гадзіннік]]'''. * Карміць птушанят па{{націск}}ры '''[[сініца-апалоўнік|сініц-апалоўнікаў]]''' дапамагаюць асобіны, якія не размнажаліся. * Вядомая з XVIII стагоддзя папулярная '''[[Каток — скок на платок|польская дзіцячая песня]]''' часта прыпісваецца беларускаму паэту [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславу Сыракомлю]]. * Нарвежскі палярны даследчык і дзяржаўны дзеяч [[Фрыцьёф Нансен]] ажыццявіў ідэю выдачы '''[[пашпарт Нансена|замежных пашпартоў]]''' уцекачам. * Цэнтральнае тэлеграфнае агенцтва [[КНДР]] адзначыла паспяховае супрацоўніцтва з [[ЗША]] ў '''[[Інцыдэнт з суднам «Дай Хун Дан»|вызваленні судна]]''', захопленага піратамі. == 18 лютага 2023 года == * Неад’емнай уласцівасцю [[вадкасць|вадкасці]] ў стане спакою з’яўляецца '''[[паверхневае нацяжэнне]]'''. * Знойдзеная ў [[Брэтань|Брэтані]] каменная '''[[пліта Сен-Белек]]''' адлюстроўвае, як лічаць, прастору ўладарства [[бронзавы век|бронзавага веку]] і прызнаецца самай ранняй картай у Еўропе. * Галоўным храмам [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] з’яўляецца '''[[Успенскі сабор (Кіева-Пячэрская лаўра)|Успенскі сабор]]''', месца пахавання [[Вялікія князі кіеўскія|вялікіх князёў кіеўскіх]]. * Манах-[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|базыльянін]] з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунаў]] захаваў у рукапісе '''[[Барунскія вершы|беларускія камічныя маналогі]]''' XVIII стагоддзя. * [[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|Пагранічная вайна]] 1998—2000 гадоў паміж [[Эфіопія]]й і [[Эрытрэя]]й завяршылася '''[[Алжырскае пагадненне (2000)|Алжырскім мірным пагадненнем]]'''. == 18 студзеня 2023 года == * Насенне '''[[Ceratocaryum argenteum|паўднёваафрыканскай расліны]]''' [[мімікрыя|падобнае]] на [[Кал|экскрыменты]] [[Антылопы|антылоп]], чым падманвае жукоў-гнаевікоў. * '''[[Найміты ў Анголе|Наймітаў]]''' на [[грамадзянская вайна ў Анголе|вайну]] ў [[Ангола|Анголе]] набіралі праз аб’явы ў [[часопіс]]е. * Верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] '''«[[А хто там ідзе?]]»''' перакладзены на сто адну мову свету. * '''[[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў]]''' аб’ядноўвае больш за мільён членаў. * Для ацэнкі адпаведнасці паверхняў вертыкальнай ці гарызантальнай плоскасці выкарыстоўваецца '''[[грунтвага]]'''. == 18 снежня 2022 года == * Галоўная функцыя [[лялька|лялькі]] '''[[Берагіня|Берагіні]]''' быць заступніцай і абаронцай ад злых духаў і суроку, прыносіць дастатак. * '''[[Мсціслаўскі гісторыка-археалагічны музей]]''' — адзіны ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], значная частка экспанатаў якога атрымана падчас раскопак. * Брытанскія адмыслоўцы назвалі найвялікшым '''[[Фантан (Дзюшан)|творам]]''' дваццатага стагоддзя [[пісуар]], створаны [[Марсель Дзюшан|франка-амерыканскім мастаком]]. * Колькасць праглядаў песні '''«''[[Despacito]]''»''' большая, чым [[насельніцтва Зямлі]]. * '''[[Хакатон]]''' ладзіцца, каб сумесна і згуртавана вырашыць складаную задачу за кароткі час. == 12 лістапада 2022 года == * Сплаў [[рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] называюць '''[[мішметал]]ам'''. * Насавыя адтуліны ў '''[[кітападобныя|кітападобных]]''' размешчаны на цемені. * Першая ў еўрапейскай навуцы пра мову сістэматычная [[граматыка]] з’явілася дзякуючы '''[[Дыянісій Фракійскі|Дыянісію Фракійскаму]]'''. * Пісьменніца Людвіка Сівіцкая ў '''[[Зоська Верас|псеўданіме]]''' зашыфравала дзень уласнага нараджэння. * Першая беларуская сетка [[фаст-фуд]]у ў [[Мінск]]у насіла назву '''«[[Хутка-смачна]]»'''. == 4 кастрычніка 2022 года == * Невялікі [[астэроід]] '''[[(243) Іда|Іда]]''' мае ўласны [[спадарожнік астэроіда|спадарожнік]]. * [[Дзяржынская (гара)|Найвышэйшы пункт]] [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца на '''[[Івянецкае ўзвышша|Івянецкім узвышшы]]'''. * Паводле легенды, велічны храм, які меў з’явіцца ў горадзе [[Дубна (Украіна)]], быў з-за памылкі '''[[Свята-Мікалаеўская царква (Дубна)|ўзведзены]]''' ў аднайменнай [[Дубна (Мастоўскі раён)|беларускай вёсцы]]. * У '''[[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|адным баі]]''' ўпершыню прыменены танк [[Т-26]], адбыўся [[танкавы таран]] і здзейсніў подзвіг першы [[Герой Савецкага Саюза]] з Беларусі. * '''[[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|Помнік]]''' [[Уладзімір Караткевіч|аўтару]] «[[Зямля пад белымі крыламі|Зямлі пад белымі крыламі]]» ў [[Кіеў|Кіеве]] быў выраблены коштам Беларусі, а ўсталяваны дзякуючы ўкраінскім мецэнатам. == 4 верасня 2022 года == * Даліна [[Прыпяць|Прыпяці]] ў межах '''[[Лунінецкая нізіна|Лунінецкай нізіны]]''' ў шырыню перасягае семдзесят кіламетраў. * На '''[[Царскія вароты з Ялова|беларускім абразе XVI стагоддзя]]''' рэзалі хлеб і сала — менавіта гэта і дапамагло яго выявіць. * Грамадзяне [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|даваеннай Польшчы]] з ліку '''[[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|ўдзельнікаў]]''' [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|вайны ў Іспаніі]] былі пазбаўлены польскага [[грамадзянства]], але атрымалі ганаровае іспанскае. * '''[[Сяргей Аляксандравіч Астроўскі|Ураджэнец]]''' [[Баранавічы|Баранавічаў]] узначальваў [[6-я асобная механізаваная брыгада (Украіна)|украінскую механізаваную брыгаду]] ў [[Ірак]]у. * [[Беларусь]] стала першай краінай, якая '''[[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|юрыдычна ўзаконіла]]''' [[смарт-кантракт]]ы. == 5 жніўня 2022 года == * Падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]] найбольшым па плошчы [[біём]]ам Зямлі быў '''[[тундрастэп]]'''. * Першая амерыканская друкаваная кніга [[верш]]аў апублікавана '''[[Эн Брэдстрыт|жанчынай]]'''. * '''[[Міхал Стафан Аскерка|Шляхціц з Беларусі]]''' напісаў эканамічны трактат пра асваенне пусткавых земляў у [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскай марцы]]. * Музыку да пастаноўкі «[[Паўлінка|Паўлінкі]]», якую ў 1913 годзе зладзіў [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] студэнтаў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], стварыў '''[[Стасіс Шымкус|літоўскі кампазітар]]'''. * [[Ісландыя]], не маючы ўласных [[Узброеныя сілы Ісландыі|узброеных сіл]], '''[[Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі|прыняла ўдзел]]''' у некалькіх місіях [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] і [[НАТА]]. * '''[[Паўночна-Усходні Грэнландскі нацыянальны парк|Самы вялікі]]''' [[нацыянальны парк]] свету размяшчаецца на [[Грэнландыя|Грэнландыі]]. == 5 ліпеня 2022 года == * Найвышэйшыя нерухомыя [[Дзюна|дзюны]] на Зямлі знаходзяцца ў пустыні '''[[Бадын-Джаран]]''' у [[Кітай|Кітаі]]. * Згодна легендзе, [[Ангкор|сталіца]] '''[[Кхмерская імперыя|Кхмерскай імперыі]]''' была заснавана непадалёк [[Танлесап|возера]] на месцы, дзе спыніўся [[слон]] манарха. * Княгіня '''[[Алогія]]''', жонка [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], мела асобны двор у [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і [[Дружына|дружыну]], роўную княжацкай. * З развіццём [[артылерыя|артылерыі]] на змену сярэднявечнай фартыфікацыі прыйшла '''[[бастыённая сістэма ўмацаванняў]]'''. * Беларускіх літаратараў на чужыне па [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] задзіночыла аб’яднанне '''«[[Шыпшына (літаратурнае аб’яднанне)|Шыпшына]]»'''. == 5 чэрвеня 2022 года == * Адзіным узорам дагістарычнага наскальнага мастацтва на тэрыторыі [[Грузія|Грузіі]] з’яўляюцца '''[[Трыялецкія петрогліфы]]'''. * На [[Тыбет|Тыбеце]] распаўсюджана асаблівая '''[[Тыбецкі будызм|форма практыкі]]''' [[Будызм|будысцкай рэлігіі]]. * '''[[Уверцюра]]''' ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] XVII стагоддзя як уступ да [[опера|оперы]]. * У [[Стамбул]]е знаходзіцца '''[[Музей Адама Міцкевіча (Стамбул)|Музей Адама Міцкевіча]]''' з [[кенатаф|сімвалічнай магілай]] паэта. * Падчас [[эфіопа-эрытрэйскі канфлікт|эфіопа-эрытрэйскага канфлікту]] супрацьстаялі '''[[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі|расійскія]]''' і '''[[Група ўкраінскіх ваенных спецыялістаў у Эрытрэі|ўкраінскія]]''' вайскоўцы. * '''[[Клён ясенялісты]]''', завезены з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], сфарміраваў у [[Еўразія|Еўразіі]] другасны арэал і праяўляе інвазійныя ўласцівасці. == 3 мая 2022 года == * У выніку спалучэння старажытных культаў [[Тыбецкая мова|тыбецкіх]] народаў з [[будызм]]ам узнікла '''[[Бон (рэлігія)|сінкрэтычная рэлігія]]'''. * '''[[Новая Швецыя]]''' з’явілася на берагах ракі [[Дэлавэр (рака)|Дэлавэр]] на тэрыторыі сучасных амерыканскіх штатаў [[Дэлавэр]], [[Нью-Джэрсі]] і [[Пенсільванія]]. * [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Каралеўства Італія]] было абвешчана на чале з апошнім '''[[Сардзінскае каралеўства|сардзінскім]]''' каралём. * Адзіная '''[[Пратэст на Розенштрасэ|масавая дэманстрацыя немцаў]]''' у [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]] супраць дэпартацыі [[яўрэі|яўрэяў]] дамаглася выканання сваіх патрабаванняў. * Чалавечыя [[Кал|фекаліі]] ў бляшанцы былі прададзены на аўкцыёне за 220 тыс. еўра як '''[[Гаўно мастака|твор мастацтва]]'''. == 2 красавіка 2022 года == * [[Лічынка|Лічынкі]]-лептацэфалы '''[[вугрападобныя|вугрападобных]]''' марфалагічна вельмі адрозніваецца ад дарослых рыб. * '''[[Acta diurna|Пліты]]''' з напісанымі на іх паведамленнямі, якія штодзённа выстаўляліся на [[Рымскі форум|Рымскім форуме]], былі папярэднікамі [[Газета|газет]]. * Разам са Святым Мікалаем у дні [[Нараджэнне Хрыстова|Раства]] да благіх дзяцей прыходзіць '''[[Крампус|адмоўны персанаж]]''', каб пакараць іх за паводзіны. * Горад '''[[Отэпя]]''' носіць неафіцыйны тытул «зімовай сталіцы» [[Эстонія|Эстоніі]]. * '''[[Парашутны спорт]]''' уключае між іншым скачкі на дакладнасць прызямлення. == 20 студзеня 2022 года == * '''[[Сент-Чарльз (мыс)|Самы ўсходні пункт]]''' мацерыка [[Паўночная Амерыка]] знаходзіцца на паўвостраве [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]]. * Некаторыя віды '''[[браканіды|наезнікаў-браканідаў]]''' выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі. * Разбойнік Бармалей з казак [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] атрымаў імя сугучнае назве '''[[Бармалеева вуліца|вуліцы]]''' ў [[Санкт-Пецярбург]]у. * Дыснееўскі [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільм]] 1950 года пра Папялушку стаў асновай рамантычнага фэнтэзійнага '''[[Папялушка (фільм, 2015)|рэмэйка]]''', агучанага і па-беларуску. * У вызваленні '''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|беларуса]]''' з лівійскага палону ўдзельнічаў [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|кіраўнік]] [[Чачня|Чачэнскай Рэспублікі]]. == 27 лістапада 2021 года == * '''[[Choanoflagellate|Тып]]''' аднаклетачных жгуціканосцаў разглядаецца як сястрынскі [[таксон]] да шматклетачных [[жывёлы|жывёл]]. * У [[самец|самцоў]] мушак '''[[дразафілы|дразафілаў]]''' шлюбныя паводзіны ўключаюць тан­цы і «пес­ні». * '''[[Радзівілаўская карта]]''' зямель [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] выдзяляецца незвычайнай для свайго часу дакладнасцю і багаццем дэталей. * Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] амерыканскі '''[[Віктар Гаральд Крулак|марскі пехацінец]]''' паабяцаў бутэльку [[віскі]] [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джону Кенэдзі]], а выканаў сваё абяцанне, калі той ужо быў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам]]. * Чэмпіёнам '''[[УЕХЛ у сезоне 1995/1996|першага сезона]]''' [[Усходне-еўрапейская хакейная ліга|Усходне-Еўрапейскай хакейнай лігі]] стаў клуб «[[ХК Нёман Гродна|Нёман]]» з [[Гродна]]. == 19 кастрычніка 2021 года == * Сярод [[карпавыя|карпавых]] рыб ёсць '''[[жэрах|адзіны]]''' тыповы [[драпежнік]]. * '''[[Глыбоцкія скамарохі-мядзведнікі|Глыбоцкія скамарохі]]''' прывучалі танцаваць [[буры мядзведзь|мядзведзяў]], перад тым абуваючы іх. * Беларуская памешчыца прайграла ў карты шмат грошай рускаму афіцэру і аддала замуж за яго сваю '''[[Аляксандра Свечына|дачку]]''', а завяршылася гісторыя пабудовай [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вярэйкі)|касцёла]] ў вёсцы [[Вярэйкі]]. * Пераход у [[праваслаўе]] і заручыны з губернатарскай дачкой не выратавалі '''[[Аляксандр Біспінг|беларускага памешчыка]]''' ад рэпрэсій. * Суд заняў бок '''[[Ян Каміль Біспінг|барона]]''', які забіў князя і беларускіх сялян. == 19 верасня 2021 года == * '''[[Фаралонавы астравы]]''', што ляжаць на захад ад [[Сан-Францыска]], з’яўляюцца месцам навуковых даследаванняў. * У гонар багіні [[Гера|Геры]] кожныя чатыры гады ладзіліся '''[[Герайскія гульні|спартыўныя спаборніцтвы]]''' ў бегу сярод дзяўчат. * Вядомы ліст [[Запарожская Сеч|запарожцаў]] турэцкаму султану па легендзе быў напісаны кашавым атаманам '''[[Іван Сірко|Іванам Сірко]]'''. * Каб не атрымаць статусу аса, '''[[Роберт Олдс|амерыканскі лётчык]]''' спецыяльна не збіваў варожыя самалёты. * У '''[[беларуска-літвінскія шахматы|беларуска-літвінскіх шахматах]]''' выкарыстоўваецца дошка памерам дзевяць на дзевяць клетак, а дадатковай фігурай стаў княжыч. == 13 жніўня 2021 года == * У '''[[Спіс ключоў Кансі|сістэме сімвалаў]]''' [[кітайскае пісьмо|кітайскага пісьма]] знакі расстаўлены ў парадку павелічэння колькасці [[рыса ў іерагліфіцы|рыс]]. * Вылучэнне '''[[перыяд фарміравання|перыяду фарміравання]]''' ў амерыканскай археалогіі з’яўляецца альтэрнатывай традыцыйнай перыядызацыі [[археалагічная культура|археалагічных культур]]. * Астравы '''[[Трындады-э-Марцін-Вас]]''' са складу бразільскага штата [[Эспірыту-Санту]] знаходзяцца ў акіяне больш як за 1100 км ад яго [[Віторыя (Бразілія)|сталіцы]]. * '''[[Гродзенскі палац Тызенгаўза|Палац Тызенгаўза]]''', які быў кампазіцыйным цэнтрам [[Гарадніца|Гарадніцы]], разбурылі ў 1915 годзе. * У былой '''[[Ваўчынае логава|сакрэтнай штаб-кватэры]]''' [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] зараз знаходзіцца музейная ўстанова. == 8 ліпеня 2021 года == * Навучэнцамі '''[[Шклоўская балетная школа|Шклоўскай балетнай школы]]''' былі прыгонныя з навакольных вёсак і мясцовыя кадэты. * '''[[Пуанты]]''' ўпершыню скарыстала італьянская балерына [[Марыя Тальёні]]. * '''[[Славамір Равіч|Беларускі падарожнік]]''' сустрэў у [[Гімалаі|Гімалаях]] {{нп5|снежны чалавек|снежнага чалавека|en|Yeti}}, аднак страціў жонку. * Жонка '''[[Флойд Джэймс Томпсан|амерыканскага афіцэра]]''', які трапіў у [[Амерыканскія ваеннапалонныя падчас вайны ў В’етнаме|в’етнамскі палон]], палічыла мужа нябожчыкам і знайшла сабе іншага. * '''[[Юань Лунпін|Кітайскага вучонага]]''' называюць «бацькам» гібрыднага [[рыс]]у. * Брат беларускага рэжысёра [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерыя Мазынскага]] загінуў у '''[[Расстрэлы ў Сане (2013)|тэракце ў Емене]]'''. == 8 чэрвеня 2021 года == * '''[[Шасціпрамянёвыя каралы]]''' ў выкапнёвым стане вядомы з [[ардовікскі перыяд|ардовікскага перыяду]], а, магчыма, і раней. * Вандроўныя '''[[павукі-ваўкі]]''' не будуюць лоўчых сетак, а здабычу даганяюць скачкамі. * Месца пахавання '''[[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|выкрадзеных расійскіх дыпламатаў]]''' шукалі амаль шэсць гадоў. * Прадстаўнікі бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] неаднаразова '''[[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску|ўступалі ў сутыкненні]]''' ў [[Мінск]]у. * Беларускія ўлады мэтанакіравана знішчаюць '''[[Дзік у Беларусі|папуляцыю]]''' [[дзік]]оў у краіне. == 28 сакавіка 2021 года == * Спелымі пладамі '''[[люфа|люфы]]''' карыстаюцца як мачалкамі. * Наскальны малюнак [[бабіруса|свінні-бабірусы]] ў '''[[Карставыя пячоры ў Маросе і Панкепе|карставых пячорах]]''' вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] прызнаны найстаражытнейшым узорам выяўленчага мастацтва. * '''[[Эліэзер Бэн-Егуда|Адраджальнік іўрыта]]''' нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. * '''[[Абу Тахсін Аль-Салхі|Вядомы іракскі снайпер]]''', які змагаўся з [[ІДІЛ]], у маладосці наведаў [[БССР]]. * '''[[Ход каралевы (міні-серыял)|Найпапулярнейшы міні-серыял]]''' у гісторыі стрымінгавай платформы [[Netflix]] пра [[шахматы]]. == 7 лютага 2021 года == * У прыродзе вядомы '''[[глаўкацысціс|прыклад]]''' цеснага сімбіёзу бясколернай і [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёнай]] водарасцей. * У кіраўніцтва '''[[Арганізацыя вызвалення Палесціны|Арганізацыі вызвалення Палесціны]]''' ўваходзіў '''[[Ілан Галеві|яўрэй]]'''. * Па колькасці ахвяр '''[[Бхапальская катастрофа]]''' пераўзыходзіць [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскую]]. * Пошукі [[хімічная зброя|хімічнай зброі]] для '''[[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|польскага кантынгента]]''' ў [[Ірак]]у скончыліся выяўленнем французскіх ракет. * Лік 39 у [[Афганістан]]е '''[[Боязь ліку 39|асацыюецца]]''' з [[прастытуцыя]]й. * У двух [[курды|курдскіх]] аўтаномных рэгіёнаў склаліся '''[[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|няпростыя адносіны]]'''. * '''[[Польскае Радыё]]''' вяшчае таксама і на [[беларуская мова|беларускай мове]]. == 15 снежня 2020 года == * '''[[Геня Жытамірскі|Яўрэйскі хлопчык]]''', які загінуў у канцэнтрацыйным лагеры падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], меў свой профіль у [[Facebook]]. * '''[[Джон Абізаід|Амерыканец]]''' напісаў навуковую працу аб [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], а праз шмат гадоў стаў паслом [[ЗША]] у гэтай краіне. * [[Футбол]]ьны клуб '''«[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]»''' трыццаць пяць разоў станавіўся чэмпіёнам [[Аргенціна|Аргенціны]]. * У '''[[Мяне клічуць Чырвоны|рамане]]''' турэцкага пісьменніка [[Архан Памук|Архана Памука]] апавяданне вядуць труп, намаляваная манета і [[чырвоны колер]]. * У 2008 годзе адну з цэнтральных '''[[Вуліца Леніна (Полацк)|вуліц]]''' [[Полацк|самага старажытнага горада Беларусі]] перайменавалі ў гонар [[Ленін]]а. * Узнагароджанне [[Сі Цзіньпін|кітайскага лідара]] '''[[Ордэн «За ўмацаванне міру і дружбы»|беларускім ордэнам]]''' адбылося за паўгода да яго заснавання. == 15 лістапада 2020 года == * На [[Беларусь|Беларусі]] сустракаюцца прадстаўнікі дваццаці [[род, біялогія|родаў]] '''[[Спіс карапузікаў Беларусі|карапузікаў]]'''. * '''[[Аперацыя «Катэдж»|Вызваленне]]''' цалкам пустога ад ворага [[Кыска|вострава]] забрала жыцці трохсот амерыканскіх [[Ваенны|байцоў]]. * '''«[[Саліван Рой|Чалавек-грамаадвод]]»''' перажыў сем удараў [[Маланка|маланкі]]. * '''[[Акадэмічны асяродак|Беларускія дысідэнты]]''' ажыццяўлялі дзейнасць між іншым у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * Заснавальнікам [[Сірыя|сірыйскіх]] «[[Белыя каскі|Белых касак]]» стаў '''[[Джэймс Ле Мезур’е|брытанец французскага паходжання]]''' з [[Сінгапур]]а. * Афіцыйным гарадскім святам [[Мінск]]а з’яўляецца '''[[Дзень танкіста (фестываль)|фестываль аматараў]]''' камп’ютарнай гульні «[[World of Tanks]]». == 11 кастрычніка 2020 года == * Ірландцы [[Патрык Куінлан]] і [[Майкл Хоар]] '''[[Аблога Жадавіля|змагаліся]]''' супраць адзін аднаго ў далёкім афрыканскім [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]. * '''[[Васіль Шаўчэнка|Атамана з Магілёўшчыны]]''' савецкія ўлады знішчылі толькі на пяты год. * Самы доўгі '''[[Дар Паможа|парусны карабель]]''' у свеце стаіць на прычале ў [[Гдыня|Гдыні]]. * П’еса '''«[[Белая хвароба (п’еса)|Белая хвароба]]»''' [[Карэл Чапек|Карэла Чапека]] прадказала і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|акупацыю Чэхаславакіі]], і [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. * Беларускі '''[[Анатоль Нарцысавіч Занеўскі|графічны дызайнер]]''' стаў сааўтарам [[Герб Таджыкістана|герба]] і [[Сцяг Таджыкістана|сцяга]] [[Таджыкістан]]а. * '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч|Трохразовы алімпійскі чэмпіён]]''' удзельнічаў у галадоўцы, каб дамагчыся разгляду ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|беларускім парламенце]] змяненняў у выбарчы кодэкс. == 14 ліпеня 2020 года == * '''[[Камчацкі краб]]''' мае масу да 7 кг. * '''[[Рыба-нож]]''' здольная заплываць ва ўкрыцці «заднім ходам». * '''[[Ліпічанская пушча]]''' атрымала назву ад колішняга [[Ліпічна|двара Чацвярцінскіх]]. * Заблукалыя [[Перапіс насельніцтва|перапісчыкі]] паслужылі падставай да '''[[Агашэрская вайна|ваеннага канфлікту]]''' паміж [[Малі]] і [[Буркіна-Фасо]]. * На '''[[падляшская мікрамова|падляшскім дыялекце]]''' беларускай мовы адбываюцца тэатральныя паказы. * '''[[Паца-Ваца|Папулярны вядучы]]''' тэлеканала [[Беларусь 1|БТ]] згодна з легендай выпадкова трапіў на [[зямля (планета)|Зямлю]] і адкрыў для сабе свет [[Мультыплікацыя|анімацыі]]. == 14 чэрвеня 2020 года == * '''[[Хмызняковы смоўж]]''' улоўлівае пах корму на адлегласпі да 1,5—2 м. * Сярод усіх вандроўных [[жывёлы|жывёл]] cамыя далёкія міграцыі робіць '''[[крачка палярная|палярная крачка]]'''. * Доказам віны '''[[Антон Прушынскі|пачынальніка беларускай фатаграфіі]]''', высланага ў [[Сібір]] пасля [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]], было [[крэсла]]. * '''[[VI летнія Алімпійскія гульні]]''' не былі праведзены з-за выбуху [[Першая сусветная вайна|вайны]]. * Практычна ўся [[нафта]] і прадукты з яе, што вырабляюцца ў [[ЗША]], праходзяць праз інфраструктуру горада '''[[Кушынг (Аклахома)|Кушынга]]'''. * [[Камета]] '''[[C/2019 Y4 (ATLAS)]]''' магла стаць адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў маі 2020 года, калі б не разбурылася ў красавіку. == 29 красавіка 2020 года == * '''[[Нільская гусь]]''' уваходзіць у спіс самых небяспечных відаў-інтрадуцэнтаў у [[Еўропа|Еўропе]]. * Статус '''[[Пагірай (Воранаўскі раён)|колішняга эксклава]]''' [[Літва|Літвы]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] дакладна не вызначаны. * Сярод [[беларусы ЗША|беларусаў ЗША]] мелася спроба стварэння '''[[Беларуская праваслаўна-каталіцкая субожня|альтэрнатыўнай царквы]]''', арыентаванай на яднанне [[праваслаўе|праваслаўных]] і [[каталіцызм|католікаў]]. * '''[[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскія міратворцы]]''' ў [[Ірак]]у зараблялі менш за іншых [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|членаў кааліцыі]] і пры гэтым мелі самыя працяглыя камандзіроўкі. * Цэнтральнай сілай для пабудовы дэмакратычнай дзяржавы ў [[Туніс]]е пасля [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)|рэвалюцыі]] стала група з '''[[Квартэт нацыянальнага дыялогу ў Тунісе|чатырох арганізацый]]'''. * '''[[Гістарычны слоўнік беларускай мовы|Гістарычны слоўнік]]''' [[беларуская мова|беларускай мовы]] ўключае 37 выпускаў, якія выходзілі на працягу 35 гадоў. == 19 сакавіка 2020 года == * Самыя старыя '''[[дасонечныя зярняты|цвёрдыя рэчывы]]''' на [[планета Зямля|Зямлі]] паводле ўзросту пераўзыходзяць [[Сонечная сістэма|Сонечную сістэму]]. * [[Грыбы]] '''[[Драпежныя грыбы|палююць]]''' на [[Нематоды|жывёл]] не толькі ў [[Фантастыка|фантастычных кнігах]]. * Часам '''[[Гульня ненапраўду|такія дзеянні]]''', як '''[[Бабкі (гульня з пяском)|гульня з пяском]]''', лічаць формай зносін з духамі ці д’ябламі. * '''[[Старажытныя пуэбла]]''' — адна з найбольш славутых дакалумбавых [[археалагічная культура|археалагічных культур]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. * Варыяцыя «[[герб «Пагоня»|Пагоні]]», калі яздок трымае дзіду ўперавес, вядома толькі на '''[[герб Ліпнішак|гарадскім гербе]]''' [[Ліпнішкі|Ліпнішак]]. * '''[[Квакіютль|Яскравых прадстаўнікоў]]''' дыянісійскага тыпу культуры антраполаг [[Рут Бенедыкт]] знайшла ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]]. * Яўрэяў-стваральнікаў '''[[Яма (мемарыял)|помніка ахвярам]]''' [[Мінскае гета|Мінскага гета]] саслалі за яго ў [[ГУЛАГ]]. == 16 лютага 2020 года == * Можна арганізаваць кіраваную [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзерную рэакцыю]] ў '''[[Фузар Фарнсуорта — Хірша|хатніх умовах]]'''. * У атачэнні '''[[Галактыка Андрамеды|Туманнасці Андрамеды]]''' выяўлены дзясятак карлікавых [[галактыка|галактык]]-спадарожнікаў. * '''[[Юравіцкае ўзвышша]]''' аддзялілася ад [[Мазырская града|Мазырскай грады]] ў выніку прарыву яе водамі ракі [[рака Прыпяць|Прыпяць]]. * З’яўленне ў '''[[імхі|імхоў]]''' [[тканка|тканак]] — гэта вынік іх прыстасавання да наземнага спосабу жыцця. * Адна з найбуйнейшых '''[[кітайскі весланос|прэснаводнах рыб]]''' у свеце была прызнана вымерлай. * [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Вуліца]] ў цэнтры [[Віцебск]]а названая ў гонар '''[[Сямён Мікалаевіч Крылоў|камісара]]''', які дабіваўся, каб [[Віцебская губерня|Віцебшчына]] выйшла са складу [[ССРБ|Беларусі]]. == 17 студзеня 2020 года == * Адрозніваецца каля 1600 [[від, біялогія|відаў]] '''[[бягонія|бягоній]]'''. * На [[меданосная пчала|меданосных пчол]] палюе '''[[пчаліны воўк]]'''. * '''[[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Стары будынак]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] цяпер займае [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савет Рэспублікі]]. * Самы выніковы [[ЗША|амерыканскі]] [[снайпер]] '''[[Крыс Кайл]]''' атрымаў сваю першую вінтоўку ў падарунак ад бацькі ва ўзросце васьмі гадоў. == 19 снежня 2019 года == * На '''[[Ксавер’еўскія могілкі|полацкіх могілках]]''' пахаваныя два баварскія генералы. * Амерыканскі прафесар матэматыкі '''[[Стэфан Варшаўскі]]''' нарадзіўся ў беларускім горадзе [[Ліда]]. * У гонар [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкага абраза Божай Маці]] быў пабудаваны '''[[Царква ў гонар Іконы Бялыніцкай Божай Маці|праваслаўны храм]]'''. * Песня «[[Бу-бу]]» належыць творчасці рок-гурта '''«[[Ы.Ы.Ы.]]»''' == 7 лістапада 2019 года == * Расліны не толькі [[Геатрапізм|накіроўваюць]] і '''[[каранёвы чахольчык|абараняюць]]''' свае [[корань расліны|карані]] ад механічных пашкоджванняў, але і змазваюць іх для лепшага прасоўвання ў [[глеба|глебе]]. * У хроніцы «[[Дзеянні данаў]]» апісваецца '''[[захоп Полацка Фродзі І|легендарная падзея]]''', калі дзякуючы ваеннай хітрасці быў захоплены [[Полацк]]. * Доўгі час [[Бывайце здаровы|песню]] [[Адам Герасімавіч Русак|беларускага аўтара]] лічылі ці то народнай, ці то прыпісвалі '''[[Міхаіл Васільевіч Ісакоўскі|рускаму паэту]]'''. * У 1950-х гадах у [[Косіна (Лагойскі раён)|вёсцы]] пад [[Лагойск]]ам хадзіў '''[[Косінскі тралейбус|тралейбус]]'''. == 12 верасня 2019 года == * '''[[Масляк летні|Летнія грыбы-маслякі]]''' не маюць характэрнага кольца на ножцы. * У XVIII стагоддзі '''[[Налібоцкая шкляная мануфактура]]''' была па-за канкурэнцыяй у [[ВКЛ]] ды прадавала свае вырабы за мяжу. * '''[[Джон Мішук|Першы хакеіст]]''' з [[Беларусь|Беларусі]] дэбютаваў у [[НХЛ]] у 1961 годзе. * З 1969 па 1972 год у межах праграмы «[[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]]» на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] высаджваліся '''[[Спіс людзей, якія пабывалі на Месяцы|12 астранаўтаў]]''' [[ЗША]]. * '''[[Дхарахара|Галоўная славутасць]]''' [[Катманду]] была ў 2015 годзе разбурана [[землетрасенне]]м. == 2 ліпеня 2019 года == * Для барацьбы з [[тлі|тлямі]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] былі інтрадукаваны '''[[кароўка сямікропкавая|божыя кароўкі]]'''. * '''[[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]]''' [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] размешчана на месцы вакольнага горада летапіснага [[Берасце|Берасця]]. * Прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]] пазнаёміўся з '''[[Артэнсія Бусі дэ Альендэ|будучай жонкай]]''' падчас землятрусу ў [[Сант’яга]]. * [[Гродна|Гродзенскія]] [[хіпі]] правялі ўнікальную для [[БССР]] '''[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродне|акцыю грамадзянскага непадпарадкавання]]'''. == 20 мая 2019 года == * У [[стракозы|стракоз]] '''[[прыгажуня-дзяўчына|прыгажунь-дзяўчын]]''' [[самец|самцы]] сіняга колеру. * Свойскія '''[[палескія коні]]''' паходзяць ад [[тарпан]]аў. * '''[[Даньян-Куньшаньскі віядук|Самы доўгі мост]]''' свету ўзведзены як частка высакахуткаснай чыгункі ў [[Кітай|Кітаі]]. * [[Евангельскія хрысціяне]] [[Украіна|Украіны]] маюць уласную '''[[Львоўская багаслоўская семінарыя|вышэйшую навучальную ўстанову]]'''. == 9 красавіка 2019 года == * '''[[Сыраежка шэрая|Шэрыя сыраежкі]]''' растуць пераважна ў сухіх хвойных лясах. * Плады '''[[манстэра прывабная|манстэры прывабнай]]''' можна ўжываць у ежу. * Лічынкі насякомых '''''[[Helaeomyia petrolei]]''''' здольныя жыць у нафтавых лужынах і праглынаць у вялікай колькасці [[Нафта|нафту]] і [[асфальт]]. * У жыцці '''[[Давыд Львовіч Глінскі|ваеннага ўрача]]''' аб’ядналіся семінарыя, вопыты з сабакамі [[Іван Пятровіч Паўлаў|Паўлава]], кавалерыя і падарожжы па Індыі і Эфіопіі. == 21 лютага 2019 года == * Характэрнай асаблівасцю [[клетка|клетак]] водарасці '''[[зігнема|зігнемы]]''' з’яўляюцца буйныя, зоркападобныя [[хларапласт]]ы. * Першая ў гісторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] '''[[Саламея Русецкая|жанчына-лекарка]]''' працавала пры гарэме турэцкага султана, расійскім і аўстрыйскім імператарскіх дварах. * Салістка [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]] '''[[Барбара Вержбаловіч]]''' жыла з 1944 года ў эміграцыі. * У 2018 годзе адбылася першая цырымонія ўзнагароджання [[кінематограф|кінематаграфістаў]] '''«[[I Рэспубліканскі конкурс «Нацыянальная кінапрэмія Беларусі»|беларускім Оскарам]]»'''. == 8 студзеня 2019 года == * [[Ганконг (востраў)|Востраў Ганконг]] — '''[[Лантау|не самы вялікі]]''' востраў [[Ганконг|раёна Ганконг]]. * Старажытныя індусы '''[[Індыйская каліграфія|прыгожа пісалі]]''' і на [[Калоны Ашокі|калонах]], і на бяросце, і на пальмавым лісці. * Супрацоўнік у [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускім аддзеле радыёстанцыі «Свабода»]] '''[[Сымон Кандыбовіч]]''' быў раней членам ЦК КП(б)Б. * [[Архан Памук|Пісьменнік]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|адну]] прэмію дзякуючы пошуку душы [[Стамбул|роднага горада]], а [[:en:Prix Médicis|іншую]] — за '''[[Снег (раман)|раман]]''' пра няродны яму [[Карс|горад]]. * '''[[Кабус бен Саід|Султан Амана]]''' два гады праслужыў у брытанскiм пяхотным батальёне. == 4 снежня 2018 года == * Вядомая '''[[Аціках бінт Язід|толькі адзіная жанчына]]''', якая была ў сваяцкіх адносінах адразу з 12 халіфамі. * У '''«[[Скарбніца таямніц|Скарбніцы таямніц]]»''' [[Нізамі Гянджэві|Нізамі]] раскрыў містыку водару [[ружа|ружы]]. * Беларускае біблейскае таварыства было заснавана ў [[1816]] годзе '''[[Роберт Пінкертон|англійскім місіянерам]]'''. * Эмігрант '''[[Юрый Жывіца]]''' заснаваў у [[Германія|Германіі]] '''[[Беларускі музей (Ляймен)|беларускі музей]]''' і ўсталяваў помнік загінулым у 1939—1945 беларусам. * Сям’я '''[[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслана Масхадава]]''' цяпер жыве ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], там жа жыве [[Мікаэль Стуршо|галоўны спонсар]] '''«[[Каўказ-цэнтр|Каўказ-Цэнтра]]»'''. * Стары аўтамабіль «Пежо», няспраўны халадзільнік, тры гітары і чатыры веласіпеды — уся ўласная маёмасць '''[[Томас Санкарэ|першага прэзiдэнта Буркіна-Фасо]]'''. == 4 лістапада 2018 года == * '''[[Серабрыстыя воблакі]]''' з’яўляюцца ў верхняй частцы [[мезасфера|мезасферы]] на вышыні больш за 70 км. * [[Лічынка|Лічынкі]] '''[[дрывасек-скурнік|дрывасека-скурніка]]''' аддаюць перавагу драўніне [[дуб]]а і [[граб]]а. * Для [[археалогія|археолагаў]] і [[Палеанталогія|палеантолагаў]] сляды сур’ёзных захворванняў на {{нп3|Захаванне і аднаўленне чалавечых астанкаў|касцявых парэштках||Conservation and restoration of human remains}} '''[[Астэалагічны парадокс|могуць быць сведчаннем]]''' выдатнага [[імунітэт]]у і выключнага [[Здароўе|здароўя]] і наадварот. * Больш за два стагоддзі вядзецца спрэчка аб тым, дзе знаходзіцца '''[[геаграфічны цэнтр Еўропы]]'''. == 5 жніўня 2018 года == * Для стварэння [[каламбур]]аў, [[эпіграма|эпіграм]] і жартаў часта выкарыстоўваецца '''[[амонім|аманімія]]'''. * '''[[Папяровая фабрыка Дзяржзнака]]''' [[Беларусь|Беларусі]] знаходзіцца ў горадзе [[Барысаў|Барысаве]]. * '''[[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|Рэспубліканскі фестываль]]''' паказвае, што сярод [[Насельніцтва Беларусі|жыхароў Беларусі]] налічваецца больш за 40 нацыянальнасцей. * [[Нігерыя]] на сёняшні дзень першая краіна [[Афрыка|Афрыкі]] па памерах '''[[эканоміка Нігерыі|гаспадаркі]]'''. == 24 чэрвеня 2018 года == * Рыба '''[[анабас]]''' поўзае па сушы, дыхае атмасферным паветрам, а ў сухі сезон упадае ў спячку. * '''[[Нетапыр-карлік|Самы дробны від]]''' [[рукакрылыя|рукакрылых]] Беларусі на зімоўку адлятае ў Цэнтральную Еўропу і Закарпацце. * Узамен драўляных фігур святых, забраных з '''[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Квасоўка)|касцёла]]''' ў [[Квасоўка|Квасоўцы]] ў [[Гродзенскі музея гісторыі рэлігіі|гродзенскі музей]], былі выкананы новыя. * Да праваабарончай дзейнасці '''[[Таццяна Сяргееўна Процька|першы старшыня]]''' [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|БХК]] ішла праз [[фізіка|фізіку]] і [[філасофія|філасофію]]. == 22 мая 2018 года == * [[Вока|Вочы]] '''[[вертуны|жукоў-вертуноў]]''' падзелены на дзве палавіны, каб бачыць і над вадой, і пад вадой. * Пачатак [[прамянёвапёрыя рыбы|прамянёвапёрым рыбам]], магчыма, далі прымітыўныя '''[[акантоды]]'''. * На '''[[Мсцібаўскае гарадзішча|Мсцібаўскім гарадзішчы]]''' ў сярэднявеччы існаваў [[замак]]. * Пабудова, якую называюць '''«[[Сядзібна-паркавы комплекс Вадэйкаў (Галавічполе)|домам Вадэйкаў]]»''' у [[Галавічполе|Галавічполі]], насамрэч належала [[Ежы Іваноўскі|Ежы Іваноўскаму]]. * У нямецкіх [[канцлагер]]ах трымалі ў тым ліку членаў '''[[Род Вітэльсбахаў|каралеўскага дому]]''', які выступаў супраць [[нацысты|нацысцкага рэжыму]]. == 22 красавіка 2018 года == * [[Куст]]ы '''[[жаўталоз]]у''' выкарыстоўваюцца для жывых агароджаў, прут ідзе па тонкае пляценне. * Калі '''[[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]]''' ў [[Беліца (Лідскі раён)|Беліцы]] быў забраны пад праваслаўную царкву, функцыю каталіцкай святыні выконвала '''[[капліца Маці Божай Ружанцовай (Беліца)|капліца Маці Божай Ружанцовай]]'''. * [[Іван Люцыянавіч Неслухоўскі|Іван Неслухоўскі]] ў вітальным слове трупе '''[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|ўкраінскага рэжысёра]]''' ўпершыню падпісаўся [[Янка Лучына|псеўданімам]], з якім увайшоў у гісторыю беларускай літаратуры. * '''[[Вайна за незалежнасць Мазамбіка|Вайна за незалежнасць]]''' [[Мазамбік]]а насiла партызанскі характар. == 24 сакавіка 2018 года == * '''[[Склепавы павук|Склепавыя павукі]]''' селяцца ў трубцы з павуціны, а перад уваходамі раскідваюць лоўчыя сеці. * '''[[Шумеры|Вынаходнікі]]''' [[Ганчарства|ганчарнага]] кола, [[плуг]]а, [[арка|аркі]] і [[купал]]а жылі ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. * [[Сілі|Астравы]] ля [[Корнуал]]а і [[Нідэрланды]] '''[[Трохсоттрыццаціпяцігадовая вайна|«ваявалі» 335 гадоў]]'''. * '''[[Камерунская кампанія]]''' [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] часам перакідвалася на тэрыторыю суседняй [[Нігерыя|Нігерыі]]. == 24 лютага 2018 года == * Калі хочаце, каб сорак дзён зліліся ў адзін, паспрабуйце напісаць '''[[Кніга Дзімы|кнігу]]'''. * '''[[B-мезон]]ы''' складаюцца з [[b-кварк|b-антыкварка]] і [[u-кварк|верхняга]], [[d-кварк|ніжняга]], [[s-кварк|дзіўнага]] ці [[c-кварк|чароўнага]] [[кварк]]а. * У індыйскага '''[[шкляны акунь|шклянога акуня]]''' скрозь празрыстае цела бачны [[пазваночнік]] і [[плавальны пузыр]]. * '''[[Кумдах|Прапрабацька]]''' сучаснай {{нп3|Супервокладка|супервокладкі|ru|Суперобложка}} з’явіўся болей за тысячагоддзе таму, багата ўпрыгожваўся, мог насіцца на поясе або шыі і прыносіў выгоды. == 15 студзеня 2018 года == * Часам добра складзены '''[[Ліндская храмавая хроніка|спіс падарункаў]]''' становіцца больш каштоўным, чым самі падарункі. * '''[[Шклянніцы|Матылі-шклянніцы]]''' вельмі падобныя да джалячых [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]. * [[Мядзведзь белы|Белыя мядзведзі]], якія адседзелі свой тэрмін у '''[[Турма для белых мядзведзяў|турме]]''', могуць праляцець на [[Верталёт|верталёце]] над [[Гудзонаў заліў|Гудзонавым залівам]]. * Савецкі навуковец лічыў, што [[Нізамі Гянджэві|сярэдневяковы паэт]] '''[[Іскандэр-намэ|прадказаў]]''' з’яўленне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * Цяперашні '''[[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Прэзідэнт]]''' [[Кыргызстан]]а стаў аўтарам Інтэрнэт-мема. * '''[[Курт Расел|Амерыканскага акцёра]]''' для ролі ў '''[[Вартавыя Галактыкі 2|фільме 2017 года]]''' камп’ютарна амаладзілі выкарыстаннем кадраў з '''[[Ужываныя аўтамабілі|фільма 1980 года]]'''. * У 2017 годзе ў [[Абу-Дабі|сталіцы]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] адкрыўся '''[[Луўр Абу-Дабі|свой Луўр]]'''. == 15 снежня 2017 года == * '''[[Варацішын крыж|Адзін]]''' з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] цяпер знаходзіцца ў прыватным двары. * '''[[Дывановая старонка|Дыванамі]]''' можна ўпрыгожыць не толькі сцены і падлогу, але і старонкі кніг. * '''[[Маргіналіі|Чытацкія паметы]]''' [[Вальтэр]]а былі надрукаваныя асобным выданнем у некалькі тамоў. * Найбуйнейшы нямецкі '''[[Tirpitz (1939)|лінкар]]''' часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (''на фота'') не здзейсніў ніводнага выстралу па суднах праціўніка. * Да 200-годдзя смерці [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] '''[[Помнік Тадэвушу Касцюшку (Золатурн)|помнік яму]]''' быў усталяваны ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] [[Золатурн]]е. == 17 лістапада 2017 года == * У '''[[юкагірская мова|юкагірскай мове]]''' адсутнічаюць [[прыметнік]]і. * Дрэвы ўмеюць '''[[Сарамлівасць кроны|саромецца]]'''. * [[Лісце]] '''[[арэх шэры|шэрага арэха]]''' дасягае паўметровай даўжыні. * Шыпы '''[[хвастаколавыя|скатаў-хвастаколаў]]''' небяспечныя для чалавека. * [[камсамол|Маладыя камуністы]] [[беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|беларускага ВНУ]] зладзілі першы ў [[саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|краіне]] '''[[першы фестываль біт-ансамбляў Мінска|рок-фестываль]]'''. == 17 кастрычніка 2017 года == * Самыя старажытныя '''[[страматаліты|арганічныя рэшткі]]''' на [[Планета Зямля|Зямлі]] — прадукты жыццядзейнасці [[сіне-зялёныя водарасці|сіне-зялёных водарасцей]]. * '''[[Цукровыя грыбы]]''' маюць вялікае практычнае значэнне. * [[Янка Купала]] прысвяціў адзін з вершаў '''[[Карзюкі|вёсцы]]''' ў сучасных межах [[Горад Мінск|Мінска]]. * П’яны вадзіцель грузавіка збіў '''[[Дрэва Тэнерэ|самае самотнае дрэва]]''' на Зямлі. == 19 жніўня 2017 года == * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] '''[[Папараць-кветка|чароўная расліна]]''', што з’яўляецца ў [[Купалле|купальскую ноч]], надае [[чалавек]]у здольнасць разумець мову [[жывёлы|жывёл]] і [[дрэва|дрэў]] * На поўдні [[Бразілія|Бразіліі]] сустракаецца '''[[Regnellidium diphyllum|земнаводная папараць]]''', якая мае толькі два лісткі * Першым даследчыкам [[беларускае народнае мастацтва|беларускага народнага мастацтва]] стаў '''[[Альберт Іпель|нямецкі археолаг]]''' * '''[[Лявон Белы|Два]] [[Міхась Белы|пляменнікі]]''' [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] былі асуджаны да лагераў за выступленні супраць [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] * '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1970)|Дзеючы прэм’ер-міністр]]''' [[Ісландыя|Ісландыі]] нарадзіўся ў [[1970|год]] смерці свайго '''[[Б’ярні Бенедыктсан (1908—1970)|поўнага цёзкі]]''', які займаў [[Прэм’ер-міністр Ісландыі|тую ж пасаду]] == 17 чэрвеня 2017 года == * У [[Індыя|Індыі]] і [[Бірма|Бірме]] водзяцца '''[[лябіёза|рыбы]]''', у якіх [[блакітны колер|блакітныя]] плаўнікі маюць [[самка|самкі]], а чырванаватыя — [[самец|самцы]]. * Ад старажытнай [[Вялікая Маравія|славянскай дзяржавы]] засталася толькі '''[[Царква Святой Маргарыты Антыяхійскай, Копчаны|цэркаўка]]'''. * Да 1000-годдзя [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] была рэканструявана '''[[Брама-званіца Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра|брама-званіца]]''' [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. * '''[[Галодная зіма 1944 года, Нідэрланды|Масавы голад]]''' у [[Нідэрланды|высакаразвітай еўрапейскай краіне]] зрабіў вялікі ўнёсак у медыцынскія даследаванні. * '''[[Подых навальніцы, фільм|Навальніца]]''' [[Віктар Цімафеевіч Тураў|народнага артыста]] амаль не адрозніваецца ад навальніцы [[Іван Паўлавіч Мележ|народнага пісьменніка]]. == 15 мая 2017 года == * Бляск '''[[пераменная зорка|некаторых зорак]]''' перыядычна змяняецца. * З пункту погляду '''[[пазнанне|пазнання]]''' [[любоў]] сцвярджае каштоўнасць таго, на каго накіравана гэта пачуццё. * '''[[Егішэ Чарэнц|Класік]]''' [[Армянская літаратура|армянскай літаратуры]] назваў свой раман пра жыццё армянскага народа ў гонар '''[[Наіры, народ|урарцкага племя]]'''. * '''[[Пачакун|Скульптура сучаснай галандскай мастачкі]]''' стала ўвасабленнем усеагульнага застою і згалення ў краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. * '''[[Армянская сакрэтная армія вызвалення Арменіі|Тэрарыстычная арганізацыя]]''' каля 20 гадоў змагалася за прызнанне [[Турцыя]]й факту [[Генацыд армян|генацыду армян]]. == 15 красавіка 2017 года == * Рэліктавая '''[[глейная рыба]]''' з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] можа дыхаць атмасферным паветрам. * Шчотачка на канцы языка дапамагае '''[[лоры|папугаям лоры]]''' збіраць з кветак [[пылок]] і [[нектар, цукрысты сок|нектар]]. * '''[[Роберт Гвіскар|Правадыр]]''' [[нарманы|нарманаў]] у сярэдзіне XI ст. валодаў Паўднёвай Італіяй і [[Сіцылія]]й. * '''[[Браты Райт|Вынаходнікі]]''' [[самалёт]]а пачыналі з вытворчасці [[ровар]]аў. * Каб атрымаць сусветную вядомасць '''[[Аляксандра Аляксандраўна Белінг|опернай спявачцы]]''', давялося пагуляцца ў лялькі. == 9 лютага 2017 года == * '''[[Зааспоры|Споры]]''' [[водарасці|водарасцей]] і некаторых [[грыбы|грыбоў]] перамяшчаюцца ў вадзе з дапамогай жгуцікаў. * Існуе гістарычная '''[[Армянская сістэма злічэння|сістэма злічэння]]''', створаная з выкарыстаннем [[маюскул|вялікіх літар]] '''[[армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]]'''. * '''[[Замкавая царква, Мінск|Першы храм]]''' [[Мінск|сталіцы Беларусі]] так і не быў дабудаваны. * '''[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Сар'я|Неагатычны касцёл]]''' у [[Аграгарадок Сар'я|Сар’і]] быў канфіскаваны ўладамі з фармулёўкай «за хараство». * У акваторыі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], на [[экватар]]ы, каля [[Востраў Кірыцімаці|вострава Калядаў]] размяшчаецца '''[[Марскі старт|плавучы касмадром]]'''. == 9 студзеня 2017 года == * Імёны ахвярадаўцаў, на сродкі якіх быў узведзены '''[[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла, Старыя Васілішкі|каталіцкі храм]]''' у вёсцы [[Старыя Васілішкі]] на Гродзеншчыне, пасля замазалі [[цэмент]]ам. * Штаб-кватэра '''[[Расійская фашысцкая партыя|расійскіх фашыстаў]]''' размяшчалася за {{нп5|Горад Маньчжурыя|3 км|ru|Маньчжурия (город)}} па іншы бок ад савецка-кітайскай граніцы. * Перыяд кіравання венгерскага '''[[Янаш Кадар|палітычнага дзеяча]]''' называлі {{нп5|Кадарызм|гуляш-камунізмам|ru|Кадаризм}}. * '''[[Людзі на балоце, фільм|Беларускі фільм]]''' пра [[Палессе]] быў зняты ў [[Горад Ялта|Крыме]] і на [[Вёска Домжарыцы|Віцебшчыне]]. == 9 снежня 2016 года == * Меркаванне, што на [[Беларусь|Беларусі]] жывуць '''[[вожык звычайны|звычайныя вожыкі]]''', аспрэчваецца апошнімі навуковымі дадзенымі. * '''[[Ганна Давія Бернуцці|Італьянская оперная спявачка]]''' выступала ў [[Слонімскі тэатр Агінскага|Слоніме]], [[Тэатр Антонія Тызенгаўза|Гродне]] і [[Горад Магілёў|Магілёве]], акруціла {{нп3|Аляксандр Андрэевіч Безбародка|рускага князя|ru|Безбородко, Александр Андреевич}} і была выслана з [[Расійская імперыя|Расіі]]. * Пасля закрыцця на [[Лідскі павет|Лідчыне]] царскімі ўладамі кляштара [[дамініканцы|дамініканцаў]] заняпала і знікла '''[[Урочышча Ельня, Лідскі раён|прылеглае паселішча]]'''. * Загадка знікнення '''[[Марцін Борман|нацысцкага злачынца]]''' 50 гадоў была прадметам для спрэчак. == 31 жніўня 2016 года == * [[Шарль Кулон|Французскі вучоны]] ўстанавіў '''[[закон Кулона|залежнасць]]''' сіл электрычнага ўзаемадзеяння цел з дапамогай вынайдзеных ім [[круцільныя вагі|адмысловых шаляў]]. * Найбольш проста арганізаваная '''[[рыніяфіты|група вышэйшых раслін]]''' не мела [[лісце|лісця]] і [[корань расліны|каранёў]]. * '''[[Эчміядзінскі кафедральны сабор|Галоўны храм]]''' [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]] лічыцца адным з самых старажытных [[хрысціянства|хрысціянскіх]] храмаў у свеце. * Адзін з [[Томас Джэферсан|заснавальнікаў]] [[ЗША|дзяржавы ў Паўночнай Амерыцы]] памёр роўна праз 50 год пасля прыняцця [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі аб незалежнасці]]. * У [[горад Смаргонь|беларускім горадзе]] ўпершыню пачалі рабіць папулярны '''[[Абаранкі|хлебабулачны выраб]]''' і стварылі '''[[Смаргонская акадэмія|школу дрэсіроўкі мядзведзяў]]'''. * '''[[Генрых Мхітаран|Прадстаўнік армянскай футбольнай дынастыі]]''' з’яўляецца лепшым бамбардзірам [[Украінская Прэм'ер-ліга|чэмпіянату Украіны па футболе]]. == 26 мая 2016 года == * У асяроддзях з рэзка выражанымі неаднароднасцямі назіраецца '''[[дыфракцыя|з’ява адхілення хваль]]'''. * Спеў '''[[чаротаўка балотная|балотнай чаротаўкі]]''' ўключае мноства імітацый іншых [[біялагічны від|відаў]]. * '''[[Дабрылава Евангелле|Кніга XII стагоддзя]]''', пакінуўшы [[бібліятэка Івана Грознага|бібліятэку Івана Грознага]], праз 250 гадоў знайшлася ў [[горад Гомель|Гомелі]]. * Дом '''[[Валянцін Бакфарк|найвялікшага лютніста]]''' свайго часу ў [[Горад Вільнюс|Вільні]] быў знесены за яго [[шпіянаж]] на карысць [[Герцагства Прусія|прускага герцага]]. * '''[[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Адзін з самых вядомых рускіх бунтаўшчыкоў]]''', рыхтуючы [[паўстанне Пугачова|паўстанне]], заязджаў маліцца ў '''[[Ільінская царква, Гомель|гомельскую царкву]]'''. * '''[[Чыгуначны мост цераз Енісей, Краснаярск|Сенсацыя]]''' [[Сусветная выстаўка, 1900|Сусветнай выстаўкі]] канца [[XIX]] стагоддзя ў [[Расія|сучаснай Расіі]] пайшла на металалом. * Паводле думак некаторых даследчыкаў, '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|апошні расійскі імператар]]''' правіў [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|адзін дзень]]. * Заснавальнікам [[Славакія|славацкай]] [[геалогія|геалогіі]] быў '''[[Дзмітрый Андрусаў|рускі ўнук]]''' [[Генрых Шліман|першаадкрывальніка]] [[Троя|Троі]]. == 20 красавіка 2016 года == * [[Джэймс Максвел|Брытанскі фізік]] вывеў '''[[Размеркаванне Максвела|заканамернасць]]''' размеркавання па скарасцях [[малекула|малекул]] газу. * Усе '''[[метэаралагічная станцыя|метэастанцыі]]''' абсталёўваюцца стандартнай апаратурай і праводзяць назіранні ў вызначаныя тэрміны. * Сінтэз [[бялкі|бялкоў]] і [[вугляводы|вугляводаў]] у [[клетка]]х жывых арганізмаў адбываецца на '''[[эндаплазматычная сетка|эндаплазматычнай сетцы]]'''. * У лясах і садах растуць '''[[Кілішак, грыб|кілішкі]]''', а ў падземных вадаёмах [[Мексіка|Мексікі]] жыве '''[[сляпая рыба]]'''. * '''[[Храм вялебнай Параскевы Полацкай|Адзіны дзеючы]]''' [[Уніяцтва|ўніяцкі]] храм у [[Беларусь|Беларусі]] названы ў гонар [[Параскева Полацкая|полацкай князёўны]] (якой, магчыма, не існавала). * '''[[Аляксандр Васільевіч Калчак|Вярхоўны кіраўнік Расіі]]''' быў удзельнікам '''[[Руская палярная экспедыцыя|трох]] [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|арктычных]] [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915|экспедыцый]]''', '''[[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|адну]]''' з якіх узначальваў. * Самы прыбытковы ў нацыянальным пракаце '''[[ГараШ|беларускі фільм]]''' распавядае аб падзеях у мінскім раёне [[Шабаны, мікрараён|Шабаны]]. == 1 сакавіка 2016 года == * '''[[Рэчыцкае радовішча нафты|Першую крыніцу]]''' «[[нафта|чорнага золата]]» ў [[Беларусь|Беларусі]] адкрылі ў [[1964]] годзе. * '''[[Аспергіл|Палівачкавы грыб]]''' найлепш развіваецца пры тэмпературы вышэй 30 °C. * У [[кішэчнік]]у чалавека можа пасяліцца трохметровы '''[[Свіны цэпень|паразітычны чарвяк]]''', узброены кручкамі і прысоскамі. * У возеры [[возера Нарач|Нарач]] трапляецца '''[[Чашачка рачная|рачная чашачка]]''' з вачыма ля асновы шчупальцаў. * Песня '''[[салавей звычайны|найлепшых спевакоў]]''' сярод [[птушкі|птушак]] налічвае да дванаццаці кален. * Першая згадка пра '''[[Царква Святой Марыі, Берлін|найстаражытнейшую з дзеючых цэркваў]]''' [[Берлін]]а датуецца [[1292]] годам. * На востраве ля сутокаў [[Рака Дзісна|Дзісны]] і [[Рака Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў XIV—XVIII стагоддзях існаваў '''[[Дзісенскі замак|замак]]'''. * '''[[Міхаіл Аляксандравіч, сын Аляксандра III|Рускі князь]]''' гаварыў на [[Англійская мова|англійскай мове]] лепш за свайго '''[[Мікалай Мікалаевіч Джонсан|сакратара-англічаніна]]'''. == 2 лютага 2016 года == * Птушкі са '''[[Медумскія гусі|старажытнаегіпецкага шэдэўра]]''' ўжо чатыры з паловай тысячагоддзі пасвяцца на сцяне грабніцы '''[[Нефермаат|егіпецкага прынца]]'''. * '''[[Рускі Сцэвала|Сюжэт]]''' пра [[членашкодніцтва]] быў такім папулярным у [[Расійская імперыя|Расіі]] падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], што трапіў нават на чайны сервіз. * Гісторыя кахання і смерці '''[[Людвік Шпіцнагель|вундэркінда-паліглота]]''' натхніла [[Юльюш Славацкі|польскага паэта]] і '''[[Крык рабіны|драматурга]]'''. * '''[[Канстанцін Тадэвуш Рдултоўскі|Ураджэнец Снова]]''', які сябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], стаў першым аўтарам працы пра творчасць [[Шата Руставелі|класіка]] {{нп3|Грузінская літаратура|грузінскай літаратуры|ru|Грузинская литература}} на адной з еўрапейскіх моў. * '''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Адзін з галоўных кіраўнікоў]]''' [[Белы рух|Белага руху]] '''[[Быхаўскае сядзенне|сядзеў у турме]]''' ў [[Горад Быхаў|Быхаве]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * Гісторыя [[Джон Дэвісан Ракфелер|амерыканскага мільярдэра]] стала часткай сюжэта '''[[BioShock|камп’ютарнай гульні]]'''. == 8 студзеня 2016 года == * '''[[Martialis heureka|Знаходку з Марса]]''' можна сустрэць у [[Горад Манаус|марскім порце]], які знаходзіцца за паўтары тысячы кіламетраў ад мора. * У '''[[Першазвяры|найбольш старажытных]]''' з сучасных [[млекакормячыя|млекакормячых]] адсутнічаюць [[губы]]. * Нумізматычная калекцыя цэнтральнага '''[[Дзяржаўны гістарычны музей, Масква|дзяржаўнага музея]]''' гісторыі [[Расія|Расіі]] налічвае каля 1,5 млн адзінак. * Пісьменнік [[Алан Аляксандр Мілн|Алан Мілн]] сцвярджаў, што любімыя заняткі '''[[Віні-Пух|плюшавага мішкі]]''' яго сына — складаць вершы і есці [[мёд]]. * '''[[Катастрофа A321 над Сінайскім паўвостравам|Найбуйнейшая авіякатастрофа]]''' ў [[Егіпет|Егіпце]] адбылася роўна праз 16 гадоў пасля [[Катастрофа Boeing 767 пад Нантакетам|папярэдняй]]. == 2 снежня 2015 года == * '''[[Лопу Суарыш ды Албергарыя|Партугальскі мараплавец]]''' падчас экспедыцыі [[1504]] года [[Партугалія|на радзіму]] вярнуўся з большай колькасцю караблёў, чым меў пры адплыцці. * На '''[[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|акадэмічнай канферэнцыі]]''' ў [[Мінск]]у ў [[1926]] годзе сутыкнуліся думкі прыхільнікаў радыкальнай рэформы [[беларуская мова|беларускай мовы]] і паслядоўнікаў памяркоўнага вырашэння праблем. * Адбудове [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] ў пасляваеннай Германіі садзейнічаў '''[[Сергій (Ахатэнка)|украінскі епіскап]]'''. * [[Гальшаны]] сталі першай вёскай у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], якая атрымала '''[[герб Гальшан|свой герб]]'''. * За [[секс]] з непаўналетнімі вучнямі '''[[Джэніфер Фіхтэр|амерыканскую настаўніцу]]''' пасадзілі ў турму на 22 гады. * '''[[Ту Юю|Спецыяліст у галіне традыцыйнай кітайскай медыцыны]]''' стала лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. == 7 кастрычніка 2015 года == * Хаця [[Фізічная антрапалогія|антрапалогія]] і [[культура]] '''[[меланезійцы|меланезійцаў]]''' вывучаюцца ўжо другое стагоддзе, пытанне аб іх паходжанні застаецца дыскусійным * '''[[Звеніслава Барысаўна|Стрыечная сястра]]''' [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] свае грошы і каштоўнасці, што прызначаліся на пасаг, перадала ў казну [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|манастыра]] * Імем '''[[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|першага начальніка]]''' [[мінск]]ай міліцыі была названа [[горад Фрунзэ|сталіца]] [[Кіргізская ССР|Савецкай Кіргізіі]] * '''[[Надзея Рыгораўна Грэкава|Першаму старшыні]]''' [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] на момант абрання было ўсяго 28 гадоў * Два [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскія лаўрэаты]] па фізіцы ('''[[Макс Планк]]''' і '''[[Альберт Эйнштэйн]]''') пасварыліся з-за стаўлення да [[нацызм]]у * Сярод кандыдатаў на пасаду кіраўніка '''«[[Укрнафта|Укрнафты]]»''' быў '''[[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|расійскі бізнесмен-эмігрант]]''' * '''[[Гімн Вануату|Гімн]]''' [[Вануату|адной з ціхаакіянскіх дзяржаў]] пачынаецца словамі «Юмі, юмі, юмі…» == 24 ліпеня 2015 года == * '''[[Гара Замкавая, Пуцэвічы|Найвышэйшы пункт]]''' [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] размяшчаецца на захад ад [[Навагрудак|Навагрудка]] * У [[возера|азёрах]] [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]], як заносная або рэліктавая, знойдзена '''[[гідрыла|расліна]]''', пашыраная ў трапічных раёнах * У [[акіян]]е адкрыта '''[[Loricifera|група беспазваночных]]''', якія пастаянна могуць існаваць у цалкам [[анаэробныя арганізмы|анаэробных]] умовах * Да сярэдзіны XIX ст. на [[Пінскія балоты|Пінскіх балотах]] гнездавалася '''[[Коўпіца|птушка]]''' сямейства [[ібісавыя|ібісавых]] * '''[[Нарвежская арктычная экспедыцыя, 1898—1902|Нарвежская палярная экспедыцыя 1898—1902 гадоў]]''' праходзіла на тэрыторыі [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага арктычнага архіпелага]] == 14 чэрвеня 2015 года == * Цэнтральнае месца на выстаўцы да 750-годдзя каранацыі [[Міндоўг]]а займаў '''[[Пячатка Міндоўга|артэфакт]]''' з адзінай прыжыццёвай выявай манарха. * Існуе '''[[Шэкспіраўскае пытанне|праблема]]''' аўтарства твораў, якія прыпісваюцца [[Уільям Шэкспір|Уільяму Шэкспіру]]. * Першай у Антарктыцы зазімавала '''[[Экспедыцыя на «Паўднёвым Крыжы»|брытанская экспедыцыя]]''', якой кіраваў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]'''. * [[Джэф Брыджэс]] у фільме «'''[[Трон: Спадчына]]'''» — першы акцёр кіно, які з’яўляецца на экране камп’ютарна амалоджаным. * Раз у чатыры гады праводзіцца '''[[Джамбары|сусветны скаўцкі злёт]]'''. == 30 красавіка 2015 года == * [[Дрыбін]]скія [[Шапавальства|шапавалы]], каб трымаць у сакрэце тое, пра што гавораць, карысталіся '''[[Катрушніцкі лемезень|адмысловай моваю]]'''. * У мінскім жылым раёне '''[[Жылы раён Паўднёвы Захад, Мінск|Паўднёвы Захад]]''' захаваўся [[курган]], які датуецца [[XI стагоддзе|XI ст]]. <!--Курган быў абследаваны ў [[1978]] і [[1980]] гадах.--> * Да '''[[Помнік Гедзіміну, Вільнюс|літоўскага помніка]]''' [[Гедзімін|заснавальніку]] [[Вільнюс|Вільні]] маюць дачыненне [[Беларусь]] і [[Украіна]]. * '''[[Стывен Чу|Фізік-лаўрэат Нобелеўскай прэміі]]''' ўзначальвае [[міністр энергетыкі ЗША|Міністэрства энергетыкі ЗША]]. * '''[[Хіндустані|Адна]]''' з самых распаўсюджаных моў [[Індыя|Індыі]] мае '''[[хіндзі|індуісцкі]]''' і '''[[урду|мусульманскі]]''' варыянт. * Толькі [[самка|самкі]] '''[[камар звычайны|звычайных камароў]]''' з’яўляюцца крывасмокамі, [[самец|самцы]] ж кормяцца сокам і нектарам раслін. == 7 сакавіка 2015 года == * У паходах за [[кукалка]]мі будучых «рабоў» удзельнічае да дзвюх тысяч '''[[мурашка-амазонка|мурашак-амазонак]]'''. * '''[[Пячора Кра-Маньён|Пячора]]''' на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]] дала назву [[Краманьёнец|людзям]] эпохі верхняга [[палеаліт]]у. * У вёсцы [[Вёска Юравічы, Калінкавіцкі раён|Юравічы]] ([[Калінкавіцкі раён]]) захаваўся '''[[Касцёл і калегіум езуітаў, Юравічы|сакральны комплекс]]''', узведзены [[езуіты|езуітамі]]. * Прататыпам для першых '''«[[Тыпавыя серыі жылых дамоў|хрушчовак]]»''' сталі {{нп3|Plattenbau|блокавыя будынкі|de|Plattenbau}} ў [[Берлін]]е і [[Дрэздэн]]е, якія будаваліся з [[1920-я|1920-x]] гадоў. * Першая чарга '''[[Мінскі тралейбус|тралейбуснай лініі]]''' ў [[Мінск]]у была запушчана ў эксплуатацыю [[19 верасня]] [[1952]] г., яна звязвала [[Мінскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]] з [[Плошча Перамогі, Мінск|Круглай плошчай]]. * '''[[Tokyo Sky Tree|Другі па вышыні будынак у свеце]]''' знаходзіцца ў [[Токіа|сталіцы Японіі]]. == 17 студзеня 2015 года == * Доступ у '''[[Элія Капіталіна|рымскі горад]]''', пабудаваны на месцы [[Іерусалім]]а, быў забаронены ўсім [[абразанне|абрэзаным]] мужчынам, а першым парушыў гэта правіла [[Філіп Араб|імператар]]. * У [[1928]] г. была распрацавана першая ў свеце ўстаноўка сінхроннага перакладу для VI кангрэсу [[Камінтэрн]]а ў [[Масква|Маскве]], якая выкарыстоўвала '''[[правадное вяшчанне]]'''. * '''[[Канстанцін Васілевіч Герчык|Жыхар Слуцкага раёна]]''' здолеў застацца жывым у час {{нп3|Катастрофа на Байкануры, 1960|катастрофы|ru|Катастрофа на Байконуре (1960)}} з выбухам ракеты {{нп3|Р-16||ru|Р-16}}, хоць і знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці каля яе. * За ўвесь час вытворчасці (з [[1970]] па [[1988]] гады) [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] вырабіў 4,85 млн аўтамабіляў '''[[ВАЗ-2101]]''' усіх мадыфікацый з кузавам [[седан]]. * [[Ватыкан]] не з’яўляецца самастойнай [[дзяржава]]й, а толькі суверэннай тэрыторыяй '''[[Святы Прастол|Святога Прастола]]'''. == 4 снежня 2014 года == * На '''[[Планета Нептун|восьмай]]''' [[Планета|планеце]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]] цяплей, чым на '''[[Планета Уран|сёмай]]'''. * Найстаражытнейшая вядомая па дакументах '''[[Сафала|гавань]]''' [[Паўднёвае паўшар'е|Паўднёвага паўшар’я]], верагодна, з’яўляецца радзімай [[біблія|біблейскай]] [[Царыца Саўская|царыцы]]. * Тэхналогія [[Bluetooth]] названа ў гонар '''[[Харальд I Сінязубы|караля]]''', які аб’яднаў народы на тэрыторыі сучасных [[Данія|Даніі]] і [[Сконэ]]. * Традыцыя біць у званы апоўдні ўзнікла '''[[Аблога Бялграда, 1456|пасля цудоўнага вызвалення]]''' [[Каралеўства Венгрыя|венграмі]] ад [[Асманская імперыя|асманскай]] аблогі [[Бялград|сучаснай сербскай сталіцы]]. * Насельніцтва '''[[горад Мантпіліер|самай маленькай са сталіц штатаў ЗША]]''' складае 7855 чалавек. * Перад смерцю [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] была зачынена '''[[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|навучальная ўстанова яго імя]]''', зноў адкрыта ў [[1984]] годзе, а імя вернута ў [[2008]] годзе. == 6 кастрычніка 2014 года == * [[Самец]] '''[[колюшка дзевяцііголкавая|рыбы]]''' з сямейства [[Колюшкападобныя|колюшкавых]] будуе гняздо сярод водных раслін спачатку для ікрынак, а потым — для малявак. * '''[[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Першы беларускі ордэн]]''' з’явіўся яшчэ ў [[1924]] годзе. * На тэрыторыі [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі, 1949—1990|Заходняй Германіі]] да [[1998]] года дзейнічала '''[[Фракцыя Чырвонай Арміі|камуністычная тэрарыстычная арганізацыя]]'''. * [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] адкрыта перашкаджаюць дзейнасці '''[[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]'''. * '''[[RT|Расійскі ўрадавы тэлеканал]]''' мае самы папулярны канал навін на [[YouTube]]. == 22 жніўня 2014 года == * '''[[Махавік паразітны|Адзіны паразітны грыб]]''' сярод сямейства [[балетавыя|балетавых]] сустракаецца ў [[шыракалістыя лясы|шыракалістых лясах]] * [[Шаблон:Чалавек года (Time) 1927-1950|Чалавек года]] ў [[1931]], '''[[П'ер Лаваль|французскі прэм’ер]]''', сацыяліст і пацыфіст, вядомы за антыгерманскія погляды, быў расстраляны за супрацоўніцтва з [[рэжым Вішы|нацыстамі]] * Упершыню выраз '''«[[халодная вайна]]»''' ўжыў [[Джордж Оруэл|самы вядомы пісьменнік-антыўтапіст]] * У [[2012]] годзе [[Рэспубліка Беларусь]] змяніла '''[[сцяг Беларусі|дзяржаўны сцяг]]''' * У [[2014]] годзе [[Зборная Германіі па футболу|еўрапейская зборная]] ўпершыню ў гісторыі выйграла '''[[Чэмпіянат свету па футболу 2014|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]у на тэрыторыі [[Амерыка|Амерыкі]] == 15 ліпеня 2014 года == * Пад '''[[сцяг Ліберыі|сцягам]]''' [[Ліберыя|старэйшай афрыканскай рэспублікі]] ходзіць самы вялікі гандлёвы флот у свеце * Структура [[земляробства|галоўнага]] з '''[[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|гаспадарчых заняткаў]]''' [[беларусы|беларусаў]] на працягу стагодзяў істотна не мянялася * У [[Балгарыя|Балгарыі]] '''[[Найдзен Вылчаў|Чык Чырык]]''' атрымаў {{нп3|Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»|другую па значнасці дзяржаўную ўзнагароду|bg|Св. св. Кирил и Методий (орден)}} * У '''[[Інданезія|Інданезіі]]''' знялі '''[[Рэйд, фільм|фільм]]''', які [[крытык]]і прызнаюць адным з лепшых баевікоў дзесяцігоддзя * У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] жыве '''[[ірландцы|ірландцаў]]''' больш за [[Ірландыя|абедзве]] [[Паўночная Ірландыя|Ірландыі]] разам == 3 чэрвеня 2014 года == * '''[[Мэнская мова]]''' была адноўленая, калі яе носьбітаў заставалася ўсяго некалькі чалавек * [[Крысціян X|Ісландскі кароль]] віншаваў сваю краіну з '''[[Рэферэндум у Ісландыі, 1944|усталяваннем рэспублікі]]''' * '''[[Джані Радары|Аўтар «Прыгод Чыпаліна»]]''' і '''[[Гульельма Марконі|вынаходнік радыё]]''' былі членамі фашысцкай партыі * '''[[Паўночнаафрыканскі слон|Афрыканскія жывёлы]]''' (''гл. іл.''), якія спусціліся з [[Альпы|Альпаў]], наганялі жах на [[Старажытны Рым]] * Прадстаўнікам '''[[Савойскі дом|старажытнага роду]]''', пад уладай якіх была [[Рысарджымента|аб’яднана]] [[Італія]], [[Канстытуцыя Італіі|канстытуцыяй]] забаронены ўезд на яе тэрыторыю * '''[[Замак герцагаў Урбінскіх|Няскончаны герцагскі палац]]''' лічыўся ідэальнай рэзідэнцыяй для [[Асветніцтва|асвечанага]] [[манарх]]а * Месцам пахавання '''[[Патрыярх Канстанцінопальскі|Канстанцінопальскіх патрыярхаў]]''' з’яўляецца '''[[Храм Жываноснай Крыніцы|жаночы манастыр]]''' == 17 красавіка 2014 года == * Для падтрымкі гістарычных моў і моў нацыянальных меншасцей у [[1992]] годзе была прынята спецыяльная '''[[Еўрапейская хартыя рэгіянальных моў|еўрапейская хартыя]]''' * Самы вялікі [[дыван]] у свеце знаходзіцца ў '''[[Мячэць шэйха Зайда|галоўным храме Абу-Дабі]]''' * Першую [[энцыклапедыя|энцыклапедыю]] надрукаваў '''[[Іаган Авенцін|баварскі гісторык]]''' * Першым мастацкім кіраўніком [[БДТ-2]] быў '''[[Сурэн Ільіч Хачатуран|старэйшы брат]]''' аднаго з [[Арам Хачатуран|найбуйнейшых кампазітараў XX стагоддзя]] * '''[[Сям'я Януш|Даваенны беларускі фільм]]''' зняў '''[[Сігізмунд Францавіч Наўроцкі|былы мінскі пракурор]]''' == 20 сакавіка 2014 года == * Найбольш вядомая [[Чэшская мова|чэха]]-[[Славацкая мова|славацкая]] '''[[Strč prst skrz krk|скорагаворка]]''' не мае [[галосныя|галосных]] * Існуе '''[[Графіс|род лішайнікаў]]''', пладовыя целы якога ўтвараюць малюнак, што нагадвае невядомыя старажытныя пісьмёны * '''[[Андрэя скальная|Адзіны прадстаўнік]]''' старажытай '''[[андрэевыя імхі|групы імхоў]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] сутракаецца толькі ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] * '''[[Дыяцэзія Хельсінкі, каталіцкая|Адзіная каталіцкая дыцэзія]]''' [[Фінляндыя|Фінляндыі]] была вылучана са складу [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. * У [[Фінляндыя|Фінляндыі]] можна пакаштаваць '''[[Калакука|калакуку]]''' == 5 лютага 2014 года == * '''[[Архілох|Першы еўрапейскі лірык]]''' нарадзіўся на [[Парас|невялічкім востраве]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] * Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] рускае камандаванне завербавала '''[[Альфрэд Рэдль|кіраўніка аўстрыйскай контрразведкі]]''', пагражаючы раскрыць яго [[гомасексуальнасць|нетрадыцыйную сексуальную арыентацыю]] * У Беларусі з [[1949]] года гадуюць '''[[Ньюфаўндленд, парода сабак|чатырохногіх выратавальнікаў]]''' * Зона выпрабаванняў [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]] на '''[[атол Бікіні|ціхаакіянскім атоле]]''' ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] * '''[[Віктар Ніканавіч Вінаградаў|Беларускі матэматык]]''' напісаў кнігу, перакладзеную на 20 моў свету * [[Брыжыт Бардо|Французская мадэль]] зрабіла '''[[Бікіні, вопратка|адкрыты купальны строй]]''' абавязковай рэччу ў арсенале еўрапейскіх модніц == 24 снежня 2013 года == * '''[[Карона Святога Іштвана|Карона]]''', якой каранавалася 55 [[Каралі Венгрыі|венгерскіх манархаў]], і сёння лічыцца свяшчэннай. * Самым надзейным у свеце сховішчам лічыцца '''[[Форт-Нокс|амерыканская ваенная база]]'''. * Галоўным прапагандыстам [[Арабскія лічбы|арабскай сістэмы лічбаў]] стаў '''[[Сільвестр II|Папа Рымскі]]''', якому прыпісвалі сувязь з [[д'ябал|д’яблам]]. * На [[Планета Марс|Марсе]] ёсць чатыры вялізныя гары: [[Алімп (гара, Марс)|Алімп]], '''[[Гара Аскрыйская|Аскрыйская]]''', '''[[Гара Паўліна|Паўліна]]''' і '''[[Гара Арсія|Арсія]]'''. * Самы папулярны ў свеце '''[[Boeing 737|лайнер]]''' 110 разоў захопліваўся [[тэрарызм|тэрарыстамі]]. == 2 снежня 2013 года == * Навакол [[Сонечныя плямы|сонечных плям]] існуюць '''[[Сонечны факел|факелы]]'''. * Беларусы ўваходзяць у топ-10 '''[[Посткросінг|міжнароднага праекта]]''', які ахоплівае 218 краін свету. * '''[[Гэльская ліга]]''' больш за 100 год займаецца захаваннем [[ірландская мова|ірландскай мовы]]. * [[Крымскія татары|Татарын]]-[[парашут]]ыст '''[[Мухашат Хусяінавіч Шаіпаў|паставіў]]''' у [[Мінскі аэраклуб|Мінскім аэраклубе]] 12 сусветных рэкордаў. * У [[1869]] годзе амерыканскі дантыст запатэнтаваў '''[[Жавальная гумка|кулінарны выраб]]''' з неядомай эластычнай асновы, смакавых і араматычных дадаткаў. * [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускі]] '''[[БелАЗ-75710|кар’ерны самазвал]]''' — самы вялікі ў свеце. == 24 кастрычніка 2013 года == * [[Піфагор|Старажытнагрэчаскі матэматык]] заснаваў філасофскую школу, '''[[Піфагарызм|вучэнне]]''' якой засяродзіла ўвагу на значэнні [[лік]]аў. * '''[[Маніфест Кіра|Маніфест]]''' [[Кір Вялікі|цара]] [[Старажытная Персія|Старажытнай Персіі]], запісаны на гліняным [[цыліндр]]ы, стаў першай у гісторыі «[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|дэкларацыяй]] [[правы чалавека|правоў чалавека]]». * У '''[[фаўна Беларусі|фаўне Беларусі]]''' найбольшай відавой разнастайнасцю вызначаюцца [[насякомыя]]. * Каб пабудаваць '''[[Горад Хум|самы маленькі ў свеце горад]]''', спатрэбілася некалькі [[волат]]аў. * Адзіны ў гісторыі [[танкавы таран]] [[бронецягнік]]а быў здзейснены '''[[Міхаіл Арцёмавіч Бухтуеў|ўраджэнцам Тувы]]''' ля [[Вёска Чорныя Брады|беларускай вёскі]]. * '''[[Горад Кавасакі|Японскі горад]]''' вядомы '''[[Канамара-мацуры|фестывалем жалезных пенісаў]]'''. == 19 верасня 2013 года == * '''[[Эргасфера|Вобласць прасторы-часу]]''', размешчаная паблізу [[Чорная дзірка|чорнай дзіркі]], круціцца разам з ёй. * Сучасны '''[[герб Аўстрыі]]''' ўпрыгожваюць серп і молат. * '''[[Возера Чхонджы|Нябеснае возера]]''' занесена ў [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] * '''[[Калібры|Самыя дробныя птушкі на Зямлі]]''' могуць завісаць у паветры і даваць задні ход. * Хоць [[пратон]] доўгі час лічыўся абсалютна стабільнай часціцай, відаць, не існуе фундаментальнага закона [[фізіка|фізікі]], які забараняў бы яго '''[[распад пратона|распад]]'''. == 29 ліпеня 2013 года == * [[Мінск|Сталіца Беларусі]] — дзясяты горад [[Еўропа|Еўропы]] '''[[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|паводле колькасці насельніцтва]]'''. * На [[Месяц, спадарожнік Зямлі|Месяцы]] пахаваны адзін з '''[[Юджын Шумейкер|першаадкрывальнікаў]]''' '''[[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы]]''', якая сутыкнулася з [[планета Юпітэр|Юпітэрам]]. * 25500 [[граніт]]ных блокаў '''[[Трыўмфальная арка, Пхеньян|помніка]]''' [[КНДР|ўсходнеазіяцкай краіны]] сімвалізуюць колькасць дзён жыцця яе [[Кім Ір Сен|лідара]]. * '''[[Каралеўства Венгрыя, 1920—1944|Каралеўствам без караля]]''' кіраваў '''[[Міклаш Хорці|адмірал без флоту]]'''. * На [[дрэва]]х можна сустрэць '''[[вярблюдкі|насякомых]]''', сілуэт цела якіх вельмі нагадвае [[вярблюд]]а. * '''[[Фундаментальная бібліятэка БДУ|Першая навуковая бібліятэка Беларусі]]''' вядзе сваю гісторыю з [[1921]] года. * У перыяд [[Каляды|Каляд]] у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] ўжываюць '''[[глёг|гарачы напой]]''' з чырвонага [[віно|віна]] з даданнем рэзкіх прыпраў. == 14 чэрвеня 2013 года == * [[Жан-Мішэль Жар]] прысвяціў тры песні '''[[Каліпса, карабель|караблю Ж.-І. Кусто]]''' * '''[[Гіперыён, дрэва|Самае высокае дрэва на Зямлі]]''' дасягае ў вышыню 115,5 метраў * '''[[Нацыянальны атлас Беларусі|Беларускі фаліянт XXI стагоддзя]]''' вагой 5 кілаграм стваралі 450 спецыялістаў з 60 арганізацый * '''[[Італьянская энцыклапедыя]]''' выходзіла пры непасрэдным удзеле [[Беніта Мусаліні]] * У [[Віцебск|горадзе першага беларускага трамвая]] ў [[1915]] годзе вырабілі першыя '''[[кансервы]]''' * Бацькі '''[[Шэлдан Лі Глэшау|фізіка]]''', які ўвёў у навуковы ўжытак чацвёрты тып [[кварк]]аў, паходзілі з [[Бабруйск]]а == 29 красавіка 2013 года == * '''[[Касачы, карціна ван Гога|Вясёлкавыя кветкі]]''' былі прададзены за 53.900.000 [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Адзін з першых падручнікаў па [[Дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльнай геаметрыі]] на [[беларуская мова|беларускай мове]] напісаў '''[[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын|выпускнік]]''' [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]] * '''[[Франц Феліксавіч Блус|Царскаму агітатару]]''' супраць [[Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864|паўстання Кастуся Каліноўскага]] «аддзячылі» высылкай у [[Бузулук]] і звальненнем * '''[[Транспланталогія ў Беларусі|Беларускія медыкі]]''' першыя ў свеце ажыццявілі '''[[Ксенатрансплантацыя|міжвідавую перасадку]]''' тканкі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] * Адну з [[Ірландская мова|кельцкіх моў]], [[Брадвейскі тэатр|вуліцу ў Нью-Ёрку]] і [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|беларускага рэжысёра]] аб’ядналі «'''[[Translations|Пераклады]]'''» * Зрок [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Мендзялееву]] вярнуў '''[[Ерафей Васілевіч Касценіч|хірург з Беларусі]]''' * Рэцэптуру сучасных '''[[сасіска|сасісак]]''' вынайшаў '''[[Іаган Георг Ланер|венскі мяснік]]''' * '''[[S/2003 J 12|Самы маленькі спадарожнік]]''' у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]] мае дыяметр не большы за кіламетр == 26 сакавіка 2013 года == * Больш за ўсё гэты '''[[Piaractus brachypomus|сваяк піранняў]]''' любіць [[арэхі]] * '''[[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Сын мінскага адваката]]''' быў адным са стваральнікаў '''[[Тэрмаядзерная зброя|вадароднай бомбы]]''' * У сучаснай [[беларуская мова|беларускай мове]] '''10''' '''[[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]]''' * '''[[Вёска Маляцічы|Вёску на Крычаўшчыне]]''' да прыходу [[бальшавікі|бальшавікоў]] упрыгожвала '''[[Касцёл Святога Станіслава, Маляцічы|копія]]''' [[Сабор Святога Пятра|Сабора Святога Пятра]] ў [[Горад Рым|Рыме]] * Адзін з [[Другі пачатак тэрмадынамікі|законаў тэрмадынамікі]] можа стаць прычынай [[Энтрапія#Энтрапія, як прычына цеплавой смерці Сусвету|цеплавой смерці Сусвету]] * [[Іўрыт|Афіцыйная мова]] гэтай [[Ізраіль|сучаснай дзяржавы]] была [[Мёртвая мова|мёртвай]] больш за 1000 гадоў == 25 лютага 2013 года == * '''[[Максімільян Станіслаў Рыла|Шляхціц з Ваўкавыскага павета]]''' стаў першым, хто даследаваў руіны старажытнага [[Вавілон]]а * '''[[Амар аль-Башыр|Прэзідэнт]]''' [[Судан|паўночнаафрыканскай краіны]] з’яўляецца першым дзеючым кіраўніком дзяржавы, на арышт якога [[Міжнародны крымінальны суд]] выдаў ордар * На схіле '''[[Гара Рашмор|гары «шасці прабацькоў»]]''' высечаны партрэты чатырох [[ЗША|амерыканскіх]] [[Спіс прэзідэнтаў ЗША|прэзідэнтаў]] * '''[[Трыдакна гіганцкая|Самыя вялікія малюскі]]''' «гадуюць» самыя '''[[Жамчужына Лаа-Цзы|вялікія жамчужыны]]''' * '''[[Святы Хрыстафор|Святы заступнік]]''' [[Вільня|Вільні]] меў [[кінацэфалы|галаву сабакі]] * Існуе '''[[Карбаранавая кіслата|кіслата]]''' ў мільёны разоў мацнейшая за канцэнтраваную [[серная кіслата|серную кіслату]] * У [[Мінск|беларускай сталіцы]] «'''[[Ля Траецкага|Эйфелева вежа]]'''» налічвае толькі 25 паверхаў * '''[[Ісус Хрыстос|Заснавальнік]]''' [[Хрысціянства|сусветнай рэлігіі]] таксама прызнаецца паслядоўнікамі [[іслам|іншай сусветнай рэлігіі]], і ў іх [[Каран|галоўнай кнізе]] згадваецца нават часцей за [[Мухамед|ўласнага заснавальніка]] == 2 лютага 2013 года == * '''[[Даніэл Карлтан Гайдузек|Амерыканскі вірусолаг і эпідэміёлаг]]''', жывучы сярод абарыгенаў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], адкрыў невядомыя раней механізмы паходжання і распаўсюджвання інфекцыйных захворванняў і стаў лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі]]. * [[Асвейская града]] на [[Беларусь|Беларусі]] лічыцца ўсходнім адгор’ем '''[[Латгальскае ўзвышша|узвышша]]''', асноўная частка якога знаходзіцца ў межах [[Латвія|Латвіі]]. * '''[[Зоф'я Налкоўская|Польская пісьменніца]]''' ў [[1926]] годзе прысвяціла [[эсэ]] [[Гродна]], а ў [[1934]] — [[Нёман]]у. * На тэрыторыі савецкага ваеннага гарадка ў [[Шчучын]]е знаходзіўся сапраўдны '''[[Шчучынскі палац|панскі палац]]'''. * У [[1981]] годзе з-за актыўнасці мясцовага [[вулкан]]а насельніцтва '''[[востраў Паган|невялікага Ціхаакіянскага вострава]]''' было эвакуіравана, з таго часу востраў незаселены. * '''[[Марцін Мікалай Кароль Радзівіл|Адзін]]''' са [[слуцк]]іх [[Радзівіл]]аў займаўся [[алхімія]]й, меў [[гарэм]] і збіраўся перайсці ў [[іўдаізм]]. == 5 студзеня 2013 года == * '''[[Даніла Галіцкі|Першы кароль Русі]]''' адбудаваў [[Галіцка-Валынскае княства|дзяржаву]], мяжа якой праходзіла па [[Карпаты|Карпатах]], [[Дняпро|Дняпры]] і [[Дунай|Дунаі]] * [[Мірскі замак]] быў выяўлены на срэбранай '''[[Памятная манета «Мірскі замак»|манеце]]''' * '''[[Кантрабас|Найбуйнейшы са струнных смычковых інструментаў]]''' даў назву раману [[Патрык Зюскінд|нямецкага пісьменніка]] * Малую колькасць ападкаў на заходнім узбярэжжы [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] абумоўлівае халоднае '''[[Перуанскае цячэнне|марское цячэнне]]''' * На месцы '''[[Сярэдненёманская нізіна|нізіны]]''' ў басейне [[Нёман]]а некалькі тысяч год назад існавалі вялікія прыледавіковыя [[возера|азёры]] * Асноўнае насельніцтва індыйскага штата [[Карнатака]] складае '''[[Канада, народ|народ дравідыйскага паходжання]]''' == 3 снежня 2012 года == * [[Янка Купала|Беларускі пясняр]] завяршыў у 1913 годзе ‎'''[[Магіла льва, паэма|паэму]]''', што стала разгадкай крыўд і бедаў народа напярэдадні рэвалюцыйных падзей * У XII стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] існавала самабытная '''[[Гродзенская школа дойлідства|архітэктурная школа]]''' * Некаторыя '''[[паруснікавыя|рыбы]]''' могуць развіваць хуткасць да 130 км/гадз. * Амерыканскія [[эсперантыст]]ы кожныя тры гады арганізуюць '''[[Усеамерыканскі кангрэс эсперанта|кангрэс]]''' * [[Панамскі канал|Лацінаамерыканская водная артэрыя]] дала назву '''[[Панама, капялюш|нацыянальнаму галаўному ўбору Эквадора]]''' * [[Беларусь]] з’яўляецца адзінай краінай у [[Еўропа|Еўропе]] і [[СНД]], дзе практыкуецца '''[[Смяротная кара ў Беларусі|смяротная кара]]''' == 12 лістапада 2012 года == * Назвы '''[[Mars Exploration Rover|амерыканскім марсаходам]]''' дала дзевяцігадовая дзяўчынка-сібірачка * Продкі [[Іван Грозны|Івана Грознага]] ў '''[[Кулікоўская бітва|бітве]]''' паміж [[русь|рускімі княствамі]] і [[Залатая Арда|ардынцамі]] ўзначальвалі абодва войскі * '''[[Буда Вясенняга Храма|Самая вялікая статуя]]''' ў свеце знаходзіцца ў кітайскай [[правінцыя Хэнань|правінцыі Хэнань]] * '''[[Касцёл Святога Варфаламея, Вільнюс|Храм]]''' у '''[[Ужупіс|старажытным раёне]]''' [[Вільнюс|літоўскай сталіцы]] ў [[1997]] годзе быў перададзены [[беларусы|беларусам]]-каталікам * За выратаванне [[Горад Мінск|Мінска]] ад вясновай паводкі гарадскі галава '''[[Плябанскія млыны|быў засуджаны і зняты з пасады]]''' мінскім архіепіскапам * '''[[Каміла Марцінкевіч|Дачку]]''' [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|заснавальніка беларускай драматургіі]] за выпады супраць [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]] змясцілі ў псіхіятрычную бальніцу * На '''[[Старадворскі валун|паўночнабеларускім валуне]]''' прысутнічае люстраная выява [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|сузор’я]], якой больш за 2000 год * Гэты '''[[Канстанцін Заслонаў, п'еса|лаўрэат Дзяржаўнай прэміі]]''' аб’яднаў [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|арганізатара яўрэйскага нацыянальнага тэатра]] і [[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў|беларускага падпольшчыка]] * Бандыты хацелі знішчыць цэлы '''[[Горад Слюдзянка|горад]]''' з насельніцтвам у 20 тысяч чалавек дзеля 11 мільёнаў [[Савецкі рубель|рублёў]] == 16 кастрычніка 2012 года == * На апошніх '''[[Парламенцкія выбары ў Беларусі, 2012|парламенцкіх выбарах]]''' у [[Беларусь|Беларусі]] цалкам спраўдзіўся прагноз адной з [[Наша ніва (1991)|найстарэйшых газет]] краіны * Больш намінацый на [[Оскар|прэмію Оскар]], чым у '''[[Джон Таўнер Уільямс|гэтага амерыканскага кінакампазітара]]''', мае толькі [[Уолт Дысней]] * '''[[Нявіннасць мусульман]]''' стала прычынай [[Напады на дыпламатычныя місіі ЗША, 2012|забойства]] [[ЗША|амерыканскага]] [[Крыстафер Стывенс|пасла]] і хваляванняў у [[Арабскі свет|арабскім свеце]] * Невялікая [[Прыбалтыка|прыбалтыйская]] [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|краіна]] мела сваю '''[[Востраў Джэймс, Гамбія|калонію]]''' ў [[Афрыка|Афрыцы]] * '''[[Караль Бжастоўскі|Стваральнік]]''' [[Штабінская рэспубліка|рэспублікі]] на польска-беларускай мяжы быў відным рэфарматарам, але '''[[Virtuti Militari|самы ганаровы польскі ваенны ордэн]]''' ён атрымаў не за гэта * [[Літва|Літоўскае]] сяло яшчэ ў XVIII стагоддзі займела '''[[Паўлаўская рэспубліка|дзвюхпалатны парламент]]''' * З-за памылкі [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|рэдактара]] на вокладцы '''[[Жалейка, зборнік|першага зборніка]]''' [[Янка Купала|маладога паэта]] з’явіўся ўсім знаёмы псеўданім == 25 верасня 2012 года == * Каб адвесці ад [[Данія|Даніі]] [[Бог|Божую]] кару за забойства '''[[Кнуд IV Святы|караля]]''' ў царкве, '''[[Олаф I, кароль Даніі|іншы кароль]]''' прынёс сябе ў ахвяру. * Праз [[Гібралтарская скала|адзін]] з [[Геркулесавы слупы|Геркулесавых слупоў]] '''[[Пячора Святога Міхаіла|можна спусціцца]]''' ў [[пекла]], а ўзлезшы '''[[Гара Ача|на іншы]]''' — патрапіць у манастыр. * Майстрыхі гэтага '''[[Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў|паўночнабеларускага прадпрыемства]]''' саткалі васьміметровы абрус для [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], а таксама расшылі золатам сталовую бялізну для рэзідэнцыі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. * '''[[Фядосій Арцёмавіч Смалячкоў|Беларускі снайпер]]''' быў ініцыятарам стварэння спецыяльнай школы ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]], а яго памяці [[Пятрусь Броўка]] прысвяціў паэму. * '''[[Алена Лукрэцыя Карнара Піскапія|Першая жанчына-доктар навук]]''' скончыла той жа '''[[Падуанскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]]''', што і [[Францыск Скарына|беларускі першадрукар]]. == 4 верасня 2012 года == * '''[[Іван Кандратавіч Бялькевіч|Складальнік]]''' абласнога слоўніка налічыў на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] каля 20 тысяч беларускіх словаў. * Выпускнікамі беларускага '''[[Равеснік|дзіцячага музычнага калектыву]]''', які заснавала '''[[Марына Мікалаеўна Бяльзацкая|масквічка]]''', можна амаль чатыры разы засяліць [[Горад Дзісна|самы маленькі горад]] Беларусі. * Ядомасць '''[[Пецыца ярка-чырвоная|бабуліных вушэй]]''' пакуль не вызначана, але парашком з іх можна спыніць [[кроў]]. * [[Елізавета II|Брытанскі манарх]] можа наведаць '''[[Сіці, Лондан|цэнтр]]''' [[Горад Лондан|Лондана]] толькі з дазволу лорда-мэра. * '''[[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Першы дырэктар]]''' [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] скончыў [[Бернскі ўніверсітэт]]. * '''[[Карлуш I|Муж]]''' і '''[[Луіш Філіпэ, герцаг Браганса|старэйшы сын]]''' былі '''[[Партугальскае царазабойства|застрэлены тэрарыстамі]]''', але '''[[Мануэл II|малодшага]]''' гэта '''[[Амелія Арлеанская|адважная жанчына]]''' ўратавала, адбіваючыся [[букет]]ам. * [[4 ліпеня]] [[2012]] '''[[Jodel D11|самалёт]]''' са [[Швецыя|Швецыі]] бамбардзіраваў [[Горад Мінск|Мінск]] плюшавымі [[цацка]]мі. == 10 жніўня 2012 года == * Дамы, пабудаваныя '''[[New Line Cinema|Фрэдзі]]''' і '''[[Atlantic Records|Рут]]''', знакаміты зусім не сваёй архітэктурай. * Найбольшую колькасць узнагарод прэстыжнай '''[[BRIT Awards|брытанскай прэміі]]''' ў вобласці [[Поп-музыка|поп-музыкі]] мае «'''[[Робі Уільямс|Фрэнк Сінатра XXI стагоддзя]]'''». * Для [[Парнаграфія|порнастужак]] існуе свая '''[[AVN Awards|прэмія «Оскар»]]'''. * '''[[World of Tanks|Беларуская камп’ютарная гульня]]''' патрапіла ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]], паставіўшы рэкорд па адначасовым знаходжанні ігракоў на [[сервер]]ы. * '''[[Касцёл Святых Пятра і Паўла, Вільнюс|Віленскі касцёл]]''' па багаццю аздаблення [[інтэр'ер]]у не мае сабе роўных на прасторы былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * '''[[Вялікі Камень|Самы вялікі валун Беларусі]]''' важыць амаль як тры [[141 R|амерыканскія паравозы]]. * На '''[[Святы камень Сянежыцкі|адным і тым жа месцы]]''' пакінулі свае сляды і [[Багародзіца]] і [[чорт]]. * «{{нп3|Найпрыгажэйшая кніга свету|Найпрыгажэйшай кнігай свету|de|Schönste Bücher aus aller Welt}}» ў 1968 стала выданне «[[Новая зямля, паэма|энцыклапедыі жыцця беларускага сялянства]]» з ілюстрацыямі '''[[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|беларускага акадэміка]]'''. * Для '''[[Codex Gigas|адной з самых вялікіх кніг чалавецтва]]''' (яе вага складае 75 кг) у XIII стагоддзі спатрэбілася 160 асліных скур. == 15 ліпеня 2012 года == * У [[Млечны Шлях|нашай галактыкі]] ёсць уласны '''[[Спіральная галактыка з перамычкай|бар]]'''. * [[Беларусь]] займае '''[[Спіс краін паводле колькасці самагубстваў|4-е месца па колькасці самагубстваў у свеце]]''' на 100 тыс. чалавек. * Да таго як стаць першым [[бібліятэкар]]ам [[Ватыканская апостальская бібліятэка|апостальскай бібліятэкі]], '''[[Барталамеа Плаціна|італьянскі філосаф]]''' быў асуджаны за пагрозы ў адрас [[Папы Рымскія|Папы]]. * Большасць артыстаў адной з першых [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|паваенных]] '''[[Алеся, опера|оперных пастановак]]''' былі апранутыя ва ўласныя касцюмы, у якіх яны [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|партызанілі]]. * '''[[Пакт Рэрыха|Пакт]]''', распрацаваны [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых|вядомым мастаком і падарожнікам]], забараняў чыніць шкоду аб’ектам культурнай спадчыны нават пры ваеннай неабходнасці. * '''[[Ганна Адамаўна Барысевіч|Самая старая жанчына і адначасовы самы стары апераваны пацыент]]''' не была занесеная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] з-за спазнення. == 22 чэрвеня 2012 года == * У '''[[Санта-Марыя-ін-Віа-Лата|рымскай царкве]]''', дзе [[апостал Павел]] пісаў свае пасланні, пахаваны [[Жазеф Банапарт|два]] [[Люсьен Банапарт|браты]] [[Напалеон I Банапарт|Банапарта]]. * Дзякуючы '''[[Юльюш Клос|гэтаму чалавеку]]''' беларускаму [[Браслаў|курорту]] далі мянушку Паўночная [[Ніца]]. * Для '''[[Сусветная выстаўка, 1851|першай Сусветнай выстаўкі]]''' быў пабудаваны '''[[Крыштальны палац]]''', а для '''[[Сусветная выстаўка, 1889|дзясятай]]''' — [[Эйфелева вежа]] (''на іл.'') * Першым на [[Антарктыда|Антарктыду]] ступіў '''[[Карстэн Борхгрэвінк|нарвежац]]''' пад [[Брытанская імперыя|брытанскім сцягам]]. * '''[[Аляксандр Ільіч Гінцбург|Беларускі рэжысёр]]''' за фільм «Яго клічуць Сухэ-Батар» атрымаў мангольскі ордэн «Палярная зорка». * '''[[Антон Адамавіч Аляхновіч|Лётчык]]''' са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] стаў адзіным лётчыкам у [[Авіяцыя далёкага дзеяння СССР|АДД]], які ўсю вайну пралятаў на адным і тым жа далёкім бамбардзіроўшчыку [[Іл-4]] і з адным і тым жа экіпажам. * За крадзеж кніг з '''[[Эскарыял|бібліятэкі гэтага палаца]]''' было прадугледжана адлучэнне ад [[Рымска-каталіцкі Касцёл|царквы]]. * Праз '''[[Катэгат|каціную дзірку]]''' цяжка правесці карабель. == 8 мая 2012 года == * У чылійскім Сан-Антоніа нарадзіўся '''[[Сяргей Альбертавіч Картэс|беларускі кампазітар]]''', які напісаў араторыю на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]] і балет «Апошні інка» * Акрамя «ветэрынарнага кодэкса БССР» '''[[Яўген Піліпавіч Алонаў|віцебскі ўрач]]''' стварыў '''[[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|унікальны інстытут]]''', а таксама батанічны сад, музей анатоміі, арніталогіі і энтамалогіі * Губернатарам [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] з’яўляецца '''[[Валерый Паўлавіч Сердзюкоў|ўраджэнец Гомельскага Палесся]]''' * Ініцыятарам '''[[Венецыянскі кінафестываль|найстарэйшага кінафестывалю]]''' быў [[Беніта Мусаліні|італьянскі дыктатар]] * Рэкорд [[Акіянія|Акіяніі]] па скачках у вышыню (5,95 м) усталяваў '''[[Дзмітрый Маркаў|беларус]]''' * '''[[Ісер Харэль|Адзін з першых кіраўнікоў]]''' службаў разведкі і бяспекі Ізраіля паходзіў з [[Горад Віцебск|віцебскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]] == 21 красавіка 2012 года == * Першым дэсантнікам у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] быў '''[[Васіль Піліпавіч Маргелаў|беларус]]''' з [[Горад Днепрапятроўск|Днепрапятроўска]]. * '''[[Сяргей Барысавіч Іваноў|Цяперашні кіраўнік]]''' Адміністрацыі [[Прэзідэнт РФ|Прэзідэнта РФ]] вучыўся на [[Вышэйшыя курсы КДБ|вышэйшых курсах КДБ]] у [[Горад Мінск|Мінску]]. * Рэкорд хуткасці на Зямлі (10 325 км/г) ўсталявалі '''[[ракетныя сані|санкі]]'''. * З-за [[Данія|дацкага]] '''[[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|карыкатурнага скандала]]''' больш за ўсіх пацярпеў [[Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў|беларус]]: яго газету зачынілі, а самога асудзілі на 3 гады строга рэжыму. * Чэмпіёнам Іспаніі па [[гандбол]]е ў складзе каманды «Тэка» два гады запар быў '''[[Міхаіл Іванавіч Якімовіч|беларускі алімпійскі чэмпіён]]'''. * Заснавальнікам [[акушэрства]] ў [[Расія|Расіі]] з’яўляецца '''[[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|ўраджэнец Слуцка]]'''. * Першынства па [[шахматы|шахматах]] у '''[[Кафэ дэ ля Рэжанс|парыжскім кафэ]]''' атрымаў '''[[Давід Маркелавіч Яноўскі|журналіст з Ваўкавыску]]'''. == 23 сакавіка 2012 года == * '''[[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Сястра]]''' [[Андрэй Іванавіч Александровіч|паэта]] паспела і ў хоры [[Уладзімір Васільевіч Тэраўскі|вядомага кампазітара]] для [[Янка Купала|класіка]] паспяваць, і галоўную ролю ў '''[[На Купалле|спектаклі]]''' на [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|сцэне]] адыграць, і падручнікі з чытанкамі скласці. * '''[[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Былы ваенны медык]]''' прыехаў у Мінск змагацца з [[Анкалогія|ракам]], а заснаваў [[Аграгарадок Лясны|пасёлак]] * Прыжыццёвае выданне «[[Новая зямля, паэма|Новай зямлі]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] афармляў '''[[Алексантэры Ахола-Вало|фінскі мастак]]''', які працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульце]] * '''[[Царква Санта-Стэфана|Венецыянская царква]]''' за 250 гадоў сваёй гісторыі была шэсць разоў асвечана нанова з-за крыві, якая пралівалася ў яе сценах. * '''[[Апаладор Дамаскі|Вядомы архітэктар і канструктар]]''' [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]] быў пазбаўлены жыцця за крытыку чарцяжоў [[Адрыян|імператара]] == 10 сакавіка 2012 года == * На гэтым '''[[Берынгія|мосце]]''' тэарэтычна маглі адначасова сустрэцца [[маманты]] і [[вярблюды]], [[Леў|львы]] і [[Буры мядзведзь|мядзведзі]] * '''[[Белае распяцце|Карціна]]''', напісаная ў 1938 годзе, стала прадчуваннем [[Масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва, 1933-1945|Халакосту]] * '''[[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Партрэт]]''' [[Адам Міцкевіч|вядомага польскага паэта]] беларускага паходжання набыў значэнне маніфесту [[рамантызм]]у ў беларускім [[жывапіс]]е (на іл.) * '''[[Джозеф Кітынгер|Афіцэр]]''' [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] з '''[[горад Тампа|горада Тампа]]''' здзейсніў самы высокі ў гісторыі скачок з [[парашут]]ам (31300 метраў) * '''[[Уітні Х'юстан|Амерыканская спявачка і былая фотамадэль]]''' з’яўляецца артысткай з самай вялікай колькасцю ўзнагарод * У '''[[Вёска Вялікія Лётцы|вясковы батанічны сад]]''' пад Віцебскам насенне дастаўлялася з [[Горад Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Горад Варшава|Варшавы]], [[Горад Парыж|Парыжа]], [[Горад Жэнева|Жэневы]] і іншых месцаў == 27 лютага 2012 года == * '''[[Жоўтагаловы каралёк|Самая маленькая птушка Беларусі]]''' з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Люксембург]]а * Аркуш '''[[Біблія Гутэнберга|не самай рэдкай інкунабулы]]''' з [[Майнц]]а каштуе 80 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]] * Сімвалам [[Мадагаскар]]а з’яўляецца '''[[дрэва падарожнікаў]]''' * Сын прапаведніка з [[штат Алабама|Алабамы]] стаў «'''[[Уільям Крыстафер Хэндзі|бацькам блюза]]'''», а дачка фермера — «'''[[Ціна Цёрнер|каралевай рок-н-ролу]]'''» * Да [[1975]] года ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]] магчыма было пабачыць '''[[Vr1|жалезных курыц]]''' * Колькасць '''[[Volkswagen Käfer|металакрылых жукоў]]''' складае звыш 20 мільёнаў == 7 лютага 2012 года == * '''[[Горад Брэдфард|Горад]]''' у '''[[Графства Заходні Іаркшыр|Заходнім Іаркшыры]]''' з’яўляецца сусветнай сталіцай гандлю [[воўна|ваўняным]] [[тэкстыль|тэкстылем]]. * У [[Ліван]]е размяшчаецца адзіны пераважна [[Каталіцкая царква|каталіцкі]] '''[[Горад Захле|горад]]''' на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] * '''[[Антыгітлераўская кааліцыя|Саюзнікі]]''', якія цалкам знішчылі культурны [[Горад Дрэздэн|Дрэздэн]], па памылцы '''[[Бамбардзіроўка Прагі|разбамбілі і Прагу]]''' * '''[[Nestlé|Швейцарская кампанія]]''' адным махам пазбавілася ад птушаняці * '''[[Мініяцюра|Маленькія мастацкія творы]]''' атрымалі назву ад чырвонай фарбы * '''[[Валянцін Мікалаевіч Аўдзееў|Вынаходнік без сістэматычнай адукацыі]]''' стаў членам-карэспандэнтам [[АН СССР]] * '''[[Панамерыканская шаша|Найбуйнейшая ў свеце шаша]]''' аб’ядноўвае нацыянальныя сеткі дарог [[Амерыка|двух кантынентаў]] == 25 студзеня 2012 года == * '''[[Антаніна Іванаўна Абрамава|Жыхарка Барысава]]''' перанесла на в{{*|а}}зы і «[[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]», і «юбілейны салют» * У '''[[Вёска Паланечка|вёсцы пад Баранавічамі]]''' адразу 3 гістарычныя каштоўнасці: '''[[Юр'еўскі касцёл, Паланечка|неагатычны мадэрновы касцёл]]''' (на выяве), [[Свята-Антоніеўская царква, Паланечка|царква пачатка XIX стагоддзя]] і [[Палац Радзівілаў, Паланечка|Палац Радзівілаў]] * Вызваленне [[Горад Віцебск|Віцебска]] пачалося з вышыні ля '''[[Вёска Шульцава|спаленай фашыстамі вёскі]]''' * '''[[Осаму Тэдзука|Японскі доктар медыцыны]]''' стаў культавым аўтарам [[Манга, мастацтва|мангі]] і [[анімэ]] * Сімвалам [[штат Аляска|Аляскі]] з’яўляецца '''[[Аляскінскі маламут|ездавы сабака]]''', а іншыя '''[[Грэнландскі сабака|чатырохлапыя сябры чалавека]]''' дапамаглі [[Руаль Амундсен|Руалю Амундсену]] прыйсці першым на [[Паўднёвы полюс]] == 20 студзеня 2012 года == * У перыяд распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ўзнік новы '''[[Неаплатанізм|кірунак антычнай філасофіі]]''' * Багаццем і разнастайнасцю '''[[Бібліятэка Полацкай езуіцкай акадэміі|бібліятэкі Полацкай езуіцкай акадэміі]]''' быў узрушаны імператар [[Аляксандр I, імператар расійскі|Аляксандр І]] * Лічыцца, што карціна '''«[[Дама з гарнастаем]]»''' належыць пэндзлю [[Леанарда да Вінчы]], а выяўлена на ёй '''[[Чэчылія Галерані]]''' * '''[[Уолтэр Брунінг|Найстарэйшы чыгуначнік ЗША]]''' пражыў больш за 114 год * '''[[Эрнест Сетан-Томпсан|Канадскі пісьменнік-натураліст]]''' сам ілюстраваў свае кнігі * '''[[Марскія сланы|Найбольш буйныя драпежныя звяры]]''' сваёй назвай абавязаны хобатападобнаму носу самцоў * '''[[Нільс Улаф|Пярнаты рыцар]]''' з’яўляецца талісманам '''«[[Каралеўская гвардыя Нарвегіі|Чорных д’яблаў]]»''' * '''[[Трасуха|Назва вядомага беларускага танца]]''' паходзіць ад {{Не перакладзена 3|Ліхаманка, міфалогія|ліхаманкі|ru|Лихорадка (мифология)}} == 6 студзеня 2012 года == * Паводле '''[[Парменід|Парменіда з Элеі]]''', крыніцай праўдзівых ведаў аб свеце можа быць толькі розум, а пачуцці прыводзяць да непраўдзівых і супярэчлівых меркаванняў * [[Арганізацыя ААН па пытаннях адукацыі, навукі і культуры (ЮНЕСКА)|ЮНЕСКА]] ўнесла ў [[2007]] годзе '''[[Рыг-Веда|помнік старажытнаіндыйскай літаратуры]]''' ў «Памяць свету» * Каля 50 сюжэтных тыпаў '''[[Беларускія казкі|беларускіх казак]]''' не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|фальклоры іншых народаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} * [[Крывіцкае (Беларускае) навуковае таварыства]] ў [[Нью-Ёрк]]у выдавала ўласны '''[[Веда (1951)|навукова-літаратурны часопіс]]''' * '''[[Анджэй Цеханавецкі|Польскі навуковец-беларусіст]]''' прысвяціў кнігу [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Агінскаму]] і яго «сядзібе музаў» у [[Слонім]]е * За пераклад «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» [[Дантэ]] '''[[Уладзімір Скарынкін|беларускі паэт]]''' атрымаў Нацыянальную прэмію [[Італія|Італіі]] * '''[[Ласла Пап]]''', '''[[Фелікс Савон]]''', '''[[Тэафіла Стывенсан]]''' з’яўляюцца трохразовымі алімпійскімі чэмпіёнамі па [[бокс]]е * Прычынай смерці '''[[Аляксандр I, кароль Грэцыі|грэчаскага манарха]]''' стала [[малпа]] == 2 студзеня 2012 года == * «[[Горад Прага|Маці ўсіх гарадоў]]» мае, верагодна, '''[[Страгаўскі стадыён|найбуйнейшы па плошчы стадыён]]''' у свеце. * '''[[Самец|Мужчынскі пол]]''' [[арганізм]]а вызначаецца толькі адной '''[[Y-храмасома|храмасомай]]'''. * '''[[Нёшатэль, сыр|Самы старажытны сыр Нармандыі]]''' робіцца ў '''[[Горад Нёшатэль-ан-Брэ|Нёшатэль-ан-Брэ]]'''. * '''[[TF1|Прыватны французскі тэлеканал]]''' з’яўляецца найбуйнейшым у [[Еўропа|Еўропе]] паводле аўдыторыі. * '''[[Johnson & Johnson|Буйная касметалагічная кампанія]]''' стала аб’ектам {{Не перакладзена 3|Чыкагскі атрутнік|шантажу атрутніка|ru|Чикагский отравитель}}, ад рукі якога загінула 7 чалавек, а сам ён не знойдзены дагэтуль. * Вады ў '''[[Возера Лак-дзю-Буржэ|самым вялікім і глыбокім возеры Францыі]]''' хопіць, каб паіць усіх французаў цэлы год. * '''[[Артэйха|Невялікі галісійскі муніцыпалітэт]]''' з’яўляецца домам сусветна вядомай '''[[Zara|моднай гандлёвай маркі]]'''. == 23 снежня 2011 года == * Больш за 30 гадоў у [[Горад Лондан|Лондане]] выдаваўся '''[[The Journal of Byelorussian Studies|часопіс беларускіх даследаванняў]]''' * Больш за 40 гадоў да назвы '''[[Горад Фероль|гэтага горада]]''' дадавалі эпітэт-напамін пра яго [[Франсіска Франка|самага вядомага ўраджэнца]] * '''[[Рыяс Ла-Карунья|Самы брудны вадаём Еўропы]]''' падобны на [[фіёрд]], але адносіцца да зусім '''[[Рыяс|іншага тыпу заліваў]]''' * Адну з '''[[Рыяс Альтас|частак]]''' турыстычнага [[Іспанія|іспанскага]] '''[[узбярэжжа|ўзбярэжжа]]''' называюць '''«[[Бераг смерці|Берагам смерці]]»''' * Самы паўночны пункт Іспаніі — мыс {{Не перакладзена 3|Мыс Артэгаль|Артэгаль|es|Cabo Ortegal}} — знаходзіцца ў '''[[Правінцыя Ла-Карунья|гэтай правінцыі]]''' * У невялікім '''[[Горад Ла-Карунья|галісійскім горадзе]]''' сярод іншага знаходзяцца '''[[Вежа Геркулеса|самы стары ў свеце маяк]]''', {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|самая доўгая ў свеце набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} і {{Не перакладзена 3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}. == 7 снежня 2011 года == * Аховай і абаронай фундаментальных прынцыпаў мовы [[эсперанта]] займаецца спецыяльная '''[[Акадэмія эсперанта|моўная ўстанова]]''' * У [[Лондан]]е знаходзяцца '''[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|бібліятэка і музей]]''', якія афіцыйна з’яўляюцца «ўласнасцю ўсіх беларусаў» * '''[[Руперт Брук|Англійскі паэт]]''' у 1912 г. напісаў п’есу «Літва», падзеі якой адбываюцца ў сялянскай хаце каля [[Магілёў|Магілёва]] * Беларускі Памір знаходзіцца ля '''[[Вёска Сюлкі|вёскі]]''' ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] * '''[[Малайскі архіпелаг|Найбуйнейшы архіпелаг на Зямлі]]''' размяшчаецца між [[Азія]]й і [[Аўстралія]]й * Даўжыня '''[[апатазаўр|брантазаўра]]''' магла дасягаць 20—23 метраў * Вершы '''[[Рудакі|заснавальніка паэзіі на мове фарсі]]''' на беларускую мову пераклаў [[Сяргей Грахоўскі]] == 1 снежня 2011 года == * Існуюць '''[[слізевікі|арганізмы]]''', падобныя на [[грыбы]] і на [[жывёлы|жывёл]] адначасова * '''[[Сулейманавы горы]]''' знаходзяцца большай часткай у [[Пакістан]]е * '''[[Джамі|Выдатны персідскі і таджыкскі паэт]]''', настаўнік [[Наваі|Алішэра Наваі]] ўсё дарослае жыццё пражыў у горадзе [[Герат (горад)|Гераце]] * У 1935 годзе ў вадаёмы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] быў завезены '''[[Сомік амерыканскі|амерыканскі сомік]]''' * '''[[Тунэль Холанда]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у стаў першым у свеце падводным тунэлем для аўтамабіляў * [[Браніслаў Тарашкевіч]] «уваскрасае» на [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|коласаўскай сцэне]] дзякуючы '''[[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў|гэтаму акцёру]]''' * '''[[Carcharhinus longimanus|Трапічныя акулы]]''' здольныя ўлоўліваць і дыферэнцаваць [[пах]]і ў [[Паветра|паветры]] == 16 лістапада 2011 года == * '''[[Антон Іосіфавіч Гурын|Капітан 1-га рангу Паўночнага флоту, беларус па паходжанні]]''', атрымаў узнагароду [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] «Марскі Крыж» за эскорт саюзных палярных канвояў у гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] * Адной з каштоўнасцяў Навуковай бібліятэкі Літвы з’яўляецца '''[[Жыровіцкае Евангелле|беларускі рукапісны помнік XV стагоддзя]]''' з дарчым подпісам [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]], зробленым [[беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Альжбета Астрожская|Княгіня з роду Астрожскіх]]''' з дзяцінства была адзіным нашчадкам велізарнай маёмасці, што і вызначыла яе трагічны лёс * '''[[Бялыніцкі абраз Божай Маці]]''' атрымаў дазвол на каранацыю ад [[Бенедыкт XIV, Папа Рымскі|Бенедыкта XIV]], але шануецца не толькі каталікамі, але і праваслаўнымі [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыны]] і [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * [[Горад Гейдэльберг|Гейдэльберг]] славіцца не толькі [[Гейдэльбергскі ўніверсітэт|старадаўнім універсітэтам]], але і '''[[Гейдэльбергская бочка|самай вялікай бочкай]]''' для [[віно|віна]] * '''[[Слуцкае Евангелле|Помнік беларускай пісьменнасці]]''' знік у пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], а праз паўстагоддзя быў падараваны мінскаму святару простай прыхаджанкай * '''[[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.В.Сухога|Адзін з гомельскіх універсітэтаў]]''' носіць імя [[Павел Восіпавіч Сухі|выбітнага беларускага канструктара]] == 7 лістапада 2011 года == * '''[[Паруснік, рыба|Марскі рэкардсмен па хуткасці]]''' мае цёзак сярод '''[[паруснікі, матылі|лускакрылых]]''', адзін з іх — '''[[Bhutanitis lidderdalii|слава краіны грымотнага дракона]]''' * '''[[Bugatti Veyron|Самы хуткі аўтамабіль для дарог агульнага карыстання]]''' названы ў гонар '''[[П'ер Вейрон|французскага гоншчыка]]''' * '''[[Юрый Маркавіч Шульман|Нацыянальны чэмпіён Беларусі па шахматах]]''' стаў у [[2008]] годзе чэмпіёнам ЗША * У Міжнароднай Зале Славы гімнастыкі ёсць імя '''[[Святлана Леанідаўна Багінская|пяціразовай чэмпіёнкі свету з Беларусі]]''' * '''«[[Фаіна Іпацьеўна Вахрава|Маці тайваньскай нацыі]]»''' нарадзілася ў сям’і пуцявога абходчыка пад [[Горад Орша|Оршай]] * '''[[Беларус, карціна|Беларус Сідар Шавура]]''' «прапісаўся» ў '''[[Дзяржаўны Рускі музей|Рускім музеі]]''' [[Горад Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] і ў наступным годзе будзе адзначаць 120-гадовы юбілей == 1 лістапада 2011 года == * '''[[Блюшчык плюшчападобны|Гэтая атрутная расліна]]''' можа забіць каня, але здаўна была прафілактычным сродкам супраць '''[[Атручванне свінцом|атручванняў свінцом]]''' * [[хакейная шайба|Шайба]] '''[[Уладзімір Мікалаевіч Копаць|беларускага хакеіста]]''' ў браму [[Томі Сала]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2002|Алімпіядзе ў Солт-Лэйк-Сіці]] прынесла сенсацыйную перамогу '''[[Нацыянальная зборная Беларусі па хакеі з шайбай|айчыннай зборнай]]''' над шведскімі хакеістамі * '''[[Крысціян Матрас|Выхадзец]]''' з [[востраў Віёй|маленькага вострава ў Атлантычным акіяне]] быў першым [[прафесар]]ам сярод [[фарэрцы|фарэрцаў]] і ўзначальваў з дня заснавання адзін з факультэтаў ва [[універсітэт Фарэрскіх астравоў|ўніверсітэце Фарэрскіх астравоў]] * '''[[Зямля, карціна Фердынанда Рушчыца|Карціна-сімвал Беларусі]]''' захоўваецца ў '''[[Нацыянальны музей у Варшаве|варшаўскім музеі]]''' * Маці '''[[Ральф Лорэн|Легенды моды]]''' і аднаго самых багатых людзей свету паходзіла з [[Горад Гродна|Гродна]], а бацька — з [[Горад Пінск|Пінска]] * '''[[Ландсхуцкае вяселле|Вяселле]]''' '''[[Георг Багаты|баварскага герцага]]''' і '''[[Ядзвіга Ягелонка, герцагіня Ландсхут-Баварская|літоўскай князёўны]]''' ўвайшло ў гісторыю як самае раскошнае свята позняга [[Сярэднявечча]] == 24 кастрычніка 2011 года == * Камандзірам '''[[Міраслаў Гермашэўскі|першага польскага касманаўта]]''' на караблі «[[Саюз-30]]» быў [[Пётр Ілліч Клімук|беларус]], а на арбітальнай станцыі «Салют-6» іх чакаў яшчэ адзін [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|наш выбітны суайчыннік]]. * Канкурэнтам '''[[Аль Капонэ]]''' з’яўляўся '''[[Меір Ланскі|гангстар з Гродна]]''', які кантраляваў гульнявы бізнес на [[Куба|востраве Свабоды]] * '''[[Валерый Пятровіч Шарый|Спартсмен з Чэрвеня]]''' ўсталяваў 13 рэкордаў свету ў [[цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]] * '''[[Ісай Шур|Матэматык з Магілёва]]''' ў 1919 годзе зрабіўся [[прафесар]]ам [[Бонскі ўніверсітэт|Бонскага ўніверсітэта]] * '''[[Misumena vatia|Гэтыя павукі]]''' мяняюць колер ад [[Белы колер|белага]] да [[Жоўты колер|жоўтага]] за 10-25 і наадварот за 6 дзён * Акцёр [[Герберт Бірбом Тры]] ў [[1904]] годзе заснаваў '''[[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскую Акадэмію драматычнага мастацтва]]''' * Самы вялікі вадкакрышталічны экран у [[Еўропа|Еўропе]] ўсталяваны на '''[[Плошча Рэмбранта|былым Алейным рынку]]''' [[Горад Амстэрдам|Амстэрдама]] == 18 кастрычніка 2011 года == * '''[[Капіталійскія музеі|Першы ў свеце публічны музей]]''' быў адкрыты па ініцыятыве [[Сікст IV, Папа Рымскі|Папы Рымскага]], як дарунак «народу [[Горад Рым|Рыма]]» * '''[[Кардыльера Дамейка|Чылійскі горны хрыбет]]''', які названы ў гонар [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|беларуса]], з’яўляецца горнай сістэмай з самай нізкай [[Вільготнасць|вільготнасцю]] ў свеце * Каб выказаць пратэст супраць забароны [[Каталонская мова|сваёй роднай мовы]], '''[[Жуан Міро|адзін з «бацькоў»]]''' [[авангард]]у шматкроць адлюстраваў '''[[Галава каталонскага селяніна|галаву селяніна]]''' * '''[[Хай-Лайн|Парк у Манхэтэне]]''' раскінуўся на закінутых рэйках надземнай чыгункі (на іл.). * Беларускія вуліцы ёсць у '''[[Беларуская вуліца, Санкт Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]''', '''[[Беларуская вуліца, Ліпецк|Ліпецку]]''' і башкірскім '''[[Беларуская вуліца (Стэрлітамак)|Стэрлітамаку]]'''. * '''[[Кірк Дуглас|Галівудскі акцёр]]''', якога Амерыканскі Інстытут Кіно прызнаў адным з лепшых за ўсе часы, паходзіць з [[Горад Гомель|гомельскіх]] [[яўрэі|яўрэяў]]. == 15 кастрычніка 2011 года == * '''[[Старая ратуша, Бамберг|Ратуша]]''' [[Горад Бамберг|баварскага горада]] была пабудавана пасярод '''[[рака Рэгніц|ракі]]''' з-за тэрытарыяльных спрэчак. * '''[[La Marquise|Самы стары дзеючы аўтамабіль]]''', пабудаваны ў [[1884]] годзе, прададзены сёлета за 4 мільёны 620 тысяч [[долар ЗША|долараў ЗША]]. * Вышыня '''[[Жэнеўскі фантан|фантана ў сталіцы Швейцарыі]]''' складае 140 м. Хуткасць патоку — 500 літраў у секунду, а хуткасць бруі складае 200 км/гадз. * '''[[Астравыя|Другое па колькасці відаў]]''' сямейства [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] названа ў гонар [[Зорка|зоркі]] і аб’яднала [[тапінамбур|караняплод]], '''[[латук|салату]]''', '''[[цыкорыя|заменнік кавы]]''', [[Стэвія|саладосць]] і '''[[Taraxacum kok-saghyz|каўчуканос]]'''. * '''[[Вадаспады Ігуасу|Горла Д’ябла]]''' занесена ў Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай Спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] і ўтварае мяжу паміж [[Аргенціна]]й і [[Бразілія]]й. * '''[[Жазі Бартэль|Гэты легкаатлет]]''' да цяперашняга часу застаецца адзіным [[люксембург]]скім алімпійскім чэмпіёнам, а з [[1993]] года '''[[Жазі Бартэль, стадыён|галоўны стадыён герцагства]]''' носіць яго імя. * '''[[Горад Сале|Мараканскі горад]]''' доўгі час быў цэнтрам своеасаблівай пірацкай рэспублікі. == 5 кастрычніка 2011 года == * '''[[Анатоль Андрэевіч Грамыка|Ганаровы доктар]]''' [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]], вучоны-афрыканіст з’яўляецца, як і [[Андрэй Грамыка|яго бацька — міністр замежных спраў СССР]], [[беларусы|беларусам]] * Да сярэдзіны ХХ стагоддзя студэнты-медыкі вывучалі параўнальную анатомію па падручніку, напісанаму '''[[Георг Бюхнер|гэтым нямецкім паэтам]]''' * Топмадэль [[Алек Век]] і прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] [[Салва Кіір Маярдзіт]] з’яўляюцца прадстаўнікамі гэтага '''[[Дзінка|афрыканскага народа]]''' * Самы вялікі царкоўны [[арган]] знаходзіцца ў '''[[Кафедральны сабор Святога Стэфана, Пасау|саборы Пасау]]''' * '''[[Сельская гаспадарка Беларусі]]''' — другая ў свеце па агульных зборах [[трыцікале]], чацвёртая — па зборах [[жыта]], дзясятая — па зборах [[бульба|бульбы]] * У '''[[Горад Шум|маўрытанскім горадзе]]''' знаходзіца «афрыканскі помнік еўрапейскай дурасці» * [[Како Шанэль]] лічыла калені самай агіднай часткай жаночага цела, і гэта паўплывала на даўжыню '''[[маленькая чорная сукенка|жаночага адзення]]''' ў [[1926]] годзе == 25 верасня 2011 года == * Дзе жыве '''[[кускус]]''' і дзе ядуць '''[[кус-кус]]''' * На двухкіламетровай паласе ўзбярэжжа [[Алжыр]]а ёсць '''[[Рокнія|некропаль]]''', дзе [[дальмен]]аў амаль у паўтара разы больш, чым ва ўсёй [[Францыя|Францыі]]. * '''[[Свяцілішча Святога Ігнація Лаёлы|Дом Ігнація Лаёлы]]''' быў спачатку пад прымусам перададзены [[езуіты|езуітам]], а пасля іх выгнання з [[Іспанія|краіны]] яшчэ 5 разоў пераходзіў ад свецкіх улад да духоўных. * Найбуйнейшая за апошнія 100 гадоў '''[[Паводка ў Еўропе, 2002|паводка]]''' закранула 8 [[Цэнтральная Еўропа|цэнтральнаеўрапейскіх краін]]. * Гэтая '''[[Асліннік двухгадовы|госця з Паўночнай Амерыкі]]''' выкарыстоўваецца ў Еўропе як меданосная, кармавая, харчовая, лекавая, алейная і дэкаратыўная расліна. * '''[[Кітайскі чайны дамок, Сан-Сусі|Абрысы садовага павільёна]]''' ў парку летняга палаца '''[[Сан-Сусі]]''' ў [[Патсдам]]е нагадваюць лісце [[канюшына|канюшыны]] * '''[[Павел Іванавіч Ягужынскі|1-ы генерал-пракурор Расіі і паплечнік]]''' [[Пётр I, імператар расійскі|Пятра I]] быў выхадцам з [[Віцебская вобласць|Віцебшчыны]] * Узброеныя сілы '''[[Германская Усходняя Афрыка|адной з калоній]]''' сталі адзіным фарміраваннем '''[[Германская імперыя|Германіі]]''', якое не здалося ворагу і пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] * '''[[Гара Кайлас|Гару]]''' на тэрыторыі [[Кітай|КНР]] спрабаваў пакарыць альпініст [[Райнхольд Меснер]], але яна так і засталася непакорнай да нашага часу * '''[[Віла Фарнезіна|Вілу]]''' аднаго '''[[Агасціна Кіджы|італьянскага банкіра]]''' ўпрыгожвалі [[Рафаэль]] і [[Джуліа Рамана]] == 16 верасня 2011 года == * '''[[Nitraria retusa|Гэтая]]''' далёкая сваячка [[клён]]аў валодае слабым [[Наркотык|наркатычным дзеяннем]] і ў некаторых [[Арабскі свет|арабскіх краінах]] выкарыстоўваюцца ў ежу * '''[[Латэранская базіліка|Кафедральны сабор горада Рыма]]''' <!--з’яўляецца маці і главой усіх каталіцкіх цэркваў і--> стаіць у іерархіі вышэй за [[Сабор Святога Пятра|Сабор Св. Пятра]] * '''[[Статуя Атланта, Нью-Ёрк|Статуя Атланта]]''' ў [[Нью-Ёрк]]у выклікала пратэсты, бо вельмі нагадвала [[Беніта Мусаліні|італьянскага дыктатара]] * У шахцёрскім музеі '''[[Горад Рожнява|славацкага горада]]''' знаходзіцца самы стары ў свеце паравы каток * Момант разбурэння '''[[Кампаніла сабора Святога Марка|адной венецыянскай славутасці]]''' быў зафіксаваны ўдачлівым фатографам ''(на іл.)'' * '''[[Сядзіба Грудзінаўка|Cядзіба родных Талстога]]''' размяшчаецца ў '''[[Вёска Грудзінаўка|вёсцы]]''' на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] * '''[[Голад ва Усходняй Афрыцы, 2011|Катастрофа]]''', выкліканая «наймацнейшай [[засуха]]й за апошнія 60 гадоў», пагражае каля 11,5 мільёнам афрыканцаў * '''[[Горад Фужэр|Маленькі французскі гарадок]]''' быў у свой час прытулкам для [[Гюстаў Флабер|Флабера]] і [[Віктор Гюго|Гюго]] * У [[1920-я]] гады прапанавалася злучыць [[Еўропа|Еўропу]] з [[Афрыка]]й у '''[[Атлантропа|адзін мацярык]]''' cuuva3zjl8pj1c95lfgyzwpg6f649pq Гэры Купер 0 92096 5202084 4948267 2026-09-18T14:48:22Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5202084 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Купер}} {{Кінематаграфіст | Імя = Гэры Купер | Арыгінал імя = Gary Cooper | Фота = Gary Cooper in High Noon 1952.JPG | Подпіс = <small>У фільме «Роўна апоўдні» (1952)</small> | Шырыня = 230px | Імя пры нараджэнні = Фрэнк Джэймс Купер | Гады актыўнасці = [[1925]]—[[1961]] | Узнагароды = | imdb_id = 0000011 }} '''Гэры Купер''' ({{lang-en|Gary Cooper}}, поўнае імя Frank James Cooper, {{ДН|7|5|1901}} — {{ДС|13|5|1961}}) — амерыканскі {{акцёр2|ЗША}}, сыграў у сотні фільмаў, атрымаў два «[[Оскар]]а» за найлепшую мужчынскую ролю (1941, 1952) і ганаровы «Оскар» за агульны ўклад у развіццё амерыканскага кіно (1961). == Біяграфія == [[Файл:Gary Cooper and Anna Sten in The Wedding Night 1935.jpg|міні|злева|[[Ганна Стэн]] і Гэры Купер на рэкламным фота да фільма «Шлюбная ноч» (1935)]] У Галівудзе хадзілі плёткі пра яго шматлікія раманы. Пазнаёміўся з Веранікай «Рокі» Бэлф, маладзейшай за яго на 12 гадоў, якая стала яго жонкай. У іх нарадзілася дачка Марыя. У 1946—1947 гадах ён вярнуўся да часовых раманаў з актрысамі на здымачнай пляцоўцы. У 1951 годзе ён развёўся з жонкай. Роля шэрыфа Уіла Кэйна ў фільме «Роўна ў поўдзень» і прынесла яму «Залаты Глобус» і «Оскар». Купер валодаў незвычайнай рысай праецыраваць якасці сваёй асобы на герояў, якіх іграў, а таму быў акцёрам, які пакарыў многіх сваёй натуральнасцю. У 1953 годзе разам з дачкой падарожнічаў па Еўропе, наведаў Ватыкан. 9 красавіка 1959 прыняў хрост у касцёле ў Беверлі Хілс. У 1961 годзе захварэў на рак прастаты, памёр 13 мая 1961 года.<ref>{{Cite web|ref=catholic|url=https://catholic.by/3/pub/auth/5960-da-boga-nikoli-ne-pozna-gistoryya-navyartannya-gery-kupera-kinazorki-galivuda|title=Да Бога ніколі не позна: гісторыя навяртання Гэры Купера — кіназоркі Галівуда|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514010446/https://catholic.by/3/pub/auth/5960-da-boga-nikoli-ne-pozna-gistoryya-navyartannya-gery-kupera-kinazorki-galivuda|archivedate=2021-05-14|lang=be|website=[[Catholic.by]]|date=2017-06-14|accessdate=2022-01-12}}</ref> == Фільмаграфія == * 1932 — [[Бывай, зброя! (фільм, 1932)|Бывай, зброя!]] * 1943 — [[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{imdb name|0000011|Гэры Купер}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{DEFAULTSORT:Купер Гэры}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку прадстальной залозы]] cr1ek1q3k3218wj92ai7v2rfc7tgj9b Матэ 0 93615 5202273 5081789 2026-09-19T07:29:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202273 wikitext text/x-wiki [[Файл:Traditional mate set calabash gourd with La Merced yerba mate.jpg|міні|Калабаса з гарбуза-гарлянкі з устаўленай бамбільяй, запоўненая матэ. Побач драўляная лыжка-дазатар]] '''Матэ''' — традыцыйны [[кафеін]]аўтрымліваючы танізавальны [[напой]] з высушанага здробненага лісця і маладых парасткаў {{bt-bellat|падуб парагвайскі{{!}}падуба парагвайскага|Ilex paraguariensis}}, шырока распаўсюджаны ў краінах Паўднёвай Амерыкі. Напой з’яўляецца нацыянальным у [[Аргенціна|Аргенціне]], [[Парагвай|Парагваі]] і [[Уругвай|Уругваі]]<ref>{{Cite web|url=https://yerba-mate.com/pages/history.html|title=Regional History of Yerba Mate|website=yerba-mate.com|access-date=2025-08-31}}</ref>. == Гісторыя == Матэ пачалі ўжываць індзейскія плямёны [[Гуарані (група народаў)|гуарані]] і [[тупі]] на тэрыторыі сучаснага Парагвая, паўднёва-ўсходняй [[Бразілія|Бразіліі]] і паўночна-ўсходняй Аргенціны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199766581/obo-9780199766581-0222.xml|title=The Guaraní and Their Legacy|website=obo|access-date=2025-08-31}}</ref>. Пасля еўрапейскай каланізацыі ў канцы XVI стагоддзя напой распаўсюдзіўся сярод іспанскіх пасяленцаў, а ў XVII стагоддзі — па ўсёй тэрыторыі [[Віцэ-каралеўства Рыа-дэ-ла-Плата|Рыа-дэ-ла-Платы]]<ref>{{Cite web|url=http://comex.lasmarias.com.ar/eng/detalle.php?a=yerba-mate-tea&t=3&d=1|title=Yerba mate tea|website=comex.lasmarias.com.ar|access-date=2025-08-31|archive-date=12 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112130854/http://comex.lasmarias.com.ar/eng/detalle.php?a=yerba-mate-tea&t=3&d=1|url-status=dead}}</ref>. У сярэдзіне XVII стагоддзя езуіты стварылі першыя плантацыі матэ ў правінцыі [[Місьёнес (правінцыя)|Місьёнэс]]. Пасля выгнання езуітаў у 1770-х гадах плантацыі прыйшлі ў заняпад. У XIX стагоддзі найбольшым вытворцам стала Бразілія, але ў 1930-х гадах лідарства перайшло да Аргенціны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.today.com/news/next-time-youre-argentina-try-cup-mate-wbna24315283|title=Next time you're in Argentina, try a cup of mate|website=NBC News|date=2008-04-28|access-date=2025-08-31}}</ref>. Сёння Аргенціна вырабляе 56-62 % сусветнага аб’ёму, Бразілія — 34-36 %, Парагвай — 5 %<ref>{{Cite web|lang=es-ES|url=http://segundoenfoque.com/la-produccion-yerba-mate-argentina-registro-record-historico-2018-02-09|title=La producción de yerba mate en Argentina registró un récord histórico|website=Segundo Enfoque|date=2018-02-09|access-date=2025-08-31|archive-date=10 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210175347/http://segundoenfoque.com/la-produccion-yerba-mate-argentina-registro-record-historico-2018-02-09|url-status=dead}}</ref>. == Падрыхтоўка і спажыванне == Традыцыйна матэ п’юць з т. зв. калабасы (ёмістасці з высушанага гарбуза-гарлянкі) праз металічную саломіну (''бамбілья''), якая адначасова служыць фільтрам. Калабасу запаўняюць на тры чвэрці сухім лісцем матэ, затым даліваюць гарачую ваду тэмпературай 70-85 °C. == Уласцівасці == Матэ змяшчае кафеін (у сярэднім 92 мг на грам сухога ліста), хларагенавую кіслату і поліфенолы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1750-3841.2007.00535.x|аўтар=C.i. Heck, E.g. De Mejia|загаловак=Yerba Mate Tea (Ilex paraguariensis): A Comprehensive Review on Chemistry, Health Implications, and Technological Considerations|год=2007|мова=en|выданне=Journal of Food Science|том=72|выпуск=9|старонкі=R138–R151|issn=1750-3841|doi=10.1111/j.1750-3841.2007.00535.x}}</ref>. Традыцыйная сушка лістоў матэ над дымам можа прыводзіць да ўтварэння канцэрагенных поліцыклічных араматычных вуглевадародаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1021/es303494s|аўтар=Asieh Golozar, Renato B. Fagundes, Arash Etemadi, Michele M. Schantz, Farin Kamangar, Christian C. Abnet, Sanford M. Dawsey|загаловак=Significant Variation in the Concentration of Carcinogenic Polycyclic Aromatic Hydrocarbons in Yerba Maté Samples by Brand, Batch, and Processing Method|год=2012-12-18|выданне=Environmental Science & Technology|том=46|выпуск=24|старонкі=13488–13493|issn=0013-936X|doi=10.1021/es303494s}}</ref>. == Сацыяльная значнасць == Матэ не толькі мае глыбокую культурную значнасць, ён лічыцца адным з сімвалаў паўднёваамерыканскай культуры і працягвае захоўваць важную ролю ў штодзённым жыцці мільёнаў людзей. Традыцыйна напой п’юць у кампаніі, перадаючы адну калабасу па кругу. Акрамя Паўднёвай Амерыкі, матэ папулярны ў Сірыі і Ліване, куды яго завезлі эмігранты з Аргенціны ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=64763|title=South American ‘mate’ has become local tradition in Lebanon|website=www.middle-east-online.com|access-date=2025-08-31}}</ref>. Сірыя з’яўляецца найбольшым імпарцёрам матэ ў свеце (15 000 тон у год). У Паўночнай Амерыцы і Еўропе матэ прадаецца ў выглядзе пакеціраванай гарбаты і баначных напояў<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Безалкагольныя напоі]] l1mo6np6g1s5af5gmv8bj4ktbieceg4 Італа-грэчаская вайна 0 93709 5202284 4736530 2026-09-19T08:20:54Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202284 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Італа-грэчаская вайна |частка = [[Другая сусветная вайна]] |выява = |загаловак = |дата = [[28 кастрычніка]] [[1940]] — [[6 красавіка]] [[1941]] |месца = [[Балканскі паўвостраў]] |прычына = |вынік = Перамога Грэцыі |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Грэцыя|1828}} |праціўнік2 = {{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]] |камандзір1 = {{Сцяг Грэцыі (1822-1969)}}[[Александрас Папагас]] <br />{{Сцяг Грэцыі (1822-1969)}}[[Іааніс Метаксас]] |камандзір2 = {{Сцяг Італіі (1861-1946)}}[[Убальда Саду]] <br />{{Сцяг Італіі (1861-1946)}}[[Уга Кавальера]] <br />{{Сцяг Італіі (1861-1946)}}[[Джавані Месэ]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = }} '''Італа-грэчаская вайна''' ({{lang-el|Ελληνοϊταλικός Πόλεμος}}), '''Грэчаская вайна''' ({{lang-it|Guerra di Grecia}}) — вайна паміж [[Італія]]й і [[Грэцыя]]й, якія цягнулася з 28 кастрычніка [[1940]] да 23 красавіка [[1941]] года. Лічыцца, што з гэтага канфлікту [[Другая сусветная вайна]] пачалася на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]]. Пасля 6 красавіка [[1941]] года, калі ў канфлікт умяшалася [[нацысцкая Германія]], ён завецца [[Грэчаская аперацыя|Грэчаскай аперацыяй]]. {{Шаблон:Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны}} == Літаратура == * {{Cite book|first=Eddy|last=Bauer|editor-last=Young|editor-first=Peter|title=The History of World War II|url=https://archive.org/details/historyofworldwa0000baue|location=London, UK|publisher=Orbis Publishing| orig-year=1979| edition=Revised|year=2000|isbn=1-85605-552-3}} * {{Cite book|last=Beevor |first=Antony |title=Crete: The Battle and the Resistance |url=https://archive.org/details/cretebattleresis0000beev |year=1992 |publisher=Penguin Books |isbn=0-14-016787-0 }} * {{Cite book|last=Buell |first=Hal. |title=World War II, Album & Chronicle |url=https://archive.org/details/worldwariialbumc0000unse_r1e8 |year=2002 |publisher=Tess Press |location=New York |isbn=1-57912-271-X }} * {{Cite book|first=Mario |last=Cervi |title=The Hollow Legions |url=https://archive.org/details/hollowlegionsmus0000cerv |publisher=Chatto and Windus|location=London |year=1972 |isbn=0-7011-1351-0 }} * Ciano, Count Galeazzo (1947). ''The Ciano Diaries 1939—1943'', Mudderidge Ed. London == Гл. таксама == * [[Грэцыя ў Другой сусветнай вайне]] * [[Італьянскі вясновы наступ]] {{Другая сусветная вайна}} {{Перакласці|he|מלחמת איטליה-יוון}} [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Грэцыя ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Войны Грэцыі]] [[Катэгорыя:Войны Італіі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1940 года]] [[Катэгорыя:Лістапад 1940 года]] [[Катэгорыя:Снежань 1940 года]] [[Катэгорыя:Студзень 1941 года]] [[Катэгорыя:Люты 1941 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 1941 года]] [[Катэгорыя:Красавік 1941 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1940 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1941 года]] eruw3tusgbnhhrcm7s85019fyzlti4z Мафра 0 94310 5202277 4786081 2026-09-19T07:36:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202277 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Муніцыпалітэт |беларуская назва = Мафра |арыгінальная назва = {{lang-pt| Mafra}} |падпарадкаванне = |краіна = Партугалія |герб = MFR.png |сцяг = Pt-mfr1.png |шырыня герба = 170 |шырыня сцяга = 130 |lat_dir= N|lat_deg =38|lat_min =56|lat_sec = |lon_dir= W|lon_deg =9|lon_min =20|lon_sec = |CoordAddon = type:city(66453)_region:PT |CoordScale = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Гістарычная вобласць |рэгіён = Эштрэмадура |рэгіён у табліцы = |від раёна = Акруга |раён =акруга Лісабон{{!}}Лісабон |раён у табліцы = |від абшчыны = Муніцыпалітэт |абшчына = Мафра{{!}}Мафра |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = 17 раёнаў |від главы = Мэр |глава = Жазэ Сантуш |дата заснавання = 1189 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 291,42 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |насельніцтва = 66 453 |год перапісу =2006 |шчыльнасць = 228 |агламерацыя = Вялікі Лісабон |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = Mafrense |часавы пояс =0 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 2640 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Mafra |сайт =http://www.cm-mafra.pt/ |мова сайта = pt }} '''Мафра''' ({{lang-pt| Mafra}}; [{{IPA|'mafɾɐ}}]) — горад у [[Партугалія|Партугаліі]], цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта ў складзе акругі [[Лісабон (акруга)|Лісабон]]. Колькасць насельніцтва — 11,3 тыс. жыхароў (горад), 66,4 тыс. жыхароў (муніцыпалітэт). Горад і муніцыпалітэт уваходзіць у [[Лісабонскі рэгіён]] і субрэгіён [[Вялікі Лісабон]]. Уваходзіць у агламерацыю [[Вялікі Лісабон]]. Па старым адміністрацыйным падзеле ўваходзіў у правінцыю [[Эштрэмадура]]. [[Выява:Palácio_Nacional_de_Mafra2.jpg|thumb|left|Нацыянальны палац у Мафра]] == Размяшчэнне == Горад размешчаны на паўночны захад ад сталіцы ў 6 км ад узбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Адлегласць да: * [[Лісабон]] = 30 км * [[Сантарэн (Партугалія)|Сантарэн]] = 65 км * [[Лейрыя]] = 101 км Муніцыпалітэт мяжуе: * на поўначы — муніцыпалітэт [[Торэш-Ведраш]] * на паўночным усходзе — муніцыпалітэт [[Сабрал-дэ-Монтэ-Аграсу]] * на ўсходзе — муніцыпалітэт [[Аруда-душ-Віньюш]] * на паўднёвым усходзе — муніцыпалітэт [[Ларэш]] * на поўдні — муніцыпалітэт [[Сінтра]] * на захадзе — [[Атлантычны акіян]] == Насельніцтва == {| class="wikitable" ! colspan="9" | Насельніцтва муніцыпалітэта Мафра (1801—2004) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2004]] |- | align="center" | 4200 | align="center" | 10734 | align="center" | 25021 | align="center" | 29750 | align="center" | 35739 | align="center" | 43899 | align="center" | 43731 | align="center" | 54358 | align="center" | 62009 |} == Гісторыя == Горад заснаваны ў [[1189]] годзе. == Славутасці == {{main|Палац Мафра}} [[Выява:Mafra10.jpg|thumb|250|Неф базілікі|left]] * Манастырскі ансамбль у Мафры, пабудаваны ў 1707—1750 гг., узнік у выніку грандыёзнага праекта караля [[Жуан V|Жуана V]]. У гонар нараджэння спадчынніка ён вырашыў ажыццявіць сваю славалюбівую мару — засланіць іспанскі [[Эскарыял]]. У мастацкім рамане [[Жазэ Сарамага]] «Успаміны пра манастыр» ({{lang-pt|Memorial do convento}}) (1982) сцвярджаецца, што ў будаўніцтве манастыра ўдзельнічалі больш 50 тысяч чалавек, сілком сагнаных з усёй Партугаліі. Аплачвалася каласальнае будаўніцтва золатам і дыяментамі, якія паступалі з [[Бразілія|Бразіліі]]. За галоўным фасадам даўжынёй 220 м размешчаны 880 памяшканняў, якія наўрад ці былі заселены. Увесь комплекс займае плошчу 40 тысяч кв.м., а мармуровая [[базіліка]] замка па памерах параўнальная з [[Сабор (храм)|саборам]]. У архітэктурнай майстэрні Мафры пад кіраўніцтвам выхадца з Германіі ''Іагана Фрыдрыха Людвіга'' і іншых замежных архітэктараў вырасла пакаленне партугальскіх будаўнікоў і мастакоў, у тым ліку найвялікі скульптар [[Жаакім Машаду дэ Каштру]]. Увесь велічны комплекс сіметрычна згрупаваны вакол базілікі. Крылы палаца, якія прылягаюць да базілікі, завершаны на вуглах квадратнымі вежамі з шырокімі дахамі-купаламі спрошчанай цыбульнай формы. Самымі цікавымі памяшканнямі манастыра з’яўляюцца ''аптэка'', ''бальніца'', ''[[дарміторый]]'' і ''кухня'', але, вядома, першае месца павінна быць аддадзена бібліятэцы з 30 тысячамі тамоў, сярод якіх першае выданне эпічнай паэмы [[Камоэнс|Луіша дэ Камоэнса]] «''Лузіяды''». * Таксама вядомы парк — запаведнік [[Тапада Насьёнал дэ Мафра]]. Ён быў створаны ў Мафры ў часы кіравання караля Жуана V, як парк для каралеўскага адпачынку. Тэрыторыя парку 8 кв.км. Парк змяшчае розныя разнавіднасці аленяў, дзікоў, лісоў, драпежных птушак і шматлікіх іншых жывёл, якія існуюць у незвычайна багатым і разнастайным натуральным асяроддзі пражываня ў парку. Парк таксама адкрыты для пешых і веласіпедных шпацыраў, язды на канях, стральбы з лука і арбалета. == Эканоміка == Эканоміка заснавана на сельскагаспадарчай вытворчасці і турызме. == Раёны == {| | valign="top" | * [[Азуейра]] * [[Венда-ду-Піньейру]] * [[Віла-Франка-ду-Разарыу]] * [[Градыл]] * [[Ігрэжа-Нова, Мафра|Ігрэжа-Нова]] * [[Карваейра, Мафра|Карваейра]] * [[Малвейра]] * [[раён Мафра|Мафра]] * [[Мільяраду]] | valign="top" | * [[Сан-Мігел-дэ-Алкаінса]] * [[Санту-Ізідору, Мафра|Санту-Ізідору]] * [[Санту-Эштэван-даш-Галеш]] * [[Сабрал-да-Абельейра]] * [[Шэлейруш]] * [[Энкарнасан, Мафра|Энкарнасан]] * [[Эншара-ду-Бішпу]] * [[Эрысейра]] |} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Фотагалерэя == <gallery> Image:Palácio_Nacional_de_Mafra.jpg </gallery> == Спасылкі == * [http://www.cm-mafra.pt/ Афіцыйны сайт муніцыпалітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210524143153/http://www.cm-mafra.pt/ |date=24 мая 2021 }} * [http://www.panoramio.com/map/#lt=38.936917&ln=-9.326390&z=4&k=1&a=1&tab=1 Карта і фота Мафра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140119111506/http://www.panoramio.com/map/#lt=38.936917&ln=-9.326390&z=4&k=1&a=1&tab=1 |date=19 студзеня 2014 }} * [http://www.flickr.com/photos/vitor107/sets/1419691/ Фота Мафра] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты акругі Лісабон]] [[Катэгорыя:Гарады Партугаліі]] [[Катэгорыя:Манастыры Партугаліі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія манастыры]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Партугаліі]] j7hqluafhw13h5xkn1k8k3q1push1xn Касакоўскія 0 94935 5202097 4429484 2026-09-18T15:40:55Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202097 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Касакоўскія | Герб = Slepowron.svg | Подпіс= [[Слепаўрон (герб)|Герб «Слепаўрон»]] | Дэвіз = | Краіна паходжання = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = графы | Прызнаныя ў = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]], [[Расійская імперыя]] | Першы з роду = | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду = | Адгалінаванні ад роду = }} '''Касакоўскія''' — шляхецкі род гербаў «[[Слепаўрон]]» і «[[Корвін (герб)|Корвін]]». Першыя прадстаўнікі згадваюцца ў [[XV стагоддзе|XV ст.]] Прозвішча пайшло ад вёскі [[Касакі]] каля [[Цеханавец|Цеханаўца]] на [[Падляшша|Падляшшы]]. У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] утварылася шмат галін роду. Нікадзім Францішак Касакоўскі (каля 1556 — 1609) трымаў некаторыя староствы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і дзякуючы шлюбам з прадстаўніцамі літоўскіх магнацкіх родаў заклаў трывалы падмурак роду ў Вялікім Княстве{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=68}}. Некаторыя прадстаўнікі роду ўжывалі графскі тытул, аднак афіцыйна атрымалі яго толькі ў [[1781]] годзе{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=69}}. == Найбольш вядомыя прадстаўнікі == * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] (1755—1808) — [[біскуп віленскі]] * [[Сімон Марцін Касакоўскі]] (1741—1794) — [[польны гетман літоўскі|польны]] і апошні [[Вялікі гетман літоўскі|вялікі]] гетман літоўскі * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] (1738—1794) — [[біскуп інфлянцкі]] == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Партрэты прадстаўнікоў роду Касакоўскіх"> Выява:Juzef Kazimier Kasakoŭski. Юзэф Казімер Касакоўскі (J. Damiel, 1812).jpg|[[Юзаф Казімір Касакоўскі]] Выява:Symon Marcin Kasakoŭski. Сымон Марцін Касакоўскі (1776-1800).jpg|[[Сімон Марцін Касакоўскі]] Выява:Jan Niepamuk Kasakoŭski. Ян Непамук Касакоўскі.jpeg|[[Ян Непамук Касакоўскі]] Выява:Ludvika Kasakoŭskaja (Patockaja). Людвіка Касакоўская (Патоцкая) (J. Lampi, 1807).jpg|Людвіка Касакоўская (з Патоцкіх) </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=68—69|артыкул=Касакоўскія|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kossakowski family}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касакоўскія| ]] 6g9yihdagi2rabprjti804dad5e19ki Макееўка (Данецкая вобласць) 0 114476 5202193 5164286 2026-09-18T23:31:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202193 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Макееўка}} {{НП-Украіна}} '''Маке́еўка'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Макі́ївка}}; у [[1920]]—[[1931]] — '''Дзмітрыеўск''') — горад (з [[1925]] года) абласнога значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Украіны. Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 г. горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні<ref>[https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 «Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення»]</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Макееўка фактычна з’яўляецца горадам-спадарожнікам [[Данецк]]а і амаль з ім злілася. Уваходзіць у [[Данецкая агламерацыя|Данецкую агламерацыю]]. Як і большасць шахцёрскіх данбаскіх гарадоў, уяўляе сабой кангламерат асобных паселішчаў, што зліваюцца ў суцэльнае. 5 адміністрацыйных раёнаў: # Гарняцкі, # Кіраўскі, # Савецкі, # Цэнтральна-гарадскі, # Чырвонагвардзейскі. == Насельніцтва == У горадзе пражывае больш як 100 нацыянальнасцей, большасць з іх — [[рускія]] (каля 50 %), [[украінцы]] (больш за 46 %), [[беларусы]], [[татары]] (1 %)<ref>[http://www.vaadua.org/Soziologya/Perepys/Donezk.htm Перапіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080907161109/http://vaadua.org/Soziologya/Perepys/Donezk.htm |date=7 верасня 2008 }}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алег Аляксандравіч Рэутаў]] (1920—1998) — вучоны ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], акадэмік [[АН СССР]]<ref name="Б14">{{крыніцы/БелЭн|14}} — С. 29.</ref> == Вуліцы Макееўкі == Адрасная сістэма горада надзвычай складаная і заблытаная. Так, у розных частках горада існуюць 157 пар вуліц з аднолькавай назвай (напрыклад, вул. [[Іван Франко|Франко]] ў Цэнтральнагарадскім і вул. Франко ў Гарняцкім раёне), 65 назваў вуліц паўтараюцца тройчы, 12 — чатыры разы, 8 — 5 разоў. Вуліца Кастрычніцкая існуе ў шасці месцах, вул. Стэпавая — у васьмі, прычым 5 разоў яна сустракаецца ў розных частках аднаго Савецкага раёна. Блытаніны ў адраснай сістэме дадае паўсюдны паўтор не толькі вуліц, але і нумароў дамоў на адной вуліцы (ёсць, напрыклад, 3 дамы № 2 на вуліцы Успенскага ў розных яе частках). Спецыфіку дапаўняе наяўнасць нумараваных праездаў у пэўных вуліц (напрыклад, вул. Альхоўская, завулак 13, дом 32). Акрамя таго, часам дамы, размешчаныя ў завулках бліжэй да вуліцы Паркавая, могуць мець адрас «вул. Паркавая, завулак 13, дом 32», бліжэй да вул. Луначарскага — «вул. Луначарскага, завулак 13, дом 32», а бліжэй да вул. Ярашэнкі — «вул. Ярашэнкі, завулак 13, дом 32». Хасс прыдаюць таксама розныя адносіны да вуліц дамоў, размешчаных побач, але маючых розную колькасць паверхаў: так, сярод мікрараёну Цэнтральны сустракаюцца дамы з адрасамі «вул. Блюхера», «вул. Пятроўскага», «вул. Кармелюка» і іншыя, частка з гэтых вуліц маюць у цяперашні час па 1 доме (са з’яўленнем новых мікрараёнаў вуліцы фактычна перасталі існаваць). Вуліцы таксама даволі часта пераймяноўваюцца: напрыклад, на дзвюх картах, выдадзеных з розніцай у 9 гадоў, у некаторых паселішчах да 80 % падпісаных вуліц маюць абсалютна розныя назвы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.makeyevka.dn.ua/ Афіцыйная старонка Макееўскага гарадскога савета, ваканаўчага камітэта, гарадскога старшыні] * [http://www.info.dn.ua/rus/map/makeevka.shtml Макееўка на інфармацыйным партале Данецкай вобласці] * [http://infodon.org.ua/pedia/573 Гісторыя Макееўкі]{{Недаступная спасылка}} {{Макееўскі гарадскі савет}} {{Данецкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1690 годзе]] [[Катэгорыя:Макееўка| ]] ks097xlaf56v01o1h93md1xqiwqvvf0 Алесь Мікус 0 115925 5202287 5111224 2026-09-19T08:48:28Z Için warum 153459 5202287 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Алесь Мі́кус''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант]], [[перакладчык]], даследчык. Аўтар «Беларуска-літоўскага размоўніка»<ref>Беларуска-літоўскі размоўнік / [укладальнік А. Мікус]. — 2-е выд., дапоўненае. — Мінск : Зміцер Колас, 2011. — 159 с</ref>, даследчай кнігі «Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе»<ref>''Алесь Мікус''. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. — Масква: [https://rykopisi.ru Рукопись], 2025. — 224 с.</ref>, укладальнік зборніка артыкулаў «Пра паганства і балтаў»<ref>Пра паганства і балтаў: зборнік артыкулаў / Укладальнік Алесь Мікус. — Смаленск: Інбелкульт, 2018. — 192 с. ISBN 978-5-00076-046-8</ref>. Аўтар некалькіх даследчых артыкулаў у галіне літаратуразнаўства і фалькларыстыкі.<ref>Мікус А. Ярамір быў жабай. Раман Э. Бульвера «Раса, што ўжо ідзе» як прататып аповесці В. Ластоўскага «Лабірынты» // Arche. 2011. № 5 (104). С. 215—239.</ref><ref>Мікус А. Ці пазычыў Ян Баршчэўскі сюжэт у езуітаў? // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. Збор.навуковых прац. Вып. 6. Мінск: Беларус. навука, 2019. С. 67-73.</ref> Заснавальнік і рэдактар альманаха «Svajksta», вакол якога згуртаваліся прыхільнікі паганства<ref>[https://www.svaboda.org/a/svajksta/28455683.html Алесь Мікус: у Беларусі няма каму гаварыць ад імя архаікі // Радыё Свабода. 27 красавіка 2017]</ref><ref>На тым тыдні... // Краязнаўчая газета. № 37 (678), кастрычнік 2017 г. С. 2.</ref>, і сайта svajksta.by<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/9/14/262828 Алесь Мікус: Місія беларуса - творчае ўпарадкаванне хаосу // Хартыя'97. 14.09.2017]</ref><ref>[https://ethnoby.org/kalektyvy/592657060 Свайкста // Этнаўсё]</ref>. З літоўскай і англійскай пераклаў кнігі [[Мечысловас Ючас|Мечысловаса Ючаса]] «Грунвальдская бітва»<ref>Мечысловас Ючас. Грунвальдская бітва / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Вільня; Беласток, 2010. — 243 с.</ref>, [[Рымвідас Пятраўскас|Рымвідаса Пятраўскаса]] «Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.»<ref>Рымвідас Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: склад — структура — улада / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2014. — 386 с.</ref>, [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывена Крыстафера Роўэла]] «Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345»<ref>Стэфан Крыстафер Роўэл. Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 / Пераклад з англ.: А. Мікус. — Мінск, 2015. — 423 с.</ref>, [[Антанас Ціла|Антанаса Цілы]] «Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 гг.)»<ref>Антанас Ціла. Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 гг.) / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2015. — 384 с.</ref>, [[Ёнас Трынкунас|Ёнаса Трынкунаса]] «Шлях старалітоўскай веры»<ref>Ёнас Трынкунас. Шлях старалітоўскай веры / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2019. — 208 с.</ref>, [[Гінтарас Бераснявічус|Гінтараса Бераснявічуса]] «Вырай: паняцце пра пасмяротнае жыццё ў старалітоўскім светапоглядзе»<ref>Гінтарас Бераснявічус. Вырай: паняцце пра пасмяротнае жыццё ў старалітоўскім светапоглядзе / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2020. — 192 с.</ref>. Стваральнік мартыял-гурта «[[Kryvakryž|Крывакрыж]]» (альбом «[[Malitvy vajny|Малітвы вайны]]»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6ouiVbnyTDE&list=OLAK5uy_mgQBLcVCfdBORbh-yaa-oJmf_OUF-wRXc Крывакрыж. Малітвы вайны]</ref>, 2009). Таксама аўтар альбомаў, у 2012 годзе акустычнага «Вырай»<ref>{{Cite web|url=https://www.stigmata.name/2012/04/ales-mikus-vyraj/|title=Алесь Мікус «Вырай» — : STGMT.MGZN :|website=www.stigmata.name|access-date=2025-12-15}}</ref> (сола, гітара), у 2014 — «Рамантыка» (сола, раяль, скрыпка), у тым ліку з песнямі на словы [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]<ref>[https://soundcloud.com/ales-mikus/sets/ramantyka Алесь Мікус. Рамантыка]</ref>, у 2015 — «Марыйскія песні»<ref>[https://soundcloud.com/ales-mikus/sets/mari-songs Алесь Мікус. Марыйскія песні]</ref> (раяль, сола, паэтычнае дэкламаванне). Стваральнік музычнага праекта «[[EIZVA|Eizva]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Мікус Алесь}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] ahpdhoa1usk4uc2fr2ly1fc5wcom3y4 Францішак Смуглевіч 0 118064 5202046 5088602 2026-09-18T13:45:18Z Pabojnia 135280 /* Творчасць */ афармленне 5202046 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Францішак Смуглевіч |імя пры нараджэнні = Franciszek Smuglewicz |партрэт = PeszkaJozef.PortretFranciszkaSmuglewicza.jpg |шырыня = |загаловак = [[Юзаф Пешка]]. ''Партрэт Францішка Смуглевіча''. 1790—1800 гг. |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |нацыянальнасць = |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Францішак Смуглевіч''' ({{lang-pl|Franciszek Smuglewicz}}, {{lang-lt|Pranciškus Smuglevičius}}, {{ДН|6|10|1745}}, {{МН|Варшава}} — {{ДС|18|9|1807|6}}, {{МС|Вільня|у Вільні}}) — [[Польшча|польскі]] мастак, заснавальнік [[Беларусь|беларускай]] і [[Літва|літоўскай]] нацыянальнай школ жывапісу. == Біяграфія == [[Файл:VU bibliotekos Smuglevičiaus salė.JPG|left|250px|Зала Смуглевіча ([[Віленскі ўніверсітэт]])|thumb]] Першымі настаўнікамі былі бацька мастак [[Лукаш Смуглевіч]] (апроч Францішка, яшчэ чатыры яго сыны звязаны з выяўленчым мастацтвам) і сваяк [[Сымон Чаховіч|Шыман Чаховіч]]. У 1763—1764 гадах вучыўся ў [[Рым]]е ў {{нп3|Антон фон Марон|Антоніа Марона|ru|Антон фон Марон}}, з 1765 года як стыпендыят караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] ў рымскай [[Акадэмія дзі Сан-Лука|Акадэміі святога Лукі]]. У Рыме працаваў над інтэр’ерам {{нп3|Касцёл Святога Станіслава, Рым|касцёла Святога Станіслава||San Stanislao alle Botteghe Oscure}}, таксама супрацоўнічаў з [[Вінчэнца Брэна]] пры інвентарызацыі палаца [[Нерон]]а ({{нп3|Залаты дом Нерона|Domus Aurea|ru|Domus Aurea}}). У адукацыйных мэтах капіраваў творы майстроў. У 1784 годзе вярнуўся ў Варшаву. У 1785 годзе і, пасля перапынку, з 1797 года жыў і працаваў у [[Вільня|Вільні]], у 1786—1797 гадах у Варшаве, дзе заснаваў прыватную школу жывапісу. Заснаваў кафедру жывапісу і рысунка ў [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], у 1803 годзе ператворанай у імператарскі [[Віленскі ўніверсітэт]], і кіраваў ёю; прафесар (1797). Гэта быў пачатак так званай [[Віленская мастацкая школа|віленскай школы жывапісу]]. Яго вучнямі былі, сярод іншага: [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Іосіф Аляшкевіч]], [[Юзаф Пешка]], {{нп3|Мацей Тапольскі||pl|Maciej Topolski}} і {{нп3|Матэвуш Такарскі||pl|Mateusz Tokarski}}. У 1800—1801 гадах па запрашэнні цара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла І]] жыў і працаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у, у прыватнасці афармляў інтэр’еры [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскага замка]]. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]]. Аднак дакладнае месца яго пахавання было невядома ўжо ў канцы XIX стагоддзя. == Творчасць == [[Файл:Trakai gate.Vilnius.Lithuania.jpg|250px|Троцкая брама|thumb]] Жывапіс па сваім характары [[класіцызм|класіцыстычны]] (пераважна карціны на тэмы старажытнай гісторыі і Бібліі, партрэты; алегарычныя і бытавыя сцэны), з элементамі [[барока]]. Пісаў карціны для касцёлаў Варшавы і іншых гарадоў Польшчы. У віленскім [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Вільнюс)|касцёле Святых Пятра і Паўла]] знаходзіцца адно з палотнаў Смуглевіча на рэлігійную тэму — «Развітанне свв. Пятра і Паўла» (1804). Аўтар цыкла [[Акварэль|акварэлей]] з краявідамі архітэктурных помнікаў Вільні (1785; Мастацкі музей Літвы), якія маюць значэнне крыніцы каштоўнай іконаграфічнай інфармацыі пра былыя ці незваротна перабудаваныя збудаванні. Дзякуючы шматлікім рэпрадукцыям шырока вядомыя акварэлі Смуглевіча, якія зафіксавалі браму віленскай гарадской сцяны і разваліны каралеўскага замка ў Вільні. У 1790 годзе пачаў незавершаную серыю малюнкаў і літаграфій па польскай гісторыі ў сто гравюр, якія ілюстравалі гісторыю польскай нацыі, напісаную [[Адам Нарушэвіч|Адамам Нарушэвічам]]. Не грэбаваў заказамі на выпадковыя працы — «Павел Ксаверый Бжастоўскі аб’яўляе [[Паўлаўская рэспубліка|Статут]] сялянам Паўлава», 1795 год. З братам Антоніем Смуглевічам малявалі фрэскі палацаў у {{нп3|Палац у Дабжыцы|Дабжыцы|pl|Pałac w Dobrzycy}}, {{нп3|Палац у Смілаве|Смілаве|pl|Pałac w Dobrzycy}} і {{нп3|Палац у Любострані|Любострані|ru|Pałac w Lubostroniu}}. Таксама ў 1802 годзе яны разам дэкаравалі залу пасяджэнняў у [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], цяпер — Зала Смуглевіча [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (чытальная зала рэдкай кнігі [[Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта|бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта]]). Фрэскі ў зале пасяджэнняў прадстаўлялі 12 антычных персанажаў: [[Сакрат]]а, [[Плутарх]]а, [[Піндар]]а, [[Анакрэонт]]а, [[Гесіёд]]а, [[Геракліт]]а, [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Эўрыпід]]а, [[Дыяген Сінопскі|Дыягена]], [[Гамер]]а, [[Архімед]]а і [[Платон]]а Творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё літоўскага выяўленчага мастацтва. <gallery perrow=6> Выява:Lithuanian peasants.jpg|''[[Літоўскія сяляне (карціна)|Літоўскія сяляне]]'' Выява:Smuglewicz-Posłowie perscy u króla Etiopów.jpg|''[[Персідскія паслы ў караля Эфіопіі]]''. Каля 1785 г. ([[Літоўскі мастацкі музей]], [[Вільня]]). Выява:Smuglewicz-Posłowie scytyjscy przed Dariuszem.jpg|''Скіфскія паслы ў Дарыя''. Каля 1785 г. ([[Літоўскі мастацкі музей]], [[Вільня]]). Выява:Smuglewicz Prozor Family.jpg|''Партрэт сям’і Прозар''. 1789 г. ([[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей]], [[Варшава]]). Выява:Smuglewicz_Kosciuszko_2.jpg|''Прысяга Тадэвуша Касцюшкі на кракаўскім рынку''. 1797 г. ([[Нацыянальны музей у Познані|Нацыянальны музей]], [[Познань]]). Выява:Franciszek Smuglewicz Esther before Ahasuerus 1778.jpg|''[[Эсфір (дачка Амінавада)|Эсфір]] перад [[Ксеркс I|Ксерксам]]''. 1778 г. </gallery> == Вядомыя творы == * «Літоўскія сяляне» ([[Віленская карцінная галерэя]] Мастацкага музея Літвы) * «Смерць Віргініі» ([[Віленская карцінная галерэя]] Мастацкага музея Літвы) * «Скіфскія паслы ў Дарыя» ([[Віленская карцінная галерэя]] Мастацкага музея Літвы) * «Партрэт сям’і Прозар» (1789, [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей]], [[Варшава]]) * «Прысяга [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкі]]» (1797, [[Нацыянальны музей у Познані|Нацыянальны музей]], [[Познань]]) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смуглевіч Францішак|[[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробаў Л. Н.]]|62}} * ''Дробов Л. Н.'' Живопись Белоруссии XIX — начала XX в. — Мн.: «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]»,1974.{{ref-ru}} * Гісторыя беларускага мастацтва: У 6-ці т. Т. 3: Канец XVIII — пач. XX ст. / Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; рэд. тома Л. М. Дробаў, [[Пётр Аляксеевіч Карнач|П. А. Карнач]]. — Мн.: «Навука і тэхніка», 1989. * Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. ISBN 1392-0316-10. * [https://www.academia.edu/145622593/%D0%A3%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B0_%D0%9B%D1%8E%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%B0%D0%BA_%D0%A1%D0%BC%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_1745_1807_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_52_208_24_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Узембла Люцыян. Францішак Смуглевіч (1745-1807) // Наша слова.pdf № 52 (208), 24 снежня 2025.] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{bis.nlb.by|130325|Смуглевіч Францішак}} * [http://ldmuziejus.mch.mii.lt/Naujausiosparodos/smuglev.en.htm Professor Pranciskus Smuglevicius] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041126100541/http://ldmuziejus.mch.mii.lt/naujausiosparodos/smuglev.en.htm |date=26 лістапада 2004 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смуглевіч Францішак}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] 44pxbi6uaawnhm5pyzcm7qnintaj75c Геадэзічны знак 0 120899 5202151 5128721 2026-09-18T19:41:04Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202151 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Геадэзі́чны знак''' — наземнае і падземнае [[збудаванне]], якім на мясцовасці пазначаецца і замацоўваецца [[геадэзічны пункт]]. [[File:Геодезический знак у оз Большое пос Приамурский ЕАО 2.JPG|thumb|]] Наземная частка геадэзічных знакаў забяспечвае ўзаемную бачнасць пунктаў [[Трыангуляцыя|трыангуляцыі]] і адначасова з'яўляецца штатывам для мацавання [[Геадэзічныя інструменты|геадэзічных інструментаў]] і прадметаў візіравання. Маюць розную вышыню і канструкцыю: драўляныя і металічныя [[слуп]]ы, піраміды, вышкі і інш.<br />Падземная частка геадэзічных пунктаў, звычайна, уяўляе сабой [[бетон]]ны маналіт, у якім замацавана [[метал]]ічная марка з адтулінай або пазначана кропка, якія ўласна і з'яўляюцца геадэзічным пунктам і мае назву ''цэнтр''. == Гл. таксама == * [[Рэпер (геадэзія)|Рэпер, геадэзія]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://slovari.yandex.ru/Геодезический%20знак/БСЭ/Геодезические%20знаки/ ''Буткевич А. В.'' Геодезические знаки]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геадэзія]] cac8arsgpu9e93xr4gkszv5gg7339m3 Шаблон:Ваеннае збудаванне 10 120968 5202029 1570641 2026-09-18T13:31:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5202029 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |стыль_уверсе = background-color:#B0C4DE; |стыль_загалоўкаў = background-color:#B0C4DE; |аўтазагалоўкі = так |from = {{{from|}}} |уверсе = {{картка/назва|{{{беларуская назва|{{{назва|{{{name|}}}}}}}}}|from={{{from|}}}}} |уверсе2 = {{картка/арыгінальная назва|{{{арыгінальная назва|{{{native_name|}}}}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p18|{{{выява|{{{image|}}}}}}|caption={{{подпіс|{{{caption|}}}}}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18[2]|{{{выява2|{{{image2|}}}}}}|caption={{{подпіс2|{{{caption2|}}}}}}|from={{{from|}}}}} |выява3 = {{#if: {{{map_type|}}} | {{Location map |{{{map_type}}} |alt = {{{map_alt_image|}}} |lat = {{{latitude|}}} |lon = {{{longitude|}}} |width = {{#if: {{{map_size|}}} | {{{map_size|}}} | 250 }} |float = center |border = none |mark = {{{mark|Castle.svg}}} |label = {{{назва|{{{name|}}}}}} |position = {{{position|}}} }} }} |подпіс3 = {{{map_caption|{{{map_type|}}}}}} |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{{размяшчэнне|{{{location|}}}}}} |метка2 = Прыналежнасць |тэкст2 = {{{прыналежнасць|{{{partof|}}}}}} |вікіданыя2 = P17 |метка3 = Тып |тэкст3 = {{{тып|{{{type|}}}}}} |метка4 = Каардынаты |тэкст4 = {{#if:{{{каардынаты|{{{coordinates|}}}}}}|{{{каардынаты|{{{coordinates|}}}}}}|{{#if:{{{latitude|}}}|{{coord|{{{latitude}}}|{{{longitude}}}|type:landmark|display=inline,title}}}}}} |вікіданыя4 = P625 |метка5 = Код месцазнаходжання |тэкст5 = {{{код|{{{code|}}}}}} |загаловак6 = Гісторыя і параметры |метка7 = Гады будаўніцтва |тэкст7 = {{{пабудавана|{{{гады будаўніцтва|{{{built|}}}}}}}}} |метка8 = Забудоўшчык |тэкст8 = {{{забудоўшчык|{{{builder|}}}}}} |метка9 = Матэрыялы |тэкст9 = {{{матэрыялы|{{{materials|}}}}}} |метка10 = Вышыня |тэкст10 = {{{вышыня|{{{height|}}}}}} |метка11 = Плошча |тэкст11 = {{{плошча|{{{area|}}}}}} |вікіданыя11 = P2046 |метка12 = Перыяд эксплуатацыі |тэкст12 = {{{перыяд эксплуатацыі|{{{выкарыстоўваецца|{{{used|}}}}}}}}} |метка13 = Дата разбурэння |тэкст13 = {{{дата разбурэння|{{{разбурана|{{{demolished|}}}}}}}}} |вікіданыя13 = P576 |метка14 = Сучасны стан |тэкст14 = {{{сучасны стан|{{{стан|{{{condition|}}}}}}}}} |загаловак15 = Інфармацыя |метка16 = Уладальнік |тэкст16 = {{{уладальнік|{{{ownership|}}}}}} |вікіданыя16 = P127 |метка17 = Адкрытасць для публікі |тэкст17 = {{{адкрытасць для публікі|{{{open_to_public|}}}}}} |метка18 = У кіраванні |тэкст18 = {{{у кіраванні|{{{кіруецца|{{{controlledby|}}}}}}}}} |вікіданыя18 = P137 |метка19 = Гарнізон |тэкст19 = {{{гарнізон|{{{garrison|}}}}}} |метка20 = Камандзір |тэкст20 = {{{камандзір|{{{current_commander|}}}}}} |метка21 = Камандаванне |тэкст21 = {{{камандаванне|{{{commanders|}}}}}} |метка22 = Значныя асобы |тэкст22 = {{{значныя асобы|{{{occupants|}}}}}} |метка23 = Бітвы / Войны |тэкст23 = {{{бітвы|{{{battles|}}}}}} |вікіданыя23 = P607 |метка24 = Падзеі |тэкст24 = {{{падзеі|{{{events|}}}}}} |вікіданыя24 = P793 |унізе1 = {{wikidata|P856|{{{сайт|{{{website|}}}}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{Антрапагеакарткі/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Дакументацыя}} </noinclude> 3wxb9bb34pi5za949zt8mk3qyad9j7a МАЗ-6440 0 121167 5202141 4819578 2026-09-18T19:19:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202141 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-6440 | Выява = МАЗ-6440.jpg | Подпіс = МАЗ-6440 (першы асобнік 2011 года; на тэрыторыі Белдзяржцырка) | Выпуск = [[2011]]–[[2012]] | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = | Пераемнік = | Тып = Седлавы цягач | Клас = | Колавая формула = 6х4 | Грузападымальнасць = | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = 10500 кг | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = 30000 кг | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = MAZ-6440 }} [[Выява:Stamps of Belarus, 2015-02.jpg|thumb|МАЗ-6440РА на беларускай паштовай марцы (2015)]] '''МАЗ-6440''' — седлавы цягач капотнай кампаноўкі з колавай формулай 6х4. Прататып. == Гісторыя == Прадстаўлены [[17 жніўня]] [[2011]] года. Першы асобнік праходзіў выпрабаванні ў [[Беларускі дзяржаўны цырк|Белдзяржцырку]]<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/industry/129249 |title = МАЗ отдаст трехосный тягач на испытания... в цирк? |date = 2011-08-18 |publisher = abw.by |accessdate = 2022-06-17 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. У канцы мая [[2012]] года быў прадстаўлены другі варыянт з кабінай з жылым модулем<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/174339 |title = 17-Я ВЫСТАВКА "БАМАП-2012" |date = 2012-06-06 |publisher = abw.by |accessdate = 2022-06-17 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. == Апісанне == Выкарыстоўваецца ў счэпцы з паўпрычэпам МАЗ-975830. Даўжыня аўтацягніка — 18,45 м. Дапушчальная маса — 63 тоны. Прызначаны для перавозак на вялікія адлегласці. Аўтамабіль арыентаваны на ўнутраны рынак збыту, а таксама на рынкі Расіі і тых краін, дзе не дзейнічае абмежаванне на габарытную даўжыню аўтацягніка. Рухавік — [[ММЗ]] Д-283.4Е4-22, V8, магутнасцю 600 к.с. (адпавядае экалагічнаму стандарту Еўра-4). Усталявана аўтаматычная скрынка перадач Allison 4500R. ==== Опцыі ==== На аўтамабілі ўсталяваны круіз-кантроль, лічбавы тахограф, электрападымальнік люка кабіны, люстэркі з электракіраваннем і электрападагрэвам, кліматычная ўстаноўка з электрапрывадам засланак, сістэма курсавой устойлівасці, ахоўныя рашоткі галаўных фар, сядзенні падвышанай камфортнасці. У кабіне два спальныя месцы, сядзенні падвышанага камфорту, кандыцыянер, халадзільнік, CD-прайгравальнік. ==== Тэхнічныя характарыстыкі ==== {|class=wikitable !Тэхнічныя характарыстыкі<ref>http://www.gruztehnika.com/avtomobili/avtotehnika-maz/tjagachi-maz/maz-6440ra/ {{ref-ru}}</ref> !МАЗ-6440PA |- !Мадэль рухавіка: |[[ММЗ]] Д-283.4Е4-22 |- !Магутнасць рухавіка, кВт (к.с.): |441 (600) |- !Скрынка перадач: |[[Allison Transmission|Allison]] 4500R |- !Колькасць перадач: |6 |- !Вышыня ССП, мм: |1150 (1250*) |- !Тып падвескі: |Пнеўматычная |- !Памер шын |315/70 R22.5 |- !Паліўны бак, л |500+500 |- !colspan=2;|Размеркаванне масы і нагрузак |- !Тэхнічна дапушчальная поўная маса аўтамабіля, кг: |30000 |- !на пярэдні мост, кг: |7000 |- !на задні мост, кг: |23000 (26000*) |- !Дапушчальная нагрузка на ССП, кг: |10500 |- !Тэхнічна дапушчальная поўная маса аўтацягніка, кг: |60000 |- |} <small>''* — Значэнне параметру для камплектацыі аўтамабіля ў варыянце з задняй рысорна-балансірнай падвескай''</small> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|MAZ-6440}} *http://maz.by/news/d0552cb89486950e.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121205020715/http://www.maz.by/news/d0552cb89486950e.html |date=5 снежня 2012 }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|6440]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Транспартныя сродкі, прадстаўленыя ў 2011 годзе]] a5nscwd2d4hg6zm3o2isg5x8j9zvlft Майлі Сайрус 0 121168 5202184 5068183 2026-09-18T23:01:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202184 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сайрус}} {{Музыкант |Імя = Майлі Сайрус |Арыгінал імя = Miley Cyrus |Выява = MileyCyrusApr09.jpg |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = {{s|Дэстыні Хоўп Сайрус}} |Поўнае імя = Майлі Рэй Сайрус |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[2001]] — наш час |Краіна = {{USA}} |Прафесіі = |Інструменты = [[вакал]] <br />[[электрычная гітара]] <br />[[акустычная гітара]]<br />[[фартэпіяна]] |Жанры = [[поп-музыка|поп]] <br />[[цін-поп]]<br />[[кантры]]<br />[[танцавальная музыка]]<br />[[рок-музыка]] |Супрацоўніцтва = [[Білі Рэй Сайрус]] <br />[[Jonas Brothers]]<br />[[Джасцін Бібер]]<br />[[Timbaland]] |Лэйблы = [[The Walt Disney Company|Walt Disney]]<br /> [[Hollywood Records]]<br /> [[Fascination Records]]<br /> [[Avex Group]]<br /> [[Universal Records]] |Сайт = {{URL|mileycyrus.com}}<br /> [[Выява:MileyCyrus signature.svg|100px]]<br />Аўтограф Майлі Сайрус |Вікісховішча = }} '''Майлі Рэй Сайрус''' ({{lang-en|Miley Ray Cyrus}}; імя пры нараджэнні: '''Дэсціні Хоўп Сайрус''' ({{lang-en|Destiny Hope Cyrus}}); нар. [[23 лістапада]] [[1992]]) — [[ЗША|амерыканская]] {{актрыса|ЗША}}, {{спявачка|ЗША}} і {{кампазітар|ЗША}}, дачка выканаўцы кантры Білі Рэя Сайруса. == Творчасць == Атрымала сусветную славу, зняўшыся ў галоўнай ролі ў серыяле «Ханна Мантана», дзе згуляла амерыканскую школьніцу Майлі Сцюарт, якая адначасова з’яўляецца поп-зоркай Ханнай Мантанай. Таксама Сайрус запісала да яго два саўндтрэкі Hannah Montana (2006) і Hannah Montana 2/Meet Miley Cyrus (2007), выпушчаных пад лэйблам Walt Disney Records. З поспехам серыяла «Ханна Мантана» Майлі стала кумірам падлеткаў. У 2007 годзе Сайрус заключыла кантракт з Hollywood Records, каб пачаць сольную кар’еру. У тым жа годзе быў арганізаваны канцэртны тур пад назвай Best of Both Worlds Tour, пазней запісы з яго ўвайшлі ў камерцыйна паспяховы фільм-канцэрт «Канцэртны тур Ханны Мантана і Майлі Сайрус» (Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Worlds Concert, 2008) . У ліпені 2008 года Сайрус выпусціла свой першы сольны альбом Breakout, які стаў вельмі паспяховым у плане продажаў. У 2009 годзе Сайрус была намінавана на «[[Залаты глобус]]» у намінацыі «Лепшая песня» за выкананне кампазіцыі ''I Thought I Lost You'', якая прагучала ў мультфільме «Вольт», у якім яна таксама агучыла адну з роляў. Улетку таго ж года ў пракат выйшла поўнаметражная версія «Ханны Мантаны», а пазней быў выпушчаны яе саўндтрэк. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Meet Miley Cyrus'' (2007) * ''Breakout'' (2008) * ''Can't Be Tamed'' (2010) * ''Bangerz'' (2013) * ''Miley Cyrus & Her Dead Petz'' (2015) * ''Younger Now'' (2017) * ''Plastic Hearts'' (2020) * ''Endless Summer Vacation'' (2023) * ''Something Beautiful'' (2025) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Miley Cyrus}} * {{youtube user|officialmiileycyruss|Майлі Сайрус}} * [http://www.mileycyrus.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091009113132/http://www.mileycyrus.com/ |date=9 кастрычніка 2009 }} * {{imdb name|id=1415323|name=Майлі Сайрус}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сайрус Майлі}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] tg3mqm1508ftxcahylgsyx3cn1vmgrp Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5202100 5201493 2026-09-18T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +14 новых 5202100 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Па кім звоніць звон (фільм)|2026-09-18T14:46:19Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Сонпхет Сонсупхан|2026-09-18T13:34:57Z|Ingrid Andreessen}} {{Новы артыкул|Грынкевічы герба «Наліўка»|2026-09-18T10:46:37Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Антон Ігнатавіч Залескі|2026-09-18T10:35:05Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юрген Фарэнсбах|2026-09-18T09:10:14Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вірпшы герба «Адравонж»|2026-09-18T09:01:23Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|2026-09-18T08:00:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агіс IV|2026-09-18T06:44:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Газарос Агаян|2026-09-18T06:28:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агатангелос|2026-09-18T06:15:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агафокл|2026-09-17T11:10:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аваз Атар-аглы|2026-09-17T10:33:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Майрамкан Абылкасымава|2026-09-17T10:25:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ях'я Кемаль Беятлы|2026-09-17T10:23:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Міхаіл Арутчан|2026-09-17T09:48:55Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> a5fe7fzxs2bfwavrq1r1tp469p11ijw Каралеўскі палац у Варшаве 0 121996 5202197 2731847 2026-09-18T23:47:14Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Каралеўскі замак (Варшава)]] 5202197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каралеўскі замак (Варшава)]] kg8v53z8h6qvym4jfaecwhm16gcjfyl Вялікае Княства Кракаўскае 0 122724 5202220 4675949 2026-09-19T01:56:39Z CommonsDelinker 151 Replacing Flag_of_Kraków.svg with [[File:Flag_of_Kraków(2-3).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: different aspect ratio than statute.). 5202220 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Кракаўскае |саманазва = Wielkie Księstwo Krakowskie <br/> Großherzogtum Krakau |статус = [[Аўтаномія]] |гімн = |сцяг = Flag of the Grand Duchy of Cracow.svg |апісанне_сцяга = |герб = Wielkie ksiestwo krakowskie.jpg |апісанне_герба = |карта = Mapa wlk x krakowskiego.jpg |апісанне = |p1 = Вольны горад Кракаў |flag_p1 = Flag of Kraków(2-3).svg |утворана = 1846 |ліквідавана = 1919 |s1 = Польская Рэспубліка (1918—1939) |flag_s1 = Flag of Poland.svg |дэвіз = |у_складзе = {{Сцяг Аўстрыйскай імперыі}} [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыя]] <br/> ([[1846]] – [[1868]]) <br/> {{Сцяг Аўстра-Венгрыі}} [[Аўстра-Венгрыя]] <br/> ([[1868]] – [[1919]]) |сталіца = [[Кракаў]] |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 1.164 км² |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = [[Габсбургі]] |тытул_кіраўнікоў = Вялікі Князь Кракаўскі |кіраўнік1 = [[Фердынанд I (імператар Аўстрыі)|Фердынанд I]] |год_кіраўніка1 = [[1846]] – [[1848]] |кіраўнік2 = [[Франц Іосіф I]] |год_кіраўніка2 = [[1848]] – [[1916]] |кіраўнік3 = [[Карл I Габсбург|Карл I]] |год_кіраўніка3 = [[1916]] – [[1918]] |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[Каталіцтва]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |сёння = {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] |заўв = }} '''Вялікае Княства Кракаўскае''' ({{lang-pl|Wielkie Księstwo Krakowskie}}, {{lang-de|Großherzogtum Krakau}}) — [[аўтаномія]], створаная ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] пасля [[анексія|анексіі]] [[Вольны горад Кракаў|Вольнага горада Кракаў]]. Вялікім Князем Кракаўскім з’яўляўся аўстра-венгерскі імператар. Вялікае княства мела ўласны герб: белага арла з [[герб Кракава|гербам Кракава]] на чырвоным полі — і сцяг жоўта-блакітна-белых колераў, але фактычна замест іх выкарыстоўваліся сімвалы [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Польшча|Польшчы]] або самога горада. Часам сустракаецца меркаванне, што княства ўваходзіла ў склад [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], што і было на самай справе, але афіцыйна яно яму не падначальвалася і ўтварала асобны тытул [[імператар Аўстрыі|імператара]]. Вольны горад быў утвораны па выніках [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] як сумесны [[Аўстрыйская імперыя|аўстра]]-[[Каралеўства Прусія|пруска]]-[[Расійская імперыя|расійскі]] нейтральны [[пратэктарат]] з рэшткаў [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]]. У [[1846]] у [[Кракаў|Кракаве]] адбылася [[Кракаўскае паўстанне|няўдалае паўстанне супраць іншаземцаў]], што дала повад увесці аўстрыйскія войскі і далучыць горад. Пасля анексіі, у [[1853]]—[[1854]], была праведзена адміністрацыйная рэформа, паводле якой княства было падзеленае на тры [[павет]]ы, а ў [[1860]] іх лік быў скарочаны да двух, што і стала канчатковым тэрытарыяльным падзелам. У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] пачаўся прамысловы ўздым княства шляхам інтэграцыі ў аўстрыйскую эканоміку. Чыгункі звязалі горад з астатняй імперыяй і [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]], будаваліся шахты для здабывання [[свінец|свінцу]], [[цынк]]у і [[вугаль|вугалю]], [[шкло|шкляныя]] вытворчасці. У [[1910]] былі адкрыты цэментны і нафтаперапрацоўчы заводы, а ў [[1913]] — [[электрастанцыя]]. Па выніках [[1СВ|Першай сусветнай вайны]], у [[1919]] вялікае княства ўвайшло ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|незалежнай польскай дзяржавы]]. [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кракава]] [[Катэгорыя:1846 год у Кракаве]] if3hyzq51oqerz9w9dh8gfr694r6tw1 Лявон Вашко 0 127911 5202052 5171861 2026-09-18T13:50:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202052 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Лявон Вашко | Арыгінал імя = | Жанчына = | Фота = | Памер = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Грамадзянства = {{сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = 1995 — цяперашні час | Кірунак = | Жанр = апавяданне, п’еса | Дэбют = 1995 | Асноўныя творы = ''«Паэты – цары»'' | Прэміі = [[Гліняны Вялес|Прэмія Гліняны Вялес]] ([[1997]])<ref>[http://litara.net/doc/duxaxram Інаўгурацыйная прамова пад час атрымання літаратурнай прэміі «Гліняны Вялес»]// «litara.net», 12 сакавіка 1998</ref> | Палічка = | Сайт = [http://masty.org/Duhahram/0212DHV.htm Духахрам] }} {{цёзкі2|Вашко}} '''Лявон Вашко''' (нар. {{ДН|12|04|1963}}, {{МН|Гродна||Горад Гродна}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|СССР}}, {{драматург|Беларусі|СССР}}, [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Гродна. Скончыў [[факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[БДУ]]. Удзельнічаў у маладзёжным грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]]. Працаваў журналістам у газетах i часопісах. Цяпер — на творчай працы. Таксама аўтар электроннай ведамкі «Духахрам». == Творы == * 1995 — «Еўрапейскія гісторыі» (апавяданні) * 1997 — «Паэты — цары» * 1997 — «Гістарызацыя свядомасці» (вершы з прысвячэннем) * 2000 — «[[Маленькі сшытак Лявона Вашка]]»<ref>[http://litara.net/doc/shzita Маленькі сшытак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309132812/http://litara.net/404.php3|date=9 сакавіка 2016}}// «litara.net», 5 жніўня 2002</ref> (зборнік) {{зноскі}} == Літаратура == * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. == Спасылкі == * [https://kamunikat.net/vaszko-lavon Лявон Вашко на «Камунікаце»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260414144922/https://kamunikat.net/vaszko-lavon |date=14 красавіка 2026 }} * {{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2167812.html|author=[[Сяргей Дубавец]]|title=Гісторыя аднаго цуду: Лявон Вашко|website=Радыё Свабода|date=2010-09-25|access-date=2026-07-27|archive-date=2025-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20250904120743/https://www.svaboda.org/a/2167812.html}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вашко Лявон}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Гліняны вялес»]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] m3hkaq9q0tnizgvjpfc41hug2eduju8 Шаблон:Беларусы 10 127944 5202060 5201622 2026-09-18T13:56:16Z M.L.Bot 261 5202060 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] ** [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс)|Тыфліс]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]]<small> ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * </small>[[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> peywn8iut67gfplbkpcpjbp1vaugjgp 5202065 5202060 2026-09-18T14:06:53Z M.L.Bot 261 5202065 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]]<small> ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * </small>[[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> f2up2n6lwk24t2cehpapxqyz5pk0xxz Шаблон:Арганізацыі беларускай дыяспары 10 127946 5202062 5167426 2026-09-18T14:02:38Z M.L.Bot 261 5202062 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Арганізацыі беларускай дыяспары |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Арганізацыі беларускай дыяспары |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] |спіс1 = * [[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]] |загаловак2 = [[Беларусы Арменіі|Арменія]] |спіс2 = * [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]] |загаловак3 = [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] |спіс3 = * [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]] * [[Беларускі культурна-грамадскі клуб]] * [[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]] * [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]] * [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]] * [[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] * [[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі|Беларускае аб'яднанне ў Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] <small>([[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]])</small> |загаловак4 = [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] |спіс4 = * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] |загаловак5 = [[Беларусы Германіі‎|Германія‎]] |спіс5 = * [[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]] * [[Беларускі камітэт самапомачы]] * [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]] * [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]] * [[Беларускае прадстаўніцтва]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская суполка RAZAM]] * [[Інстытут вывучэння СССР]] |загаловак6 = [[Беларусы Грузіі|Грузія‎]] |спіс6 = * [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс)|Беларускае студэнцкае зямляцтва]] |загаловак7 = [[Беларусы ЗША|ЗША]] |спіс7 = * [[Аб’яднанне беларускіх жанчын]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]] * [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]] * [[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]] * [[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]] * [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] * [[Кангрэс беларусаў Амерыкі]] * [[Полацак (цэнтр)|Полацак]] * [[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Фонд імя І. Любачкі]] * [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]] |загаловак8 = [[Беларусы Канады|Канада]] |спіс8 = * [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]] |загаловак9 = [[Беларусы Літвы|Літва]] |спіс9 = * [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]] * [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]] * [[Беларуская грамада (Коўна)]] |загаловак10 = [[Беларусы Латвіі‎|Латвія‎]] |спіс10 = * Бацькаўшчына ** [[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]] ** [[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]] * [[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]] * [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]] * [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыства беларускай моладзі]] * [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх настаўнікаў]] * [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] * [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускія настаўніцкія курсы]] * [[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Alboruthenica]] |загаловак11 = [[Беларусы Расіі‎|Расія‎]] |спіс11 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] |загаловак12 = [[Беларусы Украіны‎|Украіна‎]] |спіс12 = * [[Беларускі гай]] * [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]] |загаловак13 = [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] |спіс13 = * [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]] * [[Беларуская салідарнасць]] * [[Беларускі загранічны архіў]] * [[Беларускі інстытут у Празе]] * [[Беларускі навуковы кабінет]] * [[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]] |загаловак14 = [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |спіс14 = * [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> e0o5ij67xe3i2rx2nwub25atudwrxvq Фарначэ 0 130489 5202118 4463306 2026-09-18T17:50:17Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202118 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Фарначэ |арыгінальная назва = Fornace |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 7|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 13|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Трэнта{{!}}Трэнта |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 716 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1291 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 184 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0461 |паштовы індэкс = 38040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 022089 |катэгорыя ў Commons = Fornace |сайт = |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Pierino Caresia |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Фарначэ''' ({{lang-it|Fornace}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Трэнта (правінцыя)|Трэнта]]. Насельніцтва складае 1291 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 184 чал./км². Займае плошчу 7 км². Паштовы індэкс — 38040. Тэлефонны код — 0461. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы . {{правінцыя Трэнта}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Трэнта]] 1uvjek58anvk9ncgl6n2m8xuwhqlkyz Рэпер (геадэзія) 0 135182 5202148 4058551 2026-09-18T19:39:11Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202148 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 03.JPG|250px|міні|Рэпер у Касцёле Святога апостала Андрэя ў Крывічах Мядзельскага раёна.]] [[File:Vermessungspunkt.jpg|thumb|250px|Рэпер у горадзе [[Горад Цюбінген|Цюбінген]], [[Германія]]]] '''Рэ́пер''' ({{lang-fr|repère}} — метка, знак, зыходны пункт) — знак, які замацоўвае пэўны [[пункт]] [[Планета Зямля|зямной]] паверхні з вядомай абсалютнай вышынёй. Вышыня вызначаецца [[нівеліраванне]]м адносна зыходнай паверхні. На рэперах замацоўваецца металічны [[дыск]] [[дыяметр]]ам 5 см (марка) з нумарам і пазначэннем ведамства. == Фундаментальныя рэперы == Уяўляюць сабой жалезабетонныя пілоны, закладзеныя ў грунт на адлегласці 50—80 км на [[Нівелірная лінія|нівелірных лініях]] 1-га класа, на найбольш адказных нівелірных лініях 2-га класа і каля найважнейшых [[Мора|марскіх]] вадамерных пунктаў. == Радавыя рэперы == Існуюць грунтавыя і сценавыя. Закладваюцца на адлегласці 5—7 км на нівелірных лініях усіх класаў. == Гл. таксама == * [[Геадэзічны знак]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Рэпер||18}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Репер%20(в%20геодезии)/ Репер (в геодезии)]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} {{commons|Category:Benchmarks (surveying)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геадэзія]] ry2zunvr4s14j3guf8jny2343td09vj 5202150 5202148 2026-09-18T19:39:47Z Ciepiersia 162280 5202150 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 03.JPG|250px|міні|Рэпер у [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[File:Vermessungspunkt.jpg|thumb|250px|Рэпер у горадзе [[Горад Цюбінген|Цюбінген]], [[Германія]]]] '''Рэ́пер''' ({{lang-fr|repère}} — метка, знак, зыходны пункт) — знак, які замацоўвае пэўны [[пункт]] [[Планета Зямля|зямной]] паверхні з вядомай абсалютнай вышынёй. Вышыня вызначаецца [[нівеліраванне]]м адносна зыходнай паверхні. На рэперах замацоўваецца металічны [[дыск]] [[дыяметр]]ам 5 см (марка) з нумарам і пазначэннем ведамства. == Фундаментальныя рэперы == Уяўляюць сабой жалезабетонныя пілоны, закладзеныя ў грунт на адлегласці 50—80 км на [[Нівелірная лінія|нівелірных лініях]] 1-га класа, на найбольш адказных нівелірных лініях 2-га класа і каля найважнейшых [[Мора|марскіх]] вадамерных пунктаў. == Радавыя рэперы == Існуюць грунтавыя і сценавыя. Закладваюцца на адлегласці 5—7 км на нівелірных лініях усіх класаў. == Гл. таксама == * [[Геадэзічны знак]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Рэпер||18}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Репер%20(в%20геодезии)/ Репер (в геодезии)]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} {{commons|Category:Benchmarks (surveying)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геадэзія]] 7lx9kkdedju5pk90rx03co3b8eczxtc Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны) 0 140327 5202291 5121442 2026-09-19T09:34:04Z Ciepiersia 162280 /* Капліца Святой Барбары */ дапаўненне 5202291 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Ruzhany325.JPG |Подпіс выявы = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Ружанах |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|112Г000644}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Мястэчка |Месцазнаходжанне = [[Ружаны]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 52 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 53 |lon_sec = 29 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць |Канфесія = [[Каталіцтва|Каталіцызм]] |Епархія = [[Пінская дыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = [[Пружанскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Дамініканцы|ордэн дамініканцаў]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Касцёл|прыхадскі касцёл]] |Архітэктурны стыль = позні [[рэнесанс]], [[барока]], [[класіцызм]] |Аўтар праекту = [[Ян Самуэль Бекер]] (перабудова XVIII ст.) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Леў Сапега]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1615 |Заканчэнне будаўніцтва = 1617 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Category:Church of Holy Trinity (Ruzhany) }} {{Іншыя значэнні|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы}} '''Касцё́л Найсвяце́йшай Тро́йцы''' — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[храм]] у [[Ружаны|Ружанах]] [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]]<ref>{{cite web |url=http://catholic.by/2/home/news/belarus/pinsk/101310-ruzany.html|title=Ружаны — парафія Найсвяцейшай Тройцы|publisher=Рымска-каталіцкі касцёл у Беларусі|date=2012-04-15|accessdate=2025-01-23}}</ref>, збудаваны на пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] па фундацыі [[Леў Сапега|Льва Сапегі]]. Помнік архітэктуры з рысамі ранняга і позняга [[барока]], а таксама пераходнага перыяду да [[класіцызм]]у. Інтэр’ер адметны захаванымі ўзорамі ілюзорнага манументальнага жывапісу ([[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]]){{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. == Гісторыя == [[Файл:Ružany, Daminikanski. Ружаны, Дамініканскі (J. Becker, 1762-88).jpg|злева|міні|Касцёл паводле праекта Я. С. Бекера]] Першы драўляны касцёл у Ружанах быў заснаваны ў канцы XVI стагоддзя. Мяркуецца, што ён мог уваходзіць у кляштарны комплекс [[кармеліты|кармелітаў]]. У 1615—1617 гадах храм быў перабудаваны ў мураваны па фундацыі канцлера вялікага літоўскага Льва Сапегі. У далейшым будынак неаднаразова рэканструяваўся і рамантаваўся. У 1768 і 1787 гадах да храма былі дабудаваныя дзве бакавыя капліцы: Святога Крыжа (з поўдня) і Святой Барбары (з поўначы). У 1780-я гады, па ініцыятыве канцлера [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандра Міхала Сапегі]], храм быў грунтоўна перабудаваны паводле праекта запрошанага з [[Саксонія|Саксоніі]] прыдворнага архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У выніку гэтай рэканструкцыі будынак набыў выразныя рысы «барочнага класіцызму» і стаў арганічнай часткай абноўленага горадабудаўнічага ансамбля Ружан. Менавіта Бекер, імаверна, спраектаваў і ўнутранае аздабленне капліцы Святой Барбары{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У 1850 і 1891 гадах у касцёле праводзіліся рамонтныя працы. За савецкім часам, у адрозненне ад шматлікіх іншых храмаў Беларусі, набажэнствы ў ружанскім касцёле не перапыняліся, што дазволіла захаваць яго гістарычны інтэр’ер і жывапіс. == Архітэктура == Аднанефавы храм з паўкруглай [[апсіда]]й і чатырох’яруснай вежай пры ўваходзе. Ніжні ярус вежы — [[васьмярык на чацверыку]], астатнія — васьмігранныя, якія танчэюць да верху і пакрытыя стромкім [[шацёр|шатром]]. Ярусы аддзелены прафіляванымі [[карніз]]амі, дэкараваныя плоскімі [[ніша]]мі і скразнымі арачнымі праёмамі. Масіўныя сцены [[неф]]а знадворку ўмацаваныя [[контрфорс]]амі, па яго баках сіметрычна размешчаны капліцы. Неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі, капліцы і [[сакрысція|сакрысціі]] — крыжовымі скляпеннямі, апсіда — конхавым з падпружнай аркай. [[Скляпенне]] [[прэсбітэрый|прэсбітэрыя]] ўмацаванае падпружнымі аркамі. == Інтэр’ер і манументальны жывапіс == [[Файл:08 Ружаны 2 (19).JPG|міні|злева|Надмагілле [[Баляслаў Біспінг|Баляслава Біспінга]] ў касцёле]]Над уваходам у інтэр’еры размешчаныя [[хоры]]. У апсідзе знаходзіцца галоўны [[алтар]], у вырашэнні якога яскрава выяўленае прысвячэнне [[Святая Тройца|Святой Тройцы]]. Алтарная карціна, аформленая чатырохкалонным архітэктурным порцікам са [[штучны мармур|штучнага мармуру]], прадстаўляе «[[Укрыжаванне Хрыста]]». Над ёю размешчана [[Усёвідушчае вока]] [[Бог-Айцец|Бога-Айца]], а ў консе апсіды — [[фрэска]]вая выява [[Святы Дух|Святога Духа]] ў выглядзе голуба. Раскрапаваны лучковы франтон упрыгожваюць скульптуры анёлаў і герб Сапегаў. Абапал калон зроблены драўляныя паліхромныя выявы [[12 апосталаў|апосталаў]] [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Інтэр’ер храма багата ўпрыгожаны архітэктурнай пластыкай, [[скульптура]]й і [[манументальны жывапіс|манументальным жывапісам]]. Скляпенні аздобленыя сюжэтнымі і дэкаратыўнымі кампазіцыямі на [[Евангелле|евангельскія]] тэмы. Прэсбітэрый ад нефа аддзяляе каваная рашотка, прывезеная з колішняга касцёла ў [[Юдзінавічы|Юдзінавічах]]. Акрамя звіваў, [[Валюта (архітэктура)|валют]] і кветак, яе кампазіцыя змяшчае таксама [[манаграма|манаграмы]] [[фундатар]]а касцёла Льва Сапегі. === Капліца Святой Барбары === [[Файл:08 Ружаны 2 (09).JPG|міні|333x333пкс|Ілюзорны (аптычны) алтар у капліцы Святой Барбары, выкананы ў тэхніцы квадратуры каля 1785 г.]] [[Файл:Уваходная брама 17 стагоддзя ў касцёле св. Троіцы, Ружаны.jpg|250px|міні|Дзверы, створаныя ў 1669 годзе, з’яўляюцца ўнікальным узорам дзвярэй XVII стагоддзя. Па цэнтру знаходзіццадэкаратыўны элемент вышынёй 160 см, адметны [[Разьба па дрэве ў Беларусі|разьбою]]<ref>Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ]</ref><ref>Гісторыя беларускага мастацтва : у 6 т. / рэдкал. : С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987—1994. — Т. 2 : Другая палова XVI ст. — канец XVIII ст. / Я. М. Сахута. - 1988. — 384 с. С. 188.</ref>.]] Выключную мастацкую і гістарычную каштоўнасць уяўляе інтэр’ер паўночнай капліцы, прысвечанай [[Святая Барбара|Святой Барбары]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Яна была пабудавана і аздоблена каля 1785 года, хутчэй за ўсё, пад кіраўніцтвам архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]], які на той момант працаваў над рэканструкцыяй [[Ружанскі палац|Ружанскага палаца]] і касцёла{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Галоўным акцэнтам капліцы з’яўляецца выдатна захаваны ілюзорны (аптычны) алтар, выкананы ў тэхніцы [[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]] невядомым, але вельмі прафесійным майстрам{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Гэты насценны роспіс стварае дасканалую ілюзію манументальнага архітэктурнага рэтабула{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Мастак выкарыстаў прыёмы «падману зроку» (''[[трамплёй|trompe-l'œil]]''), візуальна пашырыўшы прастору невялікай капліцы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Ілюзорныя калоны і пілястры [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], нібыта зробленыя са штучнага мармуру, падтрымліваюць масіўны, складана прафіляваны і разарваны [[антаблемент]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. У цэнтры гэтага архітэктурнага каркаса размешчаны рэальны алтарны абраз Святой Барбары (таксама выкананы ў XVIII ст.){{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Дзеля большай рэалістычнасці ілюзіі мастак імітаваў не толькі архітэктуру, але і скульптурныя дэталі — так, замест анёлаў з папулярнага трактата [[Андрэа Поца]] на антаблеменце намаляваны дэкаратыўныя вазы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Гэты твор з’яўляецца адным з найлепшых і найбольш цэласных узораў выкарыстання класічных схем з трактата Андрэа Поца ў сакральным мастацтве на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Манументальнасць і канструктыўная яснасць гэтага роспісу выразна адлюстроўваюць пераход ад позняга барока да эстэтыкі класіцызму, характэрнай для творчасці Бекера{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ружаны|5}} * {{кніга|аўтар=Hauser Z. |загаловак=Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi |месца=Warszawa |год=2005 |isbn=83-87654-25-6}} * {{кніга|аўтар=Marczak M. |загаловак=Przewodnik po Polesiu |месца=Brześć nad Bugiem (reprint: Lublin) |выдавецтва=reprint: Fundacja Pomocy Szkołom Polskim na Wschodzie im. Tadeusza Goniewicza |год=1935 (reprint: 2008)}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|112Г000644}} {{Commons|Church of Holy Trinity (Ruzhany)}} * {{Радзіма майго духу|}} * {{ГБ|http://globustut.by/ruzhany/index.htm#kostel}} {{Пружанскі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Святой Тройцы|Ружаны]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1617 годзе]] [[Катэгорыя:1617 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Храмы Ружанаў]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]] 31g9syl867isemf9ijwtoe0lqvym60n 5202293 5202291 2026-09-19T09:35:46Z Ciepiersia 162280 /* Капліца Святой Барбары */ арфаграфія 5202293 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Ruzhany325.JPG |Подпіс выявы = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Ружанах |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|112Г000644}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Мястэчка |Месцазнаходжанне = [[Ружаны]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 52 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 53 |lon_sec = 29 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць |Канфесія = [[Каталіцтва|Каталіцызм]] |Епархія = [[Пінская дыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = [[Пружанскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Дамініканцы|ордэн дамініканцаў]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Касцёл|прыхадскі касцёл]] |Архітэктурны стыль = позні [[рэнесанс]], [[барока]], [[класіцызм]] |Аўтар праекту = [[Ян Самуэль Бекер]] (перабудова XVIII ст.) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Леў Сапега]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1615 |Заканчэнне будаўніцтва = 1617 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Category:Church of Holy Trinity (Ruzhany) }} {{Іншыя значэнні|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы}} '''Касцё́л Найсвяце́йшай Тро́йцы''' — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[храм]] у [[Ружаны|Ружанах]] [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]]<ref>{{cite web |url=http://catholic.by/2/home/news/belarus/pinsk/101310-ruzany.html|title=Ружаны — парафія Найсвяцейшай Тройцы|publisher=Рымска-каталіцкі касцёл у Беларусі|date=2012-04-15|accessdate=2025-01-23}}</ref>, збудаваны на пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] па фундацыі [[Леў Сапега|Льва Сапегі]]. Помнік архітэктуры з рысамі ранняга і позняга [[барока]], а таксама пераходнага перыяду да [[класіцызм]]у. Інтэр’ер адметны захаванымі ўзорамі ілюзорнага манументальнага жывапісу ([[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]]){{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. == Гісторыя == [[Файл:Ružany, Daminikanski. Ружаны, Дамініканскі (J. Becker, 1762-88).jpg|злева|міні|Касцёл паводле праекта Я. С. Бекера]] Першы драўляны касцёл у Ружанах быў заснаваны ў канцы XVI стагоддзя. Мяркуецца, што ён мог уваходзіць у кляштарны комплекс [[кармеліты|кармелітаў]]. У 1615—1617 гадах храм быў перабудаваны ў мураваны па фундацыі канцлера вялікага літоўскага Льва Сапегі. У далейшым будынак неаднаразова рэканструяваўся і рамантаваўся. У 1768 і 1787 гадах да храма былі дабудаваныя дзве бакавыя капліцы: Святога Крыжа (з поўдня) і Святой Барбары (з поўначы). У 1780-я гады, па ініцыятыве канцлера [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандра Міхала Сапегі]], храм быў грунтоўна перабудаваны паводле праекта запрошанага з [[Саксонія|Саксоніі]] прыдворнага архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У выніку гэтай рэканструкцыі будынак набыў выразныя рысы «барочнага класіцызму» і стаў арганічнай часткай абноўленага горадабудаўнічага ансамбля Ружан. Менавіта Бекер, імаверна, спраектаваў і ўнутранае аздабленне капліцы Святой Барбары{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У 1850 і 1891 гадах у касцёле праводзіліся рамонтныя працы. За савецкім часам, у адрозненне ад шматлікіх іншых храмаў Беларусі, набажэнствы ў ружанскім касцёле не перапыняліся, што дазволіла захаваць яго гістарычны інтэр’ер і жывапіс. == Архітэктура == Аднанефавы храм з паўкруглай [[апсіда]]й і чатырох’яруснай вежай пры ўваходзе. Ніжні ярус вежы — [[васьмярык на чацверыку]], астатнія — васьмігранныя, якія танчэюць да верху і пакрытыя стромкім [[шацёр|шатром]]. Ярусы аддзелены прафіляванымі [[карніз]]амі, дэкараваныя плоскімі [[ніша]]мі і скразнымі арачнымі праёмамі. Масіўныя сцены [[неф]]а знадворку ўмацаваныя [[контрфорс]]амі, па яго баках сіметрычна размешчаны капліцы. Неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі, капліцы і [[сакрысція|сакрысціі]] — крыжовымі скляпеннямі, апсіда — конхавым з падпружнай аркай. [[Скляпенне]] [[прэсбітэрый|прэсбітэрыя]] ўмацаванае падпружнымі аркамі. == Інтэр’ер і манументальны жывапіс == [[Файл:08 Ружаны 2 (19).JPG|міні|злева|Надмагілле [[Баляслаў Біспінг|Баляслава Біспінга]] ў касцёле]]Над уваходам у інтэр’еры размешчаныя [[хоры]]. У апсідзе знаходзіцца галоўны [[алтар]], у вырашэнні якога яскрава выяўленае прысвячэнне [[Святая Тройца|Святой Тройцы]]. Алтарная карціна, аформленая чатырохкалонным архітэктурным порцікам са [[штучны мармур|штучнага мармуру]], прадстаўляе «[[Укрыжаванне Хрыста]]». Над ёю размешчана [[Усёвідушчае вока]] [[Бог-Айцец|Бога-Айца]], а ў консе апсіды — [[фрэска]]вая выява [[Святы Дух|Святога Духа]] ў выглядзе голуба. Раскрапаваны лучковы франтон упрыгожваюць скульптуры анёлаў і герб Сапегаў. Абапал калон зроблены драўляныя паліхромныя выявы [[12 апосталаў|апосталаў]] [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Інтэр’ер храма багата ўпрыгожаны архітэктурнай пластыкай, [[скульптура]]й і [[манументальны жывапіс|манументальным жывапісам]]. Скляпенні аздобленыя сюжэтнымі і дэкаратыўнымі кампазіцыямі на [[Евангелле|евангельскія]] тэмы. Прэсбітэрый ад нефа аддзяляе каваная рашотка, прывезеная з колішняга касцёла ў [[Юдзінавічы|Юдзінавічах]]. Акрамя звіваў, [[Валюта (архітэктура)|валют]] і кветак, яе кампазіцыя змяшчае таксама [[манаграма|манаграмы]] [[фундатар]]а касцёла Льва Сапегі. === Капліца Святой Барбары === [[Файл:08 Ружаны 2 (09).JPG|міні|333x333пкс|Ілюзорны (аптычны) алтар у капліцы Святой Барбары, выкананы ў тэхніцы квадратуры каля 1785 г.]] [[Файл:Уваходная брама 17 стагоддзя ў касцёле св. Троіцы, Ружаны.jpg|250px|міні|Дзверы, створаныя ў 1669 годзе, з’яўляюцца ўнікальным узорам дзвярэй XVII стагоддзя. Па цэнтру знаходзіцца дэкаратыўны элемент вышынёй 160 см, адметны [[Разьба па дрэве ў Беларусі|разьбою]]<ref>Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ]</ref><ref>Гісторыя беларускага мастацтва : у 6 т. / рэдкал. : С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987—1994. — Т. 2 : Другая палова XVI ст. — канец XVIII ст. / Я. М. Сахута. - 1988. — 384 с. С. 188.</ref>.]] Выключную мастацкую і гістарычную каштоўнасць уяўляе інтэр’ер паўночнай капліцы, прысвечанай [[Святая Барбара|Святой Барбары]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Яна была пабудавана і аздоблена каля 1785 года, хутчэй за ўсё, пад кіраўніцтвам архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]], які на той момант працаваў над рэканструкцыяй [[Ружанскі палац|Ружанскага палаца]] і касцёла{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Галоўным акцэнтам капліцы з’яўляецца выдатна захаваны ілюзорны (аптычны) алтар, выкананы ў тэхніцы [[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]] невядомым, але вельмі прафесійным майстрам{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Гэты насценны роспіс стварае дасканалую ілюзію манументальнага архітэктурнага рэтабула{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Мастак выкарыстаў прыёмы «падману зроку» (''[[трамплёй|trompe-l'œil]]''), візуальна пашырыўшы прастору невялікай капліцы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Ілюзорныя калоны і пілястры [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], нібыта зробленыя са штучнага мармуру, падтрымліваюць масіўны, складана прафіляваны і разарваны [[антаблемент]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. У цэнтры гэтага архітэктурнага каркаса размешчаны рэальны алтарны абраз Святой Барбары (таксама выкананы ў XVIII ст.){{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Дзеля большай рэалістычнасці ілюзіі мастак імітаваў не толькі архітэктуру, але і скульптурныя дэталі — так, замест анёлаў з папулярнага трактата [[Андрэа Поца]] на антаблеменце намаляваны дэкаратыўныя вазы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Гэты твор з’яўляецца адным з найлепшых і найбольш цэласных узораў выкарыстання класічных схем з трактата Андрэа Поца ў сакральным мастацтве на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Манументальнасць і канструктыўная яснасць гэтага роспісу выразна адлюстроўваюць пераход ад позняга барока да эстэтыкі класіцызму, характэрнай для творчасці Бекера{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ружаны|5}} * {{кніга|аўтар=Hauser Z. |загаловак=Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi |месца=Warszawa |год=2005 |isbn=83-87654-25-6}} * {{кніга|аўтар=Marczak M. |загаловак=Przewodnik po Polesiu |месца=Brześć nad Bugiem (reprint: Lublin) |выдавецтва=reprint: Fundacja Pomocy Szkołom Polskim na Wschodzie im. Tadeusza Goniewicza |год=1935 (reprint: 2008)}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|112Г000644}} {{Commons|Church of Holy Trinity (Ruzhany)}} * {{Радзіма майго духу|}} * {{ГБ|http://globustut.by/ruzhany/index.htm#kostel}} {{Пружанскі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Святой Тройцы|Ружаны]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1617 годзе]] [[Катэгорыя:1617 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Храмы Ружанаў]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]] rltzdaab32ba3ans8nr9t7yzee0z8xr 5202297 5202293 2026-09-19T10:06:37Z Ciepiersia 162280 /* Капліца Святой Барбары */ дапаўненне 5202297 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы |Арыгінальная назва = |Выява = Ruzhany325.JPG |Подпіс выявы = Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Ружанах |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|112Г000644}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Мястэчка |Месцазнаходжанне = [[Ружаны]] |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 52 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 53 |lon_sec = 29 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць |Канфесія = [[Каталіцтва|Каталіцызм]] |Епархія = [[Пінская дыяцэзія]] |Добрапрыстойнасць = [[Пружанскі дэканат]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Дамініканцы|ордэн дамініканцаў]] (гістарычна) |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Касцёл|прыхадскі касцёл]] |Архітэктурны стыль = позні [[рэнесанс]], [[барока]], [[класіцызм]] |Аўтар праекту = [[Ян Самуэль Бекер]] (перабудова XVIII ст.) |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Леў Сапега]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1615 |Заканчэнне будаўніцтва = 1617 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Category:Church of Holy Trinity (Ruzhany) }} {{Іншыя значэнні|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы}} '''Касцё́л Найсвяце́йшай Тро́йцы''' — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[храм]] у [[Ружаны|Ружанах]] [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]]<ref>{{cite web |url=http://catholic.by/2/home/news/belarus/pinsk/101310-ruzany.html|title=Ружаны — парафія Найсвяцейшай Тройцы|publisher=Рымска-каталіцкі касцёл у Беларусі|date=2012-04-15|accessdate=2025-01-23}}</ref>, збудаваны на пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] па фундацыі [[Леў Сапега|Льва Сапегі]]. Помнік архітэктуры з рысамі ранняга і позняга [[барока]], а таксама пераходнага перыяду да [[класіцызм]]у. Інтэр’ер адметны захаванымі ўзорамі ілюзорнага манументальнага жывапісу ([[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]]){{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. == Гісторыя == [[Файл:Ružany, Daminikanski. Ружаны, Дамініканскі (J. Becker, 1762-88).jpg|злева|міні|Касцёл паводле праекта Я. С. Бекера]] Першы драўляны касцёл у Ружанах быў заснаваны ў канцы XVI стагоддзя. Мяркуецца, што ён мог уваходзіць у кляштарны комплекс [[кармеліты|кармелітаў]]. У 1615—1617 гадах храм быў перабудаваны ў мураваны па фундацыі канцлера вялікага літоўскага Льва Сапегі. У далейшым будынак неаднаразова рэканструяваўся і рамантаваўся. У 1768 і 1787 гадах да храма былі дабудаваныя дзве бакавыя капліцы: Святога Крыжа (з поўдня) і Святой Барбары (з поўначы). У 1780-я гады, па ініцыятыве канцлера [[Аляксандр Міхал Сапега|Аляксандра Міхала Сапегі]], храм быў грунтоўна перабудаваны паводле праекта запрошанага з [[Саксонія|Саксоніі]] прыдворнага архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У выніку гэтай рэканструкцыі будынак набыў выразныя рысы «барочнага класіцызму» і стаў арганічнай часткай абноўленага горадабудаўнічага ансамбля Ружан. Менавіта Бекер, імаверна, спраектаваў і ўнутранае аздабленне капліцы Святой Барбары{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. У 1850 і 1891 гадах у касцёле праводзіліся рамонтныя працы. За савецкім часам, у адрозненне ад шматлікіх іншых храмаў Беларусі, набажэнствы ў ружанскім касцёле не перапыняліся, што дазволіла захаваць яго гістарычны інтэр’ер і жывапіс. == Архітэктура == Аднанефавы храм з паўкруглай [[апсіда]]й і чатырох’яруснай вежай пры ўваходзе. Ніжні ярус вежы — [[васьмярык на чацверыку]], астатнія — васьмігранныя, якія танчэюць да верху і пакрытыя стромкім [[шацёр|шатром]]. Ярусы аддзелены прафіляванымі [[карніз]]амі, дэкараваныя плоскімі [[ніша]]мі і скразнымі арачнымі праёмамі. Масіўныя сцены [[неф]]а знадворку ўмацаваныя [[контрфорс]]амі, па яго баках сіметрычна размешчаны капліцы. Неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з распалубкамі, капліцы і [[сакрысція|сакрысціі]] — крыжовымі скляпеннямі, апсіда — конхавым з падпружнай аркай. [[Скляпенне]] [[прэсбітэрый|прэсбітэрыя]] ўмацаванае падпружнымі аркамі. == Інтэр’ер і манументальны жывапіс == [[Файл:08 Ружаны 2 (19).JPG|міні|злева|Надмагілле [[Баляслаў Біспінг|Баляслава Біспінга]] ў касцёле]]Над уваходам у інтэр’еры размешчаныя [[хоры]]. У апсідзе знаходзіцца галоўны [[алтар]], у вырашэнні якога яскрава выяўленае прысвячэнне [[Святая Тройца|Святой Тройцы]]. Алтарная карціна, аформленая чатырохкалонным архітэктурным порцікам са [[штучны мармур|штучнага мармуру]], прадстаўляе «[[Укрыжаванне Хрыста]]». Над ёю размешчана [[Усёвідушчае вока]] [[Бог-Айцец|Бога-Айца]], а ў консе апсіды — [[фрэска]]вая выява [[Святы Дух|Святога Духа]] ў выглядзе голуба. Раскрапаваны лучковы франтон упрыгожваюць скульптуры анёлаў і герб Сапегаў. Абапал калон зроблены драўляныя паліхромныя выявы [[12 апосталаў|апосталаў]] [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Інтэр’ер храма багата ўпрыгожаны архітэктурнай пластыкай, [[скульптура]]й і [[манументальны жывапіс|манументальным жывапісам]]. Скляпенні аздобленыя сюжэтнымі і дэкаратыўнымі кампазіцыямі на [[Евангелле|евангельскія]] тэмы. Прэсбітэрый ад нефа аддзяляе каваная рашотка, прывезеная з колішняга касцёла ў [[Юдзінавічы|Юдзінавічах]]. Акрамя звіваў, [[Валюта (архітэктура)|валют]] і кветак, яе кампазіцыя змяшчае таксама [[манаграма|манаграмы]] [[фундатар]]а касцёла Льва Сапегі. === Капліца Святой Барбары === [[Файл:08 Ружаны 2 (09).JPG|міні|250пкс|Ілюзорны (аптычны) алтар у капліцы Святой Барбары, выкананы ў тэхніцы квадратуры каля 1785 г.]] [[Файл:Уваходная брама 17 стагоддзя ў касцёле св. Троіцы, Ружаны.jpg|250px|міні|Дзверы, створаныя ў 1669 годзе. Па цэнтры знаходзіцца дэкаратыўны элемент вышынёй 160 см, адметны [[Разьба па дрэве ў Беларусі|разьбою]]. Дзякуючы размешчанаму на іх вялікаму рэлігійнаму тэксту, з’яўляюцца ўнікальнымі для беларускай тэрыторыі, а, магчыма, і для значна больш шырокага арэала<ref>Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ]</ref><ref>Гісторыя беларускага мастацтва : у 6 т. / рэдкал. : С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987—1994. — Т. 2 : Другая палова XVI ст. — канец XVIII ст. / Я. М. Сахута. - 1988. — 384 с. С. 188.</ref>.]] Выключную мастацкую і гістарычную каштоўнасць уяўляе інтэр’ер паўночнай капліцы, прысвечанай [[Святая Барбара|Святой Барбары]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Яна была пабудавана і аздоблена каля 1785 года, хутчэй за ўсё, пад кіраўніцтвам архітэктара [[Ян Самуэль Бекер|Яна Самуэля Бекера]], які на той момант працаваў над рэканструкцыяй [[Ружанскі палац|Ружанскага палаца]] і касцёла{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Галоўным акцэнтам капліцы з’яўляецца выдатна захаваны ілюзорны (аптычны) алтар, выкананы ў тэхніцы [[Квадратура (мастацтва)|квадратуры]] невядомым, але вельмі прафесійным майстрам{{sfn|Klajumienė|2006|с=97}}. Гэты насценны роспіс стварае дасканалую ілюзію манументальнага архітэктурнага рэтабула{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Мастак выкарыстаў прыёмы «падману зроку» (''[[трамплёй|trompe-l'œil]]''), візуальна пашырыўшы прастору невялікай капліцы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Ілюзорныя калоны і пілястры [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], нібыта зробленыя са штучнага мармуру, падтрымліваюць масіўны, складана прафіляваны і разарваны [[антаблемент]]{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. У цэнтры гэтага архітэктурнага каркаса размешчаны рэальны алтарны абраз Святой Барбары (таксама выкананы ў XVIII ст.){{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Дзеля большай рэалістычнасці ілюзіі мастак імітаваў не толькі архітэктуру, але і скульптурныя дэталі — так, замест анёлаў з папулярнага трактата [[Андрэа Поца]] на антаблеменце намаляваны дэкаратыўныя вазы{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Гэты твор з’яўляецца адным з найлепшых і найбольш цэласных узораў выкарыстання класічных схем з трактата Андрэа Поца ў сакральным мастацтве на тэрыторыі сучаснай Беларусі{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. Манументальнасць і канструктыўная яснасць гэтага роспісу выразна адлюстроўваюць пераход ад позняга барока да эстэтыкі класіцызму, характэрнай для творчасці Бекера{{sfn|Klajumienė|2006|с=98}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Ружаны|5}} * {{кніга|аўтар=Hauser Z. |загаловак=Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi |месца=Warszawa |год=2005 |isbn=83-87654-25-6}} * {{кніга|аўтар=Marczak M. |загаловак=Przewodnik po Polesiu |месца=Brześć nad Bugiem (reprint: Lublin) |выдавецтва=reprint: Fundacja Pomocy Szkołom Polskim na Wschodzie im. Tadeusza Goniewicza |год=1935 (reprint: 2008)}} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. – XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-6|ref=Klajumienė}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|112Г000644}} {{Commons|Church of Holy Trinity (Ruzhany)}} * {{Радзіма майго духу|}} * {{ГБ|http://globustut.by/ruzhany/index.htm#kostel}} {{Пружанскі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Святой Тройцы|Ружаны]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1617 годзе]] [[Катэгорыя:1617 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Храмы Ружанаў]] [[Катэгорыя:Касцёлы Пінскай дыяцэзіі]] qj6fwzvq49hmp6dva7uuf4dlq1oh5ub Майсей Лейвікавіч Співак 0 142813 5202188 5178452 2026-09-18T23:12:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202188 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Майсей Лейвікавіч Співак }} {{Цёзкі2|Співак}} '''Майсей Лейвікавіч Співа́к'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|22|12|1919}} — {{ДС|23|7|1943}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). == Біяграфія == [[Яўрэй|Яўрэй]]. Нарадзіўся ў сям'і рамесніка ў мястэчку [[Нароўля]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (зараз горад Нароўля). Скончыў сямігодку, працаваў [[бухгалтар]]ам. У [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з 1939 года. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайны 1939—1940 гг.]] Пасля сканчэння вайны працягваў ваенную службу ў раёне горада [[Гродна]]. У 1940 годзе скончыў палкавую школу.<br /> Падчас Вялікай Айчыннай вайны з чэрвеня 1941 года на [[Заходні фронт (Вялікая айчынная вайна)|Заходнім]], [[Бранскі фронт|Бранскім]] і [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]] франтах. Удзельнічаў ў абароне [[Беласток]]а, Гомеля, на Смаленскім напрамку, [[Бітва за Маскву|бітве пад Масквой]] і [[Курская бітва|Курскай бітве]]. [[Ад’ютант]] камандзіра 409-га стралковага палка (137-я стралковая дывізія, 48-я армія, Цэнтральны фронт) [[лейтэнант]] Співак вызначыўся 23 ліпеня 1943 года ў баях у раёне сяла Сцяпанаўскае (Свярдлоўскі раён, [[Арлоўская вобласць]]). У крытычны момант бою ўзначаліў [[батальён]] другога эшалону, павёў яго ў атаку, фарсіраваў раку [[Неруч]], захапіў плацдарм і утрымліваў яго да падыходу асноўных сіл палка.<br /> Лейтэнант М. Л. Співак загінуў у гэтым баі. Пахаваны ў брацкай магіле на станцыі [[Зміёўка]] (Свярдлоўскі раён Арлоўскай вобласці). Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[27 жніўня]] [[1943]] года лейтэнанту Співаку Майсею Лейвікавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна). == Узнагароды == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|209x209пкс]] * [[Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза * [[Ордэн Леніна]] == Памяць == * Імем Героя названы вуліцы ў гарадах [[Нароўля|Нароўлі]], [[Гомель|Гомелі]], [[Арол (горад)|Арле]]. * Імя на [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы]] ў [[Нароўля|Нароўлі]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=26 чэрвеня 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Співак Майсей Лейвікавіч||112—113}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=11250}} * {{bis.nlb.by|131418|Співак Майсей Лейвікавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12055457/ Спивак Моисей Лейвикович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220504050402/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12055457/ |date=4 мая 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Співак Майсей Лейвікавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Маскву]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Арлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]] 1x8mifl5lp8sjp92vjusrd0q9qpfxot Беларусы ў Аргенціне 0 146750 5202165 5201605 2026-09-18T21:18:27Z JerzyKundrat 174 /* Згуртаванне беларусаў у Аргенціне */ 5202165 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colectividad Bielorrusa de Argentina.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, Буэнас-Айрэс, 2010]] '''Беларусы ў Аргенціне''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пачала складвацца ў канцы XIX стагоддзя і найбольш істотна папоўнілася ў першай палове XX стагоддзя. Звычайна вылучаюць тры асноўныя хвалі перасялення: з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў міжваенны перыяд і пасляваенную палітычную эміграцыю. У пазнейшых даследаваннях колькасць перасяленцаў першай хвалі ацэньваецца да 3 тыс. чалавек, міжваеннай — каля 20 тыс., пасляваеннай — да 1 тыс.; у сярэдзіне XX стагоддзя агульная колькасць беларусаў у краіне ацэньвалася не больш як прыблізна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Найбуйнейшыя арганізаваныя асяродкі беларусаў узніклі ў [[Буэнас-Айрэс]]е і ў [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]]. Перасяленцы жылі таксама ў паўночных правінцыях [[Місьёнес]] і Чака, на поўдні краіны, у тым ліку ў {{нп3|Камадора-Рывадавія|Камадора-Рывадавіі|es|Comodoro Rivadavia}}, і ў іншых рэгіёнах.<ref name="Шабельцаў2008">Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19.</ref> == Іміграцыя да Першай сусветнай вайны == Іміграцыйны ўлік у Аргенціне з сярэдзіны XIX стагоддзя вёўся паводле краіны паходжання, а не паводле этнічнай прыналежнасці, таму дакладна вызначыць колькасць ранніх беларускіх перасяленцаў немагчыма. Ад 1857 да 1915 года ў Аргенціну прыбылі 161 422 выхадцы з Расійскай імперыі, сярод якіх значную частку складалі яўрэі, а таксама немцы, палякі і выхадцы з балтыйскіх губерняў.<ref>Шейнбаум Л. С. ''Аргентинский этнос. Этапы формирования и развития''. — М.: Наука, 1984. — С. 107.</ref><ref name="Шабельцаў2008" /> З канца XIX стагоддзя сярод зарэгістраваных як «рускія» ({{lang-es|rusos}}) сустракаліся і ўраджэнцы беларускіх губерняў. У 1888—1889 гадах гродзенскі губернатар адзначаў значнае ўзмацненне перасялення сялян у Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну, а каля 1905 года эміграцыйны рух ахапіў як заходнія, так і ўсходнія беларускія землі.<ref name="Шабельцаў2008" /> На пачатку XX стагоддзя частка перасяленцаў ехала ў Аргенціну на сезонныя сельскагаспадарчыя і будаўнічыя работы з намерам вярнуцца, але праз цяжкасці з вяртаннем многія заставаліся ў краіне.<ref name="Шабельцаў2008" /> Ацэнкі колькасці беларусаў гэтай хвалі адрозніваюцца. У працы 2008 года Сяргей Шабельцаў, экстрапалюючы звесткі пра праваслаўных выхадцаў з Расійскай імперыі і іх паходжанне, ацэньваў агульную колькасць беларускіх перасяленцаў да Першай сусветнай вайны прыкладна ў 5 тыс. чалавек; у пазнейшай працы 2017 года ён называў лічбу да 3 тыс.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Паводле звестак, апублікаваных у 1911 годзе, за два дзесяцігоддзі да 1910 года ў Аргенціне засталося каля 85 тыс. выхадцаў з Расійскай імперыі, аднак гэтая статыстыка таксама не дазваляе вылучыць беларусаў.<ref>Крюков Н. ''Аргентина. Сельское хозяйство в Аргентине в связи с общим развитием страны''. — СПб., 1911. — С. 442.</ref> Беларускіх нацыянальных арганізацый перасяленцы першай хвалі не стварылі. Яны ўваходзілі ў шырэйшыя асяродкі выхадцаў з Расійскай імперыі, карысталіся рускамоўным друкам і кантактавалі з іншымі групамі мігрантаў.<ref name="Шабельцаў2008" /> == Міжваенны перыяд == [[Файл:Conjunto musical de obreros bielorrusos en Comodoro Rivadavia ca.1930.jpg|thumb|Музычны ансамбль рабочых-беларусаў у Аргенціне, 1930-я гады]] Пасля 1921 года пачалася другая і найбольшая хваля беларускай іміграцыі. Яе складалі пераважна ўраджэнцы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1921—1939 гадах у Аргенціну з Польшчы прыбыло каля 20 тыс. беларусаў; некаторыя траплялі туды праз [[Парагвай]].<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Перасяленцы працавалі ў сельскай гаспадарцы ў правінцыях Чака і Місьёнес, на нафтаздабычы ў Камадора-Рывадавіі, на будаўніцтве чыгунак, металургічных і тэкстыльных прадпрыемствах, а таксама сяліліся ў Буэнас-Айрэсе і іншых гарадах.<ref name="Шабельцаў2008" /> У аргентынскім асяроддзі выхадцаў з міжваеннай Польшчы нярэдка называлі {{lang-es|polacos}}, тады як ранейшых перасяленцаў з Расійскай імперыі — {{lang-es|rusos}}; такое знешняе вызначэнне не заўсёды адпавядала іх этнічнай самаідэнтыфікацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У ранейшай літаратуры сустракаліся значна больш высокія ацэнкі. У артыкуле 2003 года Шабельцаў, спасылаючыся на даследаванне А. Рудэнкі, прыводзіў каля 50 тыс. перасяленцаў у 1925—1939 гадах.<ref name="Шабельцаў2003">Шабельцаў С. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109.</ref> У выдадзенай у Буэнас-Айрэсе ў 1953 годзе кнізе ''Bielorrusia y los bielorrusos en la República Argentina'' агульная колькасць беларусаў была ацэнена нават у 100 тыс. чалавек. У пазнейшым даследаванні Шабельцаў адзначыў, што гэтая ацэнка не грунтавалася на перапісе або навуковым даследаванні, і ацаніў колькасць беларусаў у сярэдзіне XX стагоддзя не больш як прыкладна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017" /> === Грамадскія арганізацыі === Частка міжваенных перасяленцаў удзельнічала ў рабочым і камуністычным руху. У 1929 годзе ўкраінскія імігранты камуністычнай арыентацыі стварылі Саюз украінскіх працоўных арганізацый; у пачатку 1930-х гадоў пры ўдзеле выхадцаў з Заходняй Беларусі ён быў перайменаваны ў Саюз украінскіх і беларускіх працоўных арганізацый (СУБПА). У 1934 годзе СУБПА меў 52 аддзелы і каля 3 тыс. членаў — украінцаў і беларусаў; яго ўдзельнікі бралі ўдзел у забастоўках і распаўсюджвалі выданні Камуністычнай партыі Аргенціны. У 1935 годзе рэпрэсіўныя захады аргентынскіх улад супраць палітычнай дзейнасці імігрантаў прывялі да спынення працы СУБПА.<ref name="Дарашчонак2018">Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа: материалы VII Международной научно-практической конференции, Минск, 15 февраля 2018 г.'' — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. — ISBN 978-985-553-502-8.</ref> У снежні 1934 года ў Буэнас-Айрэсе ўзнікла Беларускае культурна-асветнае таварыства «Грамада», якое ўзначаліў член Камуністычнай партыі Аргенціны У. Качарга. У канцы снежня 1935 года было створана таварыства «Культура», у студзені 1937 года — Таварыства бібліятэкі імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], у кастрычніку 1938 года — таварыства «[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]». 21 мая 1939 года беларускія суполкі аб’ядналіся ў Федэрацыю беларускіх таварыстваў і арганізацый у Аргенціне, якую ўзначалілі У. Гайлевіч, М. Мярэчка і Я. Пятрушак.<ref name="Дарашчонак2018" /> Пры падтрымцы Федэрацыі ў 1939 годзе ўзнікла беларускае таварыства ў {{нп3|Док-Суд|Док-Судзе|es|Dock Sud}}, а ў 1941 годзе — у {{нп3|Берыса|Берыса|es|Berisso}}. Унутры беларускіх арганізацый сустракаліся таксама ўкраінцы, яўрэі, літоўцы і рускія.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Дарашчонак2018" /> === Культурнае жыццё і друк === Беларускія таварыствы ладзілі сустрэчы, канцэрты, танцы, тэатральныя пастаноўкі і курсы іспанскай мовы. 25 чэрвеня 1938 года таварыства «Культура» правяло публічнае мерапрыемства з беларускай мовай, у праграме якога была пастаноўка «Мікітаў лапаць» і беларускія дэкламацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У 1938—1943 гадах выходзіў «Голас Беларуса». У 1941—1942 гадах таварыства «Белавежа» выпускала насценную газету «Зара», а актывісты бібліятэкі імя Івана Луцкевіча — «Кузьню». Федэрацыя ў 1942—1943 гадах выдавала штотыднёвую газету «Эхо», дзе частка матэрыялаў друкавалася па-беларуску; выходзіла таксама рускамоўная «Новая газета».<ref name="Дарашчонак2018" /> Значным перыядычным выданнем быў рускамоўны ''Белорусский иллюстрированный календарь'': выйшлі выпускі на 1941, 1942, 1943, 1944 і 1947 гады. У 1945—1949 гадах выходзіў штотыднёвік «Наш Голос», які пазіцыянаваўся як орган руска-беларускай грамадскасці і часам друкаваў матэрыялы на беларускай мове.<ref name="Дарашчонак2018" /> Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] прасавецка арыентаваныя беларускія таварыствы разам з іншымі арганізацыямі збіралі грошы, адзенне і лекі ў дапамогу СССР.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> == Пасля Другой сусветнай вайны == [[Файл:Kal arg bel.JPG|thumb|Каляндар беларускіх арганізацый у Аргенціне, 1947]] У 1946 годзе — першай палове 1950-х гадоў у Аргенціну прыбыла трэцяя хваля беларускіх перасяленцаў, якую Шабельцаў ацэньваў да 1 тыс. чалавек. У адрозненне ад значнай часткі міжваенных эканамічных мігрантаў, сярод гэтых перасяленцаў было шмат уцекачоў і палітычных эмігрантаў з антысавецкімі поглядамі.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref name="Шабельцаў2003" /> У 1946 годзе ў Буэнас-Айрэсе пачало дзейнічаць пасольства СССР. Былыя грамадзяне Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы атрымалі магчымасць прымаць савецкае грамадзянства; ім скарысталіся тысячы імігрантаў розных нацыянальнасцей, у тым ліку ўкраінцы і беларусы.<ref name="Шабельцаў2008" /> Савецкія дыпламаты падтрымлівалі цесныя кантакты з прасавецкімі беларускімі арганізацыямі: прысутнічалі на іх кангрэсах, ладзілі прыёмы для кіраўнікоў таварыстваў, перадавалі друкаваныя матэрыялы і садзейнічалі распаўсюджанню савецкай перыёдыкі.<ref name="Шабельцаў2003" /> Пасля вайны ў кіраўніцтве прасавецкіх арганізацый узмацнілася роля члена Камуністычнай партыі Аргенціны Трафіма Ляшука. Некаторыя таварыствы былі перайменаваны: арганізацыя ў Берыса атрымала імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], «Белавежа» — імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а новыя клубы называліся ў гонар [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]].<ref name="Шабельцаў2003" /> У верасні 1946 года на кангрэсе беларускіх арганізацый быў створаны Саюз беларускіх культурных арганізацый, які ўзначаліў Трафім Ляшук; з 18 членаў яго кіраўніцтва больш за палову былі членамі Камуністычнай партыі Аргенціны. Арганізатары называлі гэты форум «Першым кангрэсам», хоць беларускія кангрэсы ўжо адбываліся 26 мая 1940 года і ў 1942 годзе. У 1948 годзе Таварыства бібліятэкі імя Івана Луцкевіча, якое не пагадзілася з такой нумарацыяй кангрэсаў, было выключана з аб’яднання, а пазней самараспусцілася.<ref name="Шабельцаў2003" /> Беларускія прасавецкія арганізацыі ўдзельнічалі таксама ў дзейнасці Славянскага саюза Аргенціны. Беларусы былі сярод дэлегатаў першага лацінаамерыканскага Славянскага кангрэса ў [[Мантэвідэа]] ў 1943 годзе, а ў лістападзе 1946 года ўдзельнічалі ў другім Славянскім з’ездзе ў Буэнас-Айрэсе; Трафім Ляшук быў абраны ў цэнтральнае кіраўніцтва Саюза.<ref name="Шабельцаў2003" /> У 1949 годзе ўлады прэзідэнта [[Хуан Дамінга Перон|Хуана Перона]] забаранілі Славянскі саюз і звязаныя з ім арганізацыі, у выніку чаго амаль усе беларускія прасавецкія таварыствы былі закрыты.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2003" /> На пачатку 1950-х гадоў замест часткі нацыянальных арганізацый узніклі інтэрнацыянальныя клубы савецкіх грамадзян, якія часта насілі імёны рускіх пісьменнікаў — [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі|Мікалая Астроўскага]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], Аляксандра Пушкіна і іншых. У іх уваходзілі беларусы, украінцы, яўрэі, рускія, літоўцы і прадстаўнікі іншых груп. Клубы атрымлівалі з СССР кнігі, перыядычныя выданні, грампласцінкі і фільмы, а ў частцы з іх дзейнічалі курсы рускай мовы.<ref name="Шабельцаў2003" /> Існавала таксама таварыства ўзаемадапамогі «Белорусский очаг», якое налічвала больш за тысячу членаў розных нацыянальнасцей — савецкіх грамадзян. Яно мела дом, пабудаваны на складкі членаў, і дапамагала забяспечваць музычнымі інструментамі і сцэнічнымі строямі культурныя калектывы.<ref name="Шабельцаў2003" /> === Згуртаванне беларусаў у Аргенціне === У снежні 1947 года ў Аргенціну прыбыў [[Кастусь Мерляк]]. У 1948 годзе ён стаў адным з арганізатараў і старшынёй [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне|Згуртавання беларусаў у Аргенціне]] (ЗБА), якое аб’ядноўвала пераважна пасляваенных эмігрантаў на незалежніцкай і антысавецкай аснове. З 1948 года Мерляк узначальваў таксама прадстаўніцтва [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Аргенціне.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref>Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мерляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША // ''Наша Ніва''. — 26 чэрвеня 2017.</ref> ЗБА выдавала беларускія інфармацыйныя матэрыялы лацінкай: вядомы № 1 ''Infarmacyjny Biuleten Zhurtavannia Bielarusau u Arhentine'' ад 10 снежня 1949 года, а ў 1952—1953 гадах выйшлі два нумары ''Kamunikat. Zhurtavannie Bielarusau u Arhentine'', якія рэдагаваў Валянцін Альшына.<ref name="Дарашчонак2018" /> У пачатку 1950-х гадоў існавала таксама Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Аргенціне. У 1951 годзе яго старшынёй быў [[Уладзімір Другавец]].<ref>Грыбоўскі Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасля Другой сусветнай вайны // ''Запісы''. — 2009. — № 32.</ref> У другой палове 1950-х гадоў значная частка пасляваенных беларускіх палітычных эмігрантаў выехала з Аргенціны, пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На фоне гэтага актыўнасць ЗБА паступова зніжалася.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рээміграцыя ў СССР == Адным з кірункаў працы савецкага пасольства ў пасляваеннае дзесяцігоддзе была агітацыя на карысць пераезду савецкіх грамадзян і прасавецка настроеных эмігрантаў у СССР. Сярод іншага, распаўсюджвалася газета ''За возвращение на Родину''. Найбольшага размаху рээміграцыя набыла ў 1956 годзе, калі савецкія ўлады фрахтавалі для перасяленцаў некалькі караблёў.<ref name="Шабельцаў2003" /> Дакладная колькасць беларускіх рээмігрантаў не вызначана. Лічбу 10—15 тыс. чалавек, якая сустракалася ў ранейшай даведачнай літаратуры, Шабельцаў лічыў завышанай. На падставе супастаўлення архіўных звестак ён ацэньваў колькасць беларусаў, якія пераехалі з Аргенціны ў СССР да сярэдзіны 1960-х гадоў, не больш як прыкладна ў 2 тыс. чалавек; такая ж прыблізная ацэнка была паўторана ім у працы 2008 года.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> Да канца 1956 года ў БССР з-за мяжы на сталае жыхарства прыбылі 1128 савецкіх грамадзян, пераважную большасць якіх, паводле даследавання Шабельцава, складалі рээмігранты з Аргенціны; для параўнання, ва Украінскую ССР у гэты час з Аргенціны пераехалі 3343 чалавекі. Пераезды працягваліся і пазней: у 1960 годзе праз станцыю [[Чоп]] у Беларусь былі накіраваны 26 чалавек з Аргенціны.<ref name="Шабельцаў2003" /> Частка рээмігрантаў пасля жыцця ў СССР спрабавала вярнуцца ў Аргенціну. Паводле падлікаў Шабельцава на падставе архіва Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у 1963—1971 гадах з БССР у Аргенціну выехалі 214 чалавек.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рэлігійнае жыццё == Дакладныя суадносіны канфесій сярод беларускіх імігрантаў невядомыя. Большасць складалі праваслаўныя, але асобнай беларускай нацыянальнай праваслаўнай парафіі перасяленцы з Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы не стварылі. Беларусы ўваходзілі ў парафіі розных праваслаўных юрысдыкцый; беларусы-католікі, асабліва выхадцы з міжваеннай Польшчы, часта далучаліся да польскіх каталіцкіх супольнасцей.<ref name="Шабельцаў2017" /> Пасля Другой сусветнай вайны частка палітычнай эміграцыі спрабавала арганізаваць парафію [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], аднак гэтыя захады не прывялі да стварэння сталага прыходу. З беларусаў, якія служылі ў праваслаўных структурах Паўднёвай Амерыкі, даследчыкі вылучаюць Афанасія Мартаса і Валянціна Івашэвіча.<ref name="Шабельцаў2017" /> == Канец XX — пачатак XXI стагоддзя == [[Файл:Colectividad bielorrusa, rusa y ucraniana - Dia del Inmigrante en el Planetario Galileo Galilei.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, 2014]] У другой палове XX стагоддзя ў выніку рээміграцыі, выезду часткі палітычных эмігрантаў і асіміляцыі маладзейшых пакаленняў колькасць актыўных удзельнікаў беларускіх арганізацый скарачалася. У апублікаваных пазней даведачных звестках колькасць беларусаў у Аргенціне ацэньвалася ў 10 тыс. чалавек на 1974 год і каля 5 тыс. на 1985 год, аднак гэтыя лічбы не былі вынікам асобнага этнічнага перапісу.<ref name="Дарашчонак2018" /> Беларусы і іх нашчадкі працягвалі ўдзельнічаць у культурна-спартыўных клубах, многія з якіх аб’ядноўвалі выхадцаў з розных рэгіёнаў былой Расійскай імперыі і СССР: клубах імя [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], Максіма Горкага, Уладзіміра Маякоўскага, «Дніпро» ў правінцыі Буэнас-Айрэс, «Аўрора» ў [[Мар-дэль-Плата]] і іншых.<ref>''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 334.</ref> Пры гэтым асобныя арганізацыі захоўвалі выразныя беларускія элементы культуры.<ref name="Шабельцаў2021">Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości'' / red. J. Getka, J. Grzybowski. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156.</ref> Найбольш паслядоўна беларускую культурную традыцыю падтрымліваў клуб «Усход» ({{lang-es|Vostok}}) у Берыса. Яго танцавальны ансамбль «Чайка» ў 1958 годзе атрымаў першую ўзнагароду на фестывалі фальклору, дзе ўдзельнічала каля 60 калектываў з усёй Аргенціны. З 1970-х гадоў клуб прадстаўляў беларускую супольнасць на фестывалях імігрантаў у Берыса.<ref name="Шабельцаў2021" /> Клуб працягвае дзейнічаць як ''Club Social, Cultural y Deportivo Vostok Colectividad Bielorrusa'' і ўваходзіць у пералік нацыянальных супольнасцей муніцыпалітэта Берыса.<ref>Municipalidad de Berisso. ''Colectividades Extranjeras'': Club Vostok. Праверана 17 верасня 2026.</ref> 22 ліпеня 2007 года ў клубе імя Максіма Горкага была адкрыта бібліятэка імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а 4 кастрычніка 2009 года яго імем назвалі залу ў клубе імя Вісарыёна Бялінскага. 24 сакавіка 2010 года пры клубе «Дніпро» ў {{нп3|Лаваёль|Лаваёлі|es|Llavallol}} быў створаны Беларускі культурны цэнтр імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], задачай якога стала вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і культуры; пры цэнтры дзейнічаў беларускі фальклорны ансамбль «Белавеж».<ref name="Шабельцаў2021" /> У цэнтры праводзіліся заняткі па беларускай мове, музыцы і народных спевах, вышыўцы, жывапісе і іншых відах традыцыйнай культуры.<ref>Першы Цэнтр беларускай культуры імя Кастуся Каліноўскага адкрыўся ў Лацінскай Амерыцы // ''Літаратура і мастацтва''. — 2010. — 2 красавіка. — № 13. — С. 3.</ref> У верасні 2012 года пры клубе «Дніпро» і цэнтры імя Каліноўскага адбылося мерапрыемства, прысвечанае юбілейным датам Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]].<ref>''Сотрудничество с белорусской диаспорой'' // Посольство Республики Беларусь в Аргентинской Республике. Архіўная версія ад 13 снежня 2014.</ref> Беларуская культурная прысутнасць захоўваецца і ў правінцыі Місьёнес. У {{нп3|Обэра|Обэры|es|Oberá}} ў Парку нацыянальнасцей дзейнічае дом-музей мясцовай руска-беларускай супольнасці, дзе прадстаўлены беларускія ручнікі, вышыўка, сувеніры і бюст Янкі Купалы. Беларускія культурныя калектывы з Берыса і іншых гарадоў удзельнічаюць у фестывалях імігрантаў; у 2016 годзе прадстаўнікі клуба «Усход» і клуба імя Вісарыёна Бялінскага прадстаўлялі беларускую культуру ў праграме аргентынскага тэлебачання.<ref name="Шабельцаў2021" /> == Літаратура == * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С. В.]] Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў. — Мінск, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6887-50-8. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргенціне // ''Белорусское зарубежье. Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359—371. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы. Гісторыя і культуралогія: матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў (Мінск, 20—21 мая 2010 г.)''. — Мінск, 2012. — С. 198—205. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа''. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] ''Белорусы в Аргентине''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. * Цяўлоўскі Э. Беларусы ў Аргентыне // ''Запісы''. — 2009. — № 32. — С. 75—85. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне]] == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian diaspora in Argentina|Беларусы ў Аргенціне}} {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне| ]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аргенціна]] pa1694r9bbwmrmi1mqqz7dabwqyrv04 Лямпа напальвання 0 157576 5202068 5070931 2026-09-18T14:12:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202068 wikitext text/x-wiki [[Выява:Gluehlampe 01 KMJ.jpg|thumb|Лямпа напальвання агульнага прызначэння (230 [[Вольт|В]], 60 [[Ват|Вт]], 720 [[люмен|лм]], цокаль [[Цокаль Эдысана|E27]], габарытная вышыня каля 110 мм]] '''Лямпа напальвання''' — электрычная крыніца [[святло|святла]], у якой цела напалу (тугаплаўкі [[праваднік]]), змешчанае ў празрыстую [[вакуум]]ную або запоўненую [[Інертны газ|інертным газам]] судзіну, награваецца да высокай тэмпературы за кошт правядзення праз яго электрычнага току, у выніку чаго цела выпраменьвае электрамагнітныя хвалі ў шырокім спектральным дыяпазоне, у тым ліку бачнае святло. У якасці цела напалу ў наш час звычайна выкарыстоўваюцца спіралі з [[вальфрам]]авых стопаў. == Прынцып дзеяння == У лампе выкарыстаецца эфект награвання цела напальвання пры праходжанні праз яго [[электрычны ток|электрычнага току]] ([[цеплавое дзеянне тока]]). Пры награванні цела напальвання па [[закон Планка|законе Планка]] выпраменьвае [[электрамагнітныя хвалі]], частка якіх пры тэмпературы {{num|3000|K}} з'яўляецца бачным святлом. == Гісторыя вынаходства == У 2-й палове 1870-х гадоў амерыканскі вынаходнік [[Томас Эдысан]] праводзіць даследчую працу, у якой спрабуе як ніткі розныя металы. У 1879 годзе ён патэнтуе лямпу з [[плаціна (хімічны элемент)|плацінавай]] ніткай. У 1880 годзе ён вяртаецца да вугальнага валакна і стварае лямпу з часам жыцця 40 гадзін<ref name="electrolibrary">[http://electrolibrary.info/subscribe/sub_15_history.htm Электротехническая энциклопедия. История изобретения и развития электрического освещения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013123250/http://electrolibrary.info/subscribe/sub_15_history.htm |date=13 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. == Літаратура == * A. Zukauskas, M.S. Shur and R. Caska, Introduction to solid-state lighting, John Willey & Sohn, 2002 * K. Bando, Symp. Proc. Of the 8th Int. Symp. on the Sci. & Tech. of Light Sources 1998, 80 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Incandescent light bulbs}} * [http://electrlibrary.info/subscribe/sub_15_history.htm Электротехническая энциклопедия. История изобретения и развития электрического освещения]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Крыніцы святла}} [[Катэгорыя:Святлатэхніка]] [[Катэгорыя:Крыніцы святла]] qeunr1n9dxsurrcv7rxdy3ys42ad8z3 Палітычныя зняволеныя 0 158364 5202051 5164444 2026-09-18T13:48:40Z 5202051 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя зняволеныя''' або '''палітычныя вязні''' — беручы пад увагу адсутнасць адзінага, універсальнага азначэння гэтай з’явы, звычайна падаецца найбольш распаўсюджанае паняцце: асобы, якія знаходзяцца ў турме або свабода якіх істотна абмежаваныя за выступы супраць існуючай у краіне ўлады або за крытыку гэтай улады. У той самы час, міжнародныя арганізацыі па адпаведным кірунку дзейнасці прапануюць свае азначэнні «палітычнага зняволенага». Напрыклад, у кастрычніку 2012 упершыню вядучая міждзяржаўная арганізацыя — [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы (ПАСЕ)]] — узгадніла свае разуменне гэтага паняцця, згодна з якім асоба можа быць прызнанай «палітычна зняволенай» пры адпаведнасці такім крытэрам: # ''утрыманне пад вартай парушае падставовыя гарантыі, прапісаныя ў [[Еўрапейская канвенцыя аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод]], сярод ніх: свабода думкі, сумлення і рэлігіі, свабода выказвання меркавання і інфармацыі, а таксама свабода сходаў і асацыяцый;'' # ''утрыманне пад вартай накладваецца выключна па палітычных прычынах;'' # ''час і ўмовы ўтрымання пад вартай не адпавядаюць маштабу злачынства;'' # ''асоба трымаецца пад вартай у дыскрымінацыйных умовах у параўнанні з іншымі асобамі;'' # ''затрыманне з’яўляецца вынікам судовых разглядаў, якія відавочна несправядлівыя і звязаныя з палітычнымі матывамі ўладаў.'' Апісаныя крытэрыі з’яўляюцца падказкай для прадстаўнікоў ПАСЕ ў асобных краінах, у адносінах да каго можна ствараць фармальныя рэкамендацыі аб прызнанні «палітычным вязнем». Паводле іншай міжнароднай арганізацыі, [[Amnesty International]], «палітычным» з’яўляецца кожны зняволены, чыя справа мае значны палітычны складнік. Гэтым складнікам могуць быць як матывы дзеянняў зняволенага, так і яго дзеянні самі па сабе, альбо матывы ўладаў. Слова «палітычны» выкарыстоўваецца Amnesty International у дачыненні да аспектаў чалавечых адносін, звязаных з «палітыкай»: грамадскімі механізмамі і механізмамі грамадзянскага парадку, прынцыпамі, арганізацыямі або вядзеннем дзяржаўных або грамадскіх спраў, сувяззю ўсяго гэтага з пытаннямі мовы, этнічнага паходжання, полу ці рэлігіі, статусу або ўплыву (сярод іншых фактараў). Amnesty International аперыруе і іншым паняццем — «[[Вязень сумлення|вязні сумлення]]», разумеючы яго як больш вузкае паняцце, чым «палітычныя вязні». Розніца — у большай дэталёвасці азначэння, якое звыкла фармулюецца наступным чынам: вязні сумлення — гэта асобы, заключаныя ў турму або з абмежаванай свабодай з-за іх палітычных ці рэлігійных перакананняў, этнічнага паходжання, полу, расы, мовы, эканамічнага становішча, сексуальнай арыентацыі, ці іншага становішча. Акрамя таго, вязнем сумлення не можа лічыцца асоба, якая ўжывала ці абараняла ўжыццё гвалту, нават у абарону сваіх правоў і свабод. === Палітычныя зняволеныя ў Рэспубліцы Беларусь === Тым часам як большасць краін свету не мае ўласнага, заканадаўча замацаванага або звычаёва сфармуляванага, азначэння паняцця «палітычных вязняў», у Беларусі крытэрыі аднясення асоб да ліку палітычных зняволеных былі апрацаваныя ў красавіку 2012 года на круглым стале, ініцыяваным каардынацыйнай групай «За Волю». Прадстаўнікі грамадскай супольнасці, эксперты ў галіне права, а таксама родныя вязняў, якія сабраліся на абмеркаванне крытэрыяў, карысталіся, у тым ліку, распрацоўкамі ўжо названай ''Amnesty International'', як і крытэрыямі, прапанаванымі незалежнымі экспертамі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]. У выніку супольнай працы, паўстаў унікальны і актуальны — ва ўмовах ігнаравання гэтага пытання з боку афіцыйнай улады — [http://www.facebook.com/groups/369831583027845/doc/423072101037126/ дакумент], паводле каторага: Палітычным зняволеным лічыцца асоба, пазбаўленая свабоды або прымусова абмежаваная ў ёй, калі яна падпала пад палітычныя рэпрэсіі хаця б на адной з ніжэй пералічаных падстаў: # ''Пазбаўленне волі, ўжытае па відавочна палітычных матывах па-за сувяззю з нейкім правапарушэннем, альбо ёсць падставы меркаваць, што абвінавачанне асобы ў здзяйсненні злачынства цалкам фальсіфікаванае. У прыватнасці, ужытыя неабгрунтавана жорсткія меры стрымання або пакарання, прынятыя неправамерныя прысуды альбо пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях, мае месца тэндэнцыйнасць суда ў ацэнцы доказнай сілы довадаў абароны і абвінавачвання, сваволя ў выбары доказаў, ігнараванне відавочных фактаў;'' # ''Асоба пазбаўленая свабоды альбо істотна абмежаваная ў свабодзе, супраць асобы беспадстаўна выкарыстоўваюцца меры прымусу медыцынскага характару, у тым ліку, з прымяненнем сумнеўнага псіхіятрычнага дыягназу, па абвінавачванні (падазрэнні) у маючым месца злачынстве \ правапарушэнні, пераслед за якое звязаны з палітычнымі матывамі;'' # ''Пазбаўленне волі з’яўляецца вынікам дасудовага і судовага разглядаў, здзейсненых з відавочнымі парушэннямі працэсуальных правоў і гарантый, прымянення катаванняў, іншага, зневажаючага чалавечую годнасць стаўлення да асобы, з рознымі абмежаваннямі ў магчымасці асобы абараняць сябе, у тым ліку з дапамогай абаронцы, прадыктаваныя палітычнымі матывамі ўлада;'' # ''Пазбаўленне волі ўжытае ў парушэнне аднаго з асноўных правоў, гарантаваных [http://www.echr.coe.int/ECHR/EN/Header/Basic+Texts/The+Convention+and+additional+protocols/The+European+Convention+on+Human+Rights/ Еўрапейскай Канвенцыяй аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод] (ЭКПЧ) і Пратаколамі да яе, у прыватнасці: свабоды слова, сумлення і рэлігіі, свабоды выказвання і інфармацыі, а таксама свабоды сходаў і асацыяцый;'' # ''Асоба, пазбаўленая волі ў сувязі са сваёй прыналежнасцю да грамадскай, палітычнай, этнічнай, канфесійнай, прафесійнай, карпаратыўнай ці іншай групы, прыналежнасць да якой не з’яўляецца незаконнай з пункту гледжання міжнародных нормаў;'' # ''Па палітычных матывах працягласць зняволення і яго ўмовы відавочна неадпаведныя правапарушэнню, у якім асоба была прызнана вінаватай альбо падазраецца, выбіральны (дыскрымінацыйны) характар пераследу ў параўнанні з аналагічнымі выпадкамі ці іншымі асобамі, а таксама неадэкватнае здзейсненаму прымяненне нормаў крымінальнага права;'' # ''Асоба, якой несправядліва адмоўлена ва ўмоўна-датэрміновым вызваленні, што было б паданае іншаму вязню, абвінавачанага ў супастаўным злачынстве, якое не змяшчала палітычных матываў, або ў адносінах да якога ўлады прынялі асаблівыя меры прымусу, прыняўшы ў разлік суб’ектыўны палітычны пункт гледжання і (або) інтэрпрэтацыю доказаў;'' # ''Асоба, пазбаўленая волі ў сувязі з адмовай выконваць злачынныя загады, звязаныя з прафесійнай дзейнасцю асобы, адмовай ад удзелу ў гвалтоўных дзеяннях.'' Паводле гэтых крытэрыяў, у Беларусі з 1996 года па 2017 год можна налічыць каля 200 палітычных зняволеных<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen |title=Палітвязні і вязні сумлення |access-date=3 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225041635/http://palitviazni.info/viazen |archivedate=25 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>, у тым ліку: {{кал|3}} * [[Васіль Канстанцінавіч Старавойтаў|Васіль Старавойтаў]] * [[Міхаіл Чыгір]] * [[Мікалай Статкевіч]] * [[Зміцер Дашкевіч]] * [[Павел Севярынец]] * [[Мікалай Аўтуховіч]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдуард Лобаў]] * [[Ігар Аліневіч]] * [[Аляксандр Францкевіч]] * [[Васіль Парфянкоў]] * [[Мікалай Дзядок]] * [[Арцём Пракапенка]] * [[Яўген Васьковіч]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Андрэй Гайдукоў]] * [[Уладзімір Падгол]] * [[Эдуард Пальчыс]] * [[Зміцер Аляксандравіч Буланаў|Зміцер Буланаў]] * [[Алесь Пушкін]] * [[Юрый Рубцоў]] * [[Павел Вінаградаў]] * [[Андрэй Алегавіч Саннікаў|Андрэй Саннікаў]] * [[Сяргей Мікалаевіч Скрабец|Сяргей Скрабец]] * [[Артур Уладзіміравіч Фінкевіч|Артур Фінкевіч]] * [[Аляксандр Фядута]] * [[Павел Шарамет]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Яроменак|Уладзімір Яроменак]] * [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксей Шыдлоўскі]] * [[Уладзімір Кудзінаў]] * [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч|Аляксандр Арастовіч]] * [[Сяргей Ляшкевіч]]. {{кал-канец}} Неабходна адзначыць, што, паводле афіцыйнай пазіцыі ўлады Беларусі, пералічаныя асобы ўтрымліваліся ці ўтрымліваюцца пад вартай у межах звычайнага крымінальнага заканадаўства. А кіраўнік Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] час ад часу пацвярджае наяўнасць аднаго ці двух палітычных зняволеных. У кастрычніку 2021 года [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|колькасць палітвязняў]] у Беларусі складала больш за 800 (паводле «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясны]]»)<ref>{{Cite web|title=420, give or take Meduza talks to Memorial’s Sergey Davidis about Russia’s growing number of political prisoners|url=https://meduza.io/en/feature/2021/10/27/420-give-or-take|website=|accessdate=2021-10-31|language=en|last=Sivtsova|first=Alexandra|date=2021-10-27|publisher=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028142405/https://meduza.io/en/feature/2021/10/27/420-give-or-take|archivedate=2021-10-28|quote=As of October 27, the Viasna Human Rights Center considers 833 people in Belarus political prisoners.}}</ref>. === Палітычныя зняволеныя ў БССР === Жорсткасць палітычнага рэжыму ў БССР (як і ў СССР у цэлым) змянялася на працягу яе існавання, але заўважная колькасць палітычных зняволеных прысутнічала ва ўсе перыяды існавання гэтага дзяржаўнага ўтварэння. Найбольшая колькасць палітычных зняволеных у БССР была ў 1930-х і ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў. Сярод найбольш вядомых палітычных зняволеных з БССР часоў «адлігі» можна назваць [[Аляксандр Доўбік|Аляксандра Доўбіка]], [[Анатоль Пінхусавіч Рубін|Анатоля Рубіна]], [[Мікалай Лагодзіч|Мікалая Лагодзіча]]. Сярод знакамітых палітычных вязняў БССР перыяду «застою» варта ўзгадаць [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхася Кукабаку]], [[Цфанія-Гедалія Якаўлевіч Кіпніс|Цфанію Кіпніса]]. === Палітычныя зняволеныя ў іншых краінах === Паводле інфармацыі Amnesty International, амаль кожная краіна на пэўным этапе свайго існавання мела палітычных зняволенных. Аднак вылучаюцца некаторыя дзяржавы, дзе праблема існавання палітычных вязняў з’яўляецца даўняй і, як на дадзены момант, невырашальнай. ==== Аўстралія ==== Гісторыя падробленых абвінавачванняў у дачыненні да карэнных аўстралійцаў з боку паліцыі, як і жорсткасць паліцыі і забойствы зняволеных абарыгенаў добра задакументаваныя ў Аўстраліі. З іншага боку, гэтыя зняволеныя не заўсёды могуць лічыцца «палітычнымі», бо часам сапраўды з’яўляюцца злачынцамі. Аўстралія таксама сумна вядома сваёй гісторыяй арыштаў і дэпартацыі пратэстуючых з іншых краін. У 2005 годзе мірнага пратэстуючага і грамадзяніна ЗША Скота Паркіна арыштавалі на пяць дзён, а потым дэпартавалі ў якасці «прамой або ўскоснай рызыкі для аўстралійскай нацыянальнай бяспекі». Аналагічным чынам доктару Уілу Саундерсу пагражалі дэпартацыяй, калі ён напісаў «NO WAR» на сіднейскім оперным тэатры разам з аўстралійцам Дэвідам Берджесам у 2003 годзе. Пара была прысуджана да дзевяці месяцаў турмы за іх мірны пратэст. ==== ЗША ==== Сярод апошніх палітычных зняволеных ў ЗША — асобы, асуджаныя да турэмнага зняволення за меркаваны ўдзел у [[Штурм Капітолія ЗША (2021)|штурме Капітолія ЗША 6 студзеня 2021 года]]. InfoWars і [[Такер Карлсан]], а таксама некалькі [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]]-членаў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса]] назвалі палітычнымі зняволенымі. Акрамя гэтага, палітзняволенымі ў ЗША прызнаныя былі падазраваныя ў рамках «вайны з тэрорам», якія знаходзілся ў [[Турма ў Гуантанама|турме ў Гуантанама]] ад 2002 года. Amnesty International неаднаразова заклікала да вызвалення вязняў Гуантанама-Бэй, у тым ліку грамадзян Аўстраліі Дэвіда Хікса і Мамдуха Хабіба, якія былі выпушчаныя ў 2007 і 2005 гадах адпаведна. Гуантанама дзейнічае па-за правіламі Жэнеўскай канвенцыі, яе адміністрацыя ўдзельнічае ў [[катаванні|катаваннях]], у тым ліку сексуальных катаваннях, і прыніжэнні. Прэзідэнт ЗША [[Барак Абама]] абяцаў зачыніць турму ў Гуантанама, аднак яна дзейнічае дагэтуль. ==== Іран ==== Частае ўжыванне [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] ў Іране, як правіла, было зарэзерваванае для забойцаў, але ў 2006 годзе быў пакараны Ходжат Замані — палітычны зняволены. Па паведамленнях, іншыя палітычныя зняволеныя былі запэўнены, што забойствы працягнуцца, калі ААН будзе далей умешвацца ў ядзерную праграму Ірана. ==== Кітай ==== Улады [[КНР]] душаць пратэсты і свабоду слова на працягу многіх гадоў. Самым вядомым прыкладам з’яўляюцца арышты і забойства на плошчы [[Цяньаньмэнь]] у 1989 годзе. Кітай выкарыстоўваў сваіх палітычных зняволеных у якасці закладнікаў, выпускаючы некалькі зняволеных перад прыездам замежных лідараў — для таго, каб адвесці ад сябе крытыку дзеянняў у галіне правоў чалавека. Журналіст Гао Юй з’яўляецца адным з тых, хто быў вызвалены, захоплены зноў, і перавызвалены, калі іншы саноўнік наведваў краіну. Разам з палітычнымі каментарыямі, распаўсюджванне ВІЧ можа стаць падставай арышту ў Кітаі. ==== Куба ==== Камуністычны дыктатар Рауль Кастра выпусціў чатырох палітычных зняволеных у 2008 годзе. Яны былі абвінавачаныя ў выконванні абавязкаў амерыканскіх наймітаў. Падзея адбылася адразу пасля таго, як улады Кубы падпісалі дзве дамоўленасці ААН па правах чалавека. Хоць гэты рух быў расцэнены як пазітыўны, 58 палітычных зняволеных усё яшчэ знаходзяцца ў кубінскіх турмах. ==== М’янма ==== Ранейшая Бірма, М’янма мае доўгую гісторыю ваеннай дыктатуры. У 1988 годзе студэнцкі пратэст за дэмакратыю прывёў да забойства 3000 дэманстрантаў і заключэння ў вязніцу больш за 2000 палітычных зняволеных. У 1998 годзе яшчэ больш дэманстрантаў былі арыштаваныя. Па паведамленнях, да зняволеных ужываюцца катаванні — некаторыя з іх ужо не могуць хадзіць. Працоўныя лагеры з’яўляюцца агульнай з’явай, а недахоп ежы і медыкаментаў прыводзіць да выбухаў малярыі. ==== Паўночная Карэя ==== Краіны з пануючай дыктатурай звычайна захопліваюць палітычных зняволеных. Да палітычных злачынстваў з боку грамадзяніна ў Паўночнай Карэі адносяць спробы эміграцыі, камунікацыі з сям’ёй ці атрымання грошай ад сям’і ў Паўднёвай Карэі. Прапаганда хрысціянства або каментаванне дзеянняў лідара краіны — таксама сярод падстаў зняволення па палітычных матывах. У гэтай краіне зняволеных часта збівалі да паўсмерці, існуюць і непацверджаныя паведамленні аб публічных пакараннях смерцю палітычных зняволеных — ў 2004, 2005 і 2006 гадах. ==== Туніс ==== Праблема палітычных зняволеных значна пашырылася з увядзеннем у 2003 годзе расплывістых у фармуліроўках антытэрарыстычных законаў. Мірныя пратэстуючыя былі арыштаваныя і ўтрымліваюцца ў дрэнных умовах адсутнасці належнай медыцынскай дапамогі. Ёсць шмат паведамленняў аб катаваннях, пасля каторых некаторыя вязні не маглі стаяць. Акрамя таго, даходзілі паведамленні аб прыніжэннях кшталту «цягнуць голую асобу перад іншымі турэмнымі камерамі» і аб сексуальных замахах. === Знакамітыя палітычныя зняволеныя === * [[Аун Сан Су Чжы]] * [[Лю Сяабо]] * [[Нэльсан Мандэла]] * [[Махатма Гандзі]] * [[Марцін Лютэр Кінг]] * [[Андрэй Сахараў]] * [[Вацлаў Гавел]] * [[Акбар Ганджы]] * [[Хо Шы Мін]] == Гл. таксама == * [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130614140740/http://www.amnesty.org/en/freedom-of-expression «Amnesty International»] * [http://assembly.coe.int/ASP/XRef/X2H-DW-XSL.asp?fileid=18995&lang=EN%20%20http://assembly.coe.int/ASP/XRef/X2H-DW-XSL.asp?fileid=18995&lang=EN The defition of political prisoner by PACE] * [http://www.un.org/Overview/rights.html Рада ААН па правах чалавека] * [http://spring96.org/be/news/49510 Спіс палітычных зняволеных у Беларусі паводле ПЦ «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парушэнні правоў чалавека]] eh2bqcrhuqgcxhmqt591y09hifg6ulk 5202076 5202051 2026-09-18T14:22:48Z 5202076 wikitext text/x-wiki '''Палітычныя зняволеныя''' або '''палітычныя вязні''' — беручы пад увагу адсутнасць адзінага, універсальнага азначэння гэтай з’явы, звычайна падаецца найбольш распаўсюджанае паняцце: асобы, якія знаходзяцца ў турме або свабода якіх істотна абмежаваныя за выступы супраць існуючай у краіне ўлады або за крытыку гэтай улады. У той самы час, міжнародныя арганізацыі па адпаведным кірунку дзейнасці прапануюць свае азначэнні «палітычнага зняволенага». Напрыклад, у кастрычніку 2012 упершыню вядучая міждзяржаўная арганізацыя — [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкая Асамблея Савета Еўропы (ПАСЕ)]] — узгадніла свае разуменне гэтага паняцця, згодна з якім асоба можа быць прызнанай «палітычна зняволенай» пры адпаведнасці такім крытэрам: # ''утрыманне пад вартай парушае падставовыя гарантыі, прапісаныя ў [[Еўрапейская канвенцыя аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод]], сярод іх: свабода думкі, сумлення і рэлігіі, свабода выказвання меркавання і інфармацыі, а таксама свабода сходаў і асацыяцый;'' # ''утрыманне пад вартай накладваецца выключна па палітычных прычынах;'' # ''час і ўмовы ўтрымання пад вартай не адпавядаюць маштабу злачынства;'' # ''асоба трымаецца пад вартай у дыскрымінацыйных умовах у параўнанні з іншымі асобамі;'' # ''затрыманне з’яўляецца вынікам судовых разглядаў, якія відавочна несправядлівыя і звязаныя з палітычнымі матывамі ўладаў.'' Апісаныя крытэрыі з’яўляюцца падказкай для прадстаўнікоў ПАСЕ ў асобных краінах, у адносінах да каго можна ствараць фармальныя рэкамендацыі аб прызнанні «палітычным вязнем». Паводле іншай міжнароднай арганізацыі [[Amnesty International]], «палітычным» з’яўляецца кожны зняволены, чыя справа мае значны палітычны складнік. Гэтым складнікам могуць быць як матывы дзеянняў зняволенага, так і яго дзеянні самі па сабе, альбо матывы ўладаў. Слова «палітычны» выкарыстоўваецца Amnesty International у дачыненні да аспектаў чалавечых адносін, звязаных з «палітыкай»: грамадскімі механізмамі і механізмамі грамадзянскага парадку, прынцыпамі, арганізацыямі або вядзеннем дзяржаўных або грамадскіх спраў, сувяззю ўсяго гэтага з пытаннямі мовы, этнічнага паходжання, полу ці рэлігіі, статусу або ўплыву (сярод іншых фактараў). Amnesty International аперыруе і іншым паняццем — «[[Вязень сумлення|вязні сумлення]]», разумеючы яго як больш вузкае паняцце, чым «палітычныя вязні». Розніца — у большай дэталёвасці азначэння, якое звыкла фармулюецца наступным чынам: вязні сумлення — гэта асобы, заключаныя ў турму або з абмежаванай свабодай з-за іх палітычных ці рэлігійных перакананняў, этнічнага паходжання, полу, расы, мовы, эканамічнага становішча, сексуальнай арыентацыі, ці іншага становішча. Акрамя таго, вязнем сумлення не можа лічыцца асоба, якая ўжывала ці абараняла ўжыццё гвалту, нават у абарону сваіх правоў і свабод. === Палітычныя зняволеныя ў Рэспубліцы Беларусь === Тым часам як большасць краін свету не мае ўласнага, заканадаўча замацаванага або звычаёва сфармуляванага, азначэння паняцця «палітычных вязняў», у Беларусі крытэрыі аднясення асоб да ліку палітычных зняволеных былі апрацаваныя ў красавіку 2012 года на круглым стале, ініцыяваным каардынацыйнай групай «За Волю». Прадстаўнікі грамадскай супольнасці, эксперты ў галіне права, а таксама родныя вязняў, якія сабраліся на абмеркаванне крытэрыяў, карысталіся, у тым ліку, распрацоўкамі ўжо названай ''Amnesty International'', як і крытэрыямі, прапанаванымі незалежнымі экспертамі [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]. У выніку супольнай працы, паўстаў унікальны і актуальны — ва ўмовах ігнаравання гэтага пытання з боку афіцыйнай улады — [http://www.facebook.com/groups/369831583027845/doc/423072101037126/ дакумент], паводле каторага: Палітычным зняволеным лічыцца асоба, пазбаўленая свабоды або прымусова абмежаваная ў ёй, калі яна падпала пад палітычныя рэпрэсіі хаця б на адной з ніжэй пералічаных падстаў: # ''Пазбаўленне волі, ўжытае па відавочна палітычных матывах па-за сувяззю з нейкім правапарушэннем, альбо ёсць падставы меркаваць, што абвінавачанне асобы ў здзяйсненні злачынства цалкам фальсіфікаванае. У прыватнасці, ужытыя неабгрунтавана жорсткія меры стрымання або пакарання, прынятыя неправамерныя прысуды альбо пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях, мае месца тэндэнцыйнасць суда ў ацэнцы доказнай сілы довадаў абароны і абвінавачвання, сваволя ў выбары доказаў, ігнараванне відавочных фактаў;'' # ''Асоба пазбаўленая свабоды альбо істотна абмежаваная ў свабодзе, супраць асобы беспадстаўна выкарыстоўваюцца меры прымусу медыцынскага характару, у тым ліку, з прымяненнем сумнеўнага псіхіятрычнага дыягназу, па абвінавачванні (падазрэнні) у маючым месца злачынстве \ правапарушэнні, пераслед за якое звязаны з палітычнымі матывамі;'' # ''Пазбаўленне волі з’яўляецца вынікам дасудовага і судовага разглядаў, здзейсненых з відавочнымі парушэннямі працэсуальных правоў і гарантый, прымянення катаванняў, іншага, зневажаючага чалавечую годнасць стаўлення да асобы, з рознымі абмежаваннямі ў магчымасці асобы абараняць сябе, у тым ліку з дапамогай абаронцы, прадыктаваныя палітычнымі матывамі ўлада;'' # ''Пазбаўленне волі ўжытае ў парушэнне аднаго з асноўных правоў, гарантаваных [http://www.echr.coe.int/ECHR/EN/Header/Basic+Texts/The+Convention+and+additional+protocols/The+European+Convention+on+Human+Rights/ Еўрапейскай Канвенцыяй аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод] (ЭКПЧ) і Пратаколамі да яе, у прыватнасці: свабоды слова, сумлення і рэлігіі, свабоды выказвання і інфармацыі, а таксама свабоды сходаў і асацыяцый;'' # ''Асоба, пазбаўленая волі ў сувязі са сваёй прыналежнасцю да грамадскай, палітычнай, этнічнай, канфесійнай, прафесійнай, карпаратыўнай ці іншай групы, прыналежнасць да якой не з’яўляецца незаконнай з пункту гледжання міжнародных нормаў;'' # ''Па палітычных матывах працягласць зняволення і яго ўмовы відавочна неадпаведныя правапарушэнню, у якім асоба была прызнана вінаватай альбо падазраецца, выбіральны (дыскрымінацыйны) характар пераследу ў параўнанні з аналагічнымі выпадкамі ці іншымі асобамі, а таксама неадэкватнае здзейсненаму прымяненне нормаў крымінальнага права;'' # ''Асоба, якой несправядліва адмоўлена ва ўмоўна-датэрміновым вызваленні, што было б паданае іншаму вязню, абвінавачанага ў супастаўным злачынстве, якое не змяшчала палітычных матываў, або ў адносінах да якога ўлады прынялі асаблівыя меры прымусу, прыняўшы ў разлік суб’ектыўны палітычны пункт гледжання і (або) інтэрпрэтацыю доказаў;'' # ''Асоба, пазбаўленая волі ў сувязі з адмовай выконваць злачынныя загады, звязаныя з прафесійнай дзейнасцю асобы, адмовай ад удзелу ў гвалтоўных дзеяннях.'' Паводле гэтых крытэрыяў, у Беларусі з 1996 года па 2017 год можна налічыць каля 200 палітычных зняволеных<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen |title=Палітвязні і вязні сумлення |access-date=3 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225041635/http://palitviazni.info/viazen |archivedate=25 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>, у тым ліку: {{кал|3}} * [[Васіль Канстанцінавіч Старавойтаў|Васіль Старавойтаў]] * [[Міхаіл Чыгір]] * [[Мікалай Статкевіч]] * [[Зміцер Дашкевіч]] * [[Павел Севярынец]] * [[Мікалай Аўтуховіч]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдуард Лобаў]] * [[Ігар Аліневіч]] * [[Аляксандр Францкевіч]] * [[Васіль Парфянкоў]] * [[Мікалай Дзядок]] * [[Арцём Пракапенка]] * [[Яўген Васьковіч]] * [[Аляксандр Малчанаў]] * [[Андрэй Гайдукоў]] * [[Уладзімір Падгол]] * [[Эдуард Пальчыс]] * [[Зміцер Аляксандравіч Буланаў|Зміцер Буланаў]] * [[Алесь Пушкін]] * [[Юрый Рубцоў]] * [[Павел Вінаградаў]] * [[Андрэй Алегавіч Саннікаў|Андрэй Саннікаў]] * [[Сяргей Мікалаевіч Скрабец|Сяргей Скрабец]] * [[Артур Уладзіміравіч Фінкевіч|Артур Фінкевіч]] * [[Аляксандр Фядута]] * [[Павел Шарамет]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Яроменак|Уладзімір Яроменак]] * [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксей Шыдлоўскі]] * [[Уладзімір Кудзінаў]] * [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч|Аляксандр Арастовіч]] * [[Сяргей Ляшкевіч]]. {{кал-канец}} Неабходна адзначыць, што, паводле афіцыйнай пазіцыі ўлады Беларусі, пералічаныя асобы ўтрымліваліся ці ўтрымліваюцца пад вартай у межах звычайнага крымінальнага заканадаўства. А кіраўнік Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] час ад часу пацвярджае наяўнасць аднаго ці двух палітычных зняволеных. У кастрычніку 2021 года [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|колькасць палітвязняў]] у Беларусі складала больш за 800 (паводле «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясны]]»)<ref>{{Cite web|title=420, give or take Meduza talks to Memorial’s Sergey Davidis about Russia’s growing number of political prisoners|url=https://meduza.io/en/feature/2021/10/27/420-give-or-take|website=|accessdate=2021-10-31|language=en|last=Sivtsova|first=Alexandra|date=2021-10-27|publisher=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028142405/https://meduza.io/en/feature/2021/10/27/420-give-or-take|archivedate=2021-10-28|quote=As of October 27, the Viasna Human Rights Center considers 833 people in Belarus political prisoners.}}</ref>. === Палітычныя зняволеныя ў БССР === Жорсткасць палітычнага рэжыму ў БССР (як і ў СССР у цэлым) змянялася на працягу яе існавання, але заўважная колькасць палітычных зняволеных прысутнічала ва ўсе перыяды існавання гэтага дзяржаўнага ўтварэння. Найбольшая колькасць палітычных зняволеных у БССР была ў 1930-х і ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў. Сярод найбольш вядомых палітычных зняволеных з БССР часоў «адлігі» можна назваць [[Аляксандр Доўбік|Аляксандра Доўбіка]], [[Анатоль Пінхусавіч Рубін|Анатоля Рубіна]], [[Мікалай Лагодзіч|Мікалая Лагодзіча]]. Сярод знакамітых палітычных вязняў БССР перыяду «застою» варта ўзгадаць [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхася Кукабаку]], [[Цфанія-Гедалія Якаўлевіч Кіпніс|Цфанію Кіпніса]]. === Палітычныя зняволеныя ў іншых краінах === Паводле інфармацыі Amnesty International, амаль кожная краіна на пэўным этапе свайго існавання мела палітычных зняволенных. Аднак вылучаюцца некаторыя дзяржавы, дзе праблема існавання палітычных вязняў з’яўляецца даўняй і, як на дадзены момант, невырашальнай. ==== Аўстралія ==== Гісторыя падробленых абвінавачванняў у дачыненні да карэнных аўстралійцаў з боку паліцыі, як і жорсткасць паліцыі і забойствы зняволеных абарыгенаў добра задакументаваныя ў Аўстраліі. З іншага боку, гэтыя зняволеныя не заўсёды могуць лічыцца «палітычнымі», бо часам сапраўды з’яўляюцца злачынцамі. Аўстралія таксама сумна вядома сваёй гісторыяй арыштаў і дэпартацыі пратэстуючых з іншых краін. У 2005 годзе мірнага пратэстуючага і грамадзяніна ЗША Скота Паркіна арыштавалі на пяць дзён, а потым дэпартавалі ў якасці «прамой або ўскоснай рызыкі для аўстралійскай нацыянальнай бяспекі». Аналагічным чынам доктару Уілу Саундерсу пагражалі дэпартацыяй, калі ён напісаў «NO WAR» на сіднейскім оперным тэатры разам з аўстралійцам Дэвідам Берджесам у 2003 годзе. Пара была прысуджана да дзевяці месяцаў турмы за іх мірны пратэст. ==== ЗША ==== Сярод апошніх палітычных зняволеных ў ЗША — асобы, асуджаныя да турэмнага зняволення за меркаваны ўдзел у [[Штурм Капітолія ЗША (2021)|штурме Капітолія ЗША 6 студзеня 2021 года]]. InfoWars і [[Такер Карлсан]], а таксама некалькі [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]]-членаў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса]] назвалі палітычнымі зняволенымі. Акрамя гэтага, палітзняволенымі ў ЗША прызнаныя былі падазраваныя ў рамках «вайны з тэрорам», якія знаходзілся ў [[Турма ў Гуантанама|турме ў Гуантанама]] ад 2002 года. Amnesty International неаднаразова заклікала да вызвалення вязняў Гуантанама-Бэй, у тым ліку грамадзян Аўстраліі Дэвіда Хікса і Мамдуха Хабіба, якія былі выпушчаныя ў 2007 і 2005 гадах адпаведна. Гуантанама дзейнічае па-за правіламі Жэнеўскай канвенцыі, яе адміністрацыя ўдзельнічае ў [[катаванні|катаваннях]], у тым ліку сексуальных катаваннях, і прыніжэнні. Прэзідэнт ЗША [[Барак Абама]] абяцаў зачыніць турму ў Гуантанама, аднак яна дзейнічае дагэтуль. ==== Іран ==== Частае ўжыванне [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] ў Іране, як правіла, было зарэзерваванае для забойцаў, але ў 2006 годзе быў пакараны Ходжат Замані — палітычны зняволены. Па паведамленнях, іншыя палітычныя зняволеныя былі запэўнены, што забойствы працягнуцца, калі ААН будзе далей умешвацца ў ядзерную праграму Ірана. ==== Кітай ==== Улады [[КНР]] душаць пратэсты і свабоду слова на працягу многіх гадоў. Самым вядомым прыкладам з’яўляюцца арышты і забойства на плошчы [[Цяньаньмэнь]] у 1989 годзе. Кітай выкарыстоўваў сваіх палітычных зняволеных у якасці закладнікаў, выпускаючы некалькі зняволеных перад прыездам замежных лідараў — для таго, каб адвесці ад сябе крытыку дзеянняў у галіне правоў чалавека. Журналіст Гао Юй з’яўляецца адным з тых, хто быў вызвалены, захоплены зноў, і перавызвалены, калі іншы саноўнік наведваў краіну. Разам з палітычнымі каментарыямі, распаўсюджванне ВІЧ можа стаць падставай арышту ў Кітаі. ==== Куба ==== Камуністычны дыктатар Рауль Кастра выпусціў чатырох палітычных зняволеных у 2008 годзе. Яны былі абвінавачаныя ў выконванні абавязкаў амерыканскіх наймітаў. Падзея адбылася адразу пасля таго, як улады Кубы падпісалі дзве дамоўленасці ААН па правах чалавека. Хоць гэты рух быў расцэнены як пазітыўны, 58 палітычных зняволеных усё яшчэ знаходзяцца ў кубінскіх турмах. ==== М’янма ==== Ранейшая Бірма, М’янма мае доўгую гісторыю ваеннай дыктатуры. У 1988 годзе студэнцкі пратэст за дэмакратыю прывёў да забойства 3000 дэманстрантаў і заключэння ў вязніцу больш за 2000 палітычных зняволеных. У 1998 годзе яшчэ больш дэманстрантаў былі арыштаваныя. Па паведамленнях, да зняволеных ужываюцца катаванні — некаторыя з іх ужо не могуць хадзіць. Працоўныя лагеры з’яўляюцца агульнай з’явай, а недахоп ежы і медыкаментаў прыводзіць да выбухаў малярыі. ==== Паўночная Карэя ==== Краіны з пануючай дыктатурай звычайна захопліваюць палітычных зняволеных. Да палітычных злачынстваў з боку грамадзяніна ў Паўночнай Карэі адносяць спробы эміграцыі, камунікацыі з сям’ёй ці атрымання грошай ад сям’і ў Паўднёвай Карэі. Прапаганда хрысціянства або каментаванне дзеянняў лідара краіны — таксама сярод падстаў зняволення па палітычных матывах. У гэтай краіне зняволеных часта збівалі да паўсмерці, існуюць і непацверджаныя паведамленні аб публічных пакараннях смерцю палітычных зняволеных — ў 2004, 2005 і 2006 гадах. ==== Туніс ==== Праблема палітычных зняволеных значна пашырылася з увядзеннем у 2003 годзе расплывістых у фармуліроўках антытэрарыстычных законаў. Мірныя пратэстуючыя былі арыштаваныя і ўтрымліваюцца ў дрэнных умовах адсутнасці належнай медыцынскай дапамогі. Ёсць шмат паведамленняў аб катаваннях, пасля каторых некаторыя вязні не маглі стаяць. Акрамя таго, даходзілі паведамленні аб прыніжэннях кшталту «цягнуць голую асобу перад іншымі турэмнымі камерамі» і аб сексуальных замахах. === Знакамітыя палітычныя зняволеныя === * [[Аун Сан Су Чжы]] * [[Лю Сяабо]] * [[Нэльсан Мандэла]] * [[Махатма Гандзі]] * [[Марцін Лютэр Кінг]] * [[Андрэй Сахараў]] * [[Вацлаў Гавел]] * [[Акбар Ганджы]] * [[Хо Шы Мін]] == Гл. таксама == * [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130614140740/http://www.amnesty.org/en/freedom-of-expression «Amnesty International»] * [http://assembly.coe.int/ASP/XRef/X2H-DW-XSL.asp?fileid=18995&lang=EN%20%20http://assembly.coe.int/ASP/XRef/X2H-DW-XSL.asp?fileid=18995&lang=EN The defition of political prisoner by PACE] * [http://www.un.org/Overview/rights.html Рада ААН па правах чалавека] * [http://spring96.org/be/news/49510 Спіс палітычных зняволеных у Беларусі паводле ПЦ «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парушэнні правоў чалавека]] 9g744bvqjoupmtmo9mogx4ojspk8iks Музей бітвы за Днепр (Лоеў) 0 159240 5202312 5166326 2026-09-19T11:40:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202312 wikitext text/x-wiki {{Музей|назва=Музей бітвы за Днепр|месцазнаходжанне=247095, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], г. п. [[Лоеў]], вул. Савецкая, 3|сайт=https://loyev.museum.by|дата адкрыцця=[[9 мая]] [[1985]]}} '''Музей бітвы за Днепр''' — [[музей]], створаны ў 1984 годзе ў [[Лоеў|Лоеве]] рашэннем ЦК КПБ. Для наведвальнікаў адкрыты 9 мая 1985 года. Да 1990 года з’яўляўся філіялам [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]. Музеем кіравалі І. Р. Ермакоў, В. І. Краўцова, А. М. Сініла, Р. Г. Стаднікава. З 2019 года дырэктарка К. У. Сямашка<ref>{{Cite web|url=https://loyev.museum.by/node/48003|title=О музее|archive-date=16 ліпеня 2026|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20260716101020/https://loyev.museum.by/node/48003|url-status=dead}}</ref>. Фонды музея (2008) налічваюць 3293 адзінкі захоўвання, з якіх 1656 адзінак — экспанаты асноўнага фонду. Агульная плошчы экспазіцыі 170 м². == Фонды == Фонды прадстаўлены калекцыямі дакументаў (пасведчанні да ўзнагарод, партызанскія лістоўкі, франтавыя лісты землякоў і ўдзельнікаў [[Бітва за Дняпро|бітвы за Днепр]], граматы і т.п.), фотадакументаў, друкаваных выданняў, прадметаў фалерыстыкі, баявой тэхнікі і сродкаў пераправы. Найбольшую цікавасць выклікаюць прадметы экіпіроўкі і адзення ўдзельнікаў бітвы за Днепр, падручныя сродкі пераправы першых дэсантных атрадаў, а таксама ўзбраенне і баявая тэхніка часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — кулямёты, мінамёты, супрацьтанкавае ружжо, узоры стралковай зброі. == Экспазіцыя == Экспазіцыя музея размешчана ў 2 залах. Першая прысвечана пачатку [[Бітва за Дняпро|фарсіравання Дняпра]] на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]] войскамі Цэнтральнага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскага]]. Пасля разгрому гітлераўцаў на Курскай дузе Чырвоная Армія восенню 1943 г. ажыццявіла адну з самых буйнамаштабных аперацый Вялікай Айчыннай вайны, якая ўвайшла ў гісторыю як бітва за Днепр. З абодвух бакоў у ёй прынялі ўдзел каля 4 млн салдат і афіцэраў. Раздзелы экспазіцыі расказваюць аб падрыхтоўцы да фарсіравання Дняпра, раскрываюць подзвігі воінаў 13-й арміі, якая першая ўступіла на беларускую зямлю, байцоў 61-й арміі пад камандаваннем генерал-лейтэнанта П. А. Бялова, якая пачала ў верасні 1943 г. вызваленне Лоеўскага раёна. Экспазіцыя другой залы прысвечана баявым дзеянням 65-й арміі пад камандаваннем генерал-лейтэнанта П. І. Батава ў час фарсіравання Дняпра і вызвалення г.п. Лоеў і раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Фотадакументы музея адлюстроўваюць ход аперацыі, поспех якой у многім быў вызначаны зладжаным узаемадзеяннем розных родаў войскаў. У экспазіцыі прадстаўлены фотаздымкі лётчыкаў 16-й паветранай арміі, танкістаў 9-га і 1-га гвардзейскага танкавых карпусоў, якія прымалі ўдзел у баях на Лоеўскім плацдарме. Тут дэманструюцца дакументы і асабістыя рэчы двойчы Героя Савецкага Саюза [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батава]]. У 2005 г. на мемарыяльнай пляцоўцы музея ўстаноўлены яго бюст. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Музеі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Славутасці Лоева]] [[Катэгорыя:Культура Лоева]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:1985 год у Беларусі]] <references responsive="" /> == Літаратура == * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 390. * [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 9. – С. 338. * Памяць : Лоеўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнікі: В. П. Крупейчанка, Л. В. Календа ; рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. ; мастак Э. Э. Жакевіч]. – Мінск, 2000. – С. 575–576. * Музеі Беларусі = Museums of Belarus : інфармацыя аб музеях сістэмы Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь / [складальнікі: Сташкевіч А. Б. і інш.]. – Мінск, 2001. – С. 160. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. – Минск, 2007. – Т. 4. – С. 536. * 65 лет освобождения Лоевского района от немецко-фашистских захватчиков / [Отдел культуры Лоевского райисполкома, Музей «Битвы за Днепр»]. – Гомель : Полеспечать, [2008?]. – 19 с. * Музеі Беларусі = Музеи Беларуси / [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа, М. Г. Нікіцін]. – Мінск, 2008. – С. 353–357. * Ваенная энцыклапедыя Беларусі = Военная энциклопедия Беларуси. – Мінск, 2010. – С. 589–590. * Беларускі гістарычны часопіс. – 2013. – № 10. – С. 28–36. * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. – Минск, 2013. – Т. 3, кн. 2 : Гомельская область. – С. 92. * Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. – Мінск, 2014. – Т. 5. – С. 135. * Музеи Беларуси = Музеі Беларусі = Museums of Belarus. – Минск, 2018. – С. 228–229. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://loyev.museum.by Афіцыйны сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260715205611/https://loyev.museum.by/ |date=15 ліпеня 2026 }} * [https://www.facebook.com/lojeumuseum/ Старонка ў Facebook] * [https://www.instagram.com/lojeu_museum/ Старонка ў Instagram] * [https://bis.nlb.by/ru/documents/147624 Музей бітвы за Дняпро]. * [https://mezhdurechje.greencross.by/?page_id=518 Музей битвы за Днепр]. Днепро-Сожское междуречье. * [https://www.sb.by/articles/memorialnyy-kompleks-bitva-za-dnepr-mesto-pochitaniya-besprimernogo-muzhestva-i-geroizma.html Мемориальный комплекс «Битва за Днепр»]. ''[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]''. * [https://gp.by/proekty-gp/puteshestvuem-vmeste/muzey-bitvy-za-dnepr-simvol-isklyuchitelnogo-muzhestva-otvagi-i-geroizma-voinov-pri-forsirovanii-dne-1641831/ Музей битвы за Днепр — символ исключительного мужества, отваги и героизма воинов при форсировании Днепра и визитная карточка Лоева]. ''[[Гомельская праўда]]''. {{Бібліяінфармацыя}} n4tzyvh2y62n7kgk6vuhpbir0ze4jlz Дзверы 0 159362 5202124 5201299 2026-09-18T18:14:40Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5202124 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Paradies tuer florenz.jpg|thumb|Дзверы ([[Фларэнцыя]])]] '''Дзверы''' — канструкцыйны элемент [[Будынак|будынка]] або [[Транспартны сродак|транспартнага сродка]], які служыць для ўваходу і выхаду з яго. Колькасць дзвярэй, іх месца і памеры вызначаюцца планіроўкай будынка і функцыянальнымі сувязямі паміж яго [[Памяшканне|памяшканнямі]]. Найбольш старадаўняя форма дзвярэй — на бегунах, у наш час пашыраны дзверы на завесах. У іх канструкцыю ўваходзяць вушакі, злучаныя ўверсе вершніком, і палатно з [[Дошка|дошак]], злучаных шпонамі — драўлянымі планкамі, шчыльна збітымі ў пазы. Звычайна дзверы маюць адно палатно. Дзверы з дзвюх створак характэрны для местачковага жылля. Атрымалі пашырэнні двухстворкавыя дзверы са [[шкло]]м, асабліва пры ўваходзе ў залу. Дзверы ў гаспадарчых пабудовах ([[Хлеў|хлявах]], [[Гумно|гумнах]], [[Адрына|адрынах]] і г. д.) называюць [[Вароты|варотамі]]{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. [[File:Revolving Door.jpg|thumb|left|Лопасцевыя дзверы]] == Класіфікацыя == [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 71.jpg|thumb|Шаляваныя дзверы]] У залежнасці ад канструкцыйнага вырашэння дзверы падзяляюцца на дашчаныя (з аднаго слою дошак), [[Шалёўка|шал]]яваныя (з двух слаёў дошак) і [[Філёнга (сталярны выраб)|філянг]]овыя{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Дашчаныя часцей за ўсё былі ў гаспадарчых будынках{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. У шаляваных верхні слой звычайна рабілі з кароткіх дошчачак, якія складалі разнастайныя ўзоры (елачку, квадраты, ромбы, сонца і г.д.); дэкаратыўнасць такіх дзвярэй ўзбагачалася профілямі дошчачак, радамі каваных [[Цвік|цвікоў]], выгібам вершніка. Філянговыя дзверы асабліва пашыраны ў наш час. Яны складаюцца з рамы, у якую ўпушчаны больш тонкія дошкі{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Элементы філянговых дзвярэй заўсёды прафіляваныя. Адчыняюцца і зачыняюцца дзверы пры дапамозе [[клямка|клямк]]і, замыкаюцца з дапамогай [[засаўка|заса]]вак, замкоў, іншых запораў{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Паводле прызначэння дзверы падзяляюць на ўваходныя, міжпакаёвыя і транспартныя. == Гл. таксама == * [[Дзвярная каробка]] * [[Дзвярная ручка]] * [[Дзвярныя завесы]] * [[Дзвярная фурнітура]] * [[Замок]] * [[Вароты]] * [[Аўтамабільныя дзверы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|Дзверы|[[С. А. Сергачоў]]}} * Ю. Т. Шэстак. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#4 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ] == Спасылкі == {{commonscat-inline|Doors|Дзверы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] [[Катэгорыя:Дзверы| ]] 4tzy87s05ve9da1gf40slcmxb5f55oz Беларускае студэнцкае зямляцтва (Тыфліс) 0 169863 5202063 4882416 2026-09-18T14:06:23Z M.L.Bot 261 5202063 wikitext text/x-wiki '''Беларускае студэнцкае зямляцтва''' пры [[Тыфліскі політэхнічны інстытут|Тыфліскім дзяржаўным політэхнічным інстытуце]] — беларуская грамадская арганізацыя ў 1927—1930(?) гадах у [[Тбілісі|Тыфлісе]] ([[Грузія]]). Заснавана 23 студзеня 1927 года на агульным сходзе студэнтаў-беларусаў інстытута. Старшыня бюро М. Ф. Густыр, сакратар Ф. Брыль, актывісты Ізмайловіч, Кот, Свігач, Чарняўскі. Галоўныя задачы: вывучэнне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і матэрыяльная дапамога беларускім студэнтам — сябрам зямляцтва. Кантактавала з [[Цэнтральнае бюро пралетарскага студэнцтва Беларусі|Цэнтральным бюро пралетарскага студэнцтва Беларусі]], прасіла арганізацыйнай і матэрыяльнай дапамогі з боку дзяржаўных органаў [[БССР]], але не атрымала яе. Выпісвала газету «[[Савецкая Беларусь (1920)|Савецкая Беларусь]]», іншыя беларускія перыядычныя выданні. Дзякуючы ЦБ пралетстуда Беларусі для некаторых сяброў зямляцтва арганізавана летняя практыка на бацькаўшчыне. Пад канец дзейнасці — Беларуская секцыя пры Тыфліскім клубе народаў Захаду. == Літаратура == * ''Васілеўскі, Ю. Р.'' Беларускае студэнцкае зямляцтва / Ю. Р. Васілеўскі // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} — С. 358. {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тбілісі]] [[Катэгорыя:Беларускія зямляцтвы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Грузіі]] [[Катэгорыя:1927 год у Грузіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Грузінскі тэхнічны ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Студэнцкія арганізацыі]] n4yl1r8miywwhfclsqa8wa1uh0s2ww6 Шаблон:Апошнія навіны 10 175189 5202205 5201004 2026-09-18T23:54:20Z DBatura 73587 5202205 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Апублікавана апісанне новага віду [[каціныя|каціных]] '''''[[Leopardus tilcayo]]'''''. <small>''(17&nbsp;верасня)''</small> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(14&nbsp;верасня)''</small> * Казахстанская [[тэніс]]істка '''[[Алена Рыбакіна]]''' выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыўся '''[[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]]''', [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> gwqa2q1v7lak6gwan8l6wv9isoy8c8i Гаянскае нагор'е 0 183756 5202279 3026072 2026-09-19T07:50:58Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Гвіянскае пласкагор’е]] 5202279 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гвіянскае пласкагор’е]] 0yemzldty0sut22jgwv5kjhzm14n2a5 Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611) 0 184963 5202019 5201927 2026-09-18T13:21:58Z M.L.Bot 261 афармленне 5202019 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна ВКЛ са Швецыяй 1600—1611 |частка = Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1611 |выява = Husarz, Józef Brandt, 1890.jpg |загаловак = [[Гусарыя]] — галоўная ўдарная сіла войска ВКЛ |дата = [[1600]]—[[1611]] |месца = [[Інфлянты]] (цяпер [[Эстонія]], [[Латвія]]) |прычына = спрэчка за Эстляндыю разам з дынастычным канфліктам за шведскі сталец [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і [[Карл IX Ваза|Карла Сёдэрманландскага]] |вынік = перамір'е |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Coat of arms of Sweden.svg|25px]] [[Швецыя]] |праціўнік2 = [[Выява:Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg|25px]] [[Рэч Паспалітая]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Карл Карлсан Юленьельм]],<br />[[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]],<br />[[Андэрс Ленартсан]],<br />[[Ёахім Фрыдрых фон Мансфельд]],<br />[[Ян Насаўскі]],<br />[[Арвід Эрыксан Столарм]] |камандзір2 = [[Ян Караль Хадкевіч]],<br />[[Юрген Фарэнсбах]],<br />[[Крыштаф Радзівіл Пярун]],<br />[[Ян Замойскі]],<br />[[Станіслаў Жалкеўскі]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = }} '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй у Інфлянтах 1600—1611''' — ваенны канфлікт [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] са [[Швецыя]]й з-за зямель былой [[Лівонскі ордэн|Лівонскай канфедэрацыі]], які быў працягам дынастычнай барацьбы за шведскі каралеўскі сталец у 1598—1600 гадах паміж [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сёдэрманландскім]] і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. == Прычыны == Пасля смерці ў лістападзе [[1592]] года [[Спіс каралёў Швецыі|караля Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III]], яго карона перайшла да старэйшага сына і правамоцнага спадчынніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля каранацыі Жыгімонта Вазы і яго жонкі, утварылася асабістая унія Рэчы Паспалітай і Шведскага каралеўства. Але ў выніку інтрыг яго дзядзькі Карла, герцага Сёдэрманландскага, які ўзначаліў лютэранскую апазіцыю, кароль прайграў бітву пад Лінчэпінгам у 1598 годзе, і страціў асабісты дамен — Фінляндыю ў 1599 г., пасля чаго быў распрацаваны новы праект нападзення сіламі Інфлянцкай земскай службы на чале з Юргенам Фарэнсбахам на Эстляндыю і Фінляндыю. == Сілы бакоў == [[Вялікі гетман каронны]] [[Ян Замойскі]] прапанаваў ідэю выкарыстання атрадаў казакоў у ваенных дзеяннях у Лівоніі<ref>Samuel Koszka do Jana Zamoyskiego, z Białej Cerkwi 22 stycznia 1601 roku // Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584—1620 / wydał. T. Xże L. — Kraków: s.n., 1868. — [4], 152 s.: err. — S. 108—110.</ref>. Шляхта ўхваліла прапанову гетмана, аднак абмежавала кантынгент з 6000 (прапанаваных Яна Замойскім) да 2000 казакоў, з прычыны нядаўніх казачых паўстанняў [[Паўстанне Касінскага|Касінскага]] і [[Паўстанне Налівайкі|Налівайкі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Франц, М. Запорожские казаки в борьбе за Прибалтику(руск.) // Studia Slavica et Balcanica Petropolitana : часопіс. — 2014. — № 1 (15). — С. 88—97. — ISSN 1995-848X.}}</ref>. У кастрычніку 1601 года казакі з’явіліся на інфлянцкім фронце ў складзе сіл гетмана Яна Замойскага, якія дзейнічалі ў накірунках [[Дэрпт]], [[Рэвель]] і [[Пярну]], аднак, не праявілі вялікага жадання змагацца з-за традыцыйнай затрымкі, з боку Рэчы Паспалітай, ў выплаце жалавання<ref>Herbst, S. Wojna inflancka 1600—1602 / Stanisław Herbst. — Zabrze: Wydaw. Inforteditions, 2006. — 253 s. — S. 140—145. — ISBN 83-89943-14-X.</ref>. Восенню — зімой 1602 г. большасць польскай шляхты і запарожскія казакі зыйшлі з Інфлянтаў дапускаючы масавае рабаванне насельніцтва не толькі на тэрыторыі правінцыі аде і ў ВКЛ. Больш ні каронную армію ні запарожцаў ў Інфлянтаы не клікалі. Вайна праводзілася на сродкі і сіламі ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.Projekty- ustawy – realizacja, Warszawa 2006, с. 291}}</ref>. == Вайна == === Шведскае наступленне === У лістападзе 1599 года войскі герцага Карла Сёдэрманландскага захапілі [[Нарва|Нарву]], а да сакавіка 1600 года занялі [[Эстляндыя|Эстляндыю]], прымусіўшы мясцовую шляхту прысягнуць Карлу. У [[Талін|Рэвелі]] і Нарве [[19 жніўня]] 1600 г. высадзілася шведскае войска ў 10 000 салдат, да якога далучылася эстляндская шляхта і сялянская пяхота, усяго — 14 000. Агульнае кіраўніцтва ажыццяўляў Карл Сёдэраманландскі. Начальнікам над войскамі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах паводле загаду караля быў прызначаны ваявода вендэнскі [[Юрген Фарэнсбах]], які меў 2400 наёмных салдат (з 800 [[Гусарыя|гусараў]] і 1000 пяхоты). Калі да яго дабраліся падмацаванні ад [[Рыга|Рыгі]], [[Інфлянты|інфлянцкага]] [[паспалітае рушэнне|паспалітага рушэння]] і [[беларуска-літоўскія татары|літоўскія татар]], сілы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] дасягнулі 4500 салдат. [[Файл:Karl IX.jpg|right|thumb|Карл IX]] Пасля заканчэння збору [[13 верасня]] шведскія войскі рушылі на [[Інфлянты]], яны падзяліліся на 2 групы: адна — з Рэвеля на [[Пярну|Парнаву]] і другая — з Нарвы на [[Тарту|Дэрпт]]. Сіл Рэчы Паспалітай было недастаткова, каб адбіцца, але яны здолелі перамагчы шведаў у сутычцы [[29 верасня]] пад [[Бітва пад Каркусам|Каркусам]], аднак Парнава была страчана ([[17 кастрычніка]]), [[Вільяндзі (горад)|Вільяндзі]] — ([[3 лістапада]]). Пасля ўдалай для войска ВКЛ бітвы пад Кессю 7 студзеня 1601 г., войска ВКЛ разышлося па краі і пачало жорстка рабаваць насельніцтва. Мясцовыя жыхары пачалі спрыяць шведам, і скора тыя занялі [[Вальміера|Вольмар]]. У лютым 1601 года шведы дайшлі да [[Дзвіна|Дзвіны]] і Рыгі (абаронай кіраваў Юрген Фарэнсбах), а [[28 сакавіка]] аблажылі [[Кокенгаўзен|Какенгаўз]]. Гарадскі пасад здаўся [[1 красавіка]], і баранілася толькі пяхота ВКЛ на замку. Шведы блакіравалі замак 2600 салдатамі, а самі адвялі асноўныя сілы на 30 км на ўсход ад горада — да [[Эрлаа]]. Там Карл Сёдэрманландскі перадаў кіраўніцтва свайму пазашлюбнаму сыну Карлу Карлсану Гуленхельму, а сам паехаў у Швецыю. === Дзеянні войска ВКЛ у 1601—1609 г. === ==== Аперацыі войска ВКЛ у 1601 г. ==== [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 21467.tif|міні|Гусары Рэчы Паспалітай у вясельным парадзе Жыгімонта Вазы 1605 г. паводле «Стакгольмскага скрутка»]] Не чакаючы, пакуль зберуцца абвешчаныя вальным 1601 г. соймам падаткі, не чакаючы завяршэння фарміравання польскай арміі, войскі гетмана вялікага літоўскага [[Крыштаф Радзівіл Пярун|Крыштофа Радзівіла Пяруна]] 12 мая аблажылі Кокенгаўзен. 8 чэрвеня да Радзівіла прыйшлі падмацаванні пад камандаваннем прызначанага каралём «правадыра каталіцкай шляхты ў войску» і адміністратара Інфлянтаў [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]. 23 чэрвеня [[Бітва пад Кокенгаўзенам|пад Кокенгаўзенам]] войска ВКЛ нанёсла паражэнне шведскаму генералу Карлу Гуленхельму, адпраўленаму Карлам Судэрманскім для дэблакады [[Кокнэсэ|Кокенгаўзена]]. У той жа дзень капітуляваў шведскі гарнізон Какенгаўзена. Потым К. Радзівіл адбіў у шведаў Вендэн, аднак з-за персанальнага канфлікта правадыроў за кампітэнцыі і міжродавага спрэчкі [[Радзівілы|Радзівілаў]] з [[Хадкевічы|Хадкевічамі]] войска ВКЛ падзялілася і дзейнічала асобна і нездолела напоўніцу выкарыстаць перамогу да падыхода масы кароннага войка<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст., с.191-194}}</ref>. [[Файл:Krzysztof Mikołaj "the Thunderbolt" Radziwiłł.PNG|right|thumb|Вялікі гетман ВКЛ Крыштоф Радзівіл «Пярун»]] У другой палове жніўня Карл Сунэрманландскі на чале арміі 12-14 тысяч чалавек і 20 гармат выступіў на Рыгу. Адначасова горад блакаваў шведскі флот, высадзіўшы 1,5-тысячны дэсант. [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К.Радзівіл]] рушыў на дапамогу да Рыгі і 2 верасня ўвайшоў у горад, гарнізон якога налічваў 1,1 тысячу наёмных нямецкіх і шатландскіх пяхотнікаў і невялікі атрад кавалерыі пад агульным камандаваннем Фарэнсбаха. Імкнучыся ўзяць Рыгу да пачатку выступу арміі Замойскага, Карл Сундэрманландскі ў ноч на 9 верасня распачаў няўдалы штурм горада. Таксама не ўдалося ўзяць крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дынамюндэ]], якая прыкрывала [[Рыга|Рыгу]] з боку мора. Неўзабаве ў шведскім войску пачаліся голад і хваробы, у выніку чаго яе колькасць скарацілася да 9 тысяч чалавек. З-за набліжэння арміі [[Ян Замойскі|Я. Замойскага]], у ноч на 27 верасня Карл Сёдэрманландскі зняў аблогу з Рыгі і адступіў на поўнач, пакінуўшы ў шэрагу гарадоў і замкаў Задзвінскага герцагства гарнізоны агульнай колькасцю да 7,4 тысяч чалавек. Неўзабаве герцаг адбыў у Швецыю, перадаўшы камандаванне шведскімі войскамі ў Інфлянтах графу Яну Насускаму — стрыечнаму брату галандскага палкаводца прынца [[Морыц Аранскі|Морыца Аранскага.]] ==== Кампанія восені 1601—1602 г. ==== Кароль Жыгімонт Ваза ў суправаджэнні [[Ян Замойскі|Яна Замойскі]] ў суправаджэнні прыбыў у Лівонію, узначальваючы войска з 15 000 салдат і 50 гармат, у тым ліку 15 цяжкіх. Ён не змог дагнаць шведаў каля Рыгі, бо яны ўжо адступілі. Кіраўнік інфлянцкага земскага рушання [[Юрген Фарэнсбах|Ю. Фарэнсбах]] параіў паслаць кавалерыю для пераследу шведаў, але Замойскі вырашыў правесці аблоговую кампанію, якая складалася з паслядоўных аблогаў замкаў, занятых шведамі. Гэта не абяцала лёгкага або хуткага поспеху, бо Карл Сундэрманскі пакінуў да 7400 пяхотнікаў у асноўных інфлянцкіх крэпасцях, а астатнюю кавалерыю вылучыў на манеўраную вайну супраць польскіх войскаў. У канцы года (19 снежня) быў захоплены Вольмар (кароль Жыгімонт Ваза вярнуўся ў Польшчу падчас аблогі). Неўзабаве голад, хваробы і дэзерцірства ў спалучэнні з партызанскай вайной, якую вялі шведы, скарацілі войска Замойскага да 5000 салдат. Затым гетман спыніў свой паход і пераехаў у Дэрпат на зімоўку. Ваенныя дзеянні аднавіліся вясной 1602 года. Першы поспех новага года адбыўся ў маі 1602 года, калі быў узяты [[Замак Фелін|Фелін]]. Праз два тыдні пасля ўзяцця Феліна кароннае войска, якое цяпер налічвала ўсяго 2000 салдат, рушыла на Белы Камень ([[Пайдэ]]) які прыкрываў сталіцу Эстляндыі — [[Талін|Рэвель]]. Палявы гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|Станіслаў Жолкеўскі]] быў адпраўлены для скавання асноўных шведскіх войскаў, якія збіраліся ў [[Талін|Рэвелі]]. Шведскае паражэнне пазбавіла гарнізон [[Пайдэ|Белага Каменя]], які знаходзіўся ў аблозе з чэрвеня, усялякай надзеі на палёгку. Аблога Белага Камена завяршылася 30 верасня капітуляцыяй. Захапіўшы некалькі меншых крэпасцяў, Замойскі рушыў свае войскі ў бок Дэрпата. Амаль уся Лівонія і Эстонія (за выключэннем Рэвеля, Пярну, Хапсала і Дэрпата) трапілі пад уладу Польшчы і Літвы. Замойскі ўсё яшчэ хацеў паспрабаваць захапіць Нарву і ўсходнюю Эстонію, але не змог пераканаць свае неаплачаныя войскі да далейшых дзеянняў. У кастрычніку 1602 года ўся кавалерыя адступіла на поўдзень, і толькі частка пяхоты на чале са старастам Белага Каменя палкоўнікам Якубам Патоцкім засталася ў вернутых замках. Замойскі чакаў прыбыцця 50 000 злотых за нявыплачаны жолду жаўнерам, заплаціў дадаткова 19 000 злотых са сваіх грошай, затым адмовіўся ад камандавання ў Лівоніі і вярнуўся ў Польшчу. Яго месца на пасадзе камандуючага рэштамі войскаў у Інфлянтах і Эстоніі заняў палкоўнік каталікоў ВКЛ — [[Ян Караль Хадкевіч]]. Хадкевіч меў у сваім распараджэнні 3000 ваяроў без аплаты працы. Паколькі сейм не змог прыняць дастаткова падаткаў для пакрыцця запазычанасці па жолдах, Хадкевіч, прызначаны генеральным камісарам і палкоўнікам ў Лівоніі, праз кафлікт з [[Крыштаф Радзівіл Пярун|К. Радзівілам]] аплачваў войскі з уласнай кішэні і збіраў сваіх кліентаў. Пасля задавальнення патрабаванняў па жолдах у першай палове лістапада невялікая армія Хадкевіча рушыла на Дэрпт і 16 лістапада блакавалі горад. Шведы таксама пачалі праяўляць нежаданне ўступаць у вайну, поўную няўдач і ўсё больш дарагую. Гэта нават прывяло да апазіцыі супраць [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла Сундэрманскага]], які восенню 1602 года даручыў вярхоўнае камандаванне ў Лівоніі і Эстляндыі Арвіду Эрыксану Сталарму, былому прыхільніку Жыгімонта Вазы. На дапамогу яму быў адпраўлены палкоўнік Андэрс Ленартсан, які мабілізаваў 2000 чалавек з землеўпарадчыцкай шляхты і сялян. Затым, 26 лютага 1603 года, Леннартсан атакаваў Вайсенберг ([[Ракверэ]]), нядаўна захоплены літоўцамі. Хадкевіч, у якога засталося толькі 800 салдат, даведаўся пра напад 1 сакавіка і вырашыў падзяліць свае невялікія сілы. Каб працягнуць блакаванне Дэрпта, ён пакінуў 100 пяхотнікаў і некалькі сотняў кавалерыстаў, а 2 сакавіка з чатырма кавалерыйскімі ротамі (300 коні) адправіўся на Рэвель і [[Ракверэ|Вайсенберг]]. Там сілы Хадкевіча былі ўзмоцненыя 500 салдатамі з мясцовага гарнізона. Праз тры дні Хадкевіч разбіў шведаў пад Вайсенбергам. Калі ён вярнуўся ў [[Тарту|Дэрпт]], гарнізон, пазбаўлены надзеі на падмогу, капітуляваў 13 красавіка 1603 года (здалося 1052 шведскіх жаўнераў). Літвіны захапілі горад разам з усёй яго артылерыяй (80 гармат), а частка нямецкай пяхоты пакінула шведскую службу і далучылася да арміі ВКЛ. Хадкевіч меў намер наступаць на [[Нарва|Нарву]], каб прымусіць яе голадам падпарадкавацца, але неаплачанае войска адмовілася падпарадкоўвацца. Да таго ж лёд у Фінскай затоцы раскалоўся, што дазволіла шведскім караблям дасягнуць эстонскага ўзбярэжжа і даставіць прыпасы сваім войскам. Вясной 1603 года Карл Судэрманскі дамогся міру з [[Данія]]й і цяпер мог пачаць падрыхтоўку да новай кампаніі ў Эстоніі. Перад тым, як новыя шведскія войскі прыбылі ў Лівонію, Я. К. Хадкевіч перахапіў ініцыятыву і ў чэрвені адправіў дзве вялікія армейскія групы — адну ў Нарву, а другую з Феліна ў Пернава, прадмесці якога былі атакаваны літоўскімі салдатамі 12 чэрвеня. Спаліўшы прадмесці Старога Пернава, літоўцы адступілі і, атакаваныя кавалерыяй, разграмілі іх. Сутыкнуўшыся з вялікімі сіламі, якія ішлі на дапамогу Рэвелю, яны абышлі іх і дасягнулі Феліна. Нягледзячы на ​​тое, што яго ўласныя сілы былі невялікімі, Хадкевічу ўдалося распачаць рэйд на Рэвель і спустошыць навакольныя тэрыторыі. Восенню 1603 года баявыя дзеянні былі прыпыненыя, і шведская палявая армія адышла ў Фінляндыю на зімоўку. У лютым 1604 года Рыксдаг прызначыў на шведскі трон Карла Судэрмандскага. Вясной новы кароль запатрабаваў, каб парламент зацвердзіў падаткі для стварэння арміі з 9000 наймітаў. Горкі вопыт Лівонскай вайны прымусіў Карла адмовіцца ад свайго нацыянальнага войска ў стылі апалчэння і абаперціся на прафесіяналаў. Мэтай было стварэнне арміі, падрыхтаванай па ўзоры галандскай арміі, якая паспяхова змагалася з іспанцамі падчас Васьмідзесяцігадовай вайны. Вясной уся Швецыя пачала інтэнсіўную падрыхтоўку да змены ходу вайны з Рэччу Паспалітай. Тым часам войскі Хадкевіча, якія не аплачваліся, штодня слабелі з-за дэзерцірства і голаду. Прыбыццё жолду ў пачатку чэрвеня, а затым адразу ж падмацавання і прыпасаў з Прусіі, Кароны і ВКЛ, выратавалі сітуацыю да такой ступені, што войскі Рэчы Паспалітай у Інфлянтах змаглі аднавіць аперацыі супраць шведаў. У чэрвені і ліпені ў Эстляндыі высадзіліся свежыя шведскія войскі пад камандаваннем Арвіда Сталарма і іспанскага найміта Алонза Качо дэ Канута. Гэтыя войскі рушылі з Рэвеля ў Белы Камень 11 верасня, прыбыўшы туды пасля чатырохдзённага маршу. Першы штурм праваліўся, і другога не было, бо Я. К. Хадкевіч прыбыў ім на дапамогу 25 верасня. У [[Бітва пад Белым Каменем|бітве пад Белым Каменем]] шведская армія была цалкам разбітая. Адсутнасць жалавання перашкодзіла Хадкевічу скарыстацца і з гэтай выдатнай перамогі. Неўзабаве неаплачаныя войскі паднялі бунт. і ўтварылі канфедэрацыю. Да якой пазней бітвы далучыўся і ўзначаліў гусарскі таварыш [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Аперацыі ў Лівоніі ізноў спыніліся, бо ў Я. К. Хадкевіча засталося мала жаўнераў, большасць зышла у ВКЛ і ўтварыла першую вайсковую канфедэрацыю у гісторыі ВКЛ т.зв. Менскую<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%96%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8E_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D1%83_1604_1608_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D0%B5%D1%81%D0%BD_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6_%D1%83%D0%BD_%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%90_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D1%96_2008_7|загаловак=Якубаў, В.У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 34-36.}}</ref>. ==== Кульмінацыя вайны, Кірхольмская бітва ==== Сейм 1605 года, ахоплены перадракашовымі сваркамі, не змог прыняць падаткі, што спрычынілася да недахопу сродкаў для працягу вайны са Швецыяй. Я. К. Хадкевіч, нядаўна прызначаны вялікім гетманам літоўскім, сутыкнуўся з надзвычай складанай задачай. Швецыя, наадварот, вельмі старанна рыхтавалася да далейшай вайны. Рыксдаг прыняў вельмі высокія падаткі, і Швецыя таксама атрымала фінансавую падтрымку ад рускага цара [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыса Гадунова]], які меў намер адцягнуць караля Жыгімонта Вазу ад запланаванай экспедыцыі на Маскву. Швецыя прывезла сабе мноства спецыялістаў з усёй Еўропы. Таму не дзіўна, што да ліпеня кароль Швецыі Карл IX меў гатовую армію і быў гатовы пачаць аперацыі ў Інфлянтах. Я. К. Хадкевічу ўдалося толькі нязначна павялічыць свае сілы і прадухіліць бунт сярод сваіх войскаў, выплаціўшы запазычанасць па жолду. У пачатку жніўня шведскі корпус (5000 салдат) пад камандаваннем Андэрса Ленартсана высадзіўся ў Рэвелі. Праз некалькі дзён каля Дыямента шведскі флот высадзіў 4000-тысячнае войска пад кіраўніцтвам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. Шведы нарэшце вырашылі захапіць Рыгу — наймагутнейшы лівонскі горад, які ў значнай ступені кантраляваў знешні гандаль Літвы. Гарнізон горада налічваў 2000-3000 гараджан. Паколькі Хадкевіч не цалкам давяраў жыхарам Рыгі, ён абсадзіў Дынамент гарнізонам наймітаў ВКЛ. Пасля няўдалай спробы захапіць Дыямент 13 жніўня Мансфельд разгарнуў свае войскі каля Рыгі. Неўзабаве адбыліся першыя сутычкі з гарнізонам горада. Штурмы Дынамента праходзілі з выкарыстанне перадавых на той час тэхналоній, але крэпасць вытрымала да канца ўсіх баявых дзеянняў пад Рыгай<ref>{{Кніга|загаловак=List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel}}</ref>.[[Файл:Jan Karol Chodkiewicz.PNG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Прыжыццевы партрэт. Аўтар невядомы.]]Я. К. Хадкевіч, табар якога быў размешчаны каля Дэрпата (2400 кавалерыстаў і 1000 драбаў), адразу ж кінуўся на дапамогу, пачуўшы пра напад на Рыгу. Атрымаўшы з Рыгі вестку, што горад трымаецца супраць абложных шведскіх войскаў, ён адправіў у Рыгу на разведку і дызарыентацыю ворага полк ротмістра Томаша Дамбровы, а сам рушыў супраць наступаючых войскаў Ленартсана. Калі Ленартсан даведаўся пра наступ Я. К. Хадкевіча, ён вярнуўся пад[[Пернаў|Пернава]] і схаваўся ва ўмацаваным лагеры<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с. 219-234}}</ref>. У сярэдзіне верасня кароль Швецыі Карл IX высадзіўся каля Парнавы з 5000 салдатамі. Калі да яго далучыўся А. Ленартсан, 10 000 шведскіх салдат рушылі ўздоўж узбярэжжа ў напрамку Рыгі. Паколькі шведскае наступленне было абаронена іх колькасццю, карабельнай артылерыяй, густымі лясамі, балотамі, а таксама невялікімі рэкамі і ручаямі, якія ўпадалі ў мора, войска ВКЛ не маглі атакаваць шведаў. Таму Хадкевіч ішоў паралельна арміі Карла IX, праходзячы праз Вольмар і Вендэн, і 27 верасня дасягнуў [[Саласпілс|Кірхольма]], які знаходзіўся за 15 кіламетраў ад Рыгі. Літоўскае войска пераадолела адлегласць у 80 км за два дні маршу па цяжкіх лясных сцежках. Хадкевіч размясціў загадзяпадрыхтаваны абарончы лагер каля Кірхольма для правядзення аперацый супраць шведскай арміі, якая абложвала Рыгу. Пачуўшы пра набліжэнне літвінаў, кароль Карл IX склікаў ваенную раду ўвечары 26 верасня, на якой было вырашана атакаваць Хадкевіча ўсімі сіламі. ==== Бітва пад Кірхгольмам ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пад Кірхгольмам}}[[Файл:Battle of Kircholm.svg|міні|Бітва пад Кірхгольмам 1605 г.]] У ноч на 27 верасня шведскае войска рушыла ў наступ супраць літоўскага войска. Моцная бура ў спалучэнні з залевай прывяла да таго, што порахавыя мяшэчкі намоклі, а гарматы вязлі ў брудзе. Давялося спыніць марш і адмовіцца ад спробы знянацку заспець літоўскае войска на світанку. Неўзабаве арміі сустрэліся адна з адной, і адбылася знакамітая [[бітва пад Кірхгольмам]]. Вялікая перамога у трыкроць меншага літоўскага войска<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605–1609 гадоў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2009. – № 7. – С. 13–21}}</ref> зрабіла велізарнае ўражанне на ўвесь свет, прынёсшы славу як Я. К. Хадкевічу, камандзіру пераможнай арміі, так і Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевіч]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] ў шэрагах вясельнага параду 1605 г. паводле «[[Стакгольмскі скрутак|Стакгольмскага скрутка]]»]] Фінансавы дэфіцыт, які душыў войска падчас гэтай вайны ўзмацніўся і прывёў да [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|сканфедэравання войскаў ВКЛ]] і самавольнага ад’езду іх з Інфлянтаў спачатку ў Берасцейскую, потым у Гарадзенскую эканомію ВКЛ, што перашкодзіла гетману цалкам скарыстацца гэтым поспехам і вярнуць страчаныя замкі ў Інфлянтах. Шведскае войска на пару год перастала існаваць, а Рыга была вызвалена ад аблогі. Шведы, лёгка пагадзіліся на перамір’е, якое павінна было працягвацца да 31 кастрычніка 1608 года. Аднак гэтае перамір’е не выконывалася, і на працягу 1606 года адбываліся нязначныя памежныя сутычкі. У 1607 годзе Хадкевіч пакінуў невялікі гарнізон у Інфлянтахі і па просьбе караля адправіўся змагацца з [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашам Зэбжыдоўскага]]. Ад’езд Хадкевіча і інфармацыя пра гарамадзякую вайну у Рэчы Паспалітай дазволіў Мансфельду захапіць Белы Камень. ==== Завяршэнне вайны ==== Першыя буйныя ваенныя аперацыі пасля бітвы пры Кірхгольме аднавіліся ў другой палове 1608 года. Шведы, ужо акрыяўшы ад паразы і атрымаўшы фінасавую дапамогу ад Масквы, пачалі наступ, і 1 жніўня 1608 года Фрыдрых Іаахім Мансфельд захапіў «Рыжскую браму» — крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. Неўзабаве пасля гэтага ён захапіў Фелін і [[Кокнэсэ|Кокенхаўзен]]. Шведы аблажылі Рыгу. Улічваючы гэтыя ашаламляльныя поспехі, Карл IX пачаў сур’ёзна разглядаць не толькі магчымасць захопу Рыгі, але і пераносу вайны ў Літву. Ён прыйшоў да высновы, што можа скарыстацца ўдзелам Жыгімонта Вазы у справах Расіі і назаўсёды захапіць Інфлянты. Гэтаму паспрыяла падпісанне саюзнага дагавора з рускім царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Выбаргу 28 лютага 1609 года. Згодна з гэтым дагаворам, Карл IX Масква прызнавала ўсе захопы шведаў ў Інфлянтах, а шведы атрымлівалі ад цара грошы на нейм на рускую службу у падкамандны шведам корпус Эдварда Горна і Якаба [[Понтус Дэлагардзі|Понтус дэ ла Гардзі]]. У красавіку ў [[Вялікі Ноўгарад]] прыбылі 15 000 шведскіх салдат і наймітаў з Францыі, Шатландыі, Германіі і Англіі. Для [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] саюз В. Шуйскага з узурпатарам яго шведскага трону стаў прычынай афіцыйнага пачатку вайны з Масквой. Пачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайна Рэчы Паспалітай і Маскоўскай дзяржавы (1609—1618)]]. У жніўні 1608 года Хадкевіч вярнуўся ў Інфлянты, але з-за ўдзелу значных сіл Рэчы Паспалітай у Масковіі яго сілы былі вельмі нешматлікімі. Дзякуючы сваёй велізарнай энергіі, гетман да восені сабраў 18 кавалерыйскіх рот агульнай колькасцю каля 2000 салдат. З-за колькаснай перавагі праціўніка літоўскія войскі праводзілі манеўраную вайну, у якой шведы панеслі значныя страты. Традыцыйна сродкаў не хапала, але паколькі сейм абяцаў прыняць адпаведныя падаткі для гэтай мэты, салдаты пагадзіліся заставацца на службе да 19 красавіка 1609 года. Неўзабаве на дапамогу Хадкевічу прыбылі прыватныя атрады літоўскіх магнатаў. Першапачатковай базай Хадкевіча быў яго інфлянцкі маентак Бержоны, але пасля разведкі перамяшчэнняў і пазіцый праціўніка гетман рушыў у таямніцы абмінаючы вескі і гасцінцы на Пернаву. Невялікія атрады былі скіраваныя дзеля дэзарыентацыі ворага пад Дынамент і Шалец (Саліс). Пераадолеўшы адлегласць у 200 кіламетраў за шэсць дзён, і 2 сакавіка 1609 года ен з марша знянацку штурмам захапіў горад<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В.У. Інфлянцкая кампанія войска Вялікага княства Літоўскага 1608 – 1609 гадоў // Веснік Полацкага дзяржаўнага універсітэта. Серыя А. Гуманіт. навукі. 2013. №9. С. 48–53}}</ref>. Пакінуўшы гарнізон з 200 салдат, Хадкевіч рушыў на Рыгу, якой пагражаў Я. Ф. Мансфельд. ​​Па дарозе, выкарыстоўваючы імправізаваны флот, ён разбіў шведаў на моры ў бітве пры Саліс і вызваліў Рыгу ад марской блакады. Калі Хадкевіч дасягнуў Рыгі, ён разбіў Мансфельда, нанёсшы яму вялікія страты (паведамляецца, што шведы страцілі 2000 чалавек, 100 палонных і 18 харугваў) і прымусіў яго адступіць, вызваліўшы Рыгу ад аблогі. Літоўскія войскі пачалі аблогу [[Даўгаўгрыва|Дынамента]]. У ліпені на сустрэчы ў Вільні кароль Жыгімонт III паведаміў Хадкевічу пра свой намер пайсці на Маскву, што азначала б, што літоўскія войскі, якія змагаліся ў Лівоніі, не толькі не атрымаюць падмацавання, але нават не атрымаюць запазычанасці па жалаваннях. Сутыкнуўшыся з безнадзейнай сітуацыяй, гетман не толькі дазволіў салдатам стварыць канфедэрацыю, але і далучыўся да яе ў знак салідарнасці з салдатамі, якія да гэтага часу змагаліся з такой самаадданасцю, але якія цярпелі ад свайго караля такую ​​ж вялікую несправядлівасць і нядобрасумленнасць. [[Файл:Chodkiewicz.JPG|міні|Ян Караль Хадкевіч. Гравюра В. Кэйлі паводле манускрыпта В. Патоцкага «Хоцінская вайна» канца 17 ст.]] У гэтай сітуацыі шведскі камандзір Мансфельд чакаў, што неаплачаныя літоўскія войскі хутка разыдуцца, і прапанаваў гетману перамовы аб абмене палоннымі. Не чакаючы адказу, ён рушыў сваё 6-тысячнае войска ў бок Пернавы. У гэтай сітуацыі Хадкевіч пакінуў абложаны Дынамент і з 3000 салдат рушыў на выратаванне гарнізона Пернавы. Дасягнуўшы месца, літвіны разбілі лагер за чатыры мілі ад горада і справакавалі шведаў на атаку. Калі шведы атакавалі, яны панеслі вельмі вялікія страты і былі вымушаныя адступіць назад да Пернава ў свае умацаваныя табары. Каб не дапусціць літвінаў да абложанага горада, шведы загадзя пабудавалі засекі і форты уздоўж усіх магчымых шляхоў да горада. Я. К. Хадкевіч, аднак, абышоў гэтыя перашкоды і падышоў да Пернава з поўначы — ад боку Рэвеля. Захапіўшы блокгауз, які перакрываў шлях, літвіны ўстанавілі кантакт з горадам. Шведская контратака была няўдалай і стратнай ждя іх. Таму Мансфельд адышоў на мілю у бок Рэвеля. Нягледзячы на ​​колькасную перавагу, ён не хацеў паўнамаштабнай бітвы і акапаўся. Паколькі Хадкевіч не змог выманіць яго з акопаў і шведы пачалі атачаць літвінаў і абразаць ім забеспячэнне, войска ВКЛ (у якога да таго ж сканчваўся тэрмін на які жаўнеры наймаліся паводле дамовы з соймам) рушыла назад на Дынамент (Дыямент). Мансфельд пачаў пераследваў вялікага гетмана ВКЛ. Па дарозе тэрмін выцек і войска адмовілася працягваць барацьбу, завязала канфедэрацыю. Пагроза прымусіла ваяроў падначаліцца гетману і яны дайшлі да Дынамента. Пакуль у літоўскім лагеры ішлі перамовы, Мансфельд прыбыў 2 кастрычніка на чале войска з 5000 салдат. Гетман дазволіў шведам з абозам пераправіцца праз Дзвіну на [[:lv:Mangaļsala|Мангальсалу]], каб прабівацца да Дынамюнда, падзяліўшы і схаваўшы свае сілы заманіў ворага завязаўшы іх свой табар і разбіў нечаканым ударам гусарыі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст. с.274-277}}</ref>. Гарнізон Дыямента, пазбаўлены надзеі на ратаванне, капітуляваў 9 кастрычніка. Гэта быў апошні буйны поспех літоўцаў у вайне, бо неаплачанае войска цалкам адмовілася працягваць службу. Войска ізноў сканфедэравалася і з’ехала у каралеўскія эканоміі ВКЛ збіраць непасрэдна у насельніцтва і ўраднікаў грошы якія ім была вінна дзяржава за службу. Пад пагрозай з боку Даніі і, уцягваючыся таксама ў інтэрвенцыю на поўначы Расеі, шведы не маглі слаць новыя войскі ў Інфлянты, і Мансфельд, не маючы неабходных сіл, не змог распачаць ніякіх буйных дзеянняў. У 1611 была заключана перамір’е. == Храналогія бітваў == * 1600 — [[бітва пад Каркусам]] ([[29 кастрычніка]]) * 1600 — [[бітва пад Лімбажы]] ([[15 лістапада]]) * 1601 — [[бітва пад Кесю]] ([[7 снежня]]) * 1601 — [[бітва пад Эргле]] ([[2 чэрвеня]]) * 1601 — [[бітва пад Кокенгаўзам]] ([[23 чэрвеня]]) * 1601 — [[аблога Вольмара]] ([[18 кастрычніка]] — [[18 студзеня]]) * 1602 — [[аблога Феліна]] ([[25 сакавіка]] — [[17 мая]]) * 1602 — [[бітва пад Рэвелем]] ([[30 чэрвеня]]) * 1602 — [[аблога Белага Каменя]] ([[31 мая]] — [[30 верасня]]) * 1603 — [[бітва пад Ракверы]] ([[5 сакавіка]]) * 1604 — [[Бітва пад Белым Каменем|бітва каля Белага Каменя]] ([[25 верасня]]) * 1605 — [[бітва пад Кірхгольмам]] ([[27 верасня]]) * 1608 — [[аблога Дынамента]] ([[жнівень]]) * 1609 — [[аблога Парнавы|штурм Парнавы]] (ранак [[28 лютага]] / [[2 сакавіка]]) * 1609 — [[бітва пад Салісам]] ([[23 верасня|23]]—[[24 верасня]]) * 1609 — [[Бітва над Гаўяй, 1609|бітва пад Дынаментам]] ([[6 кастрычніка]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Якубаў В.'' Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024. — 348 с. * ''Mała Encyklopedia Wojskowa'', 1967, Wydanie I. * Stanisław Herbst, ''Wojna Inflancka 1600—1602'', wyd. II, Inforteditions 2007. * Leszek Podhorodecki, ''Rapier i koncerz'', Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X * Paweł Jasienica, ''Rzeczpospolita Obojga Narodów. Srebrny Wiek'', Warszawa 1982, ISBN 83-06-01093-0. * Henryk Wisner, Kircholm 1605. Warszawa 2011, Bellona, ISBN 978-83-11-12034-1. == Спасылкі == * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC List o oblężeniu zamku dynamentskiego w Inflanciech do iasnie wielmożnego pana Chrisztopha Moniwida na Dorostaiach, marszałka … W.X. Litewsk. … od namiestnika … dynamentskiego pana Gabriela Bialozora, dzierzawce nowomłynskiego dnia 22 miesiąca Octob. w roku 1605 pisany — Białozor, Gabriel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240806154352/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2073&from=FBC |date=6 жніўня 2024 }} * [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC Nowiny z Inflant o sczęslivvey porazce, ktora sie stała nad Karolusem ksiazęciem sudermanskim przez … Iana Karola Chotkievvicza nayvvyzszego hetmana W.X.L. dnia 27 Septemb. vv dzien s. Stanislavva roku 1605] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225002634/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=2072&from=FBC |date=25 лютага 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Войны Швецыі]] [[Катэгорыя:Войны XVII стагоддзя]] kyefig68ymr5syd2tfznu6ak46s9nh8 Марк Юр’евіч Тайц 0 185010 5202234 4713047 2026-09-19T03:57:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202234 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Марк Юр’евіч Тайц'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|15|6|1927}}) — беларускі ўрач-хірург, [[вучоны]] ў галіне [[біяхімія|біяхіміі]] і [[Радыебіялогія|радыяцыйнай біялогіі]]. [[Доктар біялагічных навук]] (1973). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у ў сям’i ўрачоў. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], капітан медыцынскай службы. З 7 снежня 1942 года ў патызанкім атрадзе імя Чкалава<ref name="Парт">{{Партизаны Беларуси|77605}}</ref>. Скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]] у 1950 годзе. Працаваў хірургам у [[Полацк]]у і [[Гродна|Гродне]]. З 1959 года ў [[Інстытут фізіялогіі НАН Беларусі|Інстытуце фізіялогіі]] [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]], дзе ў 1961 годзе скончыў [[Аспірантура|аспірантуру]]. З 1991 года М. Ю. Тайц у [[Ізраіль|Ізраілі]], у [[Іерусалім]]е. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па механізмах уздзеяння малых доз іанізуючай радыяцыі на кару [[наднырачнікі|наднырачнікаў]], канфармацыйных зменах мітахандрыяльных мембран клетак [[галаўны мозг|галаўнога мозгу]] пад уздзеяннем стрэс-фактараў. Сярод апублікаванага: * Действие малых доз ионизирующей радиации на центральную нервную систему : Материалы всесоюз. симпозиума, состоявшегося в г. Минске в дек. 1968 г. / [Под ред. д-ров биол. наук Л. С. Черкасовой и А. Т. Пикулева] ; Науч. совет по проблеме «Радиобиология» АН СССР. Ин-т физиологии АН БССР. Белорус. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Минск : Изд-во БГУ, 1971. — 111 с. : ил. ; 20 см. — Списки лит. в конце докл. — 1300 экз.; * Как прочитать лекцию на тему «Медицина и знахарство» / О-во по распространению полит. и науч. знаний Белорус. ССР. — Минск : Б. и., 1960. — [2], 20 л. ; 30 см. — (Материал в помощь лектору); * Метаболические сдвиги в митохондриях облученного организма, связанные с циклом трикарбоновых кислот / [[Лідзія Сямёнаўна Чаркасава|Л. С. Черкасова]], А. Т. Пикулев, М. Ю. Тайц; под ред. акад. [[Пётр Фаміч Ракіцкі|П. Ф. Рокицкого]] ; АН БССР, Ин-т физиологии — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1977. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тайц Марк Юр’евіч|Туміловіч М. К.|390—391}} == Спасылкі == * [http://aviv.by/people/devyanostoletniy-mark-tayc-evreyskie/ ''Смиловицкий Л.'' Девяностолетний Марк Тайц: еврейские гены и огромное трудолюбие // Газета Союза белорусских общественных объединений и общин «Авив»]{{Ref-ru}} * {{Партизаны Беларуси|77605}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93499742/ Тайц Марк Юрьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240406151732/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93499742/ |date=6 красавіка 2024 }}{{Ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тайц Марк Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Біяхімікі СССР]] [[Катэгорыя:Біяхімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці радыебіялогіі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Капітаны СССР]] azp0p9rtj0u8kps0oksrawjtse36eoq Майсей Ісакавіч Сіміноўскі 0 185077 5202187 4487148 2026-09-18T23:06:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202187 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} '''Майсей Ісакавіч Сіміно́ўскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|16|10|1900}}, [[Мормаль]], цяпер {{МН|Жлобінскі раён|у Жлобінскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — [[5 лістапада]] [[1984]]) — ваеныы дзеяч, [[генерал-маёр]]. == Біяграфія == Скончыў [[Ваенная акадэмія імя Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]] (1934), [[Вышэйшыя акадэмічныя курсы]] (1948). У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1920 года. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[Калінінскі фронт|Калінінскм]], [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-м Прыбалтыйскім]], [[3-і Беларускі фронт|3-м Беларускім]], [[Забайкальскі фронт|Забайкальскім]] франтах: начальнік штаба {{нп3|26-я кавалерыйская дывізія, фарміравання 1935 г.|дывізіі|ru|26-я кавалерийская дивизия (формирования 1935 г.)}}, {{нп3|39-я армія, СССР|арміі|ru|39-я армия (СССР)}}. Удзельнік [[Бітва за Маскву|баёў пад Масквой]], [[Вялікалуцкая аперацыя|Вялікалуцкай]], [[Віцебска-Аршанская аперацыя|Віцебска-Аршанскай]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Прускай]], [[Хінгана-Мукдэнская аперацыя|Хінгана-Мукдэнскай]] аперацый. У 1952—1961 гадах выкладчык Ваеннай акадэміі імя Фрунзэ {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіміноўскі Майсей Ісакавіч||387}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1126952605/ Симиновский Моисей Исаакович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220112175053/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1126952605/ |date=12 студзеня 2022 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа {{Бібліяінфармацыя}}» {{DEFAULTSORT:Сіміноўскі Майсей Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Кавалерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] pa1d7xbb68qb0170nxrc1lanqiccwqq Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны) 0 190930 5202295 4471631 2026-09-19T10:03:44Z Ciepiersia 162280 /* Інтэр'ер */ дапаўненне 5202295 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свята-Петра-Паўлаўская царква}} {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Петра-Паўлаўская царква |Арыгінальная назва = | Выява = Ružany church of St. Peter and St. Paul 001.Jpeg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|112Г000643}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = Ружаны |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec = 58.81 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 53|lon_sec = 19.06 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць |Канфесія = Беларуская праваслаўная царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Хрысціна з Сапегаў Масальская |Першае згадванне = |Заснаванне = 1568 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1762 |Заканчэнне будаўніцтва = 1779 |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = Church of the Holy Apostles Peter and Paul (Ruzhany) }} '''Свята-Петра-Паўлаўская царква''' — праваслаўны храм у гарадскім пасёлку [[Ружаны]] ([[Пружанскі раён]]), помнік архітэктуры [[барока]]. == Гісторыя == [[Файл:Ružany, Bazylanski. Ружаны, Базылянскі (J. Becker, 1762-88).jpg|180px|thumb|злева|Праект галоўнага фасада царквы]] Вядома з [[1568]] года як драўляная царква. Мураваная закладзена ў [[1762]] годзе па фундацыі Хрысціны з Сапегаў Масальскай, будаўніцтва скончана ў [[1779]] годзе (архітэктар [[Я. С. Бекер]]). == Архітэктура == Мураваны аднанефавы аднавежавы з вялікай паўкруглай апсідай будынак накрыты невысокім [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які над апсідай пераходзіць у конусападобны і завяршаецца [[галоўка]]й. Па баках [[апсіда|апсіды]] размешчаны дзве квадратныя ў плане невысокія [[рызніца|рызніцы]], накрытыя трохсхільнымі дахамі. Галоўны фасад мае ў цэнтры [[рызаліт]], расчлянёны вертыкальнымі гарызантальнымі элементамі складанага профілю ([[карніз]]ы, [[раскрапоўка|раскрапоўкі]], [[пілястра|пілястры]], [[ніша|нішы]], [[філёнга|філёнгі]]), завершаны [[атык]]ам з трохвугольным [[франтон]]ам і двух'яруснай прамавугольнай у плане [[вежа]]й-[[званіца]]й (з вітымі ўсходамі ўнутры), накрытай крыжападобным дахам з чатырма франтончыкамі і галоўкай у цэнтры. Сцены бакавых фасадаў раскрапаваны пілястрамі і завершаны развітым карнізам. Аконныя і дзвярныя праёмы з паўцыркульным [[арка|арачным]] завяршэннем маюць прафіляваныя абрамленні. Перакрыццё [[бэлька|бэлечнае]] з падшыўным люстраным скляпеннем. == Інтэр’ер == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|250px|міні|Рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй XVIII стагоддзя.]] Унутры на столі галоўнага аб’ёму і апсіды размалёўка на тэму «Праабражэнне» (пашкоджана пажарам у [[1895]] годзе, адноўлена ў пачатку 20 стагоддзя). На скляпенні апсіды размешчана кампазіцыя «Бог Саваоф». На паўночнай і паўднёвай сценах у [[Медальён (архітэктура)|медальёнах]] выявы [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Жывапіс вызначаецца сухаватай акадэмічнай манерай. У агульнай каларыстычнай гаме, нягледзячы на багацце сініх тонаў, пераважаюць прыглушаныя цёплыя адценні (карычнева-чырвоныя, вохрыстыя). {{зноскі}} == Літаратура == * «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 418. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 194—195. * Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4 == Спасылкі == {{ГККРБ|112Г000643}} {{Commonscat|Church of the Holy Apostles Peter and Paul (Ruzhany)}} * {{hram.by|705}} * {{radzima|1022}} * {{ГБ|http://globustut.by/ruzhany/index.htm#church}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Храмы Ружанаў]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:1779 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі]] hhwoiypuwu0143crf78rmc4j2ujeom2 5202296 5202295 2026-09-19T10:04:26Z Ciepiersia 162280 5202296 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свята-Петра-Паўлаўская царква}} {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Петра-Паўлаўская царква |Арыгінальная назва = | Выява = Ružany church of St. Peter and St. Paul 001.Jpeg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|112Г000643}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = Ружаны |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec = 58.81 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 53|lon_sec = 19.06 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Брэсцкая вобласць |Канфесія = Беларуская праваслаўная царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Хрысціна з Сапегаў Масальская |Першае згадванне = |Заснаванне = 1568 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1762 |Заканчэнне будаўніцтва = 1779 |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = Church of the Holy Apostles Peter and Paul (Ruzhany) }} '''Свята-Петра-Паўлаўская царква''' — праваслаўны храм у гарадскім пасёлку [[Ружаны]] ([[Пружанскі раён]]), помнік архітэктуры [[барока]]. == Гісторыя == [[Файл:Ružany, Bazylanski. Ружаны, Базылянскі (J. Becker, 1762-88).jpg|180px|thumb|злева|Праект галоўнага фасада царквы]] Вядома з [[1568]] года як драўляная царква. Мураваная закладзена ў [[1762]] годзе па фундацыі Хрысціны з Сапегаў Масальскай, будаўніцтва скончана ў [[1779]] годзе (архітэктар [[Я. С. Бекер]]). == Архітэктура == Мураваны аднанефавы аднавежавы з вялікай паўкруглай апсідай будынак накрыты невысокім [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], які над апсідай пераходзіць у конусападобны і завяршаецца [[галоўка]]й. Па баках [[апсіда|апсіды]] размешчаны дзве квадратныя ў плане невысокія [[рызніца|рызніцы]], накрытыя трохсхільнымі дахамі. Галоўны фасад мае ў цэнтры [[рызаліт]], расчлянёны вертыкальнымі гарызантальнымі элементамі складанага профілю ([[карніз]]ы, [[раскрапоўка|раскрапоўкі]], [[пілястра|пілястры]], [[ніша|нішы]], [[філёнга|філёнгі]]), завершаны [[атык]]ам з трохвугольным [[франтон]]ам і двух'яруснай прамавугольнай у плане [[вежа]]й-[[званіца]]й (з вітымі ўсходамі ўнутры), накрытай крыжападобным дахам з чатырма франтончыкамі і галоўкай у цэнтры. Сцены бакавых фасадаў раскрапаваны пілястрамі і завершаны развітым карнізам. Аконныя і дзвярныя праёмы з паўцыркульным [[арка|арачным]] завяршэннем маюць прафіляваныя абрамленні. Перакрыццё [[бэлька|бэлечнае]] з падшыўным люстраным скляпеннем. == Інтэр’ер == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|250px|міні|Рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй XVIII стагоддзя<ref>Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>.]] Унутры на столі галоўнага аб’ёму і апсіды размалёўка на тэму «Праабражэнне» (пашкоджана пажарам у [[1895]] годзе, адноўлена ў пачатку 20 стагоддзя). На скляпенні апсіды размешчана кампазіцыя «Бог Саваоф». На паўночнай і паўднёвай сценах у [[Медальён (архітэктура)|медальёнах]] выявы [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]. Жывапіс вызначаецца сухаватай акадэмічнай манерай. У агульнай каларыстычнай гаме, нягледзячы на багацце сініх тонаў, пераважаюць прыглушаныя цёплыя адценні (карычнева-чырвоныя, вохрыстыя). {{зноскі}} == Літаратура == * «Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік», Мінск 1993, стар. 418. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 194—195. * Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4 == Спасылкі == {{ГККРБ|112Г000643}} {{Commonscat|Church of the Holy Apostles Peter and Paul (Ruzhany)}} * {{hram.by|705}} * {{radzima|1022}} * {{ГБ|http://globustut.by/ruzhany/index.htm#church}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Храмы Ружанаў]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:1779 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Храмы Брэсцкай і Кобрынскай епархіі]] jqewpkuhgar8ev5xn3ekw9l1jal83on Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5202101 5201494 2026-09-18T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5202101 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адалескарый|2026-09-18T08:06:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агароднінныя культуры|2026-09-18T05:42:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арахнаідыт|2026-09-17T08:22:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Абрастанні|2026-09-14T08:17:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> co1qqpwioerwt9lsacoawu02gxr6v4w Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5202098 5201491 2026-09-18T15:50:34Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5202098 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Засаўка|2026-09-17T17:23:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іахім III Фрыдрых|2026-09-14T14:21:30Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Рыгор Агабабян|2026-09-14T10:27:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2akpmgb6lrpszdvpn8irzjcp0aj7k11 Партал:Старажытная Грэцыя/Новыя артыкулы 100 193442 5202105 5201497 2026-09-18T15:52:05Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5202105 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Агіс IV|2026-09-18T06:44:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арахна|2026-09-17T08:12:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Еўропа (міфалогія)|2026-09-11T12:36:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Парасій|2026-08-31T10:07:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (міфалогія)|2026-08-05T10:09:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пенелопа|2026-08-04T10:18:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Элеўсінскія містэрыі|2026-05-05T21:43:52Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4lle0g0yjpt2w616phw4h883u1t8ztw Вялікі тэатр 0 194370 5202048 5180015 2026-09-18T13:46:40Z Pabojnia 135280 афармленне 5202048 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вялікі тэатр (значэнні)}} {{Картка:Тэатр |назва = Вялікі тэатр |месцазнаходжанне ={{RUS}}: г. [[Масква]], {{нп3|Тэатральная плошча, Масква|Тэатральная плошча|ru|Театральная площадь (Москва)}}, дом 1, (495) 455-55-55 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 45|lat_sec =37 |lon_dir = |lon_deg = 37|lon_min = 37|lon_sec =7 |region = RU |CoordScale = 5000 |ранейшыя назвы = |заснаваны = [[1776]] |дырэктар ={{нп3|Уладзімір Георгіевіч Урын|Уладзімір Урын|ru|Урин, Владимир Георгиевич}}<ref>[http://izvestia.ru/news/553322 Анатолий Иксанов уволен с должности гендиректора Большого театра]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/553344 Большой театр возглавил Владимир Урин]</ref> |мастацкі кіраўнік =[[балет]]а — {{нп3|Сяргей Юр'евіч Філін|Сяргей Філін|ru|Филин, Сергей Юрьевич}}<br />[[Опера|оперы]] — [[Маквала Касрашвілі]] |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор ={{нп3|Туган Таймуразавіч Сахіеў|Туган Сахіеў|ru|Сохиев, Туган Таймуразович}}<ref>[http://www.interfax.ru/culture/news/352520 Туган Сохиев стал новым музыкальным руководителем Большого театра]</ref> |галоўны балетмайстар =[[Юрый Мікалаевіч Грыгаровіч|Юрый Грыгаровіч]] |галоўны хормайстар =Валерый Барысаў |сайт = http://www.bolshoi.ru/ru/ |фота = Moscow 05-2012 Bolshoi after renewal.jpg |памер = |подпіс =Будынак Асноўнай сцэны Вялікага тэатра (2012) |карта = |Commons = Bolshoi Theatre }} '''Вялікі тэатр''' ({{lang-ru|Большой театр}}), '''Дзяржаўны акадэмічны Вялікі тэатр Расійскай Федэрацыі''' — [[тэатр]] [[опера|оперы]] і [[балет]]а; адзін з цэнтраў рускай і сусветнай музычнай тэатральнай культуры. Заснаваны ў 1776 годзе ў [[Масква|Маскве]] на базе трупы, створанай {{нп3|Майкл Медокс|М. Медоксам|ru|Меддокс, Майкл}} і князем [[Пётр Васілевіч Урусаў|П. В. Урусавым]]. Спектаклі даваліся ў будынку на вуліцы {{нп3|Пятроўка, вуліца|Пятроўка|ru|Петровка (улица)}} (называўся Пятроўскі тэатр), з 1824 года — у сучасным будынку (архітэктар [[Восіп Іванавіч Бавэ|В. Бавэ]], паводле праекта {{нп3|Андрэй Аляксеевіч Міхайлаў|А. Міхайлава|ru|Михайлов, Андрей Алексеевич}}; рэканструяваны ў 1856 годзе, архітэктар [[Альберт Кацярынавіч Кавас|А. К. Кавас]]). Напачатку ставіліся замежныя і перыя расійскія оперы і балеты, пазней — шэдэўры сусветнай класікі і сучасных кампазітараў). З пачатку 20 стагоддзя сусветнае прызнанне атрымала руская вакальная ([[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпін]], [[Антаніна Васілеўна Няжданава|А. Няжданава]], [[Леанід Віталевіч Собінаў|Л. Собінаў]]) і балетная ([[Кацярына Васілеўна Гельцэр|К. Гельцэр]], {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Горскі|А. Горскі|ru|Горский, Александр Алексеевич}}) школы, звязаныя з дзейнасцю Вялікага тэатра. З 1919 года акадэмічны. У 1924-59 гадах у памяшканні былога {{нп3|Оперны тэатр Зіміна|Опернага тэатра Зіміна|ru|Оперный театр Зимина}} працаваў філіял Вялікага тэатра, у 1961-89 гадах спектаклі ішлі і ў Крамлёўскім Палацы з’ездаў (сучасны [[Дзяржаўны Крамлёўскі палац|Дзяржаўны Крамлёўскі Палац]]). У розныя гады ў тэатры працавалі: дырыжоры {{нп3|Мікалай Сямёнавіч Галаванаў|М. Галаванаў|ru|Голованов, Николай Семёнович}}, [[Генадзь Мікалаевіч Раждзественскі|Г. Раждзественскі]], [[Яўген Фёдаравіч Святланаў|Я. Святланаў]]; спевакі {{нп3|Валерыя Уладзіміраўна Барсава|В. Барсава|ru|Барсова, Валерия Владимировна}}, [[Надзея Андрэеўна Абухава|Н. Абухава]], [[Сяргей Якаўлевіч Лемешаў|С. Лемешаў]], [[Іван Сямёнавіч Казлоўскі|І. Казлоўскі]], [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|І. Архіпава]], [[Галіна Паўлаўна Вішнеўская|Г. Вішнеўская]], {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Атлантаў|У. Атлантаў|ru|Атлантов, Владимир Андреевич}}, [[Алена Васілеўна Абразцова]], {{нп3|Яўген Яўгенавіч Несцярэнка|Я. Несцярэнка|ru|Нестеренко, Евгений Евгеньевич}}, [[Тамара Ільінічна Сіняўская|Т. Сіняўская]], {{нп3|Тамара Андрэеўна Мілашкіна|Т. Мілашкіна|ru|Милашкина, Тамара Андреевна}}, {{нп3|Бэла Андрэеўна Рудэнка|Б. Рудэнка|ru|Руденко, Бэла Андреевна}}, {{нп3|Юрый Аляксандравіч Гуляеў|Ю. Гуляеў|ru|Гуляев, Юрий Александрович}}, {{нп3|Аляксандр Піліпавіч Вядзернікаў|А. Вядзернікаў|ru|Ведерников, Александр Филиппович}}, {{нп3|Юрый Антонавіч Мазурок|Ю. Мазурок|ru|Мазурок, Юрий Антонович}}; салісты балета [[Галіна Сяргееўна Уланава|Г. Уланава]], [[Вольга Васільеўна Лепяшынская|В. Лепяшынская]], [[Марына Цімафееўна Сямёнава|М. Сямёнава]], [[Мая Міхайлаўна Плісецкая|М. Плісецкая]], [[Наталля Ігараўна Бяссмертнава|Н. Бяссмертнава]], [[Кацярына Сяргееўна Максімава|К. Максімава]], [[Уладзімір Віктаравіч Васільеў|У. Васільеў]], [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|М. Ліепа]], {{нп3|Вячаслаў Міхайлавіч Гардзееў|В. Гардзееў|ru|Гордеев, Вячеслав Михайлович}}, [[Ніна Львоўна Сямізорава|Н. Сямізорава]], {{нп3|Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Н. Ананіяшвілі|ru|Ананиашвили, Нина Гедевановна}}; рэжысёры {{нп3|Леанід Васільевіч Баратаў|Л. Баратаў|ru|Баратов, Леонид Васильевич}}, [[Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|Б. Пакроўскі]]; балетмайстры [[Леанід Міхайлавіч Лаўроўскі|Л. Лаўроўскі]], [[Юрый Мікалаевіч Грыгаровіч|Ю. Грыгаровіч]]. == Галерэя == <gallery widths="150px" heights="150px"> Файл:Bolshoy Teatr.jpg|Вялікі тэатр. Малюнак XIX ст. Файл:Большой театр 1883.gif|Імператарскі Вялікі тэатр у 1883 годзе Файл:Bolshoi Theatre 1905.jpg|Маскоўскі Імператарскі Вялікі тэатр у 1905 годзе Файл:Bundesarchiv Bild 102-13138, Moskau, Bolschoi-Theater.jpg|Вялікі тэатр у 1932 годзе Файл:RIAN archive 42402 Protective camouflage on the building of the Bolshoi Theater..jpg|Ахоўная маскіроўка на будынку тэатра. Жнівень 1942 года. Файл:Bolshoi theatre.jpg|Вялікі тэатр да рэканструкцыі. Файл:Moscow-Bolshoi-Theare-1.jpg|Вялікі тэатр пасля рэканструкцыі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славутасці Масквы}} {{Тэатры Расіі}} [[Катэгорыя:Славутасці Масквы]] [[Катэгорыя:Тэатры Масквы]] [[Катэгорыя:Вялікі тэатр| ]] 900tv9pkmh71t3az5spm33sdvvd9zzw Маскогі (народ) 0 203956 5202256 5162576 2026-09-19T06:41:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202256 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Маскогі}} {{Этнічная група| group = Маскогі <br /> (''Mvskoke'') | image = [[Выява:Muscogee.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 69162 (2011 г.) | popplace = [[ЗША]] | langs = [[Маскогі (мова)|маскогі]] | rels = [[хрысціянства]], [[культ продкаў]], [[татэмізм]] | related = [[семінолы]], [[алабама (індзейцы)|алабама]], [[чыкаса]], [[каасаці]], [[апалачы (народ)|апалачы]], [[чакта]] }} '''Маскогі''', або '''мускогі''' (саманазва: ''Mvskoke''), у мінулым вядомыя як '''крык''' ({{lang-en|Creek}}) — [[індзейцы|індзейскі]] народ у [[ЗША]]. У больш шырокім сэнсе маскогамі называюць і іншыя індзейскія народы, якія размаўляюць на [[Маскогі (мова)|мове маскогі]] або маюць агульнае з імі паходжанне (у тым ліку [[семінолы]], [[каасаці]] і інш.). Колькасць у ЗША (2011 г.) — 69162 чал.<ref>[http://digitalprairie.ok.gov/cdm/fullbrowser/collection/stgovpub/id/20794/rv/compoundobject/cpd/5215 2011 Oklahoma Indian Nations Pocket Pictorial Directory]</ref> == Гісторыя == [[Файл:Oglethorpe and the Indians.jpg|thumb|left|Брытанцы вядуць перамовы з маскогі, XVIII ст.]] Маскогаў звычайна лічаць нашчадкамі стваральнікаў [[Місісіпская археалагічная культура|Місісіпскай археалагічнай культуры]], якая існавала ў [[8 стагоддзе|VIII]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. і ахоплівала значныя тэрыторыі сучасных [[ЗША]]. Яе прадстаўнікі займаліся [[земляробства]]м, вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]], мелі шырокія [[гандаль|гандлёвыя]] кантакты з рознымі раёнамі [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскага кантынента]]. У першай палове XVI ст. у населеныя імі землі было арганізавана некалькі [[Іспанія|іспанскіх]] экспедыцый. Мяркуюць, што [[эпідэмія|эпідэмічныя]] хваробы, занесеныя іспанцамі, спрыялі разбурэнню агульнай культурнай прасторы. Да другой паловы [[17 стагоддзе|XVII]] ст. на тэрыторыях сучасных штатаў [[Тэнесі]], [[Джорджыя]] і [[Алабама]] склалася асобная канфедэрацыя плямён маскогі. З [[1670]] г. на [[Атлантычны акіян|атлантычным]] узбярэжжы бліз зямель маскогі пачалі засноўвацца [[Вялікабрытанія|брытанскія]] калоніі. Для пашырэння гандлёвых сувязяў з [[індзейцы|індзейцамі]] ў [[1690]] г. на [https://maps.google.com/maps?q=Ocmulgee+River,+Pulaski+County,+GA,+United+States&hl=ru&ie=UTF8&sll=37.0625,-95.677068&sspn=41.275297,56.513672&oq=Ocmulgee+&hnear=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%9E%D0%BA%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B8&t=m&z=11 рацэ Окмэлгі-Крык] каланісты заснавалі спецыяльную факторыю, адкуль у брытанскія [[калонія|калоніі]] і ў [[Еўропа|Еўропу]] вывозіліся скуры жывёл. Мяркуюць, што назва факторыі паўплывала на фарміраванне наймення індзейцаў як ''крык''. Гэтае найменне было шырока прадстаўлена ў [[англійская мова|англамоўнай]] [[літаратура|літаратуры]] да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. Маскогі падтрымлівалі саюзныя адносіны з брытанскімі ўладамі, удзельнічалі ў нападах на іспанскія паселішчы і плямёны індзейцаў, саюзных іспанцам. У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. частка маскогі выступіла на баку іспанскіх і [[Францыя|французскіх]] каланістаў, пацярпела паражэнне і перасяліліся ў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыду]], дзе паступова сфарміраваўся асобны народ семінолы. Аднак сутычкі паміж самімі маскогі, якія прымалі бок то французаў, то брытанцаў, працягваліся да [[1763]] г. У гады [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] маскогі зноў выступілі ў якасці саюзнікаў Вялікабрытаніі. Адным з найбольш выбітных правадыроў гэтага часу быў франка-індзейскі [[крэолы|крэол]] [[Аляксандр Мак-Гіліўрэ]] ([[1750]]—[[1793]] гг.), які імкнуўся цэнтралізаваць кіраванне і запазычыць найбольш карысныя рысы еўрапейскай [[культура|культуры]]. Пасля паражэння Вялікабрытаніі А. Мак-Гіліўрэ дамогся прызнання [[дзяржава|дзяржавы]] маскогі з боку Іспаніі і атрымаў ад яе фінансавую дапамогу. У [[1787]] г. ён падпісаў у [[Нью-Ёрк]]у дагавор з ЗША, складзены па прапанове [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]]. Маскогі саступалі частку спрэчных тэрыторый амерыканцам і абавязваліся выдаваць плантатарам беглых [[рабства|рабоў]]. ЗША абавязваліся прызнаваць суверэнітэт маскогі і абарону іх зямель ад самавольных перасяленцаў. А. Мак-Гіліўрэ атрымоўваў званне генерала ЗША са значным гадавым заробкам. У [[1792]] г. маскогі фактычна адверглі Нью-Ёркскі дагавор і пачалі новыя перагаворы аб узнаўленні саюза з Іспаніяй. Аднак ваенныя дзеянні не пачаліся з-за хваробы і смерці А. Мак-Гіліўрэ. [[Файл:Map of Land Ceded by Treaty of Fort Jackson.png|thumb|left|Землі, атрыманыя ЗША ад маскогі ў [[1814]] г.]] У [[1796]] г. федэральным агентам ЗША па справах маскогі быў прызначаны амерыканскі [[Асветніцтва|асветнік]] [[Бенджамін Хокінс]], які зрабіў шмат намаганняў для паляпшэння саюзніцкіх адносін з маскогі, садзейнічаў уплыву амерыканскай культуры на індзейцаў праз адукацыю і пашырэнне гандлёвых кантактаў. Аднак у [[1813]] г. паміж правадырамі маскогі ўспыхнуў канфлікт. Ім скарысталіся еўрапейскія краіны і ЗША для адстойвання сваіх каланіяльных інтэрасаў. У [[1814]] г. ЗША дамагліся вельмі значных тэрытарыяльных саступак з боку правадыроў маскогі. У далейшым амерыканскія чыноўнікі і прадпрымальнікі імкнуліся падначаліць правадыроў праз подкуп і ўцягванне ў зямельныя махінацыі. Да канца 1820-х гг. калісьці вялікая дзяржава, створаная А. Мак-Гіліўрэ, была абмежавана некалькімі раёнамі ў цэнтральнай Алабаме. [[28 мая]] [[1830]] г. у ЗША быў прыняты закон аб перамяшчэнні часткі індзейцаў на захад ад [[Місісіпі|ракі Місісіпі]]. У [[1834]]—[[1836]] гг. большасць маскогі былі вымушаны перасяліцца ў [[Аклахома|Аклахому]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]] яны фактычна апынуліся падзеленымі на два лагеры, паколькі частка падтрымала [[Аўраам Лінкальн|А. Лінкальна]], але большасць правадыроў, якія самі былі рабаўладальнікамі, апынуліся на баку [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэрацыі]]. У [[1866]] г. быў заключаны мірны дагавор з ЗША, які прадугледжваў вызваленне рабоў і наданне ім грамадзянскіх правоў. Маскогі заснавалі сваю [[сталіца|сталіцу]] ў паселішчы [https://maps.google.com/maps?ll=37.0625,-95.677068&z=4&output=classic&dg=opt Окмалгі], дзе пабудавалі Капітолій і ў [[1867]] г. прынялі [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]] Нацыі Крык. У [[1906]] г. маскогі згубілі права на большасць племянных тэрыторый, аднак было зацверджана прыватнае зямельнае права і статус грамадзян ЗША. Гэта павінна было садзейнічаць хуткай асіміляцыі маскогі сярод амерыканцаў. У [[1936]] г. некаторыя абшчынныя аб’яднанні маскогі ў Аклахоме атрымалі федэральнае прызнанне. У [[1970]] г. была прызнана Нацыя Маскогі. У [[1979]] г. маскогі прынялі новую Канстытуцыю. == Культура == [[Файл:Benjamin Hawkins and the Creek Indians - higher resolution.jpg|thumb|[[Бенджамін Хокінс]] і маскогі, малюнак [[1805]] г.]] Ужо да знаёмства з [[Еўропа|еўрапейцамі]] продкі маскогі займаліся ручным [[земляробства]]м. Кантакты з каланістамі садзейнічалі пашырэнню еўрапейскага ўплыву на іх [[культура|культуру]] асабліва з канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Першыя еўрапейскія каланісты былі зацікаўлены ў гандлі [[скура]]мі дзікіх жывёл, якія масава вывозіліся ў Еўропу. Гэта садзейнічала значнасці прамысловага [[паляванне|палявання]]. З канца XVIII ст. вялікая частка [[сям'я|сем’яў]] займалася таварнай [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]], вырошчвала на продаж [[бавоўна|бавоўнік]], [[тытунь]], [[кукуруза|кукурузу]], гадавала [[Конь свойскі|коней]] і [[карова|кароў]]. Пры гэтым актыўна пераймалася тэхналогія вытворчасці ў перасяленцаў еўрапейскага паходжання. Важную ролю ў распаўсюджванні інавацый у гаспадаранні адыграў [[Бенджамін Хокінс]]. У маскогаў меліся плантацыі, на якіх працавалі [[рабства|рабы]]. У XIX ст. маскогі разглядаліся [[ЗША|амерыканцамі]] як адзін з «цывілізаваных індзейскіх народаў». Пасля перасялення ў [[Аклахома|Аклахому]] сельская гаспадарка засталася асноўным відам вытворчасці. Аднак маскогі таксама займаліся адыходніцтвам, наймаліся на працу на [[чыгунка|чыгунку]], здабычу [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]], сярод іх былі прафесійныя рабочыя, ўрачы, настаўнікі, журналісты і г. д. У наш час маецца шырокі пласт [[Інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]]. Асновай традыцыйнай [[кулінарыя|кухні]] маскогі былі кукурузная [[мука]] і [[крупы]]. З іх гатавалі [[каша|кашу]], якую елі са смажаным [[гарох]]ам, [[Гарбуз звычайны|гарбузом]], [[батат]]ам, [[садавіна|садавіной]]. Рабілі з кукурузы салодкі напой ''апуске''. Запечаную [[Гародніна|гародніну]] ўжывалі самастойна або з [[мяса]]м. Мяса дзікіх жывёл і [[карова|кароў]] нарыхтоўвалі пра запас — рэзалі на тонкія палоскі і сушылі над вогнішчам. Улетку лавілі [[рыбы|рыбу]], аднак рыбныя стравы (звычайна смажаная рыба) з’яўляліся дастаткова рэдкімі, іх гатавалі пераважна ў [[свята|святочныя]] дні. Асноўным тыпам паселішча была вялікая [[вёска]]. Маскогі будавалі [[драўніна|драўляныя]] жытлы каля берагоў [[рака|рэк]] і [[возера|азёр]], часцяком на пагорках. У старажытныя часы былі вядомы вялізныя [[Піраміда, геаметрыя|пірамідальныя]] насыпы, на якіх ставілі [[слуп]]ы як [[фундамент]] для хаціны. Былі вядомы часовыя жытлы накшталт [[будан]]оў. У XVIII—XIX стст. кожная гаспадарка мела некалькі пабудоў. У адных толькі спалі, у іншых гатавалі ежу, захоўвалі прадукты. Памерлых хавалі пад [[падлога]]й, але пазней з’явіліся сямейныя могілкі. Традыцыйная мужчынская [[вопратка]] — [[штаны]] з [[алені|аленяй]] скуры, [[Фераёла|плашч]] з [[тканіна|тканіны]], макасіны. Жаночая вопратка — скураныя [[спадніца|спадніцы]] і доўгія плашчы з тканіны. Узімку шылі адзежу з футра. Малыя дзеці звычайна не апраналіся. Мужчыны і жанчыны мелі доўгія валасы, у якія ўпляталі ўпрыгожванні, сашчаплялі [[срэбра|срэбнымі]] шпількамі. У пару, калі [[земляробства]] з’яўлялася асновай для здабычы харчавання і лічылася жаночай справай, сфарміраваўся тып сям’і, у якім адлік сваяцтва вёўся па жаночай лініі. [[Шлюб]] арганізоўваўся па дамове паміж прадстаўнікамі (сваякамі ці сябрамі) маладога чалавека з бацькамі дзяўчыны. Пасля шлюбу ён перасяляўся ў сям’ю яе бацькоў, і некалькі гадоў маладая сям’я жыла разам са старэйшымі, але з цягам часу адлучалася. Дашлюбныя [[секс]]уальныя адносіны былі нормай, але пазашлюбныя здрады не віталіся. Практыкавалася [[палігінія]]. Дапушчаліся разводы. Сем’і аб’ядноўваліся ў сваяцкія кланы. Шлюб у межах свайго клана забараняўся. У кожнай вёсцы жылі прадстаўнікі некалькіх кланаў. [[Файл:Holtemaltetezteneekee.jpg|thumb|Правадыр маскогі, 1834 г.]] Грамадскія адносіны засяроджваліся вакол кланаў і абшчын. Абшчынамі кіравалі прадстаўнікі мясцовых кланаў, звычайна мужчыны. Важную ролю ў жыцці абшчыны мелі супольнае землеўладанне, абавязковая ўзаемадапамога, традыцыі перадачы часткі прыватнай маёмасці іншым чальцам. У канцы XIX ст. замацавалася прыватная маёмасць на зямлю, што садзейнічала разбурэнню абшчынных адносінаў. Сістэма матрылінейных кланаў, якія насялялі розныя вёскі, аб’ядноўвала маскогі ў адзіную канфедэрацыю нават у часы, калі не мелася супольных правадыроў. Інстытут правадырства быў вядомы здаўна, але асаблівую важнасць набыў у XVIII—XIX стст. пад уплывам сталых [[вайна|войн]]. Пасада ваеннага правадыра не з’яўлялася спадчыннай. Усё залежала ад здольнасці аб’яднаць вакол сябе дарослых мужчын-воінаў. Правадыром мог стаць іншаземец, што не аднойчы і здаралася ў [[гісторыя|гісторыі]] маскогі. Еўрапейскія і амерыканскія ўлады імкнуліся падначаліць сабе правадыроў праз наданне ім ганаровых званняў, перадачу прыватнай уласнасці. Так, ужо [[Аляксандр Мак-Гіліўрэ]] набыў на [[грошы]] амерыканцаў баваўняную плантацыю і [[рабства|рабоў]]. У XIX ст. многія правадыры актыўна займаліся прадпрымальніцтвам і заключалі маёмасныя дагаворы ад імя супляменнікаў. Інстытут правадырства ўносіў раскол у канфедэратыўныя адносіны, паколькі пад уплывам ваенных лідараў здараліся адмежаванні тэрытарыяльных аб’яднанняў. У адрозненне ад сваякоў-[[семінолы|семінолаў]], маскогі практыкавалі рабства. У старажытную эпоху рабом мог стаць ваеннапалонны, які звычайна знаходзіўся ў падначаленым стане ўсяго некалькі гадоў. У XVII—XVIII стст. маскогі спецыяльна арганізоўвалі ваенныя рэйды для захопу ваеннапалонных і продажу іх еўрапейскім перасяленцам. Але з канца XVIII ст., калі з’явіліся буйныя плантацыйныя гаспадаркі, маскогі самі пачалі купляць [[негры|неграў]]-рабоў. Рабства было канчаткова адменена ў [[1866]] г. Былыя рабы атрымалі статус свабодных чальцоў грамадства маскогі, але не мелі зямельных надзелаў. Канстытуцыя [[1979]] г. абвяшчала, што маскогі можа лічыцца толькі той, хто мае продкаў-маскогі. Такім чынам многія нашчадкі рабоў згубілі статус супляменнікаў, што выклікала незадаволенасць сярод іх. Згодна з [[Канстытуцыя]]й [[1867]] г., маскогі [[Аклахома|Аклахомы]] складаюць адзінае аб’яднанне — Нацыю, якая знаходзіцца ў дагаворных адносінах з урадам ЗША. Главой [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] з’яўляецца вярхоўны правадыр, які кіруе шэрагам дэпартаментаў. [[Заканадаўчая ўлада]] прадстаўлена выбарнай Нацыянальнай Радай (''Palen-Cenvpohkaken'') з 18 чалавек. Яны зацвярджаюць вярхоўнага правадыра. Маецца традыцыйны [[суд]]. У склад Нацыі Маскогі ўваходзяць маскогі з [[Штаты ЗША|іншых штатаў]]. [[Фальклор]] маскогі вядомы сваімі гістарычнымі паданнямі, [[казка]]мі і [[легенда]]мі. У канцы ліпеня — пачатку жніўня арганізуецца свята маладой кукурузы. У мінулым яно завяршала канец [[каляндар]]нага года і пачынала новы год, суправаджалася [[рытуал]]ьнымі [[танец|танцамі]], спаленнем старых рэчаў і рэшткаў старога ўраджая. Падчас свята маладой кукурузы асуджаныя (акрамя забойцаў) атрымоўвалі прабачэнне. У нашы дні свята згубіла [[рэлігія|рэлігійнае]] значэнне, аднак прыцягвае ўдзельнікаў не толькі сярод маскогі, але і іншых [[этнас|этнічных]] груп. == Мова == Родная [[Маскогі (мова)|мова маскогі]] належыць да асобнай [[мова|моўнай]] сям’і. Першы [[фанетыка|фанетычны]] [[алфавіт]] быў складзены ў [[1835]] г. і выкарыстоўваўся для публікацыі [[хрысціянства|хрысціянскай]] [[літаратура|літаратуры]]. У нашы дні карыстаюцца алфавітам, складзеным у [[1890]] г. на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. На мове маскогі стала размаўляе толькі 15 % ад усёй колькасці гэтага народа, але яна выкарыстоўваецца на афіцыйным узроўні Нацыяй Маскогі, існуе прафесійная літаратура. == Рэлігія == Старажытная [[рэлігія]] маскогі была заснавана на веры ў ''Esaugetu Emissee'' (літаральна Гаспадара Дыхання), што дае пачатак жыцця і жыве на верхнім узроўні неба. Нябесныя свяцілы ўяўляліся яго пасланцамі. Кожны клан меў [[татэмізм|татэм]], а кожнае паселішча — свяшчэнныя прадметы, якія звязвалі маскогі з Гаспадаром Дыхання. Трэба зазначыць, што апісанняў старажытных рэлігійных уяўленняў засталося мала, прычым некаторыя былі зроблены [[хрысціянства|хрысціянскімі]] місіянерамі, якія тлумачылі рэлігію маскогі адвольна. Аднак з сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. назіраецца цікавасць да адраджэння традыцыйных [[рытуал]]аў. Большая частка сучасных вернікаў маскогі належыць да розных [[хрысціянства|хрысціянскіх]] канфесій. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.muscogeenation-nsn.gov Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180202201722/http://www.muscogeenation-nsn.gov/ |date=2 лютага 2018 }} * [http://www.his.jrshelby.com/creek/ Маскогі: Вывучэнне ідзейцаў крык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140821193305/http://www.his.jrshelby.com/creek/ |date=21 жніўня 2014 }} * [http://www.native-languages.org/muskogee_culture.htm Маскогі: Культура і гісторыя] * [http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/c/cr006.html Энцыклапедыя Аклахомы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100720043504/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CR006.html |date=20 ліпеня 2010 }} * [http://www.ourgeorgiahistory.com/indians/Creek/index.html Гісторыя індзейцаў крык у Джорджыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141111011620/http://www.ourgeorgiahistory.com/indians/Creek/index.html |date=11 лістапада 2014 }} * [http://creekindian.com Гісторыя і сучаснасць крык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627135826/http://www.creekindian.com/ |date=27 чэрвеня 2014 }} * [http://www.everyculture.com/multi/Bu-Dr/Creeks.html Краіны і культуры: Крык] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-23}} [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] bldbo3bgijtqnp37cmeiqr25r94qcqf Гнезненскія вароты 0 204283 5202108 4521170 2026-09-18T16:15:19Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202108 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Drzwi Gnieźnieńskie w Muzeum Archeologicznym.jpg|thumb|Агульны выгляд]] '''Гнезненскія вароты''' – двупольныя расхісныя дзверы, адлітыя з бронзы ў XII стагоддзі. Знаходзяцца ў [[Сабор Унебаўзяцці Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Гнезна|Гнезненскім архікафедральным касцёле]]. Былі створаны паміж 1160 і 1180 гадамі па замове гнезненскага архібіскупа. На васямнаццаці [[рэльеф]]ах адлюстроўваюць сцэны з жыцця [[Адальберт Пражскі|Святога Войцеха]] з Прагі, патрона сабора. Гісторыя варот застаецца прадметам спрэчкі гісторыкаў. Магчыма, што яны былі адліты ў Гнезне майстрамі з [[Маас (рака)|Маас]]а, або выраблены ў [[Хільдэсхайм]]е ці [[Магдэбург]]у. Яны нагадваюць [[магдэбургскія вароты]] з [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]]. Левая створка памерам 328 x 84 x 1,5 см выраблена адным кавалкам, правая змантавана з 24 асобных частак. <gallery> Файл:Gniezno Cathedral detail 04.jpg Файл:Gniezno Cathedral detail 01.jpg Файл:Gniezno Cathedral detail 02.jpg Файл:Gniezno Cathedral detail 03.jpg </gallery> == Літаратура == * ''Drzwi Gnieźnieńskie'', red. M. Walicki, Wrocław: Zakład Imienia Ossolińskich, 3 tomy; t. 1 1956, t.2 i 3 1959. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раманская архітэктура]] [[Катэгорыя:Раманскае мастацтва]] jfh2t8cjiblhdbd7pr4jumlfh7fym0q Оўруцкая і Карасценская епархія 0 204645 5202095 4006446 2026-09-18T15:11:12Z StarDeg 16311 /* Епіскапы */ 5202095 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная епархія | Епархія = Оўруцкая і Карасценская епархія | Паместная царква = [[Руская праваслаўная царква]] <br /> [[Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата|Украінская праваслаўная царква]] | Выява = [[Выява:Ovruch1.JPG|280px]] | Подпіс = | Краіна = [[Украіна]] | Плошча = | Колькасць насельніцтва = | Архібіскупская акруга = | Епархіяльны цэнтр = [[Оўруч]] | Заснавана = 1993 | Скасавана = | Колькасць благачынняў = 9 | Колькасць прыходаў = 165 | Колькасць храмаў = | Колькасць манастыроў = 2 | Колькасць святароў = | Кафедральны храм = Праабражэнскі сабор | Другі кафедральны храм = | Сан кіруючага архірэя = | Тытул кіруючага архірэя = | Сайт = | Кіруючы архірэй = [[Вісарыён (Стратовіч)]] | Дата пачатку кіравання = 22 чэрвеня 1993 | Вікарыі = | Карта = [[Выява:Овруцька єпархія УПЦ(МП).png|280px]] }} '''Оўруцкая і Карасценская епархія''' — епархія [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|Украінскай праваслаўнай царквы]], якая аб’ядноўвае прыходы і манастыры на тэрыторыі Валадарска-Валынскага, [[Емільчынскі раён|Емільчынскага]], [[Карасценскі раён|Карасценскага]], [[Лугінскі раён|Лугінскага]], [[Малінскі раён|Малінскага]], [[Народыцкі раён|Народыцкага]], [[Оўруцкі раён|Оўруцкага]], [[Алеўскі раён|Алеўскага]], [[Радамышльскі раён|Радамышльскага раёнаў]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]]. == Гісторыя == Да 1924 годзе адносіцца першае паведамленне пра Оўруцкага вікарнага епіскапа — [[Максім (Жыжыленка)|Максіма (Жыжыленку)]], які заставаўся Оўруцкім епіскапам да 1925 года. Была вылучанай з [[Жытомірская і Наваград-Валынская епархія|Жытомірскай епархіі]] рашэннем [[Свяшчэнны Сінод УПЦ|Свяшчэннага Сінода Украінскай Праваслаўнай Царквы]] ад 22 чэрвеня 1993 года, == Епіскапы == ; Оўруцкае вікарыяцтва Валынскай епархіі * [[Максім (Жыжыленка)]] (згад. 1924—1925) ; Оўруцкая епархія * [[Вісарыён (Стратовіч)]] (1993-2026) == Спасылкі == * [http://www.patriarchia.ru/db/text/76089.html Оўруцкая і Карасценская епархія] // [[Патрыярхія.Ru]] * [http://drevo-info.ru/articles/9539.html Оўруцкая епархія] // [[Энцыклапедыя Дрэва]] [[Катэгорыя:Епархіі Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя епархіі Украіны]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Жытомірскай вобласці]] 3lcvodasvryarb6qipzm14y59cj8qq8 Каралеўскі замак у Варшаве 0 207927 5202038 2731846 2026-09-18T13:36:04Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Каралеўскі палац (Варшава)]] на [[Каралеўскі замак (Варшава)]] 5202038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каралеўскі замак (Варшава)]] kg8v53z8h6qvym4jfaecwhm16gcjfyl Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі 0 211097 5202219 5073317 2026-09-19T01:56:36Z CommonsDelinker 151 Replacing Flag_of_Kraków.svg with [[File:Flag_of_Kraków(2-3).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: different aspect ratio than statute.). 5202219 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Галічына}} {{не блытаць|Галіцкая зямля}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі |саманазва = {{lang-de|Königreich Galizien und Lodomerien}}; <br /> {{lang-pl|Królestwo Galicji i Lodomerii}}; <br /> {{lang-ua|Королівство Галичини та Володимирії}} |статус = [[кронланд|каронная зямля]] |гімн = |сцяг = Flag of Galicia (Central Europe, 1849-1918).svg |апісанне_сцяга = Сцяг Галіцыі ў 1849-1918 гады |герб = Coat of arms of the Kingdom of Galicia and Lodomeria.svg |апісанне_герба = |карта = Kingdom of Galicia.png |апісанне = Тэрытарыяльныя змены каралеўства ў 1772—1918 гадах |p1 = Рэч Паспалітая |flag_p1 = Flaga Rzeczpospolitej Obojga Narodow.svg |p2 = Варшаўскае герцагства |flag_p2 = Flag of Poland (1807–1815).svg |p3 = Вольны горад Кракаў |flag_p3 = Flag of Kraków(2-3).svg |утворана = 1772 |ліквідавана = 1918 |s1 = Польская Рэспубліка (1918—1939) |flag_s1 = Flag of Poland.svg |s2 = Заходне-Украінская народная рэспубліка |flag_s2 = Flag of Ukraine.svg |дэвіз = |сталіца = [[Львоў|Лемберг]] |гарады = |мова = [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Польская мова|польская]], [[Украінская мова|украінская]], [[Русінская мова|русінская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = [[Габсбургі]] |тытул_кіраўнікоў = [[Спіс кіраўнікоў Галіцка-Валынскага княства|кароль Галіцыі і Ладамерыі]] |кіраўнік1 = [[Марыя Тэрэзія]] ([[1772]]—[[1780]]) і [[Іосіф II Габсбург|Іосіф II]] ([[1780]]—[[1790]]) |год_кіраўніка1 = ([[1772]]—[[1790]]) |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] |год_кіраўніка2 = ([[1790]]—[[1792]]) |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = [[Франц II]] |год_кіраўніка3 = ([[1792]]—[[1835]]) |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = [[Фердынанд I (імператар Аўстрыі)|Фердынанд I (Аўстрыйскі)]] |год_кіраўніка4 = ([[1835]]—[[1848]]) |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = [[Франц Іосіф I]] |год_кіраўніка5 = ([[1848]]—[[1916]]) |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = [[Карл I Габсбург|Карл I Аўстрыйскі]] |год_кіраўніка6 = ([[1916]]—[[1918]]) |рэлігія = [[Рымска-каталіцкая царква]], [[Украінская грэкакаталіцкая царква]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} [[Файл:CarteNouvelledesRoyaumesdeGalizieetLodomerie large.jpg|thumb|300px|Адміністрацыйны падзел Галіцыі ў 1777—1782]] [[Файл:Galicia administrative1914.jpg|thumb|300px|Адміністрацыйны падзел Галіцыі і Ладамерыі ў 1914 годзе.]] '''Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі з Вялікім княствам Кракаўскім, княствамі Асвенціма і Затора''' ({{lang-la|Regnum Galiciae et Lodomeriae}}, {{lang-de|Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator}}; {{lang-pl|Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru}}; {{lang-uk|Королівство Галичини та Володимирії з Великим князіством Краківським і князівствами Освенцима і Затору}}), скарочана '''Галіцыя''' — [[кронланд|каронная зямля]] на ўсходзе [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]] (пазней [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]], Аўстра-Венгрыі з 1867 года), са сталіцай у [[Львоў|Львове]], утвораная пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелу Рэчы Паспалітай]] ў 1772 годзе. Складалася з [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]], [[Падолле|Падолля]] і [[Малая Польшча|Малой Польшчы]]. Была пераважна населена [[палякі|палякамі]], [[украінцы|украінцамі]] і [[яўрэі|яўрэямі]]. Яна была падзелена на Усходнюю Галіцыю са сталіцай у [[Львоў|Львове]] (хаця Львоў таксама быў сталіцай усёй Галіцыі) і Заходнюю Галіцыю са сталіцай у [[Кракаў|Кракаве]]. == Гісторыя == Упершыню назва Галіцыя ўжыта венгерскім каралём [[Андраш II|Андрашам II]], які пасля смерці ў 1205 годзе галіцкага князя [[Раман Мсціслававіч|Рамана Мсціславіча]] прэтэндаваў на сталец [[Галіцка-Валынская Русь|Галіцка-Валынскай Русі]] і быў каранаваны як «Божай літасцю кароль, Венгрыі, Далмацыі, Харватыі, Рыма, Галіцыі і Ладамерыі» ({{lang-la|Dei gratia, Hungariae, Dalmatiae Croatiae, Romae, Seruiae, Galliciae, Lodomeriaeque rex}}). Манархі з дынастыі [[Раманавічы, Рурыкавічы|Раманавічаў]] таксама выкарыстоўвалі ў сваіх тытулах гэтая назва. Нашчадкі [[Данііл Галіцкі|Данілы Раманавіча]] мелі тытул «Rex Russiae» (часцей «Regis Rusie») і «duces totius terrae Russiae, Galicie et Ladimirie» («кароль Русі» і «князь усёй зямлі рускай, галіцкай і ўладзімірскай». У старажытнарускай [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай дзяржаве]] пасля згасання мужчынскай лініі роду кіруючай дынастыі [[Раманавічы, Рурыкавічы|Раманавічаў]], быў закліканы на прастол унук караля Русі [[Юрый I Львовіч|Юрыя I Львовіча]] [[Юрый II Баляслаў|Баляслаў-Юрый Тройдзенавіч]], сын Марыі Юр’еўны і [[Тройдзень І|Тройдзеня І Пяста]]. Пасля яго смерці ў 1340 годзе пачаліся [[Вайна за галіцка-валынскую спадчыну|войны за галіцка-валынскую спадчыну]], у выніку якіх Галіцкая зямля ўвайшла ў склад [[Каралеўства Польскае (1025—1385)|Польскага каралеўства]] Казіміра Вялікага з дынастыі Пястаў, а Валынь засталася за Гедзімінавічамі. Яшчэ ў канцы XIII стагоддзя як пасаг за дачкой [[Леў Данілавіч|Льва Данілавіча]] ўладанні ў Закарпацці адышлі да венгерскай кароны. Венгерскі і потым кароль польскі [[Людовік I Вялікі]] ўключыў Галіцкую зямлю ў склад Венгрыі на 1372—1387 гг., але яго дачка [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга, каралева Польшчы]], уключыла Галіцкае каралеўства ў склад каралеўства Польскага ў 1387 г. У 1434 годзе з Галіцка-Валынскага земляў кароль [[Уладзіслаў III Варненчык]] утварыў ваяводствы і затым Галічына нароўні з [[Валынь|Валынню]] ўвайшла ў склад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у якасці польскіх каронных земляў. Пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе [[Рускае ваяводства|Рускае]], частка [[Кракаўскае ваяводства (да 1795 года)|Кракаўскага]] i [[Белзскае ваяводства|Белзскага]] ваяводствы ўвайшлі ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], потым [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]] і затым [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] як ўсходняя частка каралеўства Галіцыі і Ладамерыі. У 1775 годзе да яго, як Чарнавіцкая акруга, адышла і [[Букавіна]], гістарычна румынская (малдаўская) вобласць, анексаваная Расійскай імперыяй у Турцыі і затым саступленая ёю Аўстрыйскай імперыі. У каралеўстве ўвесь час ішла палітычная барацьба паміж палякамі і ўкраінцамі. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе [[Кракаў]] адышоў да Аўстрыі (Галіцыя), але ў 1809 годзе быў уключаны ў склад [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]]. У 1815 годзе Кракаў і наваколлі былі абвешчаны вольным горадам ([[Вольны горад Кракаў]]). Паражэнне [[Кракаўскае паўстанне|Кракаўскага паўстання]] ў 1846 годзе прывяло да паўторнага ўключэння Кракава і ўсёй тэрыторыі Вольнага горада Кракава ў аўстрыйскую Галіцыю. У [[Львоў|Львове]] да пачатку XX стагоддзя колькасць палякаў была ўтрая больш за колькасць украінцаў; горад лічыўся адной з польскіх культурных сталіц. Палякі пераважалі ва Усходняй Галіцыі сярод гарадскога насельніцтва і эліты (асабліва землеўладальніцкай), што падтрымлівала іх уяўленне аб Галіцыі як пра цалкам польскую зямлю. Усяго паводле даных перапісу 1910 года, ва Усходняй Галіцыі з 5 300 000 жыхароў польскую мову назвалі роднай 39,8 %, украінскую — 58,9 %; зрэшты, гэту статыстыку падазраюць у неаб’ектыўнасці, бо чыноўнікі, якія праводзілі перапіс, былі галоўным чынам этнічныя палякі. Акрамя таго, у польскамоўнае насельніцтва ўваходзяць таксама этнічныя яўрэі<ref>''Piotr Eberhardt''. Ethnic groups and population changes in twentieth-century Central-Eastern Europe: history, data, analysis. — M.E. Sharpe, 2003. P. 92-93. — ISBN 978-07-65606-65-5.</ref>. У Заходняй Галіцыі палякі складалі каля 90 % насельніцтва, яўрэі — менш за 10 %. Пасля [[Распад Аўстра-Венгрыі|распаду Аўстра-Венгрыі]] на тэрыторыі Галіцыі кароткі час існавалі [[Руская народная рэспубліка лемкаў]], [[Заходне-Украінская народная рэспубліка]] і [[Галіцыйская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка]], аднак па выніках [[Савецка-польская вайна|савецка-польскай]] і [[Польска-ўкраінская вайна|ўкраінска-польскай]] войнаў уся тэрыторыя каралеўства ўвайшла ў склад [[II Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. == Адміністрацыйны падзел Галіцыі і Ладамерыі == Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай частка Польшчы ўвайшла ў склад новастворанай аўстрыйскай правінцыі — Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі. Сталіцу правінцыі планавалася зрабіць у [[Ярослаў|Ярославе]] (горадзе, размешчаным у цэнтры каралеўства), разглядалася таксама кандыдатура [[Пшэмысль|Пшэмысля]], аднак урэшце ўлады спыніліся на [[Львоў|Львове]], як на самым вялікім горадзе правінцыі<ref>M. Wieliczko, ''500 zagadek o Rzeszowie i Ziemi Rzeszowskiej'', Warszawa 1973; F. Persowski, ''Przemyśl pod rządami austriackimi 1772—1918'', w: ''Tysiąc lat Przemyśla. Zarys historyczny'', Kraków 1974.</ref>. Спачатку ў 1774 годзе тэрыторыя каралеўства была падзелена на 6 цыркулаў: белзскі, чарвонарускі, кракаўскі, люблінскі, падольскі і сандамірскі. Тыя адпаведна былі падзелены на 59 дыстрыктаў. У 1777 годзе колькасць раёнаў было паменшана да 19, а ў 1782 годзе адміністрацыйны падзел быў рэарганізавана, і каралеўства стала дзяліцца на 19 цыркулаў. Канчатковыя межы правінцыі былі ўсталяваны на Венскім кангрэсе, а каронным краем яна стала з 1850 года. <gallery> Выява:flag_galicia_to1849.jpg|Сцяг Галіцыі да 1849 гады Выява:Flag_of_Galicia_and_Lodomeria_(1849-1890).png|Сцяг Галіцыі ў 1849-1890 гады Выява:Flag of Galicia-Lodomeria 1890-1918.svg|Сцяг Галіцыі ў 1890-1918 гады </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Paul Robert Magocsi'', Galicia: A Historical Survey and Bibliographic Guide. — Toronto: University of Toronto Press, 1983. Concentrates on the historical, or Eastern Galicia. {{ref-en}} * ''Andrei S. Markovits and Frank E. Sysyn, eds.,'' Nationbuilding and the Politics of Nationalism: Essays on Austrian Galicia. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1982. * ''Christopher Hann'' and ''Paul Robert Magocsi'', eds., Galicia: A Multicultured Land. — Toronto: University of Toronto Press, 2005. {{ref-en}} * ''Taylor, A.J.P.'', The Habsburg Monarchy 1809—1918, 1941 (discusses Habsburg policy toward ethnic minorities). * ''Alison Fleig Frank'', Oil Empire: Visions of Prosperity in Austrian Galicia. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 2005. * ''Drdacki, Moritz knight by Ostrow'', the glad patents Galziens a contribution to customer of the Unterthanswesens. — Printed with J.P.Sollinger, Vienna, 1838, reprint 1990, Scherer publishing house, Berlin, ISBN 3-89433-024-4 * ''Kratter, F.'' Letters over itzigen condition of Galicia a contribution to the Staatistik and knowledge of human nature, publishing house G. Ph. of usurer, Leipzig 1786, reprint 1990, Scherer publishing house, Berlin, ISBN 3-89433-001-5 * ''Mueller, Sepp'', from the settlement to the resettlement, Wiss. contribution to history and regional studies of east Central Europe, hrsg. v. Joh. Gottfr. Herder Joh.-Gottfr.-Herder-Institut Marburg, NR. 54 Rohrer, Josef, remarks on a journey of the Turkish Graenze over the Bukowina by east and west Galicia, Schlesien and Maehren to Vienna, publishing house Anton Pichler, Vienna 1804, reprint 1989, Scherer publishing house, Berlin, ISBN 3-89433-010-4 * Statistic Central Commission (Hrsg.), local repertory of the Kingdom of Galicia and Lodomerien with the Herzogthume Krakau, publishing house Carl Gerolds son, Vienna 1874, Reprint 1989, Scherer publishing house, Berlin, ISBN 3-89433-015-5 * Stupnicki, Hipolit, the Kingdom of Galicia and Lodomerien sammt the Grossherzogthume Krakau and the Herzogthume Bukowina in geographical-historical-statistic relationship, printed with Peter Piller, Lemberg 1853, Reprint 1989, Scherer publishing house Berlin, ISBN 3-89433-016-3 * Traunpaur, Alfons Heinrich Chevalier d’Orphanie, Dreyssig of letters over Galicia or observations of a unpartheyischen man, Vienna 1787, Reprint 1990, Scherer publishing house Berlin, ISBN 3-89433-013-9 * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/ua-gal.html Flag of Galicia] [[Катэгорыя:Галічына]] [[Катэгорыя:Каралеўствы|Галіцыя і Ладамерыя]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Аўстра-Венгрыі]] [[Катэгорыя:1772 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ва Украіне]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Польшчы]] 1gs1bqmqi245t2g8czgls4w3gumwtsv Вернутыя тэрыторыі 0 214645 5202175 4417178 2026-09-18T21:56:00Z SimondR 62742 5202175 wikitext text/x-wiki [[File:Curzon line en.svg|right|thumb|200px|Карта, якая паказвае межы Польшчы напярэдадні 1938 года (уключае шэрую зону, якой пазначаны [[Крэсы Усходнія]]) і пасля 1945 года. «Вернутыя тэрыторыя» пазначаныя ружовым.]] '''Вернутыя''' або '''Адноўленыя тэрыторыі''' ({{lang-pl|Ziemie Odzyskane}}) — афіцыйны тэрмін, які выкарыстоўваўся ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]] для апісання тэрыторый былога [[Вольны горад Данцыг|Вольнага горада Данцыг]] і часткі даваеннай [[Германія|Германіі]], якія ўвайшлі ў склад Польшчы пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Падставай для тэрміна «вернутыя» была [[Пясцкая канцэпцыя]], якая дазваляла палякам лічыць, што гэтыя землі калісьці былі часткай традыцыйнай польскай тэрыторыі. Гэтыя тэрыторыі з’яўляліся часткамі польскай дзяржавы ў розныя часы, у асноўным падчас панавання сярэднявечнай [[Пясты|дынастыі Пястаў]]. Але на працягу стагоддзяў мясцовае насельніцтва паступова асіміляванае немцамі, таму падчас Другой сусветнай вайны польскамоўных меншасцяў на гэтых землях амаль не існавала. Пераважная большасць немцаў альбо ратаваліся ўцёкамі, альбо былі [[Перасяленне і высылка немцаў з Польшчы падчас і пасля Другой сусветнай вайны|выгнаныя з гэтых тэрыторый пад канец і пасля вайны]], хоць невялікая [[Немцы ў Польшчы|нямецкая меншасць]] застаецца там і дагэтуль. На «вернутыя тэрыторыі» былі пераселеныя не толькі польская дыяспара і палякі, якія пераехалі з Цэнтральнай Польшчы, але і [[украінцы|ўкраінцы]], і прадстаўнікі іншых меншасцяў, гвалтоўна пераселеныя ў рамках [[Аперацыя «Вісла»|аперацыі «Вісла»]], а таксама і [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|польскія «рэпатрыянты»]], вымушаныя з’ехаць з далучаных да [[СССР|Савецкага Саюза]] раёнаў [[Тэрыторыі Польшчы, анексаваныя Савецкім Саюзам|былой Усходняй Польшчы]]. Камуністычныя ўлады таксама распачалі сістэматычную ліквідацыю з гэтых тэрыторый слядоў нямецкай культуры, усе нямецкія геаграфічныя назвы мяняліся на польскія. Пасляваенная мяжа паміж Германіяй і Польшчай ([[граніца па Одэры — Найсэ]]) была афіцыйна прызнана [[Усходняя Германія|Усходняй Германіяй]] у [[1950]] годзе і [[Заходняя Германія|Заходняй Германіяй]] у [[1970]] годзе і зноў была пацверджана аб’яднанай Германіяй паводле [[Дамова аб германа-польскай мяжы|дамовы аб германа-польскай мяжы]] ў [[1990]] годзе. == Аўтахтонная польская меншасць == [[Файл:Piastenschloss und Schlossteich in Oppeln.jpg|міні|злева|Замак [[Пясты|Пястаў]] у [[Аполе]] да ягонага разбурэння мясцовымі нямецкімі ўладамі ў 1928–1930 гадах.]] Пачынаючы з часоў дынастыі [[Пясты|Пястаў]], якая аб’яднала многія [[заходнеславянскія плямёны]] і кіравала Польшчай з X па XIV стагоддзі, этнічныя палякі заставаліся жыць на гэтых тэрыторыях пад іншаземнай уладай (чэшскай, нямецкай, венгерскай, аўстрыйскай і прускай). Гэта адбывалася нягледзячы на паступовае [[Рассяленне немцаў на ўсход|рассялення немцаў на ўсход]], які пачаўся ў XIII стагоддзі з прыбыццём нямецкіх, галандскіх і фламандскіх каланістаў у [[Сілезія|Сілезію]] і [[Памеранія|Памеранію]] па ініцыятыве сілезскіх Пястаў і дынастыі [[Грыфічы|Грыфічаў]]{{sfn|Herbers|Jaspert|2007|p=76 ff}}. Падобным чынам у XIV, XV і XVI стагоддзях многія польскія пасяленцы з [[Мазовія|Мазовіі]] мігравалі ў паўднёвыя часткі [[Герцагства Прусія]]{{sfn|Kossert|2006|pp=210–211}}. Перад пачаткам вайны ў [[Мазуры (рэгіён)|Мазурыі]], [[Вармія|Варміі]] і [[Верхняя Сілезія|Верхняй Сілезіі]] ўсё яшчэ пражывала значная колькасць этнічных палякаў, а ў некаторых раёнах яны складалі большасць насельніцтва{{sfn|Blanke|2001|pp=253–254}}. Паводле перапісу [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] 1939 года, на гэтых землях пражывала {{num|8855000}} чалавек, у тым ліку польская меншасць на самых усходніх ускраінах тэрыторый{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}}. Аднак гісторыкі і дэмографы звычайна не давяраюць звесткам пра этнічныя меншасці з перапісу, праведзенага ў часы панавання [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], і лічаць іх груба сфальсіфікаванымі{{sfn|Sienkiewicz|Hryciuk|2008|p=15}}. Таму, хоць нямецкі перапіс фіксаваў колькасць польскамоўных і двухмоўных жыхароў на ўзроўні менш за {{num|700000}} чалавек, польскія дэмографы ацэньваюць сапраўдную колькасць палякаў на былым нямецкім Усходзе ад 1,2{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}} да 1,3 мільёна чалавек{{sfn|Roszkowski|1998|p=157}}. З гэтых 1,2 мільёна чалавек прыкладна {{num|850000}} пражывалі ў Верхняй Сілезіі, {{num|350000}} — на поўдні [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і {{num|50000}} — на астатніх тэрыторыях{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}}. [[Файл:Olsztyn, dom redakcji "Gazety Olsztyńskiej", 1987-1989.JPG|міні|справа|Былы будынак рэдакцыі даваеннай польскай газеты «Gazeta Olsztyńska» ў [[Ольштын]]е, разбураны падчас нацысцкага кіравання ў 1939 годзе<ref>{{cite book |last=Sobociński |first=Leon |author-link=Леон Сабачыньскі |year=1947 |title=Na gruzach Smętka |url=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/210689/edition/254506/content?ref=L3B1YmxpY2F0aW9uLzIxMTU4OS9lZGl0aW9uLzIyMDEyMQ |language=pl |location=Warszawa |publisher=Wydawnictwo B. Kądziela |page=61}}</ref> і адбудаваны ў 1989 годзе.]] У 1924 годзе ў Германіі была заснавана асацыяцыя нацыянальных меншасцей, якая прадстаўляла ў тым ліку і польскую меншасць. Ян Бачэўскі з Варміі, дэпутат [[Ландтаг Прусіі|прускага ландтага]], ініцыяваў закон, які дазваляў заснаванне школ для нацыянальных меншасцей{{sfn|Mareš|2018}}. У 1938 годзе нацысцкі ўрад змяніў тысячы тапонімаў (асабліва назваў гарадоў і вёсак) польскага паходжання на новыя, штучна створаныя нямецкія назвы; каля 50% усіх існых назваў былі зменены толькі за адзін гэты год{{sfn|Martin|1998|p=55}}. Акрамя таго, для сачэння за польскімі супольнасцямі засылаліся тайныя агенты. Збіраліся звесткі пра тых, хто аддаваў дзяцей у польскія школы або купляў польскія кнігі і газеты. Польскія школы, друкарні, будынкі польскіх устаноў, а таксама прыватныя дамы і крамы палякаў рэгулярна падвяргаліся нападам з боку членаў [[СС]] (''Schutzstaffel'', ''SS''){{sfn|Wardzyńska|2003–2004|pp=38–42}}. Нягледзячы на гэта, у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] тысячы палякаў былі [[Астарбайтэры|прымусова пераселены]] на гэтыя землі або мігравалі туды добраахвотна. Невялікія ізаляваныя анклавы этнічных палякаў таксама захоўваліся ў Памераніі, на [[Любушская зямля|Любушскай зямлі]] і ў [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]]. Яны ўключалі ў сябе як асобныя раскіданыя вёскі, што заставаліся этнічна польскімі, так і буйныя гарады, такія як [[Уроцлаў]] (Брэслаў), [[Шчэцін]] (Штэтын) і [[Зялёна Гура]] (Грунберг-ін-Шлезін), дзе існавалі невялікія польскія абшчыны{{sfn|Davies|Moorhouse|2003|p=90}}{{sfn|Poniatowska|Drewniak|1961}}{{sfn|Weczerka|2003|p=166}}. == Пасляваеннае насельніцтва паводле перапісу 1950 года == [[Файл:Kresowiacy1950.png|міні|справа|Палякі з СССР на Вернутых тэрыторыях паводле паветаў, 1950 год.]] Падчас польскага пасляваеннага перапісу ў снежні 1950 года былі сабраны звесткі пра даваеннае месца жыхарства насельніцтва па стане на жнівень 1939 года. (Што тычыцца дзяцей, народжаных у перыяд з верасня 1939 года па снежань 1950 года, іх месца жыхарства ўказвалася на аснове даваеннага месца жыхарства іхняй маці.) Дзякуючы гэтым звесткам можна аднавіць даваеннае геаграфічнае паходжанне пасляваеннага насельніцтва. Многія раёны, размешчаныя паблізу даваеннай нямецкай мяжы, былі заселены жыхарамі суседніх прымежных тэрыторый даваеннай Польшчы. Напрыклад, [[кашубы]] з даваеннага [[Польскі калідор|Польскага калідора]] сяліліся ў суседніх раёнах [[Памеранія (правінцыя)|нямецкай Памераніі]], прылеглых да [[Паморскае ваяводства (1919—1939)|польскай Памераніі (Памор’я)]]. Выхадцы з [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскага ваяводства]] даваеннай Польшчы асядалі ва [[Ноймарк (Брандэнбург)|Усходнім Брандэнбургу]]. Жыхары [[Усходняя Верхняя Сілезія|Усходняй Верхняй Сілезіі]] пераязджалі ў астатнюю частку Сілезіі. У сваю чаргу, людзі з [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Сувалкаўшчына|Сувалкаўшчыны]] перамяшчаліся ў суседнюю [[Мазуры (рэгіён)|Мазурыю]]. Палякі, выгнаныя з [[Крэсы ўсходнія|былых польскіх тэрыторый на ўсходзе]] (сёння гэта пераважна часткі [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]), масава сяліліся на ўсіх Вернутых тэрыторыях (аднак многія з іх таксама аселі ў цэнтральнай Польшчы). {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ Паходжанне перасяленцаў і колькасць карэннага насельніцтва на Вернутых тэрыторыях у 1950 годзе<br/>(павятовыя звесткі, згрупаваныя паводле даваенных адміністрацыйных межаў)<ref>{{cite journal |last=Kosiński |first=Leszek |date=1960 |title=Pochodzenie terytorialne ludności Ziem Zachodnich w 1950 r. |url=http://rcin.org.pl/Content/33932/WA51_50482_r1960-z2_Dokumentacja-Geogr.pdf |trans-title=Тэрытарыяльнае паходжанне жыхароў Заходніх зямель у 1950 годзе |journal=Dokumentacja Geograficzna |language=pl |location=Warsaw |publisher=PAN (Polish Academy of Sciences), Institute of Geography |volume=2 |pages=Табліца 1 (даныя па паветах) |via=Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102195435/https://rcin.org.pl//Content/33932/WA51_50482_r1960-z2_Dokumentacja-Geogr.pdf |archive-date=2020-01-02 |access-date=2026-09-18}}</ref> !Рэгіён (у межах 1939 года): ![[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Заходняя Верхняя Сілезія]] ![[Ніжняя Сілезія (правінцыя)|Ніжняя Сілезія]] ![[Ноймарк (Брандэнбург)|Усходні Брандэнбург]] ![[Заходняя Памеранія]] ![[Вольны горад Данцыг]] ![[Усходняя Прусія|Паўднёвая Усходняя Прусія]] !Усяго |- |Карэннае насельніцтва (грамадзяне [[Трэці рэйх|Германіі]] / [[Вольны горад Данцыг|Данцыга]] ў 1939 годзе) |789,716 |120,885 |14,809 |70,209 |35,311 |134,702 |1,165,632 |- |[[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|Прымусова выселеныя палякі]] з [[Крэсы ўсходнія|Крэсаў]] (СССР) |232,785 |696,739 |187,298 |250,091 |55,599 |172,480 |1,594,992 |- |Палякі з-за мяжы (за выключэннем СССР) |24,772 |91,395 |10,943 |18,607 |2,213 |5,734 |153,664 |- |Перасяленцы з горада [[Варшава|Варшавы]] |11,333 |61,862 |8,600 |37,285 |19,322 |22,418 |160,820 |- |З [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага рэгіёна]] ([[Мазовія]]) |7,019 |69,120 |16,926 |73,936 |22,574 |158,953 |348,528 |- |З [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага рэгіёна]] і [[Сувальшчына|Сувальшчыны]] |2,229 |23,515 |3,772 |16,081 |7,638 |102,634 |155,869 |- |З [[Паморскае ваяводства (1919—1939)|даваеннай польскай Памераніі]] |5,444 |54,664 |19,191 |145,854 |72,847 |83,921 |381,921 |- |Перасяленцы з [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскага рэгіёна]] |8,936 |172,163 |88,427 |81,215 |10,371 |7,371 |368,483 |- |[[Катавіцы|Катавіцкі]] рэгіён ([[Сілезскае ваяводства (1920—1939)|Усходняя Верхняя Сілезія]]) |91,011 |66,362 |4,725 |11,869 |2,982 |2,536 |179,485 |- |Перасяленцы з горада [[Лодзі]] |1,250 |16,483 |2,377 |8,344 |2,850 |1,666 |32,970 |- |Перасяленцы з [[Лодзьскае ваяводства (1919—1939)|Лодзьскага рэгіёна]] |13,046 |96,185 |22,954 |76,128 |7,465 |6,919 |222,697 |- |Перасяленцы з [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкага рэгіёна]] |16,707 |141,748 |14,203 |78,340 |16,252 |20,878 |288,128 |- |Перасяленцы з [[Люблінскае ваяводства (1919—1939)|Люблінскага рэгіёна]] |7,600 |70,622 |19,250 |81,167 |19,002 |60,313 |257,954 |- |Перасяленцы з [[Кракаўскае ваяводства (1920—1939)|Кракаўскага рэгіёна]] |60,987 |156,920 |12,587 |18,237 |5,278 |5,515 |259,524 |- |Перасяленцы з [[Падкарпацкае ваяводства|Жэшаўскага рэгіёна]] |23,577 |110,188 |13,147 |57,965 |6,200 |47,626 |258,703 |- |Месца жыхарства ў 1939 годзе невядомае |36,834 |26,486 |5,720 |17,891 |6,559 |13,629 |107,119 |- !Усяго насельніцтва ў снежні 1950 года !1,333,246 !1,975,337 !444,929 !1,043,219 !292,463 !847,295 !5,936,489 |} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === * {{cite book |last=Martin |first=Bernd |author-link=Бернд Марцін (гісторык) |year=1998 |title=Masuren: Mythos und Geschichte |language=de |location=Karlsruhe |publisher=Evangelische Akademie Baden |isbn=978-3-87210-122-8}} * {{cite book |last=Blanke |first=Richard |year=2001 |title=Polish-speaking Germans? Language and national identity among the Masurians since 1871 |language=en |publisher=Böhlau Verlag |isbn=3-412-12000-6}} * {{cite book |last1=Davies |first1=Norman |last2=Moorhouse |first2=Roger |year=2003 |title=Microcosm: A Portrait of a Central European City |language=en |publisher=Pimlico |isbn=978-0712693349}} * {{cite book |last1=Eberhardt |first1=Piotr |last2=Owsinski |first2=Jan |year=2003 |title=Ethnic groups and population changes in twentieth-century Central-Eastern Europe: History, data, analysis |language=en |isbn=978-0-7656-0665-5}} * {{cite book |editor1-last=Herbers |editor1-first=Klaus |editor2-last=Jaspert |editor2-first=Nikolas |year=2007 |title=Grenzräume und Grenzüberschreitungen im Vergleich: Der Osten und der Westen des mittelalterlichen Lateineuropas |url=https://edoc.hu-berlin.de/bitstreams/e3d87d08-1e3a-48ed-8b06-e9334d805ac6/download |series=Europa im Mittelalter |language=de |volume=7 |location=Berlin |publisher=Akademie Verlag |isbn=978-3-05-004155-1}} * {{cite book |last=Kossert |first=Andreas |year=2006 |title=Masuren, Ostpreußens vergessener Süden |language=de |publisher=Pantheon |isbn=3-570-55006-0}} * {{Cite book |last=Mareš |first=Jan |year=2018 |editor1-last=Jajeśniak-Quast |editor1-first=Dagmara |editor2-last=Rada |editor2-first=Uwe |chapter=Teschen oder das vergessene Dreiländereck |title=Die vergessene Grenze: Eine deutsch-polnische Spurensuche von Oberschlesien bis zur Ostsee |language=de |location=Berlin-Brandenburg |publisher=BeBra Verlag |isbn=978-3-86124-718-0}} * {{cite book |last1=Poniatowska |first1=Anna |last2=Drewniak |first2=Bogusław |year=1961 |title=Polonia szczecińska 1890–1939 |language=pl |publisher=Wydawnictwo Poznańskie}} * {{cite book |last=Roszkowski |first=Wojciech |year=1998 |title=Historia Polski 1918–1997 |language=pl |publisher=Wydawnictwo Naukowe PWN |isbn=978-8301126933}} * {{Cite book |last1=Sienkiewicz |first1=Witold |last2=Hryciuk |first2=Grzegorz |year=2008 |title=Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959 Atlas ziem polski |language=pl |publisher=Demart |isbn=978-83-7427-391-6 |display-authors=et al.}} * {{cite journal |last=Wardzyńska |first=Maria |date=2003–2004 |title=„Intelligenzaktion” na Warmii, Mazurach oraz Północnym Mazowszu |url=https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/18018/1-3922.pdf |journal=Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej |language=pl |volume=12–1 |issue=35–36 |publisher=Główna Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu |pages=38–42 |issn=1641-9561}} * {{cite book |last=Weczerka |first=Hugo |year=2003 |title=Handbuch der historischen Stätten: Schlesien |language=de |location=Stuttgart |publisher=Kröner Verlag |isbn=978-3-520-31602-8}} {{Граніцы Польшчы}} [[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Германіі]] [[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Анексія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Германіі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы]] [[Катэгорыя:Граніцы Германіі]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі ірэдэнтызм]] [[Катэгорыя:Прымусовыя перасяленні пасля Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы]] qhk216t6q0hhnwsfjacju19saki1ka1 5202239 5202175 2026-09-19T05:47:11Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 2 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202239 wikitext text/x-wiki [[File:Curzon line en.svg|right|thumb|200px|Карта, якая паказвае межы Польшчы напярэдадні 1938 года (уключае шэрую зону, якой пазначаны [[Крэсы Усходнія]]) і пасля 1945 года. «Вернутыя тэрыторыя» пазначаныя ружовым.]] '''Вернутыя''' або '''Адноўленыя тэрыторыі''' ({{lang-pl|Ziemie Odzyskane}}) — афіцыйны тэрмін, які выкарыстоўваўся ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]] для апісання тэрыторый былога [[Вольны горад Данцыг|Вольнага горада Данцыг]] і часткі даваеннай [[Германія|Германіі]], якія ўвайшлі ў склад Польшчы пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Падставай для тэрміна «вернутыя» была [[Пясцкая канцэпцыя]], якая дазваляла палякам лічыць, што гэтыя землі калісьці былі часткай традыцыйнай польскай тэрыторыі. Гэтыя тэрыторыі з’яўляліся часткамі польскай дзяржавы ў розныя часы, у асноўным падчас панавання сярэднявечнай [[Пясты|дынастыі Пястаў]]. Але на працягу стагоддзяў мясцовае насельніцтва паступова асіміляванае немцамі, таму падчас Другой сусветнай вайны польскамоўных меншасцяў на гэтых землях амаль не існавала. Пераважная большасць немцаў альбо ратаваліся ўцёкамі, альбо былі [[Перасяленне і высылка немцаў з Польшчы падчас і пасля Другой сусветнай вайны|выгнаныя з гэтых тэрыторый пад канец і пасля вайны]], хоць невялікая [[Немцы ў Польшчы|нямецкая меншасць]] застаецца там і дагэтуль. На «вернутыя тэрыторыі» былі пераселеныя не толькі польская дыяспара і палякі, якія пераехалі з Цэнтральнай Польшчы, але і [[украінцы|ўкраінцы]], і прадстаўнікі іншых меншасцяў, гвалтоўна пераселеныя ў рамках [[Аперацыя «Вісла»|аперацыі «Вісла»]], а таксама і [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|польскія «рэпатрыянты»]], вымушаныя з’ехаць з далучаных да [[СССР|Савецкага Саюза]] раёнаў [[Тэрыторыі Польшчы, анексаваныя Савецкім Саюзам|былой Усходняй Польшчы]]. Камуністычныя ўлады таксама распачалі сістэматычную ліквідацыю з гэтых тэрыторый слядоў нямецкай культуры, усе нямецкія геаграфічныя назвы мяняліся на польскія. Пасляваенная мяжа паміж Германіяй і Польшчай ([[граніца па Одэры — Найсэ]]) была афіцыйна прызнана [[Усходняя Германія|Усходняй Германіяй]] у [[1950]] годзе і [[Заходняя Германія|Заходняй Германіяй]] у [[1970]] годзе і зноў была пацверджана аб’яднанай Германіяй паводле [[Дамова аб германа-польскай мяжы|дамовы аб германа-польскай мяжы]] ў [[1990]] годзе. == Аўтахтонная польская меншасць == [[Файл:Piastenschloss und Schlossteich in Oppeln.jpg|міні|злева|Замак [[Пясты|Пястаў]] у [[Аполе]] да ягонага разбурэння мясцовымі нямецкімі ўладамі ў 1928–1930 гадах.]] Пачынаючы з часоў дынастыі [[Пясты|Пястаў]], якая аб’яднала многія [[заходнеславянскія плямёны]] і кіравала Польшчай з X па XIV стагоддзі, этнічныя палякі заставаліся жыць на гэтых тэрыторыях пад іншаземнай уладай (чэшскай, нямецкай, венгерскай, аўстрыйскай і прускай). Гэта адбывалася нягледзячы на паступовае [[Рассяленне немцаў на ўсход|рассялення немцаў на ўсход]], які пачаўся ў XIII стагоддзі з прыбыццём нямецкіх, галандскіх і фламандскіх каланістаў у [[Сілезія|Сілезію]] і [[Памеранія|Памеранію]] па ініцыятыве сілезскіх Пястаў і дынастыі [[Грыфічы|Грыфічаў]]{{sfn|Herbers|Jaspert|2007|p=76 ff}}. Падобным чынам у XIV, XV і XVI стагоддзях многія польскія пасяленцы з [[Мазовія|Мазовіі]] мігравалі ў паўднёвыя часткі [[Герцагства Прусія]]{{sfn|Kossert|2006|pp=210–211}}. Перад пачаткам вайны ў [[Мазуры (рэгіён)|Мазурыі]], [[Вармія|Варміі]] і [[Верхняя Сілезія|Верхняй Сілезіі]] ўсё яшчэ пражывала значная колькасць этнічных палякаў, а ў некаторых раёнах яны складалі большасць насельніцтва{{sfn|Blanke|2001|pp=253–254}}. Паводле перапісу [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] 1939 года, на гэтых землях пражывала {{num|8855000}} чалавек, у тым ліку польская меншасць на самых усходніх ускраінах тэрыторый{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}}. Аднак гісторыкі і дэмографы звычайна не давяраюць звесткам пра этнічныя меншасці з перапісу, праведзенага ў часы панавання [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], і лічаць іх груба сфальсіфікаванымі{{sfn|Sienkiewicz|Hryciuk|2008|p=15}}. Таму, хоць нямецкі перапіс фіксаваў колькасць польскамоўных і двухмоўных жыхароў на ўзроўні менш за {{num|700000}} чалавек, польскія дэмографы ацэньваюць сапраўдную колькасць палякаў на былым нямецкім Усходзе ад 1,2{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}} да 1,3 мільёна чалавек{{sfn|Roszkowski|1998|p=157}}. З гэтых 1,2 мільёна чалавек прыкладна {{num|850000}} пражывалі ў Верхняй Сілезіі, {{num|350000}} — на поўдні [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і {{num|50000}} — на астатніх тэрыторыях{{sfn|Eberhardt|Owsinski|2003|p=142}}. [[Файл:Olsztyn, dom redakcji "Gazety Olsztyńskiej", 1987-1989.JPG|міні|справа|Былы будынак рэдакцыі даваеннай польскай газеты «Gazeta Olsztyńska» ў [[Ольштын]]е, разбураны падчас нацысцкага кіравання ў 1939 годзе<ref>{{cite book |last=Sobociński |first=Leon |author-link=Леон Сабачыньскі |year=1947 |title=Na gruzach Smętka |url=https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/210689/edition/254506/content?ref=L3B1YmxpY2F0aW9uLzIxMTU4OS9lZGl0aW9uLzIyMDEyMQ |language=pl |location=Warszawa |publisher=Wydawnictwo B. Kądziela |page=61}}</ref> і адбудаваны ў 1989 годзе.]] У 1924 годзе ў Германіі была заснавана асацыяцыя нацыянальных меншасцей, якая прадстаўляла ў тым ліку і польскую меншасць. Ян Бачэўскі з Варміі, дэпутат [[Ландтаг Прусіі|прускага ландтага]], ініцыяваў закон, які дазваляў заснаванне школ для нацыянальных меншасцей{{sfn|Mareš|2018}}. У 1938 годзе нацысцкі ўрад змяніў тысячы тапонімаў (асабліва назваў гарадоў і вёсак) польскага паходжання на новыя, штучна створаныя нямецкія назвы; каля 50% усіх існых назваў былі зменены толькі за адзін гэты год{{sfn|Martin|1998|p=55}}. Акрамя таго, для сачэння за польскімі супольнасцямі засылаліся тайныя агенты. Збіраліся звесткі пра тых, хто аддаваў дзяцей у польскія школы або купляў польскія кнігі і газеты. Польскія школы, друкарні, будынкі польскіх устаноў, а таксама прыватныя дамы і крамы палякаў рэгулярна падвяргаліся нападам з боку членаў [[СС]] (''Schutzstaffel'', ''SS''){{sfn|Wardzyńska|2003–2004|pp=38–42}}. Нягледзячы на гэта, у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] тысячы палякаў былі [[Астарбайтэры|прымусова пераселены]] на гэтыя землі або мігравалі туды добраахвотна. Невялікія ізаляваныя анклавы этнічных палякаў таксама захоўваліся ў Памераніі, на [[Любушская зямля|Любушскай зямлі]] і ў [[Ніжняя Сілезія|Ніжняй Сілезіі]]. Яны ўключалі ў сябе як асобныя раскіданыя вёскі, што заставаліся этнічна польскімі, так і буйныя гарады, такія як [[Уроцлаў]] (Брэслаў), [[Шчэцін]] (Штэтын) і [[Зялёна Гура]] (Грунберг-ін-Шлезін), дзе існавалі невялікія польскія абшчыны{{sfn|Davies|Moorhouse|2003|p=90}}{{sfn|Poniatowska|Drewniak|1961}}{{sfn|Weczerka|2003|p=166}}. == Пасляваеннае насельніцтва паводле перапісу 1950 года == [[Файл:Kresowiacy1950.png|міні|справа|Палякі з СССР на Вернутых тэрыторыях паводле паветаў, 1950 год.]] Падчас польскага пасляваеннага перапісу ў снежні 1950 года былі сабраны звесткі пра даваеннае месца жыхарства насельніцтва па стане на жнівень 1939 года. (Што тычыцца дзяцей, народжаных у перыяд з верасня 1939 года па снежань 1950 года, іх месца жыхарства ўказвалася на аснове даваеннага месца жыхарства іхняй маці.) Дзякуючы гэтым звесткам можна аднавіць даваеннае геаграфічнае паходжанне пасляваеннага насельніцтва. Многія раёны, размешчаныя паблізу даваеннай нямецкай мяжы, былі заселены жыхарамі суседніх прымежных тэрыторый даваеннай Польшчы. Напрыклад, [[кашубы]] з даваеннага [[Польскі калідор|Польскага калідора]] сяліліся ў суседніх раёнах [[Памеранія (правінцыя)|нямецкай Памераніі]], прылеглых да [[Паморскае ваяводства (1919—1939)|польскай Памераніі (Памор’я)]]. Выхадцы з [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскага ваяводства]] даваеннай Польшчы асядалі ва [[Ноймарк (Брандэнбург)|Усходнім Брандэнбургу]]. Жыхары [[Усходняя Верхняя Сілезія|Усходняй Верхняй Сілезіі]] пераязджалі ў астатнюю частку Сілезіі. У сваю чаргу, людзі з [[Мазовія|Мазовіі]] і [[Сувалкаўшчына|Сувалкаўшчыны]] перамяшчаліся ў суседнюю [[Мазуры (рэгіён)|Мазурыю]]. Палякі, выгнаныя з [[Крэсы ўсходнія|былых польскіх тэрыторый на ўсходзе]] (сёння гэта пераважна часткі [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]), масава сяліліся на ўсіх Вернутых тэрыторыях (аднак многія з іх таксама аселі ў цэнтральнай Польшчы). {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ Паходжанне перасяленцаў і колькасць карэннага насельніцтва на Вернутых тэрыторыях у 1950 годзе<br/>(павятовыя звесткі, згрупаваныя паводле даваенных адміністрацыйных межаў)<ref>{{cite journal |last=Kosiński |first=Leszek |date=1960 |title=Pochodzenie terytorialne ludności Ziem Zachodnich w 1950 r. |url=http://rcin.org.pl/Content/33932/WA51_50482_r1960-z2_Dokumentacja-Geogr.pdf |trans-title=Тэрытарыяльнае паходжанне жыхароў Заходніх зямель у 1950 годзе |journal=Dokumentacja Geograficzna |language=pl |location=Warsaw |publisher=PAN (Polish Academy of Sciences), Institute of Geography |volume=2 |pages=Табліца 1 (даныя па паветах) |via=Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102195435/https://rcin.org.pl//Content/33932/WA51_50482_r1960-z2_Dokumentacja-Geogr.pdf |archive-date=2020-01-02 |access-date=2026-09-18}}</ref> !Рэгіён (у межах 1939 года): ![[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Заходняя Верхняя Сілезія]] ![[Ніжняя Сілезія (правінцыя)|Ніжняя Сілезія]] ![[Ноймарк (Брандэнбург)|Усходні Брандэнбург]] ![[Заходняя Памеранія]] ![[Вольны горад Данцыг]] ![[Усходняя Прусія|Паўднёвая Усходняя Прусія]] !Усяго |- |Карэннае насельніцтва (грамадзяне [[Трэці рэйх|Германіі]] / [[Вольны горад Данцыг|Данцыга]] ў 1939 годзе) |789,716 |120,885 |14,809 |70,209 |35,311 |134,702 |1,165,632 |- |[[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|Прымусова выселеныя палякі]] з [[Крэсы ўсходнія|Крэсаў]] (СССР) |232,785 |696,739 |187,298 |250,091 |55,599 |172,480 |1,594,992 |- |Палякі з-за мяжы (за выключэннем СССР) |24,772 |91,395 |10,943 |18,607 |2,213 |5,734 |153,664 |- |Перасяленцы з горада [[Варшава|Варшавы]] |11,333 |61,862 |8,600 |37,285 |19,322 |22,418 |160,820 |- |З [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага рэгіёна]] ([[Мазовія]]) |7,019 |69,120 |16,926 |73,936 |22,574 |158,953 |348,528 |- |З [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага рэгіёна]] і [[Сувальшчына|Сувальшчыны]] |2,229 |23,515 |3,772 |16,081 |7,638 |102,634 |155,869 |- |З [[Паморскае ваяводства (1919—1939)|даваеннай польскай Памераніі]] |5,444 |54,664 |19,191 |145,854 |72,847 |83,921 |381,921 |- |Перасяленцы з [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскага рэгіёна]] |8,936 |172,163 |88,427 |81,215 |10,371 |7,371 |368,483 |- |[[Катавіцы|Катавіцкі]] рэгіён ([[Сілезскае ваяводства (1920—1939)|Усходняя Верхняя Сілезія]]) |91,011 |66,362 |4,725 |11,869 |2,982 |2,536 |179,485 |- |Перасяленцы з горада [[Лодзі]] |1,250 |16,483 |2,377 |8,344 |2,850 |1,666 |32,970 |- |Перасяленцы з [[Лодзьскае ваяводства (1919—1939)|Лодзьскага рэгіёна]] |13,046 |96,185 |22,954 |76,128 |7,465 |6,919 |222,697 |- |Перасяленцы з [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкага рэгіёна]] |16,707 |141,748 |14,203 |78,340 |16,252 |20,878 |288,128 |- |Перасяленцы з [[Люблінскае ваяводства (1919—1939)|Люблінскага рэгіёна]] |7,600 |70,622 |19,250 |81,167 |19,002 |60,313 |257,954 |- |Перасяленцы з [[Кракаўскае ваяводства (1920—1939)|Кракаўскага рэгіёна]] |60,987 |156,920 |12,587 |18,237 |5,278 |5,515 |259,524 |- |Перасяленцы з [[Падкарпацкае ваяводства|Жэшаўскага рэгіёна]] |23,577 |110,188 |13,147 |57,965 |6,200 |47,626 |258,703 |- |Месца жыхарства ў 1939 годзе невядомае |36,834 |26,486 |5,720 |17,891 |6,559 |13,629 |107,119 |- !Усяго насельніцтва ў снежні 1950 года !1,333,246 !1,975,337 !444,929 !1,043,219 !292,463 !847,295 !5,936,489 |} == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === * {{cite book |last=Martin |first=Bernd |author-link=Бернд Марцін (гісторык) |year=1998 |title=Masuren: Mythos und Geschichte |language=de |location=Karlsruhe |publisher=Evangelische Akademie Baden |isbn=978-3-87210-122-8}} * {{cite book |last=Blanke |first=Richard |year=2001 |title=Polish-speaking Germans? Language and national identity among the Masurians since 1871 |language=en |publisher=Böhlau Verlag |isbn=3-412-12000-6}} * {{cite book |last1=Davies |first1=Norman |last2=Moorhouse |first2=Roger |year=2003 |title=Microcosm: A Portrait of a Central European City |url=https://archive.org/details/microcosmportrai0000norm |language=en |publisher=Pimlico |isbn=978-0712693349}} * {{cite book |last1=Eberhardt |first1=Piotr |last2=Owsinski |first2=Jan |year=2003 |title=Ethnic groups and population changes in twentieth-century Central-Eastern Europe: History, data, analysis |url=https://archive.org/details/ethnicgroupspopu0000eber |language=en |isbn=978-0-7656-0665-5}} * {{cite book |editor1-last=Herbers |editor1-first=Klaus |editor2-last=Jaspert |editor2-first=Nikolas |year=2007 |title=Grenzräume und Grenzüberschreitungen im Vergleich: Der Osten und der Westen des mittelalterlichen Lateineuropas |url=https://edoc.hu-berlin.de/bitstreams/e3d87d08-1e3a-48ed-8b06-e9334d805ac6/download |series=Europa im Mittelalter |language=de |volume=7 |location=Berlin |publisher=Akademie Verlag |isbn=978-3-05-004155-1}} * {{cite book |last=Kossert |first=Andreas |year=2006 |title=Masuren, Ostpreußens vergessener Süden |language=de |publisher=Pantheon |isbn=3-570-55006-0}} * {{Cite book |last=Mareš |first=Jan |year=2018 |editor1-last=Jajeśniak-Quast |editor1-first=Dagmara |editor2-last=Rada |editor2-first=Uwe |chapter=Teschen oder das vergessene Dreiländereck |title=Die vergessene Grenze: Eine deutsch-polnische Spurensuche von Oberschlesien bis zur Ostsee |language=de |location=Berlin-Brandenburg |publisher=BeBra Verlag |isbn=978-3-86124-718-0}} * {{cite book |last1=Poniatowska |first1=Anna |last2=Drewniak |first2=Bogusław |year=1961 |title=Polonia szczecińska 1890–1939 |language=pl |publisher=Wydawnictwo Poznańskie}} * {{cite book |last=Roszkowski |first=Wojciech |year=1998 |title=Historia Polski 1918–1997 |language=pl |publisher=Wydawnictwo Naukowe PWN |isbn=978-8301126933}} * {{Cite book |last1=Sienkiewicz |first1=Witold |last2=Hryciuk |first2=Grzegorz |year=2008 |title=Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1959 Atlas ziem polski |language=pl |publisher=Demart |isbn=978-83-7427-391-6 |display-authors=et al.}} * {{cite journal |last=Wardzyńska |first=Maria |date=2003–2004 |title=„Intelligenzaktion” na Warmii, Mazurach oraz Północnym Mazowszu |url=https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/18018/1-3922.pdf |journal=Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej |language=pl |volume=12–1 |issue=35–36 |publisher=Główna Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu |pages=38–42 |issn=1641-9561}} * {{cite book |last=Weczerka |first=Hugo |year=2003 |title=Handbuch der historischen Stätten: Schlesien |language=de |location=Stuttgart |publisher=Kröner Verlag |isbn=978-3-520-31602-8}} {{Граніцы Польшчы}} [[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Германіі]] [[Катэгорыя:XX стагоддзе ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Анексія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Германіі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Польшчы]] [[Катэгорыя:Граніцы Германіі]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Польскі ірэдэнтызм]] [[Катэгорыя:Прымусовыя перасяленні пасля Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы]] mk3it9ttzbne08cy4wwtlje75nmtqzl МАЗ-203 0 221629 5202114 5021953 2026-09-18T17:35:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202114 wikitext text/x-wiki {{Аўтобус | Назва = МАЗ-203 | Выява = MAZ 203 - Transexpo 2011 (2).jpg | Подпіс = | Тып = гарадскі | Клас = вялікі | Выпуск = [[2006]]–н.ч. | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск, {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = [[МАЗ-103]] | Пераемнік = [[МАЗ-303]] | Месцаў для сядзення = 28–37 | Стаячых месцаў = | Усяго месцаў = | Даўжыня = 12000 | Шырыня = 2550 | Вышыня = 3100 | Колавая база = 5900 | Commons = MAZ-203 }} '''МАЗ-203''' — нізкападлогавы гарадскі [[аўтобус]] [[МАЗ|Мінскага аўтамабільнага завода]]. Дробнасерыйная вытворчасць аўтобуса пачалася з другога квартала 2006 года; першая буйная партыя з 50 аўтобусаў была выраблена ў першай палове 2007 (праведзена па замове [[Казань|Казані]]). МАЗ-203 адпавядае еўрапейскім патрабаванням для перавозкі пасажыраў (Правілы ЕЭК ААН № 85, № 107). Аўтобус атрымаў спецыяльны прыз прафесійнага журы на 9-й {{ut3|Маскоўская Міжнародная Аўтамабільная выстава «Матор Шоу»|маскоўскай міжнароднай аўтамабільнай выставе «Матор-шоў-2005»||Moscow International Motor Show}}, ён таксама прызнаны лепшым гарадскім аўтобусам вялікага класа на міжнародным аўтасалоне SIA-2006 ([[Кіеў]]). == Агляд == <center> <gallery widths="200px"> Выява:MAZ 203 - Transexpo 2011 (3).jpg| Выява:MAZ 203 - Transexpo 2011 (4).jpg|Пярэдняя частка салона Выява:MAZ 203 - Transexpo 2011 (5).jpg|Задняя частка салона </gallery> </center> Тэхналогія вырабу кузава агульная для ўсіх аўтобусаў МАЗ другога пакалення ([[МАЗ-256]], [[МАЗ-206]], [[МАЗ-251]], [[МАЗ-171]]) — каркас вырабляецца з ацынкаваных труб прамакутнага і спецыяльнага перасеку, у яго ўклейваюцца шклопластыкавыя панэлі ашалёўкі і шкла, прычым профілі накладак на швах не ўсталёўваюцца. Ужыта лабавое шкло панарамнага тыпу. У салоне можа быць усталяваны кандыцыянер. Пярэднія дзверы МАЗ-203 у базавай камплектацыі такія ж шырокія, як і ўсе астатнія (у адрозненні ад МАЗ-103, дзе адна палова пярэдніх дзвярэй выкарыстоўвалася для ўваходу ў кабіну вадзіцеля). Пазней па замове Мінска была распрацавана мадыфікацыя з перагародкай ў пярэдняй дзверы (як у МАЗ-103), што тлумачыцца недастатковым аглядам правага боку дарогі пры максімальнай загрузцы ў гадзіну-пік. Аўтобус можа абсталёўвацца рухавіком [[Mercedes-Benz]], [[Deutz]], [[ММЗ]] агрэгатаваным з аўтаматычнай каробкай перадач. У канструкцыі аўтобуса ўжытыя партальныя мост і пярэдняя вось. Вышыня падлогі па ўсёй паверхні 330 мм ад палатна дарогі (у адрозненне ад [[МАЗ-103]], у якога ўзровень падлогі павышаўся на задняй пляцоўцы). Усе колы абсталяваны дыскавымі тормазамі з пнеўматычным прывадам, акрамя таго, абсталяваныя сістэмамі ''[[ABS]]'' і ''ASR (антыпрабуксовачная сістэма)''. == Мадыфікацыі == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Мадыфікацыя ! Гады выпуску ! Тып аўтобуса ! Рухавік ! Каробка перадач |- ! МАЗ-203.015 | | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] OM926LA | [[ZF]] 6АP1400В |- ! МАЗ-203.016 | | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] OM926LA | [[Allison Transmission|Allison]] T375w/Ret |- ! МАЗ-203.025 | | гарадскі | [[ЯМЗ]] 53613-50 | [[ZF]] 6AP1400B |- ! МАЗ-203.045 | | гарадскі | [[Weichai]] WP7.300E51 | [[FastGear]] FC6A140R |- ! МАЗ-203.05* | | гарадскі | | |- ! МАЗ-203.06* | | гарадскі | | |- ! МАЗ-203.076 (Экспарт у Польшчу) | | гарадскі | | |- ! МАЗ-203.088 | | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] OM936LA | [[ZF]] 6AP1400B |- ! МАЗ-203.115 | | прыгарадны | [[Mercedes-Benz]] OM926LA | [[ZF]] 6АP1400В |- ! МАЗ-203.116 | | прыгарадны | [[Mercedes-Benz]] OM926LA | [[Allison Transmission|Allison]] T375w/Ret |- ! МАЗ-203.125 | | прыгарадны | [[ЯМЗ]] 53613-50 | [[ZF]] 6AP1400B |- ! МАЗ-203.145 | | прыгарадны | [[Weichai]] WP7.300E51 | [[FastGear]] FC6A140R |- ! МАЗ-203.16* | | прыгарадны | | |- ! МАЗ-203.17* | | прыгарадны | | |- ! МАЗ-203.188 | | прыгарадны | [[Mercedes-Benz]] OM936LA | [[ZF]] 6AP1400B |- ! МАЗ-203.945 | [[2019]]—ц.ч. | гарадскі | [[Weichai]] WP7NG 280E51 | [[Allison Transmission|Allison]] T310w/Ret |- ! МАЗ-203.965 | [[2014]]—ц.ч. | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] M 906 LAG EEV/1-02 | [[Allison Transmission|Allison]] T310w/Ret |- ! МАЗ-203.966 | | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] M 906LAG | [[ZF]] 6AP1200B |- ! МАЗ-203.988 | [[2015]]—ц.ч. | гарадскі | [[Mercedes-Benz]] M 936LAG | [[ZF]] 6AP1200B |- ! МАЗ-203C65 | | прыгарадны | [[Mercedes-Benz]] M 906LAG | [[Allison Transmission|Allison]] T310w/Ret |- ! МАЗ-203C66 | | прыгарадны | [[Mercedes-Benz]] M 906LAG | [[ZF]] 6AP1200B |- ! МАЗ-203L65 | [[2015]] | гарадскі | | |- |} [[Выява:Galati MAZ 203T trolleybus 1403.jpg|thumb|200px|left|МАЗ-203Т]] На базе аўтобуса былі распрацаваныя [[тралейбус]]ы ''[[МАЗ-203Т]]'' (МАЗ)<ref>http://www.etonltd.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=107&Itemid=732&lang=ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310205647/http://www.etonltd.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=107&Itemid=732&lang=ru |date=10 сакавіка 2016 }} МАЗ-ЭТОН Т203 // ТАА «ЭТОН» {{ref-ru}}</ref> і ''[[АКСМ-203]]'' ([[Белкамунмаш]])<ref>http://bkm.by/?id_page=8&path=8_1&id_product=86 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241201192452/http://bkm.by/?id_page=8&path=8_1&id_product=86 |date=1 снежня 2024 }} Троллейбус модели 203Т // БелКамунМаш {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-203 МАЗ-203 на афіцыйным сайце // maz.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031075937/http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-203 |date=31 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * {{cite web |date = 2020-01-29 |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/213544 |title = Как МАЗ обошел КАМАЗ в России, первым предложив уникальные автобусы |publisher = abw.by |accessdate = 2020-10-30 |language = ru |url-status = dead }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя: Аўтобусы МАЗ|203]] spiozlorxd2m6npg49m4qwdczqligmp Забор’е (Краснапольскі сельсавет) 0 238507 5202043 4897928 2026-09-18T13:39:48Z ~2026-49779-31 174099 /* Гісторыя */ 5202043 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забор'е}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Забор'е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 55|lat_sec = 10.00 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 19|lon_sec = 00.00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 74 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 365 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Забо́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaborje}}, {{lang-ru|Заборье}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 31,5 км на ўсход ад [[Расоны|Расон]]. === Гідраграфія === Вёска займае увесь заходні бераг воз. [[Опціна]], і паўночна-заходні бераг воз. [[Валоба]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. Забор'е ўяўляла сабой сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у "Заборскае [[староства]]" або "Заборскую дзяржаву". Трымальнікам староства на той час з'яўляўся Юзэф з Небуда Стрэнкоўскі, скарбнік [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскага павета]]. Згодна з апісаннем да староства ў гэты год адносіліся вёскі Загрэбля (Кіселева), [[Лакці]], Ложні, Папоў Луг (пазней Папова Лука), Ложмава, Аўсіннікава (пазней Аўсюкова), Рамоле, [[Шарстова]], Замоссе, Старына, Лужкі. Згаданы 51 селянін-гаспадар, у трыманні сялян знаходзіліся 12,5 валокі зямлі з сенажацямі і борам. Сяляне выконвалі адзін дзень паншчыны ў тыдзень з хаты. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох. Сувязь з панскай адміністрацыяй ажыццяўляў [[войт]] Барыс <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. Гістарычна вёска рамяшчалась на паўночна-заходнім беразе воз. [[Опціна]]. Сучасная паўночная частка паселішча — былая вёска Аўсюкова; паўднёвая частка, на беразе воз. [[Валоба]] — былая вёска Попава-Лука (пазней перайменована ў Азёрная). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] jlr9ewqx2e4cd39gwqxnzzaa5e0jeqb Красны Пуць 0 245310 5202139 5199049 2026-09-18T19:11:49Z Siliyiw 169172 5202139 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Красны Пуць |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 35|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 18|lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044537 }} '''Кра́сны Пуць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ны Шлях'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasny Puć}}, {{lang-ru|Красный Путь}}) — былы [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіўся ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта. Ліквідаваны ў 2009 годзе<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района». Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 декабря 2009 г. № 125] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122202017/https://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf |date=22 студзеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Станам на 1986 год, у складзе Сівенскага сельсавета Веткаўскага раёна, у калгасе імя У. І. Леніна<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} ng3vqkode7b9j787qso6s8p1mmym3sw Абадоўцы 0 278761 5202070 4728131 2026-09-18T14:13:01Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ 5202070 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Абадоўцы |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет = Ільянскі }} '''Абадо́ўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Абадо́ўка, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Abadoŭcy}}, {{lang-ru|Ободовцы}}) — [[вёска]] ў [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ільянскі сельсавет|Ільянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска размешчана за 30 км у напрамку на ўсход ад горада [[Вілейка]], за 92 км ад [[Мінск]]а, каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|58}} Вілейка—[[Ілья]]. За 1,5 км на паўднёвы захад ад вёскі знаходзіцца Абадоўскае радовішча [[Гліна|глін]], лінзападобны паклад звязаны з лімнаглядыяльпымі адкладамі<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|1|||16}}</ref>. == Гісторыя == У 1800 годзе фальварак у маёнтку Скарынкі ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], уласнасць Багдановічаў. У 1836 годзе маёнтак, уласнасць І. Ф. Багдановіча, старшыні Мінскай крымінальнай палаты. За ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]] канфіскаваны, пазней вернуты ўладальнікам. У апошняй чвэрці XIX стагоддзя гаспадары пабудавалі тут [[Сядзіба Багдановічаў (Абадоўцы)|сядзібу]]. У 1896 годзе маёнтак у Вязынскай воласці Вілейскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уласнасць А. Багдановіча, была капліца. У пачатку XX стагоддзя сядзіба, 49 жыхароў, 2206 дзесяцін зямлі. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. 31 ліпеня 1920 года ўключана ў склад [[БССР]]. Ізноў занята польскімі войскамі ў кастрычніку 1920 года. [[Файл:Abadoŭcy, Bahdanovič. Абадоўцы, Багдановіч (05.1932).jpg|міні|злева|Сядзіба Мечыслава Багдановіча ў Абадоўцах (1932)]]Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года тэрыторыя адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. Маёнтак належаў да Ільянскай вясковай гміны [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. У 1939 годзе ў маёнтак уваходзілі 2 фальваркі, працавалі фанерная фабрыка, лесапільны і алейны заводы, млын, сырзавод. З лістапада 1939 года ў складзе [[БССР]], з 4 снежня 1939 года ў Вілейскім павеце і [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]], з 15 студзеня 1940 года ў [[Ільянскі раён|Ільянскім раёне]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Ільянскім сельсавеце. У лютым 1940 года на базе былога маёнтка створаны жывёлагадоўчы саўгас «Абадоўцы», ён меў 2204 га сельскагаспадарчых угоддзяў, у т. л. 884 га ворыва. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. Каля вёскі базіраваўся партызанскі атрад імя Варашылава. 14 сакавіка 1944 г. партызаны разграмілі ў Абадоўцах варожы гарнізон. З фронту не вярнуліся 3 жыхары вёскі. З 20 верасня 1944 года вёска ў Ільянскім, з 20 ліпеня 1957 года ў Вілейскім раёнах [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. Была цэнтрам саўгаса «Асцюковічы». 4 чэрвеня 1974 года саўгас «Асцюковічы» далучаны да Ільянскага саўгаса-тэхнікума з цэнтрам у Абадоўцах. Працавалі 8-гадовая школа, клуб, бібліятэка, дзіцячы сад-яслі, магазін, сталовая. == Насельніцтва == * 1921 год — 123 чал.<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 83.</ref> * 1931 год — 162 чал.<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58</ref>. * 1960 год — 285 чал. * 1969 год — 436 чал. * 1988 год — 369 чал., 140 двароў * 2008 год — 329 чал., 125 гаспадарак * 2019 год — 286 чал. == Інфрастуктура == У 2009 годзе меліся клуб, бібліятэка, ФАЛ, магазін. == Славутасці == * [[Сядзіба Багдановічаў (Абадоўцы)|Сядзіба Багдановічаў]] (XIX стагоддзе) * [[Капліца-пахавальня (Абадоўцы)|Капліца-пахавальня]] <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Абадоўцы. Вінакурня.jpg|Сядзіба. Вінакурня Абадоўцы. Капліца.jpg |Капліца-пахавальня </gallery> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||10}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-1}} — С. 565—566. * {{кніга|загаловак=Центральная Беларусь. Карта. Указатель населённых пунктов. Таблица расстояний|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2008|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=7|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{SgKP|VII|333|Obodowce, wieś, powiat wilejski, gmina Wiazyń}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/obodovcy/index.htm}} * [https://vedaj.by/index.php/garady/minsk/wil/1099-abadoutsy Абадоўцы // VEDAJ.BY — Архітэктура і культура Беларусі] {{Ільянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ільянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Абадоўцы| ]] hlcsjxtu0mmh07y0yegru610vt91w4s Краснае (Красненскі сельсавет, Карэліцкі раён) 0 301799 5202166 4431217 2026-09-18T21:20:55Z Антон 740 76022 дадана літаратура 5202166 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Краснае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Краснае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 10|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет2 = Красненскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кра́снае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaje}}, {{lang-ru|Красное}}) — [[аграгарадок]] у [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Красненскі сельсавет (Карэліцкі раён)|Красненскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 3 км у кірунку на паўночны ўсход ад гарадскога пасёлка [[Карэлічы]], за 188 км ад [[Гродна]], за 45 км ад чыгуначнай станцыі [[Гарадзея (станцыя)|Гарадзея]]{{sfn|БелЭн|1999|с=458}}. З 1987 года — цэнтр сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 1998 год — 549 жыхароў, 203 двары{{sfn|БелЭн|1999|с=458}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Краснае, вёска ў Карэліцкім р-не Гродзенскай вобл.||458}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Красненскі сельсавет (Карэліцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Красненскі сельсавет (Карэліцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] lhihdpu63qjoc4l9h1t8lw0ypyao62n Івянецкая кераміка 0 303344 5201993 5120825 2026-09-18T12:28:26Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201993 wikitext text/x-wiki [[Файл:2024.11.03 Ceramics of Ivianiec Valožyn District Minsk Region Household Utensils 1970s Clay Ceramic Glaze Painting.jpg|250px|thumb|Бытавыя рэчы. 1970-я годы. Гліна, паліва, роспіс.]] '''Івяне́цкая кера́міка''' — традыцыйныя вырабы гаспадарчага і дэкаратыўнага прызначэння [[ганчарства|ганчароў]] з мястэчка [[Івянец]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. Промысел вядомы з [[XVI ст.]] Выраблялі кухонны і сталовы [[посуд]] ([[тэракота]]вы, [[чорназадымленая кераміка|чорназадымлены]] і [[Паліваная кераміка|паліваны]]): [[гаршчок|гаршчкі]], [[міска|міскі]], [[гляк]]і, [[слоік]]і, [[талерка|талеркі]]; тэракотавую і паліваную [[кафля|кафлю]] з [[Рэльеф (скульптура)|рэльефнымі]] расліннымі і зааморфнымі, [[геральдыка|геральдычнымі]] выявамі. Посуд аздаблялі штампаваным, гравіраваным або ляпным геаметрычным [[арнамент]]ам, паліваныя вырабы — [[ангобная размалёўка|ангобнай размалёўкай]] (вадкім растворам тонка змолатай [[гліна|гліны]] іншага колеру) у выглядзе кропак, завіткоў і галінак. [[Файл:Ivianiec, Rynak, Eŭfrasińnieŭskaja. Івянец, Рынак, Эўфрасіньнеўская (1919-39) (2).jpg|250px|міні|Ганчарныя вырабы на рынку ў Івянцы]] Найбольшага развіцця івянецкая кераміка дасягнула ў канцы [[XIX]] — пачатку [[XX]] стст. Працавалі майстэрні па вытворчасці посуду і кафлі, значна пашырыўся асартымент вырабаў ([[чайнік]]і, [[маслёнкі]], [[ваза|вазы]], [[падсвечнік]]і ды інш.). Выраблялі пераважна паліваны посуд з [[ангоб]]най размалёўкай [[Карычневы колер|карычневага]] ці [[Белы колер|белага колеру]] ў выглядзе прамых ці хвалістых паяскоў, [[хвоя|хваёвых]] лапак, іншых геаметрычных ці раслінных матываў. Была пашыраная вытворчасць паліванай манахромнай ([[Жоўты колер|жоўтай]], [[Карычневы колер|карычневай]], [[Белы колер|белай]], [[Зялёны колер|зялёнай]]) кафлі з рэльефнымі выявамі [[кветка|кветак]], [[расліна]]ў, адвольных кампазіцый у стылі «[[мадэрн]]». Выраблялі таксама [[карніз]]ы для [[печ]]ак і [[Цацка|цацкі]]. У [[1960]] г. на базе ганчарнай арцелі створана фабрыка мастацкай керамікі і вышыўкі, якая ў [[1979]] г. увайшла ў аб’яднанне «[[Беларуская мастацкая кераміка]]». Сучасныя вырабы вызначаюцца акруглымі мяккімі абрысамі, геаметрычным узорам — гарызантальнымі гладкімі і расчасанымі палосамі, які пакрывае выраб накшталт тканіны. Такая тэхніка называецца [[фляндроўка]] — яна лічыцца характэрнай прыкметай мясцовых керамічных вырабаў: на сырыя (неабпаленыя) гліняныя вырабы наносяцца зялёны, белы і чорны пігменты, а затым іх «расчэсваюць» адмысловымі грабеньчыкамі<ref>Ольга Бебенина. [https://www.sb.by/articles/ne-bogi-gorshki-obzhigayut-ivenec.html Органные трубы, хозяйственная утварь и декоративная керамика: визитная карточкой Ивенца — гончарный промысел] // Беларусь Сегодня, 10.02.2024</ref>. Калекцыі Івянецкай керамікі зберагаюцца ў многіх [[музеі Беларусі|музеях Беларусі]], а таксама — у [[Дзяржаўны музей этнаграфіі народаў СССР|Дзяржаўным музеі этнаграфіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. <gallery widths=170 heights=120 caption="Івянецкая кераміка 1960—70-х гг. у экспазіцыі [[Музей беларускага народнага мастацтва|Музея беларускага народнага мастацтва]]. Гліна, паліва, роспіс, фляндроўка." perrow=""> Выява:2024.11.03 Pottery from Ivenets Ivianeč Minsk Region 1960s Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Бытавыя рэчы ([[гляк]], бачонак, [[збан]]), 1960-я гг. Выява:2024.11.03 Pottery from Ivianeč Ivenets Minsk Region in Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Бытавыя рэчы (вазы, [[спарыш]], падсвечнік) Выява:2024.11.03 Pottery from Ivianieč Ivenets Minsk Region Wysocki in Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Бытавыя рэчы (трайнік, кубак, гарлач) Выява:2024.11.03 Ceramic Wisents from Ivianiec Valožyn District Minsk Region 1970s Museum Belarusian Folk Art.jpg|Керамічныя зубры для напояў, 1970-я гады. Гліна, глазура. Выява:2024.11.03 Ceramics of Ivianiec Valožyn District Minsk Region Wisents Potters 1970s Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Серыя «Зубры» і «Ганчары», 1970-я гг. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Івянецкая кераміка. {{крыніцы/БЭ|7}} * Гісторыя беларускага мастацтва. Т, б, Мн., 1994; * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я.]]'' Беларуская народная кераміка. Мн., 1987; * ''Сахута, Я.'' Народнае мастацтва Беларусі. Мн., 1997. {{Беларуская кераміка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Івянец]] [[Катэгорыя:Культура Валожынскага раёна]] 3yptmuh5gadgcxeczluhsvh9v3zei5d Макашы 0 304051 5202191 5139813 2026-09-18T23:30:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202191 wikitext text/x-wiki Назву '''Макашы́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Макашы (Баранавіцкі раён)|Макашы]] — вёска ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Макашы (Нясвіжскі раён)|Макашы]] — вёска ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] == Назва == На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва Макашы ад антрапоніма Макаш, і паводле Рогалева гэта мела быць прастамоўнай формай імені "Макар"<ref>{{Cite web |url=https://ezotintel.blogspot.com/search/label/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B8 |title=Деревни с названием Макаши // А. Ф. Рогалев. Имена наших деревень. Топонимический словарь Беларуси. |access-date=3 мая 2026 |archive-date=16 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216075245/https://ezotintel.blogspot.com/search/label/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B8 |url-status=dead }}</ref>. Так жа сама лічыць расійскі даследчык Ю. Федасюк<ref>Ю. А. Федосюк. Русские фамилии. Популярный этимологический словарь. Москва, 1981.</ref>. == Цікавы факт == Фіксавалася горадзенскае прозвішча Макаш<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89DF-QS9S?i=853&cat=2325238&lang=de</ref>. З-пад Маладзечна ([[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]) было Макашэвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-DQR3-8?i=540&cat=1597692</ref>. З Адэльску было прозвішча Макашэйна<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-J995-V?i=716&cat=834219&lang=ru</ref>, з літоўскім прозвішчным -''ein''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 210.</ref>. У пачатку 18 ст. фіксавалася літоўскае патранімічнае Макашунас<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1359%2F1%2F8</ref>. {{Неадназначнасць}} 09sve34sw26rl3vbjud1uaxsk13yip9 Янчэўскі 0 304901 5202137 5197786 2026-09-18T19:08:39Z Için warum 153459 /* Прозвішча */ 5202137 wikitext text/x-wiki '''Янчэўскі''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] (1858 — не раней за 1922) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі І склікання ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014). * [[Станіслаў Міхайлавіч Янчэўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. == Прозвішча == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Янчэўскі ўтворана ад хрысціянскага імені [[Ян]] (варыянты Янко, Янец і інш.)<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 87.</ref>. Прозвішча мяркуецца (кім?) ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Jan-ča''. Ёсць латышскае прозвішча ''Janča.'' Тыя ж асновы ў старым прозвішчы Чаяноўскі з-пад Ашмяны, якое ад ''Ča-janas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}</ref>.{{спіс цёзак2|беларускія}} skckixo18pq1q647bzh4p1h6i31hfiz 5202146 5202137 2026-09-18T19:38:09Z JerzyKundrat 174 5202146 wikitext text/x-wiki '''Янчэўскі''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] (1858 — не раней за 1922) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі І склікання ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014). * [[Станіслаў Міхайлавіч Янчэўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. == Прозвішча == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Янчэўскі ўтворана ад хрысціянскага імені [[Ян]] (варыянты Янко, Янец і інш.)<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 87.</ref>. Прозвішча мяркуецца (кім?) ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Jan-ča''. Ёсць латышскае прозвішча ''Janča.'' Тыя ж асновы ў старым прозвішчы Чаяноўскі з-пад Ашмяны, якое ад ''Ča-janas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|беларускія}} ocy9xjwr6asygcs3cacfpom67phb1rk 5202147 5202146 2026-09-18T19:38:46Z JerzyKundrat 174 5202147 wikitext text/x-wiki '''Янчэўскі''' — беларускае прозвішча. == Асобы == * [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] (1858 — не раней за 1922) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі І склікання ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014). * [[Станіслаў Міхайлавіч Янчэўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. == Этымалогія == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Янчэўскі ўтворана ад хрысціянскага імені [[Ян]] (варыянты Янко, Янец і інш.)<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 87.</ref>. Прозвішча мяркуецца (кім?) ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Jan-ča''. Ёсць латышскае прозвішча ''Janča.'' Тыя ж асновы ў старым прозвішчы Чаяноўскі з-пад Ашмяны, якое ад ''Ča-janas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|беларускія}} oaxlmd2z1t6cu69x3nfo8nihsrqn18r 5202149 5202147 2026-09-18T19:39:36Z JerzyKundrat 174 5202149 wikitext text/x-wiki '''Янчэўскі''' — беларускае прозвішча. == Асобы == * [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] (1858 — не раней за 1922) — дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі І склікання ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. * [[Вячаслаў Іванавіч Янчэўскі]] (1948—2025) — беларускі матэматык, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2014). * [[Станіслаў Міхайлавіч Янчэўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. == Этымалогія == Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Янчэўскі ўтворана ад хрысціянскага імені [[Ян]] (варыянты Янко, Янец і інш.)<ref>Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 87.</ref>. Вядома старажытнабалцкае двухасноўнае імя ''Jan-ča''. Ёсць латышскае прозвішча ''Janča.'' Тыя ж асновы ў старым прозвішчы Чаяноўскі з-пад Ашмяны, якое ад ''Ča-janas''<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{спіс цёзак2|беларускія}} 0hsec05n8iehn0cru0qju7dyla2a25n Падводная кампанія на Міжземным моры Першай сусветнай вайны 0 322136 5202274 4677641 2026-09-19T07:30:05Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202274 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Падводная кампанія на Міжземным моры |частка = [[Першая сусветная вайна на Міжземным моры]] |выява = HMS Britannia (1904) sinking on 9 November 1918.jpg |загаловак = Тонучы ''HMS Britannia'' [[9 лістапада]] [[1918]] года каля [[Гібралтар]]у пасля атакі ''UB-50''. |дата = [[1914]] — [[1918]] |месца = [[Міжземнае мора]] |вынік = нявызначаны |праціўнік1 = [[Файл:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|20px]] [[Каралеўскі флот Італіі|Regia Marina]]<br/>{{Сцяг|Вялікабрытанія|ВМС|20px}} [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Брытанскі флот]] |праціўнік2 = [[Файл:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|20px]] [[Ваенна-марскі флот Аўстра-Венгрыі|Флот Аўстра-Венгрыі]]<br/>{{Сцяг|Германская імперыя|Германскі імперскі флот}} [[Германскі імперскі флот|Кайзерліхмарыне]]<br/>{{Сцяг|Турцыя|імперыя}} [[Ваенна-марскі флот Атаманскай імперыі|Флот Атаманскай імперыі]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = }} {{Першая сусветная вайна на моры}} {{Першая сусветная вайна на Міжземным моры}} '''Падво́дная кампа́нія на Міжзе́мным мо́ры Пе́ршай сусве́тнай вайны́''' — [[баявыя дзеянні]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] падводных сіл ВМС [[Германскі імперскі флот|Германіі]] і [[Ваенна-марскі флот Аўстра-Венгрыі|Аўстра-Венгрыі]] (пры падтрымцы [[Флот Асманскай імперыі|флота Асманскай імперыі]]) супраць [[Антанта|саюзнікаў]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Характарызавалася практычна беспакаранымі дзеяннямі [[падводная лодка|субмарын]] [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]] да часу, пакуль краіны Антанты ў 1917 годзе не ўвялі сістэму канвояў, што значна знізіла іх страты. == Літаратура == * {{cite book | last = Gibson | first = R.H. | authorlink = |author2=Maurice Prendergast | title = The German Submarine War 1914-1918 | publisher = Periscope Publishing Ltd. | year = 2002 | location = | pages = | url = | doi = | id = | isbn = 1-904381-08-1}} * {{cite book | last = Compton-Hall| first = Richard | authorlink = | title = Submarines at War 1914-18 | publisher = Periscope Publishing Ltd. | year = 2004 | location = | no-pp = | page = | url = | isbn = 1-55750-447-4 }} * {{cite book | last = Halpern | first = Paul G. | authorlink = | title = A Naval History of World War I | publisher = Routledge | year = 1995 | location = | no-pp = | page = | url =https://archive.org/details/navalhistoryofwo0000paul| isbn = 1-85728-498-4 }} * {{cite book | last = Grey | first = E. | title = The Killing Time | url = https://archive.org/details/killingtimeuboat0000gray | year = 1972 | isbn = 0-85422-070-4}} * {{cite book | last = Tarrant | first = V.E. | title = The U-Boat offensive 1914—1945 | year = 1989 | isbn = 0-85368-928-8}} {{DEFAULTSORT:Міжземнае мора}} [[Катэгорыя:Марскія бітвы Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Марскія бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Марскія бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Марскія бітвы Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Марскія бітвы Аўстра-Венгрыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1914 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1915 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1917 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1918 года]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Асманская імперыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Аўстра-Венгрыя ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Італія ў Першай сусветнай вайне]] jwugy5i5ucaq6pa4fcfphbtjvad7ilr Антаба 0 340059 5202309 4537517 2026-09-19T11:25:31Z Ciepiersia 162280 5202309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Haslach - Marktplatz 37e.jpg|thumb|Антаба ў выглядзе галавы льва]] '''Анта́ба''' (ад {{lang-de|Handhabe}} — ручка, рукаятка) — кольца, часта зробленае з [[Металы|металу]], як ручка для зручнасці адчыняння прымацаванае да [[вароты|варот]], [[Дзверы|дзвярэй]], дзверцаў [[шафа|шаф]], [[Века|век]] [[куфар|куфраў]] і іншага. Некаторыя мастацкі аздобленыя антабы з металу, [[Драўніна|дрэва]], [[Прыродны камень|каменю]] і [[тынк]]у зроблены ў выглядзе галавы [[леў|льва]] з кальцом у [[Рот|пашчы]]. == Гісторыя == Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-антабы<ref name=":1">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII-XIII стагоддзях<ref name=":1" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца "антабка жалезная для замыкання" (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII–XVIII ст.]</ref>. Шырока бытавалі на [[Беларусь|Беларусі]] ў XVI—XVIII стагоддзях. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Антаба}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дызайн]] [[Катэгорыя:Дзверы]] 5y4r5v5t80g8b1q4ib8ufql9ggonrau 5202310 5202309 2026-09-19T11:27:53Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ афармленне 5202310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Haslach - Marktplatz 37e.jpg|thumb|Антаба ў выглядзе галавы льва]] '''Анта́ба''' (ад {{lang-de|Handhabe}} — ручка, рукаятка) — кольца, часта зробленае з [[Металы|металу]], як ручка для зручнасці адчыняння прымацаванае да [[вароты|варот]], [[Дзверы|дзвярэй]], дзверцаў [[шафа|шаф]], [[Века|век]] [[куфар|куфраў]] і іншага. Некаторыя мастацкі аздобленыя антабы з металу, [[Драўніна|дрэва]], [[Прыродны камень|каменю]] і [[тынк]]у зроблены ў выглядзе галавы [[леў|льва]] з кальцом у [[Рот|пашчы]]. == Гісторыя == Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-антабы<ref name=":1">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":1" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. Шырока бытавалі на [[Беларусь|Беларусі]] ў XVI—XVIII стагоддзях. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Антаба}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дызайн]] [[Катэгорыя:Дзверы]] kh5bkeoh95moefsvxlibr0n3ogp6qg5 5202311 5202310 2026-09-19T11:34:32Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202311 wikitext text/x-wiki [[Файл:Haslach - Marktplatz 37e.jpg|thumb|Антаба ў выглядзе галавы льва]] '''Анта́ба''' (ад {{lang-de|Handhabe}} — ручка, рукаятка) — кольца, часта зробленае з [[Металы|металу]], як ручка для зручнасці адчыняння прымацаванае да [[вароты|варот]], [[Дзверы|дзвярэй]], дзверцаў [[шафа|шаф]], [[Века|век]] [[куфар|куфраў]] і іншага. Некаторыя мастацкі аздобленыя антабы з металу, [[Драўніна|дрэва]], [[Прыродны камень|каменю]] і [[тынк]]у зроблены ў выглядзе галавы [[леў|льва]] з кальцом у [[Рот|пашчы]]. == Гісторыя == [[Файл:Нясвіж. Гістарычная забудова (87).jpg|250px|міні|Ручка-антаба на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-антабы<ref name=":1">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":1" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. Шырока бытавалі на [[Беларусь|Беларусі]] ў XVI—XVIII стагоддзях. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Антаба}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дызайн]] [[Катэгорыя:Дзверы]] c9j00y9rc6knfbhs8pg42rqym2gdqzu Марыён (востраў) 0 345926 5202242 4710600 2026-09-19T05:59:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202242 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Марыён |Нацыянальная назва= af/Marion |Карта = PrEdwIsl Map be.png |Краіна = ПАР |Пазіцыйная карта = Індыйскі акіян |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Індыйскі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 46|lat_min = 56|lat_sec = 41.4 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 49|lon_sec =39.2 |region = |CoordScale = |Плошча = 290 |Плошча заліваў = |Вышыня = 1230 |Насельніцтва = |Год = |Выява = Marion Island, South Africa, EO-1 ALI satellite image, 5 May 2009.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Марыён''' ({{lang-af|Marion}}) — найбуйнейшы [[востраў]] [[Астравы Прынс-Эдвард|архіпелага Прынс-Эдвард]] на паўднёвым захадзе [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Агульная плошча — 290 км². Сталага насельніцтва няма. == Геаграфія == Востраў Марыён знаходзіцца за 2490 км на паўднёвы ўсход ад [[Прэторыя|Прэторыі]], сталіцы [[ПАР]], за 2277 км ад узбярэжжа [[Антарктыда|Антарктыды]]. Даўжыня з захаду на ўсход — 23,3 км. Шырыня з поўдня на поўнач — 16,62 км. Узнік у выніку [[Вывяржэнне вулкана|вулканічных вывяржэнняў]], якія пачаліся каля 450 тысяч гадоў таму і працягваюцца да нашых дзён. Востраў месціцца на падводнай платформе каля 3000 м вышынёй. У глыбіні яна злучана з платформай суседняга [[Прынс-Эдвард (востраў, ПАР)|вострава Прынс-Эдвард]]. Паверхня сфарміравана двума шчытавымі вулканамі, якія ўзвышаюцца на 1230 м і 1185 м. Усяго налічваецца 150 вулканічных конусаў. Апошняе істотнае вывяржэнне зафіксавана ў [[1980]] г. Паверхня вострава Марыён складаецца з [[базальт]]аў, [[туф]]аў і іншых [[вулканічная лава|лававых]] парод. Толькі на ўзбярэжжы сустракаюцца [[торф|тарфяныя]] нізіны. Глебы вострава ўтрымоўваюць нізкі працэнт [[азот]]у. [[Клімат]] субантарктычны вільготны. Найбольш цёплы месяц — [[люты]], калі сярэдняя тэмпература вагаецца ад 5,3 °C да 10,9 °C. У [[жнівень|жніўні]] слупок тэрмометра трымаецца каля 1,2 °C — 6,3 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 2399 мм. == Прырода == З-за аддаленасці ад [[кантынент]]аў і [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэнняў вулканаў]], а таксама прахалоднага [[клімат]]у [[флора]] вострава даволі бедная. Пераважаюць зараснікі [[трава|траў]], [[мох|імхі]] і [[Папарацепадобныя|папараці]]. На [[пляж]]ах спыняюцца [[Сапраўдныя цюлені|цюлені]] і [[марскія сланы]]. На востраве Марыён гняздуе некалькі мільёнаў [[птушкі|птушак]], у тым ліку 1,4 млн [[пінгвіны|пінгвінаў]]. У [[1949]] г. на востраў з карабля выпадкова трапіла 2 [[Кот свойскі|каты]]. Яны здолелі выжыць і пачалі размножвацца. У выніку ў [[1975]] г. колькасць катоў дасягнула болей за 2000. Каты наносілі значную шкоду птушкам. Таму ў [[1977]]—[[1982]] гг. было вылаўлена і вывезена 4208 катоў. Лічыцца, што апошнія каты былі злоўлены ў [[1991]] г. Марыён з’яўляецца часткай марскога запаведніка. == Гісторыя == Адкрыты ў [[1663]] г. [[Нідэрланды|галандскімі]] маракамі. У [[1772]] г. нанава адкрыты [[Францыя|французскай]] экспедыцыяй на чале з Маркам Жазэфам Марыёнам-Дуфрэнам ([[1724]]—[[1772]]). Ад яго імя востраў атрымаў сучасную назву. У [[1833]]—[[1930]] гг. [[кейптаўн]]скія лаўцы [[Сапраўдныя цюлені|цюленяў]] трымалі на ўсходзе Марыёна сезонную базу. [[4 студзеня]] [[1948]] г. далучаны да тэрыторыі [[ПАР]]. З [[1959]] г. на востраве вядуцца [[навука|навуковыя]] даследаванні. Дзейнічае [[метэаралогія|метэаралагічная]] станцыя. == Спасылкі == * [http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/sanap_marion.html Marion Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140624065940/http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/sanap_marion.html |date=24 чэрвеня 2014 }} * [https://www.volcanodiscovery.com/marion-island.html Marion Island volcano] * [https://pure.knaw.nl/portal/en/publications/impact-of-trampling-on-the-vegetation-of-subantarctic-marion-island(e9d93adc-2edf-4ae1-94d8-7c5b1160d42a).html Impact of trampling on the vegetation of subantarctic Marion Island]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/marion_life_at_the_base.html Marion Island — Life at the base] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160825011012/http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/marion_life_at_the_base.html |date=25 жніўня 2016 }} * [http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/marion_history.html Marion Island — History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170724154513/http://www.sanap.ac.za/sanap_marion/marion_history.html |date=24 ліпеня 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы ПАР]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] k9d94dxdyh0pc4zxz1red0dsp7zjixe Сядзіба Багдановічаў (Абадоўцы) 0 346781 5202074 4503775 2026-09-18T14:19:25Z K.shytal 58227 дадаў фота 5202074 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Сядзіба | Беларуская назва = Абадоўская сядзіба | Арыгінальная назва = | Выява = Abadoŭcy, Bahdanovič. Абадоўцы, Багдановіч (05.1932).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Вёска | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = другая палова [[XIX ст.]] | Заканчэнне будаўніцтва = другая палова [[XIX ст.]] | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Абадоўская сядзіба''' — помнік [[сядзібна-паркавая архітэктура|сядзібна-паркавай архітэктуры]] [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]] ў в. [[Абадоўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]]. Пабудавана ў другой палове [[XIX ст.]] Належала [[Багдановічы герба «Багорыя»|Багдановічам]]. == Архітэктура == [[Файл:Абадоўцы. Вінакурня.jpg|міні|злева|Руіны вінакурні]] Уключала [[сядзібны дом]], [[парк]], 2 [[сажалка|сажалкі]], [[сад]], [[вінакурны завод]], прыёмнік [[спірт]]у, склад [[сыр]]оў, [[гараж]], [[рымарская|рымарскія]], [[стайня|стайні]], [[кароўнік]], [[кузня|кузню]], [[малочня|малочню]], [[ток, архітэктура|ток]], [[куратнік]], [[флігель]], [[аранжарэя|аранжарэю]], пабудаваныя з [[Бутавы камень|бутавага каменю]] і [[цэгла|цэглы]]. Сядзібны дом — доўгі 1-павярховы [[драўніна|драў]]ляны будынак з [[мансарда]]й. На цокалі, які захаваўся ад сядзібнага дома, пабудаваны [[склеп]]. === Парк === [[Файл:Абадоўцы. Капліца.jpg|thumb|Капліца-пахавальня Багдановічаў]] Парк абкружаны па перыметры [[алея]]мі. Аснову яго кампазіцыі складалі невялікія [[Паляна (геаграфія)|палян]]ы і групы дрэў, з паўночнага боку размяшчаліся [[сад]]ы. Да садоў прымыкалі прыродныя драўняныя пасадкі. У адной з іх знаходзіцца сямейны [[пахавальня|магільны склеп-капліца]] сярэдзіны [[XIX ст.]], пабудаваны ў формах [[неаготыка|неаготыкі]]. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|1|Абадоўская сядзіба}} * {{крыніцы/Старинные усадьбы Минского края}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/obodovcy/index.htm#manor_main}} [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі эклектыкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Багдановічы герба «Багорыя»]] [[Катэгорыя:Абадоўцы]] [[Катэгорыя:Славутасці Вілейскага раёна]] ntet9irhqxbmofcp3pojd7h8gk9hujd 5202077 5202074 2026-09-18T14:24:08Z K.shytal 58227 дадаў фота, пераставіў адно фота на загалоўнае. 5202077 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Сядзіба | Беларуская назва = Абадоўская сядзіба | Арыгінальная назва = | Выява = Абадоўцы. Капліца.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Вёска | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = другая палова [[XIX ст.]] | Заканчэнне будаўніцтва = другая палова [[XIX ст.]] | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Абадоўская сядзіба''' — помнік [[сядзібна-паркавая архітэктура|сядзібна-паркавай архітэктуры]] [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]] ў в. [[Абадоўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]]. Пабудавана ў другой палове [[XIX ст.]] Належала [[Багдановічы герба «Багорыя»|Багдановічам]]. == Архітэктура == [[Файл:Abadoŭcy, Bahdanovič. Абадоўцы, Багдановіч (05.1932).jpg|міні|злева|Сядзіба Мечыслава Багдановіча ў Абадоўцах (1932)]] [[Файл:Абадоўцы. Вінакурня.jpg|міні|злева|Руіны вінакурні]] Уключала [[сядзібны дом]], [[парк]], 2 [[сажалка|сажалкі]], [[сад]], [[вінакурны завод]], прыёмнік [[спірт]]у, склад [[сыр]]оў, [[гараж]], [[рымарская|рымарскія]], [[стайня|стайні]], [[кароўнік]], [[кузня|кузню]], [[малочня|малочню]], [[ток, архітэктура|ток]], [[куратнік]], [[флігель]], [[аранжарэя|аранжарэю]], пабудаваныя з [[Бутавы камень|бутавага каменю]] і [[цэгла|цэглы]]. Сядзібны дом — доўгі 1-павярховы [[драўніна|драў]]ляны будынак з [[мансарда]]й. На цокалі, які захаваўся ад сядзібнага дома, пабудаваны [[склеп]]. === Парк === Парк абкружаны па перыметры [[алея]]мі. Аснову яго кампазіцыі складалі невялікія [[Паляна (геаграфія)|палян]]ы і групы дрэў, з паўночнага боку размяшчаліся [[сад]]ы. Да садоў прымыкалі прыродныя драўняныя пасадкі. У адной з іх знаходзіцца сямейны [[пахавальня|магільны склеп-капліца]] сярэдзіны [[XIX ст.]], пабудаваны ў формах [[неаготыка|неаготыкі]]. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|1|Абадоўская сядзіба}} * {{крыніцы/Старинные усадьбы Минского края}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/obodovcy/index.htm#manor_main}} [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі эклектыкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Багдановічы герба «Багорыя»]] [[Катэгорыя:Абадоўцы]] [[Катэгорыя:Славутасці Вілейскага раёна]] 9amhr90dov61ed4hgvrznfg0i8edspd Максім Трыфанавіч Гарбаценкаў 0 349378 5202212 5022059 2026-09-19T00:23:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202212 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Максім Трыфанавіч Гарбаценкаў |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = |род войскаў = |камандаваў = камандзір атрада, камісар атрада, брыгады |частка = |бітвы = |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Максім Трыфанавіч Гарбаценкаў''' ({{ДН|6|7|1915}}, в. {{нп3|Вёска Вялікія Хутары, Смаленская вобласць|Вялікія Хутары|ru|Большие Хутора (Смоленская область)}}, {{МН|Хіславіцкі раён|ў Хіславіцкім раёне|}}, [[Смаленская вобласць]] — {{ДС|13|3|1981}}) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Вілейская вобласць|Вілейскай]] абласцей ў гады Вялікай Айчыннай вайны<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горбатенков Максим Трифонович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 159 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == З 1933 годзе на савецкай працы. У партызанах з лютага 1942 года: камандзір дыверсійнага атрада, у лютым — маі 1943 года камісар, у маі 1943 — ліпені 1944 года камандзір [[Беларуская дыверсійная партызанская брыгада імя У. І. Леніна|Беларускай дыверсійнай партызанскай брыгады імя У. І. Леніна]], адначасова член, з сакавіка 1944 года сакратар Докшыцкага падпольнага РК КП(б)Б<ref name="БС"/>. Скончыў [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Рэспубліканскую партыйную школу]] пры [[ЦК КПБ]] у 1955 годзе, [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС|Вышэйшую партыйную школу]] пры [[ЦК КПСС]] у 1958 годзе<ref name="БС"/>. У 1944—1977 гадах на партыйнай і савецкай працы<ref name="БС"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Партизаны Беларуси|93089}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91695543 Горбатенков Максим Трифонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240919080611/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91695543/ |date=19 верасня 2024 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://www.dokshitsy.by/2023/10/syna-komandira-diversionnoj-brigady/ ''Ніна Круковіч'' «Бегомльскому музею от сына командира диверсионной бригады им. В. И. Ленина Максима Горбатенкова»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240919080613/https://www.dokshitsy.by/2023/10/syna-komandira-diversionnoj-brigady/ |date=19 верасня 2024 }} // Газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] {{DEFAULTSORT:Гарбаценкаў Максім Трыфанавіч}} 6xq3x4giuqdked0c2lgua3h054e114f МАЗ-СПОРТаўта 0 357812 5202143 4997150 2026-09-18T19:29:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202143 wikitext text/x-wiki [[Файл:Silk Way Rally 2016 MAZ.jpg|міні|Шаўковы шлях 2016]] '''МАЗ-СПОРТаўта (СК "МАЗ-СПОРТаўта", MAZ-SPORTauto)''' — беларуская спартыўная каманда па [[ралі]]-рэйдах [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]] ([[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]]). Каманда выступае на гоначных аўтамабілях маркі [[МАЗ]]. == Гісторыя СК "МАЗ-СПОРТаўта" == Каманда была створана ў [[2010]] годзе. Для спартыўнага аўтамабіля за аснову быў узяты серыйны паўнапрывадны грузавік [[МАЗ-5309]]. Першая спартыўная машына была сабрана ў сціснутыя тэрміны на магутнасцях эксперыментальнага цэха заводу. У машыне была ўсталявана 16-ступеністая каробка перадач [[ZF Friedrichshafen AG|ZF]], шыны [[Continental Automotive GmbH|Continental]], рухавік Д280.5-14 (800 к.с., 8 цыліндраў, аб'ём 17,2 літраў, падрыхтаваны [[Мінскі маторны завод|Мінскім маторным заводам]]). У першай жа гонцы «[[Ралі-рэйд Шаўковы шлях|Шаўковы шлях—2010]]» каманда фінішавала на 12 месцы<ref name=":0">{{Cite web|url=http://dakar.4x4.by/?id=1153|title=Белорусская команда заняла 12-е место|publisher=dakar.4x4.by|accessdate=2016-06-05|archive-date=14 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314085621/http://dakar.4x4.by/?id=1153|url-status=dead}}</ref> Макет першага спартыўнага грузавіка [[МАЗ-5309RR]] зараз усталяваны ў ведамасным дзіцячым летнім лагеры «Зубраня»<ref>{{Cite web|url=http://adt.by/sportivnyj-maz-dlya-detskogo-lagerya-zubrenok/|title=Спортивный МАЗ для детского лагеря “Зубренок”|publisher=ADT.BY Автомобильный журнал Автодайджест|accessdate=2016-06-21|archive-date=31 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150731061957/http://adt.by/sportivnyj-maz-dlya-detskogo-lagerya-zubrenok/|url-status=dead}}</ref>. На другім для каманды<ref>{{Cite web|url=http://motor.ru/articles/2011/08/04/maz/|title=Дубль два|publisher=motor.ru|accessdate=2016-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815114105/http://motor.ru/articles/2011/08/04/maz/|archivedate=15 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> «[[Ралі-рэйд Шаўковы шлях|Шаўковым шляху—2011]]» грузавікі СК "МАЗ-СПОРТаўта" занялі 18-е і 23-е месцы<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2011/07/21/finish.html|title=Гонщики "МАЗ-СПОРТавто" с успехом прошли ралли-рейд "Шелковый путь" |publisher=[[Российская газета]] |accessdate=2016-06-21}}</ref>. На гэтай гонцы быў прадстаўлены другі<ref>{{Cite web |author=Юрий Гоголев |url=https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/maz-sozdal-novye-bolidy-dlya-serii-dakar-98247.html |title=МАЗ создал новые болиды для серии Дакар |date=2011-07-06 |publisher=autocentre.ua |lang=ru |accessdate=2016-06-21}}</ref> гоначны балід каманды (новая версія спартыўнага грузавіка была істотна палегчана, былі ўзмоцнены рысоры) і мадэрнізавана машына тэхнічнага суправаджэння<ref>{{Cite web |author=Владимир Чехута |url=http://www.abw.by/news/172816/ |title=Спортивные МАЗы собрались в путь |publisher=abw.by |date=2011-07-14 |accessdate=2016-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808143401/http://www.abw.by/news/172816/ |archivedate=8 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першым начальнікам каманды быў Рыгор Пацкевіч. У 2011 годзе начальнікам каманды быў прызначаны Валерый Казлоўскі, які таксама выступаў у якасці штурмана. Але пасля няўдалага<ref>{{Cite web |author=Роман Шантар |url=http://sputnik.by/sport/20160327/1021254912.html |title=Руководитель "МАЗ-СПОРТавто": из неудач важно делать правильные выводы |publisher=sputnik.by |date=2016-03-27 |accessdate=2016-06-21}}</ref> выступу на Дакары-2016 кіраўніцтва заводу прыняло рашэнне пра змену кіраўніцтва каманды. З [[2016]] году камандай кіруе [[Сяргей Вязовіч]], паралельна з'яўляючыся пілотам асноўнага экіпажа<ref>{{Cite web |url=http://vsr.mil.by/2016/04/28/sergej-vyazovich-vozglavil-komandu-maz-sportavto/ |title=Сергей Вязович возглавил команду «МАЗ-СПОРТавто» {{!}} Во славу Родины — Свежий выпуск |publisher=vsr.mil.by |accessdate=2016-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504171342/http://vsr.mil.by/2016/04/28/sergej-vyazovich-vozglavil-komandu-maz-sportavto/ |archivedate=4 мая 2016 |url-status=dead }}</ref>. == Гоначныя аўтамабілі == {{main|МАЗ-5309RR}} [[Выява:MAZ rally vehicle 2.jpg|thumb|[[МАЗ-6440RR]]]] За 5 гадоў каманда змагла пабудаваць 5 спартыўных грузавікоў трох пакаленняў. Увесь час вядзецца праца над удасканаленнем канструкцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.trucksplanet.com/ru/catalog/model.php?id=2024 |title=МАЗ - 5309RR '15 (Спортивные модели) - история, фотографии, журналы |publisher=trucksplanet.com |accessdate=2016-06-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://auto.onliner.by/category/2015/12/30/maz-36 |title=Новый раллийный МАЗ для «Дакара» оснащён двигателем на основе Caterpillar мощностью 930 л. с. Сам грузовик стал на 300 кг легче - Авто onliner.by |publisher=Onliner.by |accessdate=2016-06-21 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, зніжэннем вагі, паляпшэннем умоў працы экіпажа. У першых двух пакаленнях гоначных машын былі ўсталяваны рухавікі Яраслаўскага і Тутаеўскага маторных заводаў. З 2015 года ў трэцім пакаленні балідаў выкарыстоўваюцца рухавікі Gyrtech чэшскай кампаніі Buggyra. У снежні [[2018]] года была прэзентавана капотная машына новага пакалення — [[МАЗ-6440RR]]<ref>[https://www.abw.by/novosti/autosport/207903/ МАЗ-6440RR — первый спортивный "капотник" из Минска. Не только мощный и маневренный, но и эффектно выглядит!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129164208/https://www.abw.by/novosti/autosport/207903 |date=29 лістапада 2020 }} // abw.by {{ref-ru}}</ref>. == Вынікі == === Ралі «Дакар» === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" ! rowspan=2 | Пілот ! rowspan=2 | Машына ! colspan=10 | Вынікі выступаў на [[Ралі «Дакар»]] |- ! [[Ралі «Дакар-2012»|2012]] ! [[Ралі «Дакар-2013»|2013]] ! [[Ралі «Дакар-2014»|2014]] ! [[Ралі «Дакар-2015»|2015]] ! [[Ралі «Дакар-2016»|2016]] ! [[Ралі «Дакар-2017»|2017]] ! [[Ралі «Дакар-2018»|2018]] ! [[Ралі «Дакар-2019»|2019]] ! [[Ралі «Дакар-2020»|2020]] ! [[Ралі «Дакар-2021»|2021]] |- ! [[Аляксандр Іванавіч Васілеўскі|Васілеўскі А.]] ! [[МАЗ-5309RR]] | 31 | 21 | 31 | 10 | style="background-color:#EFCFFF"| Сыход | 6 | 13 | 8 | 12<ref>[https://web.archive.org/web/20201001015652/https://www.dakar.com/en/competitor/508 Profil of ALEKSANDR VASILEVSKI - MAZ-SPORTAUTO - Dakar] // dakar.com {{ref-en}}</ref> | style="background-color:#FFFFFF"| — |- ! [[Уладзімір Васілеўскі|Васілеўскі У.]] ! [[МАЗ-5309RR]] | | | | | 25 | | | | | style="background-color:#FFFFFF"| — |- ! rowspan=2 | [[Сяргей Мікалаевіч Вязовіч|Вязовіч С.]] ! МАЗ-5309RR | style="background-color:#FFFFFF"| — | 27 | 11 | 34 | style="background-color:#EFCFFF"| Сыход | 13 ! style="background-color:#DFDFDF"| 2 | 6 | style="background-color:#FFFFFF" colspan="2" | |- ! [[МАЗ-6440RR]] | colspan=8 style="background-color:#FFFFFF" | ! style="background-color:#FFDF9F" | 3 | style="background-color:#EFCFFF"| Сыход<ref>[https://www.dakar.com/en/competitor/502 Profil of SIARHEI VIAZOVICH - MAZ-SPORTAUTO - Dakar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121063808/https://www.dakar.com/en/competitor/502 |date=21 студзеня 2021 }} // dakar.com {{ref-en}}</ref> |- ! rowspan=2 | [[Аляксей Сяргеевіч Вішнеўскі|Вішнеўскі А.]] ! МАЗ-5309RR | style="background-color:#FFFFFF"| — | style="background-color:#FFFFFF"| — | style="background-color:#FFFFFF"| — | style="background-color:#FFFFFF"| — | style="background-color:#FFFFFF"| — | 21 | 14 | 11 | 8 | style="background-color:#FFFFFF"| |- ! [[МАЗ-6440RR]] | colspan="9" style="background-color:#FFFFFF" | | 6<ref>[https://www.dakar.com/en/competitor/505 Profil of ALIAKSEI VISHNEUSKI - MAZ-SPORTAUTO - Dakar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121195654/https://www.dakar.com/en/competitor/505 |date=21 студзеня 2021 }} // dakar.com {{ref-en}}</ref> |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == * http://maz.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200513201753/http://maz.by/ |date=13 мая 2020 }} * http://maz.by/ru/about/sport/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170118063816/http://maz.by/ru/about/sport/ |date=18 студзеня 2017 }} * http://adt.by/sportivnyj-maz-dlya-detskogo-lagerya-zubrenok/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150731061957/http://adt.by/sportivnyj-maz-dlya-detskogo-lagerya-zubrenok/ |date=31 ліпеня 2015 }} ;Відэа * {{YouTube|jnVIllTjTSU|Самы хуткі МАЗ|logo=1}} [[Катэгорыя:Мінскі аўтамабільны завод|СПОРТаўта]] [[Катэгорыя:Аўтагоначныя каманды]] [[Катэгорыя:Ралі-рэйды]] [[Катэгорыя:Ралі Дакар]] [[Катэгорыя:Шаўковы шлях, ралі]] [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Расіі па ралі]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па ралі]] 8v5uli6rva39j858dvioczw3mla7dcw Лідзія Саўлаўна Мухарынская 0 359826 5202096 3634892 2026-09-18T15:18:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202096 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Лідзія Саўлаўна Мухарынская''' ({{ДН|27|3|1906}}, {{МН|Тбілісі||Горад Тбілісі}} — {{ДС|||1987}}) — беларускі музыказнавец-фалькларыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1974). Кандыдат мастацтвазнаўства (1969)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Мухаринская Лидия Сауловна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 443 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыла [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя імя П. І. Чайкоўскага|Маскоўскую кансерваторыю]] ў 1939 годзе<ref name="БС"/>. Удзельніца Вялікай Айчыннай вайны<ref name="БС"/>. У 1939—41 гадах і з 1948 года — выкладчык [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай кансерваторыі]], з 1970 года — дацэнт<ref name="БС"/>. == Навуковая дзейнасць == У сваіх працах разглядала беларускае народна-песеннае мастацтва ў яго вытокавым развіцці, надзяляе асобую ўвагу інтанацыйнаму строю сучаснай беларускай народнай песні, гісторыі і музычна-паэтычнай стылістыцы беларускай рэвалюцыйнай і партызанскай песні<ref name="БС"/>. == Сачыненні == * Мелодический язык современной белорусской народной песни. — Мн., 1966 * Белорусская народная партизанская песня. — Мн., 1968 — В кн.: В. И. Ленин в песнях народов СССР. М., 1971 * Белорусская народная песня: Историческое развитие (Очерки). — Мн., 1977 {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 11. — Мінск, 2000. * Беларускі фальклор : энцыклапедыя. У 2 т. Т. 2. — Мінск, 2006. == Спасылкі == * [http://www.biografija.ru/biography/mukharinskaya-lidiya-saulovna.htm Мухаринская Лидия Сауловна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190808065749/http://www.biografija.ru/biography/mukharinskaya-lidiya-saulovna.htm |date=8 жніўня 2019 }} {{ref-ru}} * [http://vadim-i-z.livejournal.com/2834793.html Лидия Сауловна Мухаринская (1906—1987)] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Мухарынская Лідзія Саўлаўна}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] ipt1biyjr1c1qvbk2tlgzcz1wejfoj6 Джон Адамс Дзікс 0 420421 5202231 4503503 2026-09-19T03:38:54Z StarDeg 16311 5202231 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джон Адамс Дзікс''' ({{lang-en|John Adams Dix}}; 1798—1879) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Джон Адамс Дзікс нарадзіўся 24 ліпеня 1798 года ў горадзе Боскоене, Нью-Гэмпшыр. Падчас вайны 1812 года стаў кадэтам, прымаў удзел у аперацыях на канадскай мяжы. У 1828 году Дзікс дасягнуў званне капітана. Вывучыўшы заканадаўства, ён пачаў практыкаваць закон. З 1831 па 1833 год Дзікс быў генерал-ад’ютантам. У 1842 годзе браў удзел у заканадаўчым сходзе. Затым Дзікс быў абраны сенатарам ад партыі дэмакратаў. У 1861 годзе пасля адпраўлення абавязкаў начальніка пошты Нью-Ёрка, прызначаны міністрам фінансаў прэзідэнтам [[Джэймс Б’юкенен|Джэймсам Б’юкененом]]. У 1873—1875 гады — губернатар Нью-Ёрка. Дзікс памёр у Нью-Ёрку 21 красавіка 1879 года. {{зноскі}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка]] jp7nvew9ll77xn6zzb4askwyqi3h03a 5202233 5202231 2026-09-19T03:40:31Z StarDeg 16311 5202233 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джон Адамс Дзікс''' ({{lang-en|John Adams Dix}}; [[1798]]—[[1879]]) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Джон Адамс Дзікс нарадзіўся 24 ліпеня 1798 года ў горадзе Боскоене, Нью-Гэмпшыр. Падчас вайны 1812 года стаў кадэтам, прымаў удзел у аперацыях на канадскай мяжы. У 1828 году Дзікс дасягнуў званне капітана. Вывучыўшы заканадаўства, ён пачаў практыкаваць закон. З 1831 па 1833 год Дзікс быў генерал-ад’ютантам. У 1842 годзе браў удзел у заканадаўчым сходзе. Затым Дзікс быў абраны сенатарам ад партыі дэмакратаў. У 1861 годзе пасля адпраўлення абавязкаў начальніка пошты Нью-Ёрка, прызначаны міністрам фінансаў прэзідэнтам [[Джэймс Б’юкенен|Джэймсам Б’юкененом]]. У 1873—1875 гады — губернатар Нью-Ёрка. Дзікс памёр у Нью-Ёрку 21 красавіка 1879 года. {{зноскі}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Нью-Ёрка]] q8itbjusbx60gura1jr2utbtpf0ihnd Музей пісанкі 0 466709 5202319 4377466 2026-09-19T11:53:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202319 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей пісанкі''' — музей дэкаратыўных велікодных яек у горадзе [[Каламыя]] [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай вобласці]]. У калекцыі музея больш 6000 яек з розных рэгіёнаў [[Украіна|Украіны]] і краін свету. Сярод экспанатаў музея і яйка з аўтографамі вядомых палітычных дзеячаў Украіны. Па выніках акцыі «[[Сем цудаў Украіны]]» музей заняў 8-е месца па галасах інтэрнэт-карыстальнікаў і 17-е месца па галасах экспертаў. Музей быў створаны на аснове калекцыі яек у Каламыйскім музеі народнага мастацтва Гуцульшчыны і Пакуцця імя [[Іасафат Мікалаевіч Кобрынскі|Іасафата Кобрынскага]]. Спачатку экспазіцыі праводзіліся ў Каламыйскай царкве святога Дабравешчання. 23 верасня 2000 года падчас 10-га Міжнароднага гуцульскага фестываля музей быў адкрыты ў спецыялізаваным будынку, часткай якога з’яўляецца помнік пісанцы, вышыня якой дасягае 13,5 метраў, а дыяметр 10 метраў<ref>[http://www.castles.com.ua/pysanka.html Музей Писанка в г. Коломыя.]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=ytwDAAAAMBAJ&pg=PA88&dq=1954+Popular+Mechanics+January&hl=en&sa=X&ei=HR6mT6nEIsb5ggf8ovSZAQ&ved=0CDoQ6AEwATgy#v=onepage&q&f=true «Where Easter Eggs Rival The Rainbow.»] ''Popular Mechanics'', April 1944, pp. 88-89.</ref>. Такім чынам каламыйскі помнік з’яўляецца самай вялікай пісанкай у свеце. Будынак быў спраектавана Ігарам Еўстахіевічам Шуманам, афармлялі ансамбль мясцовыя мастакі Васіль Андрусь і Міраслаў Ясінскі. Памяшканне музея выраблена цалкам з каляровага шкла, а агульная плошча створанага такім чынам вітража больш 600 квадратных метраў<ref>[http://changeua.com/life/nayoriginalnishi-budivli-ukrayini/ Найоригінальніші будівлі України]{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery> File:Pysanka Kolomyia 05.JPG File:Pysanka Kolomyia 06.JPG File:Pysanka Kolomyia 07.JPG File:Pysanka Kolomyia.JPG File:PysankyKolomiya.JPG </gallery> == Гл. таксама == * [[Пісанка]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Крайний Иван'' (Ивано-Франковская область) [http://www.umoloda.kiev.ua/number/1869/225/66440/ ''Скарбниця диво–яєць''. Про те, як виник єдиний у світі Музей писанкового розпису, з’явилися президентські автографи на яйцях та які обереги горяни замуровують у фундаменти своїх осель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605064703/http://www.umoloda.kiev.ua/number/1869/225/66440 |date=5 чэрвеня 2011 }} // «Украина молода» № 066 за 20 апреля 2011 года, С. 10 == Спасылкі == * [http://pysanka.museum Музей «Писанка» Музей Писанковой Розписи] * [http://7chudes.in.ua/info/55.htm Коломыйский музей «Писанка» в проекте «7 чудес Украины»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080524081124/http://7chudes.in.ua/info/55.htm |date=24 мая 2008 }} * [http://vorobus.com/2010/10/muzej-pysanka-u-kolomyji.html Статья про музей «Писанка» в Коломые] * [http://snap.com.ua/uk/travel/muzey-pisanka-v-misti-kolomiya Музей Писанки в Коломые (фото и описание)] [[Катэгорыя:Музеі Украіны]] [[Катэгорыя:Каламыя]] 1v25aim5xszmn2xsxfknkqes35bq7pe Медаль «За адвагу на пажары» 0 468433 5202286 5037869 2026-09-19T08:29:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202286 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Медаль «За адвагу на пажары» |Выява = Medal for Bravery in Fire Fighting.jpg |Выява стужка = SU Medal For Courage in a Fire ribbon.svg |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |OriginalName = Медаль «За отвагу на пожаре» |Краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} |Тып = [[медаль]] |Каму ўручаецца = |Падставы ўзнагароджання = |Статус = не ўручаецца |Параметры = дыяметр — 32 мм |Дата заснавання = [[31 кастрычніка]] [[1957]] |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = '''СССР:''' [[4 сакавіка]] [[1991]]<br/>'''Расія:''' да [[1995]] года |Колькасць = каля 32&nbsp;690 |Старэйшая ўзнагарода = [[Медаль «За выдатную службу па ахове грамадскага парадку»]] |Малодшая ўзнагарода = [[Медаль «За выратаванне тапельцаў»]] |Адпавядае = }} '''Меда́ль «За адва́гу на пажа́ры»''' — дзяржаўная ўзнагарода [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Заснаваны Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[31 кастрычніка]] [[1957|1957 года]]. == Статут медаля == Медалём «За адвагу на пажары» узнагароджваліся работнікі пажарнай аховы і члены добраахвотных пажарных дружын, ваеннаслужачыя і іншыя грамадзяне: * за смеласць, адвагу і самаадданасць, праяўленыя пры тушэнні пажараў, выратаванні людзей, сацыялістычнай уласнасці і маёмасці грамадзян ад агню; * за ўмелае кіраўніцтва баявой працай падраздзяленняў пажарнай аховы па тушэнні пажараў і выратаванню людзей; * за адвагу, мужнасць і настойлівасць, праяўленыя ў мэтах прадухілення выбуху або пажару. Узнагароджанне медалём «За адвагу на пажары» ажыццяўлялася ад імя Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Прэзідыумамі Вярхоўных Саветаў саюзных рэспублік. Уручэнне медаля «За адвагу на пажары» выконвалася ад імя Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР старшынямі, намеснікамі старшыняў і членамі Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў саюзных і аўтаномных рэспублік, старшынямі, намеснікамі старшыняў і членамі выканаўчых камітэтаў краявых, абласных, раённых і гарадскіх Саветаў народных дэпутатаў па месцы жыхарства ўзнагароджаных, а ваеннаслужачым — ваенным камандаваннем. Разам з медалём узнагароджанаму уручалася пасведчанне ўстаноўленай формы. Медаль «За адвагу на пажары» носіцца на левым баку грудзей і пры наяўнасці іншых медалёў СССР размяшчаецца пасля [[Медаль «За выдатную службу па ахове грамадскага парадку»|медаля «За выдатную службу па ахове грамадскага парадку»]]<ref name="ukaz">[http://mondvor.narod.ru/MPozhar.html Указ Президиума Верховного Совета СССР от 31 октября 1957 года.]</ref>. == Апісанне медаля == Медаль «За адвагу на пажары» першапачаткова выраблялася з [[Серабро|серабра]], пазней з пасярэбранага нейзільбера і мае форму правільнага круга дыяметрам 32 мм. На [[Аверс|аверсе]] медаля ў верхняй частцы па акружнасці надпіс «ЗА ОТВАГУ НА ПОЖАРЕ», пад надпісам пяціканцовая зорачка, у цэнтры скрыжаваны [[Сякера|пажарная сякера]] і [[Гаечны ключ|рассоўны ключ]]. У ніжняй частцы малюнак [[Серп і молат|сярпа і молата]] на двух перакрыжаваных [[Лаўр|лаўра]]-[[Дуб|дубовых]] галінах. На [[Рэверс|рэверсе]] медаля намаляваная ў няпоўны рост фігура пажарнага з выратаваным дзіцём на руках, на заднім плане бачная частка палаючага жылога дома, унізе лаўровая галінка. Усе малюнкі і надпісы на медалю выпуклыя. Абодва бакі медаля па акружнасці абрамлены выпуклым борцікам. Медаль пры дапамозе вушка і кольца злучаецца з пяцівугольнай калодачкай, абцягнутай крэпавай шаўковай муаравай стужкай шырынёй 24 мм з васільковымі палоскамі па яе краях шырынёй 3 мм кожная, абрамленая белымі палоскамі шырынёй 1 мм кожная. == Постсавецкая гісторыя медаля == Апошняе ўзнагароджанне медалём у СССР адбылося [[4 сакавіка]] [[1991]] года. Згодна з Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Расіі|Вярхоўнага савета Расійскай Федэрацыі]] ад [[2 сакавіка]] [[1992]] года № 2424-1 медаль былога СССР, з аналагічнай назвай, застаўся ва ўзнагароднай сістэме Расіі<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311063029/http://award.adm.gov.ru/doc/u2424.htm |date=11 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.bestpravo.com/fed1992/data03/tex14746.htm Указ Президиума ВС РФ ОТ 02.03.92 N 2424-1 О государственных наградах Российской Федерации]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узнагароджанні дадзеным медалём у Расійскай Федэрацыі выконваліся з 1992 па [[1994]] год уключна. Было здейснена некалькі ўзнагароджанняў<ref>[https://web.archive.org/web/20080509101143/http://www.rustrana.ru/print.php?nid=9902 Награды Российской Федерации переходного периода 1992-1994 гг.]</ref>. Згодна з Указам Прэзідэнта Расіі ад 2 сакавіка 1994 года № 442 медаль адсутнічае ў сістэме дзяржаўных узнагарод Расійскай Федэрацыі<ref>[http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm Государственные награды России: Нормативные правовые акты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080421044937/http://award.adm.gov.ru/doc/u19_pgn.htm |date=21 красавіка 2008 }}</ref>, замест савецкага медаля быў ўведзены расійскі медаль «За выратаванне гінучых». Акрамя таго, былі заснаваны ведамасныя ўзнагароды Расійскай Федэрацыі: * [[24 студзеня]] [[2001]] года — Медаль «За адвагу на пажары» МУС Расіі * [[6 снежня]] [[2002]] года — Медаль «За адвагу на пажары» МНС Расіі<ref>{{Cite web |url=http://text.uuu.ru/orders/NSA/20031119132324NSA.html |title=Портал коллекционеров UUU. |access-date=23 мая 2017 |archive-date=22 лютага 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222002639/http://text.uuu.ru/orders/NSA/20031119132324NSA.html |url-status=dead }}</ref> == Выявы == <gallery> File:Medal for Bravery in Fire Fighting A.jpg|Аверс File:Medal for Bravery in Fire Fighting B.jpg|Рэверс </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Володин А. Н., Мерлай Н. М.'' Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 174—175. — ISBN 5-7062-0111-0. * ''Колесников Г. А., Рожков А. М.'' Ордена и медали СССР. — Мн.: Народная асвета, 1986. — С. 71—72. {{Медалі СССР}} [[Катэгорыя:Узнагароды паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пажарная справа]] o4tgfhrjdj9wfeejoz4grxbba6ltwkp Каралеўскі палац, Варшава 0 481837 5202198 2717340 2026-09-18T23:47:19Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Каралеўскі замак (Варшава)]] 5202198 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каралеўскі замак (Варшава)]] kg8v53z8h6qvym4jfaecwhm16gcjfyl Шаблон:Падзеі 18 верасня 10 495829 5202152 5196776 2026-09-18T19:52:27Z JerzyKundrat 174 5202152 wikitext text/x-wiki '''[[18 верасня]]''' : {{Сцягафікацыя|Чылі}} — Нацыянальны дзень. * [[96]]: Змоўшчыкі на чале з Флавіем Стэфанам забілі імператара [[Даміцыян]]а, з яго смерцю скончылася дынастыя [[Флавіі|Флавіяў]]. * [[1180]]: [[Філіп II Аўгуст|Філіп II]] стаў каралём Францыі па смерці свайго бацькі [[Людовік VII Малады|Людвіга VII]]. * [[1651]]: [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдан Хмяльніцкі]] заключыў з уладамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Белацаркоўскі мір]]. * [[1772]]: [[Расійская імперыя|Расія]], [[Аўстра-Венгрыя]] і [[Каралеўства Прусія|Прусія]] паведамілі ўладам Рэчы Паспалітай пра сваё рашэнне падзелу яе тэрыторыі і запатрабавалі склікання надзвычайнага сейма. * [[1915]]: Германскія войскі занялі [[Вільня|Вільню]]. * [[1919]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскія]] войскі акупіравалі [[Мінск]]. * [[1931]]: Здарыўся [[Мукдэнскі інцыдэнт]], які стаў нагодай для [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай інтэрвенцыі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[1997]]: На рэферэндуме насельніцтва [[Уэльс]]а вырашыла стварыць рэгіянальны парламент. * [[2014]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|Рэферэндум]] у [[Шатландыя|Шатландыі]] не ўхваліў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[2022]]: Пасля гібелі [[Махса Аміні|Махсы Аміні]] [[Пратэсты ў Іране (2022)|акцыі пратэсту]] ахапілі [[Іран]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|918]] </noinclude> n41qle9ba1fnafprarecvs9yraudyzo 5202153 5202152 2026-09-18T19:52:54Z JerzyKundrat 174 5202153 wikitext text/x-wiki '''[[18 верасня]]''' : {{Сцягафікацыя|Чылі}} — Нацыянальны дзень. * [[96]]: Змоўшчыкі на чале з Флавіем Стэфанам забілі імператара [[Даміцыян]]а, з яго смерцю скончылася дынастыя [[Флавіі|Флавіяў]]. * [[1180]]: [[Філіп II Аўгуст|Філіп II]] стаў каралём Францыі па смерці свайго бацькі [[Людовік VII Малады|Людвіга VII]]. * [[1651]]: [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдан Хмяльніцкі]] заключыў з уладамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Белацаркоўскі мір]]. * [[1772]]: [[Расійская імперыя|Расія]], [[Аўстра-Венгрыя]] і [[Каралеўства Прусія|Прусія]] паведамілі ўладам Рэчы Паспалітай пра сваё рашэнне падзелу яе тэрыторыі. * [[1915]]: Германскія войскі занялі [[Вільня|Вільню]]. * [[1919]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскія]] войскі акупіравалі [[Мінск]]. * [[1931]]: Здарыўся [[Мукдэнскі інцыдэнт]], які стаў нагодай для [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай інтэрвенцыі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[1997]]: На рэферэндуме насельніцтва [[Уэльс]]а вырашыла стварыць рэгіянальны парламент. * [[2014]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|Рэферэндум]] у [[Шатландыя|Шатландыі]] не ўхваліў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[2022]]: Пасля гібелі [[Махса Аміні|Махсы Аміні]] [[Пратэсты ў Іране (2022)|акцыі пратэсту]] ахапілі [[Іран]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|918]] </noinclude> rsc986lavwgvx6ilmzrg4q0m7zmnhnh 5202154 5202153 2026-09-18T19:53:15Z JerzyKundrat 174 5202154 wikitext text/x-wiki '''[[18 верасня]]''' : {{Сцягафікацыя|Чылі}} — Нацыянальны дзень. * [[96]]: Змоўшчыкі на чале з Флавіем Стэфанам забілі імператара [[Даміцыян]]а, скончылася дынастыя [[Флавіі|Флавіяў]]. * [[1180]]: [[Філіп II Аўгуст|Філіп II]] стаў каралём Францыі па смерці свайго бацькі [[Людовік VII Малады|Людвіга VII]]. * [[1651]]: [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдан Хмяльніцкі]] заключыў з уладамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Белацаркоўскі мір]]. * [[1772]]: [[Расійская імперыя|Расія]], [[Аўстра-Венгрыя]] і [[Каралеўства Прусія|Прусія]] паведамілі ўладам Рэчы Паспалітай пра сваё рашэнне падзелу яе тэрыторыі. * [[1915]]: Германскія войскі занялі [[Вільня|Вільню]]. * [[1919]]: [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскія]] войскі акупіравалі [[Мінск]]. * [[1931]]: Здарыўся [[Мукдэнскі інцыдэнт]], які стаў нагодай для [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай інтэрвенцыі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[1997]]: На рэферэндуме насельніцтва [[Уэльс]]а вырашыла стварыць рэгіянальны парламент. * [[2014]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|Рэферэндум]] у [[Шатландыя|Шатландыі]] не ўхваліў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[2022]]: Пасля гібелі [[Махса Аміні|Махсы Аміні]] [[Пратэсты ў Іране (2022)|акцыі пратэсту]] ахапілі [[Іран]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|918]] </noinclude> hyld3hq8ky9mf3gbyy4d5tgctin9eix Гвіянскае нагор'е 0 530954 5202280 2872648 2026-09-19T07:51:08Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Гвіянскае пласкагор’е]] 5202280 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гвіянскае пласкагор’е]] 0yemzldty0sut22jgwv5kjhzm14n2a5 Разьба па дрэве ў Беларусі 0 531471 5202292 5189766 2026-09-19T09:35:37Z Ciepiersia 162280 /* Архітэктурная разьба */ дапаўненне 5202292 wikitext text/x-wiki [[Файл:Прамудрасць ствары сабе храм і Святы.jpg|thumb|250пкс|[[Ананія]]. Двухбаковы абразок [[Сафія Мудрасць Божая ствара сабе Дом]].]] '''[[Разьба па дрэве]]''' — від традыцыйнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў Беларусі па апрацоўцы дрэва. == Гісторыя == Схематычна, умоўна трактаваныя драўляныя фігуркі [[чалавек]]а і [[жывёла|жывёл]] вядомы з часоў [[Каменны век на Беларусі|каменнага веку]]. У IX—XIII стст. геаметрычным («Бочкавым») арнаментам аздаблялі [[грэбень|грабяні]], [[лыжка|лыжкі]], [[чарпок|чарпакі]], [[прылады працы]], [[зброя|зброю]]. У XIV—XVI стст. нізкарэльефнай разьбой аздаблялі інтэр’еры [[культавае збудаванне|культавых збудаванняў]], [[палац]]аў, [[сядзіба|сядзіб]], [[мэбля|мэблю]]. Напрыклад, [[пінск]]ім разьбяром [[Ананія|Ананіем]] створаны двухбаковы [[абраз]] «Премудрость созда себе храм. Праздники» (1499—1525). У XVII—XVIII стст. гэты від разьбы развіўся ў аб’ёмна-ажурную (гл. [[Беларуская рэзь]]). Тагачасная разьба характарызуецца цеснай сувяззю з [[архітэктура]]й, у ёй адбіліся пануючыя мастацкія стылі — [[рэнесанс]], [[барока]], [[ракако]], з канца XVIII ст. — [[класіцызм]]. Разьбой упрыгожвалі [[іканастас]]ы, [[алтар]]ы, [[амбон]]ы, [[арган]]ы, сцены [[палац]]аў і [[храм]]аў: іканастас [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікалаеўскай царквы]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (1669—1672), алтары [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Будслаўскага касцёла бернардзінцаў]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Воўпа)|Воўпаўскага касцёла Іаана Хрысціцеля]], [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Навамышскага Праабражэнскага касцёла]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Порплішча)|Порплішчанскай Спаса-Праабражэнскай царквы]], створаныя ў XVII ст., а таксама алтары касцёла [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Гродзенскага кляштара езуітаў]], [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|Пінскага касцёла і кляштара францысканцаў]] XVIII ст. і інш. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Алтар [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Магілёў|Магілё]]ве Воўпа. Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (04).jpg|Бакавы алтар [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Воўпа)|касцёла Яна Хрысціцеля]] ў [[Воўпа|Воўп]]е В. Новая Мыш - Праабражэнскі касьцёл PICT3020.jpg|Алтары [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Праабражэнскага касцёла]] ў [[Новая Мыш|Новай Мышы]] Гродна. Інтэр'ер езуіцкага касцёла.JPG|Інтэр'ер [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|кафедральнага касцёла Святога Францішка Ксаверыя]] ў [[Гродна|Гродн]]е Цэнтр Пінска 13.jpg|Інтэр'ер [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|кафедральнага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Пінск]]у </gallery> Утылітарна-дэкаратыўныя вырабы і [[сувенір]]ы ў тэхніцы разьбы па дрэве выпускаюць многія прадпрыемствы [[вытворчасць мастацкіх вырабаў|мастацкай прамысловасці]]. У 1999 годзе праведзена 1-е Рэспубліканскае свята-конкурс разьбярства «Дрэва жыцця». == Скульптурная разьба == [[Файл:1150 (Mastackaja apracoŭka dreva).jpg|250px|міні|Мастацкая апрацоўка дрэва. Паштовая марка Беларусі]] На [[Беларусь|Беларусі]] пашырана контурная, выемчатая (пераважна трохгранна-выемчатая), рэльефная, скразная, аб’ёмная разьба па дрэве, сродкамі якой ствараюць скульптуру. == Народны побыт == У народным побыце найбольшае пашырэнне мела трохгранна-выемчатая разьба геаметрычнага характару, якой аздаблялі прылады працы, напрыклад, [[Камянецкія прасніцы]], хатняе начынне, [[посуд]], [[транспартны сродак|транспартныя сродкі]]. З канца [[XIX ст.]] у [[Народнае дойлідства Беларусі|народным драўляным дойлідстве]] пашырылася [[прапілоўка]], якой аздаблялі [[ліштвы]], [[карніз]]ы, [[ганак|ганкі]] (гл. [[Разьба архітэктурная]]), а таксама [[мэбля|мэблю]]. Разьба па дрэве займаюцца многія народныя майстры, прафесіянальныя і самадзейныя мастакі ([[М. Няхай]], [[М. Свіранаў]], [[М. Рышкевіч]] і інш.). Пашыраны ўсё яе віды. Асаблівую папулярнасць набыла [[драўляная скульптура]] ([[Іван Піліпавіч Супрунчык|І. Супрунчык]], [[А. Маголін]], [[І. Лізура]], [[А. Лавор]], [[Ф. Максімаў]], [[М. Тарасюк]] і інш.). == Архітэктурная разьба == [[Файл:Уваходная брама 17 стагоддзя ў касцёле св. Троіцы, Ружаны.jpg|250px|міні|Дзверы з [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Касцёлf Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Ружаны|Ружанах]], створаныя ў 1669 годзе, з’яўляюцца ўнікальным узорам дзвярэй XVII стагоддзя. Па цэнтру знаходзіцца дэкаратыўны элемент вышынёй 160 см, адметны разьбою, тыповаю для XVII стагоддзя<ref>Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ]</ref><ref>Гісторыя беларускага мастацтва : у 6 т. / рэдкал. : С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987—1994. — Т. 2 : Другая палова XVI ст. — канец XVIII ст. / Я. М. Сахута. - 1988. — 384 с. С. 188.</ref>.]] [[Файл:Пінск. Францысканскі касцёл. Галоўны алтар (cropped).JPG|thumb|Галоўны алтар Пінскага касцёла францысканцаў. Каля 1730.]] На Беларусі архітэктурная разьба пашырана з [[XII ст.]] ў драўляным дойлідстве [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, [[Мінск]]а, [[Пінск]]а і інш.). У [[XVII ст.]] беларускія майстры, якія пераехалі ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], прынеслі з сабой майстэрства аб’ёмна-ажурнай разьбы, т.зв. [[Беларуская рэзь|беларускай рэзі]], што развівалася на Беларусі з [[XVI ст.]]. У XVI — пач. [[XX ст.]] архітэктурная разьба выкарыстоўвалася пераважна ў афармленні фасадаў і інтэр’ераў [[культавае збудаванне|культавых збудаванняў]] ([[Пінскі касцёл францысканцаў]]), [[палац]]аў, [[сядзібны дом|сядзібных дамоў]], з другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]]— пачатку [[XX ст.]] шырока ўжывалася для знадворнага дэкарыравана гарадскога і сельскага [[Народнае дойлідства Беларусі|народнага жылля]]. Найбольшага росквіту ў архітэктурным дэкоры дасягнулі [[веткаўская разьба]], разьба ў [[Магілёў|Магілёве]], [[Гомель|Гомелі]], [[Шклоў|Шклове]], [[Віцебск]]у, [[Чачэрск]]у і інш. [[Файл:Глыбокае. Праваслаўная царква (15).jpg|250px|міні|Разныя драўляныя дзверы ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Свята-Раства-Багародзіцкай царкве]] ў [[Глыбокае|Глыбокім]]]] На Беларусі пашырана некалькі відаў архітэктурнай разьбы: гранёна-выемчатая (геаметрычны [[узор|ўзор]] заглыблены ў гладкі фон), скразная (плоска-ажурная і аб’ёмна-ажурная кампазіцыя без фону), рэльефная (над заглыбленым фонам узнята выява), камбінаваная (спалучае некалькі відаў архітэктурнай разьбы або розныя матэрыялы і спосабы апрацоўкі). У народным жыллі найбольш пашыраны стылізаваныя [[сонца|салярныя]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Слонімскі раён|Слонімскі]], [[Шклоўскі раён]]ы), зааморфныя ([[Капыльскі раён|Капыльскі]], [[Клецкі раён|Клецкі]], [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскі]], [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкі]], [[Нясвіжскі раён]]ы), раслінныя (паўднёвыя раёны Беларусі), геаметрычныя і іншыя дэкаратыўныя матывы. У творчасці разьбяроў [[Гомельшчына|Гомельшчыны]] сустракаюцца тэмы «Свет Божы», «Рай нябесны», «Рай зямны» і інш. У [[Народнае дойлідства Беларусі|народным дойлідстве]] найбольш старадаўнімі элементамі дэкору былі [[вільчакі]]. Скразной або краявой разьбой упрыгожвалі [[Падзор (архітэктура)|падзоры]]. Архітэктурнай разьбой аздаблялі [[франтон]]ы. Найчасцей дэкор франтонаў — простая (вертыкальная, гарызантальная), фігурная («квадратам», «ромбам», «у елачку», салярныя матывы) і камбінаваныя [[шалёўка|шалёўкі]], накладкі з разным прафіляваным геаметрычным арнаментам і расфарбоўка ([[Слуцкі раён|Слуцкі]] і [[Любанскі раён]]ы, [[Цэнтральнае Палессе|Цэнтральнае]] і [[Заходняе Палессе]]). Асноўны дэкор сцен — фігурная шалёўка з элементамі разьбы (найбольш пашыраны ў 1950—1980-я гг. ва [[усходняя Беларусь|ўсходніх]] і [[цэнтральная Беларусь|цэнтральных раёнах Беларусі]]). У дэкор уваходзіць таксама ўпрыгожванне архітэктурнай разьбой вуглоў (пашыраны ў 1950—1960-я гг.; асабліва апрацоўка плоскімі нашчыльнікамі, аздобленымі накладкамі з геаметрычнай, расліннай, радзей зааморфнай арнаментыкай). Адзін з галоўных элементаў разнога дэкору знадворнай часткі [[жыллё|жылля]] і [[грамадскі будынак|грамадскіх будынкаў]] — упрыгожаныя разьбой аконныя [[ліштвы]]. Архітэктурнай разьбой упрыгожваюць франтончыкі, [[карніз]]ы, [[слуп]]ы і інш. элементы [[веранда|веранды]], [[ганак|ганка]], [[падчэні|падчэняў]]. Іх дэкаратыўны выгляд ствараецца мастацкім шаляваннем у выглядзе выявы [[сонца]] з прамянямі, [[рэльеф]]нымі [[Разетка (архітэктура)|разеткамі]], ажурнай разьбой [[закрыліны|закрылін]] па краях [[стрэшка|стрэшкі]], фігурнай апрацоўкай слупоў у выглядзе [[калона|калон]] з разнымі [[капітэль|капітэлямі]], адмысловым малюнкам фігурных аконных пераплётаў у спалучэнні з паліхромнай расфарбоўкай у выглядзе [[ромб]]аў, [[квадрат]]аў, [[авал]]ьных [[круг]]лых і раслінных форм. Для дэкору [[дзверы|дзвярэй]] характэрна [[мастацкая разьба]] з салярнымі выявамі, разеткамі, расл. арнаментам, геральдычнымі і зааморфнымі матывамі. У афармленні малых архітэктурных форм ([[вароты]], [[калодзеж]]ы, [[Альтанка|альтанкі]] і інш.) выкарыстоўваюць такія самыя прыёмы архітэктурнай разьбы, як і для аддзелкі жылля. На Беларусі вылучаюць некалькі асноўных архітэктурна-дэкаратыўных ансамбляў традыцыйнага аздаблення народнага жылля, у т. л. навагрудска-мядзельскі, турава-пінскі, слуцка-любанскі, барысаўска-асіповіцкі, мазырска-хойніцкі, полацка-віцебскі, шклоўска-магілёўскі, веткаўска-гомельскі. {{зноскі}} {{Commonscat|Wood carving in Belarus}} {{Еўропа паводле тэм 2|Разьба па дрэве}} {{Беларуская разьба}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Разьба па дрэве]] [[Катэгорыя:Мастацкая разьба па дрэве]] [[Катэгорыя:Мастацтва Беларусі]] cso4ouxkx1euh0zqzhilsvadx0vfzxn Шаблон:Нагор'е 10 537736 5202281 3021453 2026-09-19T07:51:18Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Горная сістэма]] 5202281 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Горная сістэма]] 9ehpbhs58sod4glw6nq49ldm5ryyzdc Граніца па Одэры — Найсэ 0 541121 5202107 5077484 2026-09-18T16:05:03Z SimondR 62742 5202107 wikitext text/x-wiki {{Няма спасылак|дата=13 мая 2011}} [[Файл:Oder-Neisse line between Germany and Poland.jpg|thumb]] [[Файл:Map of Poland (1945) rus.png|thumb|<center>Змена граніц Польшчы пасля Другой сусветнай вайны]] '''Грані́ца па О́дэры — На́йсэ''' ({{lang-de|Oder-Neiße-Grenze}}, {{lang-pl|Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej}}) — неафіцыйная назва сучаснай [[Дзяржаўная граніца|дзяржаўнай граніцы]] паміж Германіяй і Польшчай. Яна праходзіць ад чэшскай граніцы на поўдні па рэках [[Одэр (рака)|Одэр]] і [[Ныса-Лужыцка]] (Найсэ) да ўпадзення ў [[Балтыйскае мора]] на поўначы. Агульная працягласць граніцы складае 460,4 км. З іх на сухапутны ўчастак прыпадае 51,1 км, на рэкі і каналы — 389,8 км, на ўнутраныя марскія воды — 19,5 км, і яшчэ шэсць марскіх міль (11,1 км) праходзяць па тэрытарыяльных водах. На крайняй поўначы лінія граніцы падзяляе востраў [[Узедам]]. Пры гэтым невялікая частка польскай тэрыторыі, уключаючы гарады [[Шчэцін]] і [[Свінауйсце]], апынулася на захад ад лініі<ref>{{cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |year=2015 |doi=10.7163/GPol.0007 |doi-access=free}}</ref>. Устанаўленне гэтай лініі азначала аддзяленне амаль чвэрці (23,8 %) тэрыторыі [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] ў межах 1937 года — 111 765 квадратных кіламетраў. Большая частка [[Усходнія вобласці Германскай імперыі|гэтых зямель]], уключаючы [[Сілезія (правінцыя)|Сілезію]], [[Памеранія (правінцыя)|Памеранію]] і поўдзень [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], адышла да Польшчы, а паўночная частка Усходняй Прусіі была перададзена СССР ([[Кёнігсбергская вобласць]]). Савецкі Саюз перадаў гэтыя землі пад кіраванне польскіх органаў улады яшчэ да прыняцця саюзнікамі рашэння аб пасляваенным уладкаванні, што першапачаткова выклікала пратэсты з боку Вялікабрытаніі і ЗША. На [[Патсдамская канферэнцыя|Патсдамскай канферэнцыі]] ў жніўні 1945 года кіраўнікі дзяржаў пагадзіліся пакінуць гэтыя тэрыторыі пад польскім адміністраваннем да канчатковага мірнага ўрэгулявання, выключыўшы іх са складу [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоны акупацыі]]. Нягледзячы на заявы пасляваеннага ўрада Польшчы аб тым, што граніца стала вынікам цяжкіх перагавораў са [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіным]]{{sfn|Laufer|2009|p=194}}, сучасны польскі [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] адзначае, што польскі бок не меў уплыву на гэтае рашэнне. Гісторык [[Уладзімеж Сулея]] сцвярджае, што Сталін, які выступаў аднаасобным арбітрам, штучна стварыў гэтую тэрытарыяльную спрэчку, каб настроіць палякаў і немцаў адзін супраць аднаго і забяспечыць савецкі ўплыў на абедзве краіны{{sfn|Polak|2005|p=8}}<ref>{{cite report |last=Scheel |first=Walter |date=2016-11-24 |title=The German-Polish Treaty |url=https://www.cvce.eu/content/publication/2002/5/3/fa6318bd-f18f-4250-ad8e-4699beee8e7f/publishable_en.pdf |publisher=CVCE |page=4}}</ref>. Як і да вайны, некаторыя маргінальныя групы выступалі за аднаўленне ранейшай мяжы паміж Польшчай і Германіяй{{sfn|Polak|2005|pages=4–28}}{{sfn|Piskorski|2003|p=102}}{{sfn|Hackmann|1996|p=224}}{{sfn|Faraldo|2008|p=17}}{{sfn|Fahlbusch|Haar|2005|pp=263, 265}}<ref>{{cite journal |last=Kenar |first=Tomasz |date=2010 |title=Myśl zachodnia Ruchu Narodowego w czasie II wojny światowej |url=https://statycz.koszalin7.pl/obyw/zachodnia_005.html |journal=Niezależna Gazeta Polska – Nowe Państwo |language=pl |publisher=Słowo Niezależne |url-status=live |access-date=2026-09-18}}</ref>. Гэтыя тэрытарыяльныя змены суправаджаліся [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|масавымі ўцёкамі і выгнаннем немцаў]]: з 12 мільёнаў чалавек, якія пражывалі там увосень 1944 года, многія збеглі ад надыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Да 1950 года працэс прымусовага перасялення закрануў каля 90 % нямецкага насельніцтва дадзеных тэрыторый. Да 1990 года лінія з’яўлялася граніцай паміж [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і Польшчай. Усходняя Германія неўзабаве пасля свайго стварэння прызнала яе як канчатковую граніцу паводле [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкага дагавора]] ад 6 ліпеня 1950 года (у афіцыйным ужытку ГДР яна называлася «мяжой міру»). [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняя Германія]] (ФРГ) доўгі час адмаўлялася яе прызнаваць і толькі праз 20 гадоў, падпісаўшы [[Варшаўскі дагавор (1970)|Варшаўскі дагавор 1970 года]] (ратыфікаваны ў 1972 годзе), пагадзілася з існай лініяй з пэўнымі агаворкамі да мірнага ўрэгулявання<ref>{{cite book |last=Jessup |first=John E. |date=1998 |title=An encyclopedic dictionary of conflict and conflict resolution, 1945–1996 |publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT |page=543 |isbn=978-0313281129}}</ref>. Канчатковае юрыдычнае замацаванне лініі Одэра — Найсэ як усходняй граніцы [[Аб’яднанне Германіі (1990)|ўз’яднанай Германіі]] адбылося пасля падпісання [[Дагавор аб германа-польскай граніцы|дагавора аб германа-польскай граніцы]] ў 1990 годзе (ратыфікаваны ў 1992 годзе). З 1951 года ход граніцы не змяняўся. == Гісторыя == Граніца была ўсталявана пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (хоць яна прыкладна адпавядае заходняй граніцы Польшчы ў XI стагоддзі). Галоўнай прычынай зруху граніцы на захад было імкненне Англіі і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] кампенсаваць Польшчы тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] (так званыя [[Усходнія Крэсы]]), [[Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|адрынутыя]] ад яе ў 1939 годзе. [[Польскі ўрад у выгнанні|Польскі ўрад у эміграцыі]] быў супраць пераносу граніцы, але не меў ніякіх магчымасцей перашкодзіць гэтаму. [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкім дагаворам]] з Польшчай прызнала граніцу па Одэры — Найсэ ў [[1950]] годзе. [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (да 1990)|Заходняя Германія]] прызнала гэту граніцу толькі ў [[1970]] годзе — у адпаведнасці з дагаворам паміж ФРГ і СССР ад 12 жніўня 1970 года<ref>{{cite web |last=Amt |first=Auswärtiges |title=Новая глава: 50 лет Московскому договору |url=https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/geschichte/gedenkdaten/2374182-2374182 |website=germania-online.diplo.de |lang=ru |access-date=2026-01-07}}</ref> і [[Варшаўскі дагавор (1970)|дагаворам аб асновах нармалізацыі ўзаемных адносін паміж ФРГ і ПНР ад 7 снежня 1970 года]]<ref>{{кніга |аўтар=Волков Ф. Д. |загаловак=«Тайное становится явным. Деятельность дипломатии и разведки западных держав в годы второй мировой войны» |месца=Москва |выдавецтва=Политиздат |год=1989 |старонкі=273 |старонак= |isbn= }}</ref>. == Гульня з запалкамі == Удзельнікі [[Тэгеранская канферэнцыя|канферэнцыі ў Тэгеране]] ў [[1943]] годзе былі адзіныя ў меркаванні, што паваенная [[Польшча]] павінна атрымаць кампенсацыю ў выглядзе набыцця часткі [[Сілезія|Сілезіі]] і [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Тэрытарыяльнае пытанне канчаткова вырашыў [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыль]], выклаўшы на карту [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] тры [[запалкі]]. Дзве з іх ён паклаў паралельна граніцам даваеннай Польшчы, а трэцяй — па «[[Лінія Керзана|Лініі Керзана]]», якую [[І. В. Сталін]] лічыў сапраўднай польска-ўкраінскай граніцай. Затым Чэрчыль узяў крайнюю (усходнюю) запалку і пераклаў яе на захад, на такую ж адлегласць ад заходняй граніцы Польшчы, як ад «Лініі Керзана», ужо ўздоўж ''лініі Одэр-Найсэ''. Такі просты прыём быў ухвалены ўсімі ўдзельнікамі, паколькі СССР як правапераемнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымаў раёны на паўночных тэрыторыях Усходняй Прусіі з [[Кёнігсберг]]ам, які неўзабаве пасля заняцця горада [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] атрымаў назву [[Калінінград]]. Адначасова было прынята рашэнне пра перасяленне палякаў з тэрыторый, што адышлі да [[СССР]] (да 1939 г. палякі на гэтых тэрыторыях належалі да забяспечанага насельніцтва), а таксама немцаў з будучай [[ПНР]] у колькасці каля 5 мільёнаў у заходнія зямлі Германіі. У адказ на меркаванні, што ўзніклі пры гэтым, звязаныя з жыццёвай катастрофай, якую мусілі перанесці перасяленцы, былі выказаны наступныя довады: * па-першае, такі прэцэдэнт параўнальна нядаўна меў месца ва Усходняй Еўропе, калі з тэрыторый, што адышлі да [[Турцыя|Турцыі]], былі выселены [[грэкі]]; * па-другое, сцвярджалася, што немцы самі арганізавалі ў час разгрому Польшчы перасяленне масы насельніцтва, прычым для яўрэйскага насельніцтва гэта [[Халакост|скончылася генацыдам]]. І немцы не павінны жаліцца, але ўспрымаць гэта як справядлівае пакаранне. == Гл. таксама == * [[Усходнія вобласці Германскай імперыі]] * [[Вернутыя землі]] * [[Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў дачыненні да Германіі]] == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|32em}} *{{cite journal |last=Polak |first=Barbara |year=2005 |title=Polski dziki zachód |journal=Biuletyn IPN |url=https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/18094/1-3952.pdf |pages=4-28}} *{{cite journal |last=Ahonen |first=Pertti |year=1998 |title=Domestic constraints on West German ''Ostpolitik'': the role of the expellee organizations in the Adenauer era |journal=[[Central European History]] |volume=31 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1017/S0008938900016034 |jstor=4546774 |doi-access=free }} *{{cite book |last=Allen |first=Debra J. |year=2003 |title=The Oder–Neisse line: the United States, Poland, and Germany in the Cold War |publisher=Praeger |location=Westport |isbn=978-0-313-32359-1 }} * Anderson, Sheldon. "The Oder-Neisse Border and Polish-East German relations, 1945-1949." ''Polish Review'' 42.2 (1997): 185-199 [https://www.jstor.org/stable/25778987 online]. *{{cite book |last1=Fahlbusch |first1=Michael |first2=Ingo |last2=Haar |author-link2=Інго Хаар |year=2005 |title=German scholars and ethnic cleansing, 1919–1945 |publisher=Berghahn Books |isbn=1-57181-435-3 |url=https://books.google.com/books?id=vBYW0uYved8C&q=my%C5%9Bl+zachodnia&pg=PA265 }} *{{cite book |last=Faraldo |first= José M. |year=2008 |title=Europe, nationalism, communism: Essays on Poland |publisher=Internationaler Verlag der Wissenschaften |isbn=9783631567623 |url=https://books.google.com/books?id=LZ1tHzmKUZUC&q=+zachodnia&pg=PA17 }} *{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2002 |title=From the archives of Warsaw and Budapest: a comparison of the events of 1956 |journal=[[East European Politics and Societies]] |volume=16 |issue=2 |pages=521–563 |doi=10.1177/088832540201600208 |s2cid=143214778 }} *{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2003 |title=Reactions to the events of 1956: new findings from the Budapest and Warsaw archives |journal=[[Journal of Contemporary History]] |volume=38 |issue=2 |pages=261–290 |jstor=3180658 |doi=10.1177/0022009403038002133|s2cid=154087857 }} *{{cite book |last=Hackmann |first=Jörg |year=1996 |title=Ostpreussen und Westpreussen in deutscher und polnischer Sicht |publisher=Deutsches Historisches Institut Warschau/Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie |isbn=3-447-03766-0 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=GHRBNSa71qIC&q=Zygmunt+Wojciechowski&pg=PA224 }} *{{cite book |last1=Ingrao |first1=Charles W. |first2=Franz A.&nbsp;J. |last2=Szabo |year=2008 |title=The Germans and the East |publisher=Purdue University Press |isbn=978-1-55753-443-9 }} *{{cite book |last=Laufer |first=Jochen |year=2009 |title=Pax Sovietica: Stalin, die Westmächte und die deutsche Frage 1941–1945 |publisher=Böhlau |isbn=978-3-412-20416-7 |language=de |trans-title=Pax Sovietica: Stalin, Western powers and the German question, 1941–1945 }} *{{cite book |last=Lukas |first=Richard C. |year=1982 |title=Bitter Legacy: Polish–American Relations in the Wake of World War II |publisher=University Press of Kentucky |isbn=9780813114606 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bitterlegacy00rich }} *{{cite book |last=Piskorski |first= Jan M. |year=2003 |title=Traditionen – Visionen: 44. Deutscher Historikertag in Halle an der Saale 2002 |publisher=Oldenbourg |isbn=3-486-56769-1 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=a7x5VYKP5S4C&q=my%C5%9Bl+zachodnia&pg=PA102 }} *{{cite book |last=Thum |first=Gregor |author-link=Грэгар Тум |year=2011 |title=Uprooted: How Breslau became Wroclaw during the century of expulsions |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14024-7 |url=https://books.google.com/books?id=D3IDT1RmI38C&q=%22People%27s+Republic+of+Poland%22&pg=PA191 }} *{{cite book |last=Wolff-Powęska |first=Anna |year=1993 |title=Polacy wobec Niemców |publisher=Instytut Zachodni |isbn=9788385003670 }} {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/DEU-POL1990CF.PDF Германска-польскі дагавор аб граніцы, 14 лістапада 1990] (PDF) {{ref-en}} {{Граніцы Польшчы}} [[Катэгорыя:1939 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:1939 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Граніцы Германіі|Польшча]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы|Германія]] [[Катэгорыя:Одэр]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:1950 год у Германіі]] [[Катэгорыя:1970 год у Германіі]] err5xhvmnlyg3h4xstbpdmtascneec2 5202282 5202107 2026-09-19T07:51:55Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 3 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202282 wikitext text/x-wiki {{Няма спасылак|дата=13 мая 2011}} [[Файл:Oder-Neisse line between Germany and Poland.jpg|thumb]] [[Файл:Map of Poland (1945) rus.png|thumb|<center>Змена граніц Польшчы пасля Другой сусветнай вайны]] '''Грані́ца па О́дэры — На́йсэ''' ({{lang-de|Oder-Neiße-Grenze}}, {{lang-pl|Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej}}) — неафіцыйная назва сучаснай [[Дзяржаўная граніца|дзяржаўнай граніцы]] паміж Германіяй і Польшчай. Яна праходзіць ад чэшскай граніцы на поўдні па рэках [[Одэр (рака)|Одэр]] і [[Ныса-Лужыцка]] (Найсэ) да ўпадзення ў [[Балтыйскае мора]] на поўначы. Агульная працягласць граніцы складае 460,4 км. З іх на сухапутны ўчастак прыпадае 51,1 км, на рэкі і каналы — 389,8 км, на ўнутраныя марскія воды — 19,5 км, і яшчэ шэсць марскіх міль (11,1 км) праходзяць па тэрытарыяльных водах. На крайняй поўначы лінія граніцы падзяляе востраў [[Узедам]]. Пры гэтым невялікая частка польскай тэрыторыі, уключаючы гарады [[Шчэцін]] і [[Свінауйсце]], апынулася на захад ад лініі<ref>{{cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |year=2015 |doi=10.7163/GPol.0007 |doi-access=free}}</ref>. Устанаўленне гэтай лініі азначала аддзяленне амаль чвэрці (23,8 %) тэрыторыі [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] ў межах 1937 года — 111 765 квадратных кіламетраў. Большая частка [[Усходнія вобласці Германскай імперыі|гэтых зямель]], уключаючы [[Сілезія (правінцыя)|Сілезію]], [[Памеранія (правінцыя)|Памеранію]] і поўдзень [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], адышла да Польшчы, а паўночная частка Усходняй Прусіі была перададзена СССР ([[Кёнігсбергская вобласць]]). Савецкі Саюз перадаў гэтыя землі пад кіраванне польскіх органаў улады яшчэ да прыняцця саюзнікамі рашэння аб пасляваенным уладкаванні, што першапачаткова выклікала пратэсты з боку Вялікабрытаніі і ЗША. На [[Патсдамская канферэнцыя|Патсдамскай канферэнцыі]] ў жніўні 1945 года кіраўнікі дзяржаў пагадзіліся пакінуць гэтыя тэрыторыі пад польскім адміністраваннем да канчатковага мірнага ўрэгулявання, выключыўшы іх са складу [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоны акупацыі]]. Нягледзячы на заявы пасляваеннага ўрада Польшчы аб тым, што граніца стала вынікам цяжкіх перагавораў са [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіным]]{{sfn|Laufer|2009|p=194}}, сучасны польскі [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] адзначае, што польскі бок не меў уплыву на гэтае рашэнне. Гісторык [[Уладзімеж Сулея]] сцвярджае, што Сталін, які выступаў аднаасобным арбітрам, штучна стварыў гэтую тэрытарыяльную спрэчку, каб настроіць палякаў і немцаў адзін супраць аднаго і забяспечыць савецкі ўплыў на абедзве краіны{{sfn|Polak|2005|p=8}}<ref>{{cite report |last=Scheel |first=Walter |date=2016-11-24 |title=The German-Polish Treaty |url=https://www.cvce.eu/content/publication/2002/5/3/fa6318bd-f18f-4250-ad8e-4699beee8e7f/publishable_en.pdf |publisher=CVCE |page=4}}</ref>. Як і да вайны, некаторыя маргінальныя групы выступалі за аднаўленне ранейшай мяжы паміж Польшчай і Германіяй{{sfn|Polak|2005|pages=4–28}}{{sfn|Piskorski|2003|p=102}}{{sfn|Hackmann|1996|p=224}}{{sfn|Faraldo|2008|p=17}}{{sfn|Fahlbusch|Haar|2005|pp=263, 265}}<ref>{{cite journal |last=Kenar |first=Tomasz |date=2010 |title=Myśl zachodnia Ruchu Narodowego w czasie II wojny światowej |url=https://statycz.koszalin7.pl/obyw/zachodnia_005.html |journal=Niezależna Gazeta Polska – Nowe Państwo |language=pl |publisher=Słowo Niezależne |url-status=live |access-date=2026-09-18}}</ref>. Гэтыя тэрытарыяльныя змены суправаджаліся [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|масавымі ўцёкамі і выгнаннем немцаў]]: з 12 мільёнаў чалавек, якія пражывалі там увосень 1944 года, многія збеглі ад надыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Да 1950 года працэс прымусовага перасялення закрануў каля 90 % нямецкага насельніцтва дадзеных тэрыторый. Да 1990 года лінія з’яўлялася граніцай паміж [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і Польшчай. Усходняя Германія неўзабаве пасля свайго стварэння прызнала яе як канчатковую граніцу паводле [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкага дагавора]] ад 6 ліпеня 1950 года (у афіцыйным ужытку ГДР яна называлася «мяжой міру»). [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняя Германія]] (ФРГ) доўгі час адмаўлялася яе прызнаваць і толькі праз 20 гадоў, падпісаўшы [[Варшаўскі дагавор (1970)|Варшаўскі дагавор 1970 года]] (ратыфікаваны ў 1972 годзе), пагадзілася з існай лініяй з пэўнымі агаворкамі да мірнага ўрэгулявання<ref>{{cite book |last=Jessup |first=John E. |date=1998 |title=An encyclopedic dictionary of conflict and conflict resolution, 1945–1996 |url=https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess |publisher=Greenwood Press|location=Westport, CT |page=[https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess/page/543 543] |isbn=978-0313281129}}</ref>. Канчатковае юрыдычнае замацаванне лініі Одэра — Найсэ як усходняй граніцы [[Аб’яднанне Германіі (1990)|ўз’яднанай Германіі]] адбылося пасля падпісання [[Дагавор аб германа-польскай граніцы|дагавора аб германа-польскай граніцы]] ў 1990 годзе (ратыфікаваны ў 1992 годзе). З 1951 года ход граніцы не змяняўся. == Гісторыя == Граніца была ўсталявана пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (хоць яна прыкладна адпавядае заходняй граніцы Польшчы ў XI стагоддзі). Галоўнай прычынай зруху граніцы на захад было імкненне Англіі і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] кампенсаваць Польшчы тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] (так званыя [[Усходнія Крэсы]]), [[Далучэнне Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі да СССР|адрынутыя]] ад яе ў 1939 годзе. [[Польскі ўрад у выгнанні|Польскі ўрад у эміграцыі]] быў супраць пераносу граніцы, але не меў ніякіх магчымасцей перашкодзіць гэтаму. [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]] [[Згажэлецкі дагавор|Згажэлецкім дагаворам]] з Польшчай прызнала граніцу па Одэры — Найсэ ў [[1950]] годзе. [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (да 1990)|Заходняя Германія]] прызнала гэту граніцу толькі ў [[1970]] годзе — у адпаведнасці з дагаворам паміж ФРГ і СССР ад 12 жніўня 1970 года<ref>{{cite web |last=Amt |first=Auswärtiges |title=Новая глава: 50 лет Московскому договору |url=https://germania-online.diplo.de/ru-dz-ru/geschichte/gedenkdaten/2374182-2374182 |website=germania-online.diplo.de |lang=ru |access-date=2026-01-07}}</ref> і [[Варшаўскі дагавор (1970)|дагаворам аб асновах нармалізацыі ўзаемных адносін паміж ФРГ і ПНР ад 7 снежня 1970 года]]<ref>{{кніга |аўтар=Волков Ф. Д. |загаловак=«Тайное становится явным. Деятельность дипломатии и разведки западных держав в годы второй мировой войны» |месца=Москва |выдавецтва=Политиздат |год=1989 |старонкі=273 |старонак= |isbn= }}</ref>. == Гульня з запалкамі == Удзельнікі [[Тэгеранская канферэнцыя|канферэнцыі ў Тэгеране]] ў [[1943]] годзе былі адзіныя ў меркаванні, што паваенная [[Польшча]] павінна атрымаць кампенсацыю ў выглядзе набыцця часткі [[Сілезія|Сілезіі]] і [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Тэрытарыяльнае пытанне канчаткова вырашыў [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыль]], выклаўшы на карту [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] тры [[запалкі]]. Дзве з іх ён паклаў паралельна граніцам даваеннай Польшчы, а трэцяй — па «[[Лінія Керзана|Лініі Керзана]]», якую [[І. В. Сталін]] лічыў сапраўднай польска-ўкраінскай граніцай. Затым Чэрчыль узяў крайнюю (усходнюю) запалку і пераклаў яе на захад, на такую ж адлегласць ад заходняй граніцы Польшчы, як ад «Лініі Керзана», ужо ўздоўж ''лініі Одэр-Найсэ''. Такі просты прыём быў ухвалены ўсімі ўдзельнікамі, паколькі СССР як правапераемнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымаў раёны на паўночных тэрыторыях Усходняй Прусіі з [[Кёнігсберг]]ам, які неўзабаве пасля заняцця горада [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] атрымаў назву [[Калінінград]]. Адначасова было прынята рашэнне пра перасяленне палякаў з тэрыторый, што адышлі да [[СССР]] (да 1939 г. палякі на гэтых тэрыторыях належалі да забяспечанага насельніцтва), а таксама немцаў з будучай [[ПНР]] у колькасці каля 5 мільёнаў у заходнія зямлі Германіі. У адказ на меркаванні, што ўзніклі пры гэтым, звязаныя з жыццёвай катастрофай, якую мусілі перанесці перасяленцы, былі выказаны наступныя довады: * па-першае, такі прэцэдэнт параўнальна нядаўна меў месца ва Усходняй Еўропе, калі з тэрыторый, што адышлі да [[Турцыя|Турцыі]], былі выселены [[грэкі]]; * па-другое, сцвярджалася, што немцы самі арганізавалі ў час разгрому Польшчы перасяленне масы насельніцтва, прычым для яўрэйскага насельніцтва гэта [[Халакост|скончылася генацыдам]]. І немцы не павінны жаліцца, але ўспрымаць гэта як справядлівае пакаранне. == Гл. таксама == * [[Усходнія вобласці Германскай імперыі]] * [[Вернутыя землі]] * [[Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў дачыненні да Германіі]] == Крыніцы == === Зноскі === {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|32em}} *{{cite journal |last=Polak |first=Barbara |year=2005 |title=Polski dziki zachód |journal=Biuletyn IPN |url=https://archiwum.ipn.gov.pl/download/1/18094/1-3952.pdf |pages=4-28}} *{{cite journal |last=Ahonen |first=Pertti |year=1998 |title=Domestic constraints on West German ''Ostpolitik'': the role of the expellee organizations in the Adenauer era |journal=[[Central European History]] |volume=31 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1017/S0008938900016034 |jstor=4546774 |doi-access=free }} *{{cite book |last=Allen |first=Debra J. |year=2003 |title=The Oder–Neisse line: the United States, Poland, and Germany in the Cold War |url=https://archive.org/details/oderneisselineun0000alle |publisher=Praeger |location=Westport |isbn=978-0-313-32359-1 }} * Anderson, Sheldon. "The Oder-Neisse Border and Polish-East German relations, 1945-1949." ''Polish Review'' 42.2 (1997): 185-199 [https://www.jstor.org/stable/25778987 online]. *{{cite book |last1=Fahlbusch |first1=Michael |first2=Ingo |last2=Haar |author-link2=Інго Хаар |year=2005 |title=German scholars and ethnic cleansing, 1919–1945 |publisher=Berghahn Books |isbn=1-57181-435-3 |url=https://books.google.com/books?id=vBYW0uYved8C&q=my%C5%9Bl+zachodnia&pg=PA265 }} *{{cite book |last=Faraldo |first= José M. |year=2008 |title=Europe, nationalism, communism: Essays on Poland |publisher=Internationaler Verlag der Wissenschaften |isbn=9783631567623 |url=https://books.google.com/books?id=LZ1tHzmKUZUC&q=+zachodnia&pg=PA17 }} *{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2002 |title=From the archives of Warsaw and Budapest: a comparison of the events of 1956 |journal=[[East European Politics and Societies]] |volume=16 |issue=2 |pages=521–563 |doi=10.1177/088832540201600208 |s2cid=143214778 }} *{{cite journal |last=Granville |first=Johanna |year=2003 |title=Reactions to the events of 1956: new findings from the Budapest and Warsaw archives |journal=[[Journal of Contemporary History]] |volume=38 |issue=2 |pages=261–290 |jstor=3180658 |doi=10.1177/0022009403038002133|s2cid=154087857 }} *{{cite book |last=Hackmann |first=Jörg |year=1996 |title=Ostpreussen und Westpreussen in deutscher und polnischer Sicht |publisher=Deutsches Historisches Institut Warschau/Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie |isbn=3-447-03766-0 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=GHRBNSa71qIC&q=Zygmunt+Wojciechowski&pg=PA224 }} *{{cite book |last1=Ingrao |first1=Charles W. |first2=Franz A.&nbsp;J. |last2=Szabo |year=2008 |title=The Germans and the East |url=https://archive.org/details/germanseast0000unse |publisher=Purdue University Press |isbn=978-1-55753-443-9 }} *{{cite book |last=Laufer |first=Jochen |year=2009 |title=Pax Sovietica: Stalin, die Westmächte und die deutsche Frage 1941–1945 |publisher=Böhlau |isbn=978-3-412-20416-7 |language=de |trans-title=Pax Sovietica: Stalin, Western powers and the German question, 1941–1945 }} *{{cite book |last=Lukas |first=Richard C. |year=1982 |title=Bitter Legacy: Polish–American Relations in the Wake of World War II |publisher=University Press of Kentucky |isbn=9780813114606 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bitterlegacy00rich }} *{{cite book |last=Piskorski |first= Jan M. |year=2003 |title=Traditionen – Visionen: 44. Deutscher Historikertag in Halle an der Saale 2002 |publisher=Oldenbourg |isbn=3-486-56769-1 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=a7x5VYKP5S4C&q=my%C5%9Bl+zachodnia&pg=PA102 }} *{{cite book |last=Thum |first=Gregor |author-link=Грэгар Тум |year=2011 |title=Uprooted: How Breslau became Wroclaw during the century of expulsions |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14024-7 |url=https://books.google.com/books?id=D3IDT1RmI38C&q=%22People%27s+Republic+of+Poland%22&pg=PA191 }} *{{cite book |last=Wolff-Powęska |first=Anna |year=1993 |title=Polacy wobec Niemców |publisher=Instytut Zachodni |isbn=9788385003670 }} {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/DEU-POL1990CF.PDF Германска-польскі дагавор аб граніцы, 14 лістапада 1990] (PDF) {{ref-en}} {{Граніцы Польшчы}} [[Катэгорыя:1939 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:1939 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Граніцы Германіі|Польшча]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы|Германія]] [[Катэгорыя:Одэр]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:1950 год у Германіі]] [[Катэгорыя:1970 год у Германіі]] mw47gwf0vtc4apgzukvz2lnq5hsil9j Маладзечанскі настаўніцкі інстытут 0 552115 5202213 5080563 2026-09-19T00:41:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202213 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} '''Маладзечанскі настаўніцкі інстытут''' (поўная назва — ''Маладзечанскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут Міністэрства асветы БССР'') — дзяржаўная педагагічная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая дзейнічала ў г. [[Маладзечна]] з [[1947]] па [[1955]] гг. Згодна некаторых звестак, не даваў вышэйшай адукацыі<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1943/RAZV%D0%86CCYO%20ASVETYI%20%D0%86%20ADUKACYI%D0%86%20%D0%8E%20NARACHANSK%D0%86M%20KRA%D0%86.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Архіўная копія |access-date=10 сакавіка 2018 |archive-date=9 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609071302/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/1943/RAZV%D0%86CCYO%20ASVETYI%20%D0%86%20ADUKACYI%D0%86%20%D0%8E%20NARACHANSK%D0%86M%20KRA%D0%86.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. Пры Інстытуце дзейнічала завочнае аддзяленне і нават месячныя курсы<ref>[https://knyaginin.schools.by/pages/znamenitye-vypuskniki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201201185547/https://knyaginin.schools.by/pages/znamenitye-vypuskniki |date=1 снежня 2020 }}</ref>. Закрыты падчас узбуйнення педагагічных навучальных устаноў. == Успаміны пра інстытут == В. П. Цітовіч, які ў 1952 годзе паступіў у Маладзечанскі настаўніцкі інстытут на фізіка-матэматычнае аддзяленне, узгадваў пра час свайго навучання: «Стыпендыі хапала на хлеб і ваду. Сярод студэнтаў дзейнічала каса ўзаемадапамогі. Пры крайняй неабходнасці з яе выдзялялі грошы на пакупку адзення. Для сучаснай моладзі ўмовы нашага студэнцкага жыцця здадуцца пеклам, а для нас, хто перажыў вайну і пасляваенную разруху, гады вучобы былі раем. Усе цяжкасці мы пераносілі мужна, на лёс не скардзіліся. Уся краіна перажывала вялізныя цяжкасці. Задача стаяла выжыць… Падручнікаў і вучэбнай літаратуры не было, але мы вучыліся з вялікім стараннем. Нашы выкладчыкі не мелі вучоных ступеняў і званняў, але яны ў дасканаласці ведалі свой прадмет і імкнуліся як мага больш даць нам ведаў. Бо мы атрымлівалі адну з самых прэстыжных прафесій. Яшчэ з польскіх часоў самымі паважаемымі людзьмі былі настаўнік, урач і святар. Перад імі знімалі шапку за 20 метраў<ref>В. Атрошка [https://mijory.by/jubilej/print:page,1,3808-uchitel.html Настаўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612233325/https://mijory.by/jubilej/print:page,1,3808-uchitel.html |date=12 чэрвеня 2021 }} // Міёрскія навіны</ref>.» Галіна Сямёнаўна Рыжэвіч, настаўніца гісторыі Залескай школы, якая паступала ў інстытут у 1951 годзе, узгадвае: «На той час настаўнікаў не хапала, таму ў інстытуце рыхтавалі спецыялістаў шырокага профілю<ref>Святлана СТАНКЕВІЧ [http://www.rh.by/2009/10/03/yae-vuchnyam-usyago-pa-60/ Яе вучням — усяго па 60] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211205025131/https://rh.by/2009/10/03/yae-vuchnyam-usyago-pa-60/ |date=5 снежня 2021 }} // Рэгіянальная газета</ref>». == Дырэктары == * [[Дзмітрый Спірыдонавіч Маркоўскі]] (1953—1955) == Вядомыя выпускнікі == * [[Андрэй Піліпавіч Прохарчык]] (нар. 1928) — беларускі вучоны, празаік. == Вядомыя выкладчыкі == * [[Ісідар Самуілавіч Бас]] (1913—?) — беларускі літаратуразнавец. * [[Мікола Іванавіч Ермаловіч]] (1921—2000) — беларускі публіцыст, крытык і літаратуразнаўца, заснавальнік новай беларускай рамантычнай гістарыяграфіі. * Васіль Іванавіч Новікаў (1911—?) — выкладчык і дзяржаўны чыноўнік, узначальваў кафедру марксізму-ленінізму Інстытута ў 1947 г<ref>Г. Напрэеў [http://lib-shklov.mogilev.by/znakamitiy_zemlyki/novikau.html Новікаў Васіль Іванавіч] // Выдатныя вучоныя нашы землякі</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://fk.archives.gov.by/fond/10203/ Зональный государственный архив в г. Молодечно] // Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларуси * Спецыян Вікторыя Алегаўна [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173436/1/REFERAT_Spetsian.pdf ДЗЕЙНАСЦЬ МАЛАДЗЕЧАНСКАГА НАСТАЎНІЦКАГА ІНСТЫТУТА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200612094204/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/173436/1/REFERAT_Spetsian.pdf |date=12 чэрвеня 2020 }}. Рэфэрат * [http://psl.by/?p=14882 Агляд падзей у раённай газеце за чэрвень 1969 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251211213550/https://psl.by/?p=14882 |date=11 снежня 2025 }} // Працоўная слава (успаміны пра ветэрана ВАВ С. С. Кузняцова, які вучыўся ў Маладзечанскім настаўніцкім інстытуце) * [http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=17 Заслужаныя работнікі рэспублікі. Народнай адукацыі]{{Недаступная спасылка}} // Любанщина {{ВНУ Беларусі}} {{Адукацыя ў Маладзечанскім раёне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя педагагічныя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1955 годзе]] [[Катэгорыя:1947 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Маладзечне]] 2wv6u7yrwlx8kv216qa5dqouk5jsio9 Музей вады (Масква) 0 553095 5202313 5189492 2026-09-19T11:40:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202313 wikitext text/x-wiki {{музей |назва = Музей вады |sort = |арыгінал = |файл = Moscow, Krutitskaya 13C5 Aug 2010 06.JPG |памер = 250px |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55.72820|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 37.65697|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |заснаваны = [[15 чэрвеня]] [[1993]] года |месцазнаходжанне = [[Масква]], [[Сарынскі праезд]], 13. |наведнікі = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = Пн-пт 10:00—17:00 |квіток = задарма |спасылка = [http://www.museum.ru/M345 museum.ru/M345] }} {{Культурная спадчына РФ|7736527000}} '''Музей Вады''' — інфармацыйна-экалагічны цэнтр, прысвечаны гісторыі развіцця вадаводных і каналізацыйных сістэм [[Масква|Масквы]], тэхналогіям ачысткі [[вада|вады]] і пытанням яе адказнага спажывання<ref name=mosvodokanal-s>{{cite web |url= http://www.mosvodokanal.ru/about/museum.php |title= Информация о музее на сайте Мосводоканала |author= Пресс-служба Мосводоканала |publisher= Мосводоканал |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170307000257/http://mosvodokanal.ru/about/museum.php |archivedate= 7 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Moscow, Sewage Pumps, Max Hoeppener, 1890s.jpg|thumb|left|Каналізацыйна-помпавая станцыя XIX стагоддзя.]] Адкрыццё адбылося 15 чэрвеня [[1993]] года, праз стагоддзе пасля правядзення Першага Рускага вадаводнага з'езда, што праходзіў у Маскве<ref>{{cite web |url= http://dgkh.mos.ru/presscenter/news/detail/1806598.html |title= Юбилейный посетитель музея Воды |date= 2012-12-05 |publisher= Департамент жилищно-коммунального хозяйства и благоустройства города Москвы |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170326052018/http://dgkh.mos.ru/presscenter/news/detail/1806598.html |archivedate= 26 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. Музей размешчаны шэрагам з [[Круціцкі падворак|Круціцкім падворкам]], на тэрыторыі першай каналізацыйнай пампоўні Масквы. Яна была ўведзена ў эксплуатацыю ў [[1898]] годзе і абслугоўвала 219 домаўласніцтваў<ref>{{cite web |url= http://www.m24.ru/articles/22495/ |title= 115 лет столичной канализации: как очищают воду в Москве |author= Раиса Ханукаева |date= 2013-07-30 |publisher= m24.ru |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Ансамбль гістарычных пабудоў быў створаны па праекце [[Максім Карлавіч Гепенер|Максіма Гепенера]] і з'яўляецца помнікам прамысловай архітэктуры канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX]] стст.<ref name=lifeglobe-s>{{cite web |url= http://lifeglobe.net/blogs/details?id=324 |title= Музей Воды – самый уютный музей в Москве |author= |date= 2010-12-07 |publisher= lifeglobe.net |format= |accessdate= 2017-03-25 |archive-date= 26 сакавіка 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170326052946/http://lifeglobe.net/blogs/details?id=324 |url-status= dead }}</ref>. Усе збудаванні Галоўнай каналізацыйнай пампоўні былі выкананы ў «[[цагляны стыль|цагляным стылі]]», характэрным для прамысловых і складавых пабудоў таго часу<ref>{{cite web |url= http://alekka4alin2012.livejournal.com/3729.html |title= Насосная станция 1890-х гг, Музей воды (Москва) |author= alekka4alin2012 |date= 2013-07-03 |publisher= livejournal.com |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Будынак, у якім размясціўся музей, пабудавалі пазней — у 1947—1948 гадах<ref>{{cite web |url= https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=8253 |title= Музей воды: фото, описание |author= |date= |publisher= вОтпуск.ru |format= |accessdate= 2017-03-25 |url-status= dead }}</ref> <ref>{{cite web |url= https://dkn.mos.ru/popularization/the-magazine-moscow-heritage/2235642/ |title= Памятники промышленной архитектуры |date= 2015-04 |publisher= Московское наследие |format= PDF |accessdate= 2017-03-25 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170326051807/https://dkn.mos.ru/popularization/the-magazine-moscow-heritage/2235642/ |archivedate= 26 сакавіка 2017 |url-status= dead }}</ref>. == Калекцыя == Музейная экспазіцыя лагічна падзелена на дзве часткі — архіўную і актуальную. Першая знаёміць з гісторыяй узнікнення і развіцця сетак [[Гісторыя маскоўскага вадавода|водазабеспячэння Масквы]]. Тут можна даведацца пра першыя крамлёўскія самацёчныя вадаводы, што дзейнічалі ў часы кіравання [[Іван I Данілавічаў Каліта|Івана Каліты]], [[Іван III Васільевіч|Івана III]] і [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхала Раманава]] і пра этапах будаванні [[Мыцішчанскі вадавод|Мыцішчанскага вадавода]], збудаванага па ўказу [[Кацярына II|Кацярыны II]]. Копіі ўказаў імператрыцы выстаўлены нароўні з фрагментамі драўляных труб<ref name=worldwalk-s>{{cite web |url= http://worldwalk.info/ru/catalog/373/ |title= Музей воды (Москва) |author= |date= |publisher= worldwalk.info |format= |accessdate= 2017-03-25 |archive-date= 26 сакавіка 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170326050644/http://worldwalk.info/ru/catalog/373/ |url-status= dead }}</ref>. Тутака ж пададзены сапраўдныя гістарычныя дакументы — атласы, тэхнічныя кнігі, рукапісныя альбомы, карты і працоўныя рысункі<ref name=mosvodokanal-s/>. Іншая частка экспанатаў першага паверха ілюструе стварэнне сістэмы [[Гісторыя маскоўскай каналізацыі|каналізацыі Масквы]], першай вадаводнай станцыі ў раёне [[Рублёўскі гідравузел|Рублёва]] і запуск [[Кожухаўская станцыя аэрацыі|Кожухаўскай станцыі аэрацыі]]. Дэталёвыя карты ствараюць поўную карціну таго, як з часам змянялася іх тэхнічнае абсталяванне і дасканалілася тэхналогія працы<ref>{{cite web |url= http://moscowalk.ru/cao/taganskii/museum/mosvodokanal.html |title= Описание московского музея воды на сайте moscowalk.ru |author= |date= 2017-02-27 |publisher= moscowalk.ru |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref><ref name=worldwalk-s />. У вітрынах гістарычных залаў пададзены злучаныя з вадой прадметы побыту VIII—XIX стст<ref name=mosvodokanal-s />. Паверхам вышэй выстаўлены макеты больш за дасканалыя сістэмы водазабеспячэння і каналізавання горада. Інтэрактыўныя мадэлі ілюструюць розныя ступені ачысткі, якія неабходны для выкарыстання вады і вяртанні яе ў прыроду. Асобную катэгорыю экспанатаў уяўляюць сродкі ачысткі вадаводнай і вадасцёкавай сістэм. Якары, шары, «яршы», кіраваная тэхніка — прылады абслугоўвання сетак дасканаліліся сумерна нарастальнаму попыту. Наведнікаў знаёмяць з айчыннымі распрацоўкамі сродкаў абслугоўвання і эксплуатацыі гарадскіх сістэм, праблемамі якасці і [[Рацыянальнае водакарыстанне|рацыянальнага выкарыстання вады]]<ref name=worldwalk-s/>. Залы абсталяваны віртуальным гідам, з дапамогай якога можна самастойна азнаёміцца з экспазіцыяй<ref>{{cite web |url= http://www.timeout.ru/msk/place/1570 |title= Описание Музея воды на сайте TimeOut |author= Людмила Корнетова |date= |publisher= Сетевое издание «TIMEOUT» |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. Перыядычна ў музеі праводзяцца часовыя выстаўкі. Прыкладам, у 2014 годзе пастаянную экспазіцыю дапоўніла падборка каналізацыйных люкаў<ref>{{cite web |url= http://www.tvc.ru/news/show/id/54405 |title= В московском Музее воды открылась выставка канализационных люков |author= Наталья Тарасова, Юрий Филимонов, Илья Скорина |date= 2014-11-06 |publisher= ТВцентр |format= |accessdate=2017-03-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Масквы|вады ]] [[Катэгорыя:Таганскі раён]] hp4e0dl2i4d3t52ndt0yexk3txhoizb Мугла 0 565844 5202306 4854500 2026-09-19T11:12:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202306 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП}} '''Мугла''' ({{lang-tr|Muğla}}) — [[горад]] і [[Рэгіёны Турцыі|раён]] у паўднёва-заходняй [[Турцыя|Турцыі]], адміністрацыйны цэнтр ілу [[Мугла (правінцыя)|Мугла]]. Па стане на 2011 год у горадзе пражывала 62 635 чалавек і 97 207 чалавек у раёне. Плошча раёна складае 1649 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == * [http://www.mugla.bel.tr/ Афіцыйны сайт ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041030045106/http://www.mugla.bel.tr/ |date=30 кастрычніка 2004 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Турцыі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Карыя]] rya5k9oa2qp3h0na8vwdvrsz7lfsxwx Мана (рака) 0 567044 5202223 3999337 2026-09-19T02:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202223 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мана (значэнні)}} {{Рака |Назва = Мана |Арыгінальная назва = ru/Мана |Выява = River Mana (Krasnodar).jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 475 |Плошча басейна = 9320 |Басейн = Енісей/Карскае мора |Басейн рэк = [[Паўночны Ледавіты акіян]] |Расход вады = 100 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= адгор’і [[Усходні Саян|Усходняга Саяна]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 27|s_lat_sec = 17 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 94|s_lon_min = 44|s_lon_sec = 40 |Вусце = [[Енісей]] |Месцазнаходжанне вусця = пасёлка Усць-Мана |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 56|m_lat_sec = 47 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 92|m_lon_min = 28|m_lon_sec = 44 |Ухіл ракі = |Краіна = Расія |Рэгіён = Краснаярскі край |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ма́на''' (у вярхоўі — '''Правая Мана'''; {{lang-ru|Ма́на, Правая Мана}})<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=270|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> — [[рака]] ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]] [[Расія|Расіі]], правы [[прыток]] ракі [[Енісей]]. Даўжыня ракі 475 км. Плошча [[вадазбор]]у 9320<ref name="gvr">[http://textual.ru/gvr/index.php?card=213570 Река Мана // Государственный водный реестр РФ]{{ref-ru}}</ref> км². Сярэдні расход вады каля 100<ref name="geo" /> м³/с. Выток ракі знаходзіцца на паўночных адгор’ях [[Усходні Саян|Усходняга Саяна]], на паўночна-ўсходніх схілах хрыбта Канскае Белагор’е. Да зліцця з ракой Левая Мана мае назву ''Правая Мана''<ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/2239/Мана ''Иванов В. В.'' Мана // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}}</ref>. Упадае ў Енісей каля пасёлка Усць-Мана, у напрамку на ўсход ад горада [[Дзіўнагорск]]. Рэчышча Маны ў верхнім цячэнні [[Парог ракі|парожыстае]], у сярэднім — меандруючае і разгалінаванае<ref name="water" />. Замярзае звычайна ў пачатку [[лістапад]]а, вызваляецца ад лёду ў [[красавік]]у. У басейн ракі развіты [[карст]]<ref name="water" />. Мана прымае сцёк з больш за 300<ref name="water" /> прытокаў. Сярод іх: Левая Мана, Аланжык, Вялікі Арзыбей, Малы Арзыбей, Ангул, Мімія (Міна), Кіяй, Вялікі Шыр, Вялікі Унгут, Малы Унгут, Драгуніха, Жэржул, Кайлята, Улдат, Урман, Ізык, Малая Зыранка, Вялікая Зыранка, Негнет і інш.<ref name="gvr" /> У ніжнім цячэнні рака з’яўляецца паўднёвай мяжой прыроднага запаведніка «[[Стаўбы (запаведнік)|Стаўбы]]»<ref>[http://www.zapovednik-stolby.ru/ Заповедник «Столбы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601000516/http://www.zapovednik-stolby.ru/ |date=1 чэрвеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=270|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://textual.ru/gvr/index.php?card=213570 Река Мана // Государственный водный реестр РФ]{{ref-ru}} * [http://water-rf.ru/Водные_объекты/2239/Мана ''Иванов В. В.'' Мана // Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]{{ref-ru}} {{Енісей}} [[Катэгорыя:Рэкі Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Прытокі Енісея]] 69b6orlorvhiuvbl4d03mosgb80w59z Мост цераз Сож (Гомель, вуліца Фрунзэ, стары) 0 570241 5202303 5082531 2026-09-19T10:57:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202303 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Мост цераз Сож |Выява = Аўтамабільны мост праз раку Сож ... Road bridge over the River the Sozh - panoramio.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны, пешаходны |Перасякае = [[Сож]] |Месца = [[Гомель]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня = 341 м |Шырыня моста = 10,7 м |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1953]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = }} '''Мост цераз Сож''' — [[мост]] цераз раку [[Сож]] у [[Гомель|Гомелі]]. Злучае цэнтр горада (правы бераг) з [[Навабеліцкі раён (Гомель)|Навабеліцкім раёнам]] (левы). Па мосце праходзіць [[Вуліца Фрунзэ (Гомель)|вуліца Фрунзэ]]. Праект моста распрацаваны ў [[1950]] годзе [[Белдзіпрадар|Мінскім філіялам Саюздарпраекта]]. Будаўніцтва ажыццяўляў МСР-1 [[Глаўдарбуд СССР|Глаўдарбуда СССР]], скончыўшы яго ў [[1953]] годзе<ref name="АІБ">[https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%282005%20No.01%29%20-%20AIS%20%282005%29%28PDF%29%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Металлические мосты Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240513173229/https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20(2005%20No.01)%20-%20AIS%20(2005)(PDF)%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |date=13 мая 2024 }} // [[Архитектура и строительство]]. 2005</ref>. Мост мае 4 пралёты, яго даўжыня складае 341 м, шырыня — 10,7 м<ref name="ЭДГБ">{{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Мосты}}</ref>. Цэнтральная частка моста перакрыта трохпралётнай неразразной [[Ферма (канструкцыя)|фермай]] пераменнай вышыні з яздой паверсе па схеме 63+105+63 м<ref name="АІБ"/>. У [[2009]] годзе побач уведзены ў эксплуатацыю [[Мост цераз Сож (Гомель, вуліца Фрунзэ, новы)|новы мост]], што дало магчымасць правесці рэканструкцыю старога, якая была завершана ў [[2011]] годзе. На ўрачыстай цырымоніі акрыцця моста прысутнічалі памочнік прэзідэнта па Гомельскай вобласці [[Ігар Пракапенка]], генеральны дырэктар «[[Белаўтадар]]а» [[Анатоль Міхайлавіч Лыцін|Анатоль Лыцін]], старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|КДК Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Якабсон]], [[старшыня Гомельскага аблвыканкама]] [[Уладзімір Дворнік]] і [[старшыня Гомельскага гарвыканкама]] [[Віктар Піліпец]]<ref>{{Cite web |url=http://gomelstreet.info/2011/09/19/avtomobilnyj-most-cherez-reku-sozh-otkrylsya-v-gomele-posle-rekonstrukcii/ |title=Автомобильный мост через реку Сож открылся в Гомеле после реконструкции |access-date=6 верасня 2018 |archive-date=17 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817150119/https://gomelstreet.info/2011/09/19/avtomobilnyj-most-cherez-reku-sozh-otkrylsya-v-gomele-posle-rekonstrukcii/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Гомель|Мосты}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:1953 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Масты Гомеля]] [[Катэгорыя:Вуліца Фрунзэ (Гомель)]] [[Катэгорыя:Масты цераз Сож]] m993t7ttip38e10ryfgeariske2gikh Мост цераз Дняпро (Аршанскі раён) 0 570270 5202301 5189489 2026-09-19T10:56:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202301 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Мост цераз Дняпро |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны, пешаходны |Перасякае = [[Дняпро]] |Месца = [[Аршанскі раён]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня = 193,97 м |Шырыня моста = |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1957]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = }} '''Мост цераз Дняпро''' — мост цераз раку [[Дняпро]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]]. Размешчаны на паўночным пад’ездзе да [[Орша|Оршы]] ад трасы {{Таблічка-by|М|8}}{{таблічка-eu|95}}<ref name="gorod216"/>. Праект моста з неразразной сталежалезабетоннай пралётнай канструкцыяй распрацаваны [[Белдзіпрадар]]ам. Узведзены ў [[1957]] годзе<ref name="АІБ">[https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%282005%20No.01%29%20-%20AIS%20%282005%29%28PDF%29%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Металлические мосты Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240513173229/https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20(2005%20No.01)%20-%20AIS%20(2005)(PDF)%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |date=13 мая 2024 }} // [[Архитектура и строительство]]. 2005</ref>. Даўжыня складае 193,97 м<ref name="gorod216">{{Cite web |url=https://gorod216.by/new/1271 |title=«Витебскавтодор» объявил тендер на обследование построенного в 1957 году моста через Днепр в Оршанском районе. |access-date=6 верасня 2018 |archive-date=16 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716192154/https://gorod216.by/new/1271 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:1957 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Масты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Дняпро]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Транспарт Аршанскага раёна]] hltxblj7rsulf6hs4djnamk7hu6tw00 Мост цераз Дняпро (Рэчыцкі раён) 0 570271 5202302 3631591 2026-09-19T10:56:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202302 wikitext text/x-wiki {{Мост |Назва моста = Мост цераз Дняпро |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |Афіцыйная назва = |Вобласць ужывання = аўтамабільны |Перасякае = [[Дняпро]] |Месца = [[Рэчыцкі раён]] |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 2000 |Тып канструкцыі = |Асноўны пралёт = |Агульная даўжыня = |Шырыня моста = |Нагрузка = |Дата адкрыцця = [[1958]] |Дата закрыцця = | на карце яндэкс = | на карце гугл = |Дадатак = }} '''Мост цераз Дняпро''' — мост цераз раку [[Дняпро]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]]. Размешчаны на паўднёвым пад’ездзе да [[Рэчыца|Рэчыцы]] ад трасы {{Таблічка-by|М|10}}. Даваенны мост, які меў чатыры фермы пралётамі па 91 м і спалучальныя пралёты, быў падарваны так, што абрынуліся ўсе пралётныя канструкцыі, а цела [[апора|апор]] пашкодзілася ніжэй за ўзровень вады<ref name="АІБ"/>. Мост быў адноўлены ў [[1958]] годзе. Пры аднаўленні моста схема яго была зменена: зроблена трохпралётная неразразная [[сталежалезабетон]]ная пралётная канструкцыя з яздой паверсе з выкарыстаннем толькі трох [[Кесон (архітэктура)|кесонаў]]. Скразная [[Ферма (канструкцыя)|ферма]] пралётнай канструкцыі галоўным чынам паўтарала папярэднія рашэнні<ref name="АІБ">[https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%282005%20No.01%29%20-%20AIS%20%282005%29%28PDF%29%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Металлические мосты Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240513173229/https://777russia.ru/book/uploads/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AB/%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20(2005%20No.01)%20-%20AIS%20(2005)(PDF)%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf |date=13 мая 2024 }} // [[Архитектура и строительство]]. 2005</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:1958 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Масты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Масты цераз Дняпро]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Транспарт Рэчыцкага раёна]] 5pcin8j58qvfe79iurpaahvawtsxypf Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава) 14 579023 5202039 3635836 2026-09-18T13:37:41Z M.L.Bot 261 5202039 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музеяў]] i743abt2iwm7yqbmrtpj1mj0i8naril Джэймс Бісет Прат 0 581011 5201990 4423424 2026-09-18T12:23:15Z Autumndancer 168015 5201990 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джэймс Бісет Прат |Арыгінал імя = {{lang-en|James Bissett Pratt}} |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = [[філасофія]], [[гісторыя рэлігіі]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]], [[Гарвардскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Уільям Джэймс]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Джэймс Бісет Прат''' ({{lang-en|James Bissett Pratt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі філосаф, гісторык рэлігіі і педагог. Адзін з заснавальнікаў [[Крытычны рэалізм (філасофія)|крытычнага рэалізму]]. == Біяграфія == У [[1898]] г. скончыў Уільямс коледж. Пасля вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім]] і ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэтах]]. У [[1905]] г. атрымаў ступень доктара пад навуковым кіраўніцтвам [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]]. Пасля вярнуўся ва Уільямс, дзе выкладаў і займаўся навуковай працай. == Навуковыя інтарэсы == Канцэпцыі крытычнага рэалізму злучаў з ідэямі персаналізму і тэорыяй [[Эмерджэнтная эвалюцыя|эмерджэнтнай эвалюцыі]]. Займаўся [[Гісторыя рэлігіі|гісторыяй]], [[Псіхалогія рэлігіі|псіхалогіяй]] і [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіяй рэлігіі]]. Разглядаў рэлігійныя вераванні як гістарычныя ўтварэнні, але лічыў, што [[рэлігія]], як неадольнае імкненне чалавека спасцігнуць «найвышэйшую рэальнасць» і выразіць сваю эмацыянальную ацэнку, не вечная. == Працы == * The psychology of religious belief. — New York: Macmillan, 1907. — XII, 327 p. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прат Джэймс Бісет||22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прат Джэймс Бісет}} [[Катэгорыя:Філосафы ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] 5cku4n8uinql91kh23d823xnshjn5l7 5201991 5201990 2026-09-18T12:23:54Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201991 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джэймс Бісет Прат |Арыгінал імя = {{lang-en|James Bissett Pratt}} |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = [[філасофія]], [[гісторыя рэлігіі]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]], [[Гарвардскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Уільям Джэймс]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Джэймс Бісет Прат''' ({{lang-en|James Bissett Pratt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі філосаф, гісторык рэлігіі і педагог. Адзін з заснавальнікаў [[Крытычны рэалізм (філасофія)|крытычнага рэалізму]]. == Біяграфія == У [[1898]] годзе скончыў Уільямс-каледж. Вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім]] і ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэтах]]. У [[1905]] годзе атрымаў ступень доктара пад навуковым кіраўніцтвам [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]]. Пасля вярнуўся ва Уільямс, дзе выкладаў і займаўся навуковай працай. == Навуковыя інтарэсы == Канцэпцыі крытычнага рэалізму злучаў з ідэямі персаналізму і тэорыяй [[Эмерджэнтная эвалюцыя|эмерджэнтнай эвалюцыі]]. Займаўся [[Гісторыя рэлігіі|гісторыяй]], [[Псіхалогія рэлігіі|псіхалогіяй]] і [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіяй рэлігіі]]. Разглядаў рэлігійныя вераванні як гістарычныя ўтварэнні, але лічыў, што [[рэлігія]], як неадольнае імкненне чалавека спасцігнуць «найвышэйшую рэальнасць» і выразіць сваю эмацыянальную ацэнку, не вечная. == Працы == * The psychology of religious belief. — New York: Macmillan, 1907. — XII, 327 p. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прат Джэймс Бісет||22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прат Джэймс Бісет}} [[Катэгорыя:Філосафы ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] 95fmmmvvlsge1dmhv4s82o2t4erpgdj 5201992 5201991 2026-09-18T12:24:48Z Autumndancer 168015 5201992 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Прат}} {{Навуковец |Імя = Джэймс Бісет Прат |Арыгінал імя = {{lang-en|James Bissett Pratt}} |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = [[філасофія]], [[гісторыя рэлігіі]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]], [[Гарвардскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Уільям Джэймс]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Джэймс Бісет Прат''' ({{lang-en|James Bissett Pratt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі філосаф, гісторык рэлігіі і педагог. Адзін з заснавальнікаў [[Крытычны рэалізм (філасофія)|крытычнага рэалізму]]. == Біяграфія == У [[1898]] годзе скончыў Уільямс-каледж. Вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім]] і ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэтах]]. У [[1905]] годзе атрымаў ступень доктара пад навуковым кіраўніцтвам [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]]. Пасля вярнуўся ва Уільямс, дзе выкладаў і займаўся навуковай працай. == Навуковыя інтарэсы == Канцэпцыі крытычнага рэалізму злучаў з ідэямі персаналізму і тэорыяй [[Эмерджэнтная эвалюцыя|эмерджэнтнай эвалюцыі]]. Займаўся [[Гісторыя рэлігіі|гісторыяй]], [[Псіхалогія рэлігіі|псіхалогіяй]] і [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіяй рэлігіі]]. Разглядаў рэлігійныя вераванні як гістарычныя ўтварэнні, але лічыў, што [[рэлігія]], як неадольнае імкненне чалавека спасцігнуць «найвышэйшую рэальнасць» і выразіць сваю эмацыянальную ацэнку, не вечная. == Працы == * The psychology of religious belief. — New York: Macmillan, 1907. — XII, 327 p. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прат Джэймс Бісет||22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прат Джэймс Бісет}} [[Катэгорыя:Філосафы ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] rpw7qbby4vqvp7skrma3516dw171pk7 5202064 5201992 2026-09-18T14:06:29Z Pabojnia 135280 афармленне 5202064 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Прат}} {{Навуковец |Імя = Джэймс Бісет Прат |Арыгінал імя = {{lang-en|James Bissett Pratt}} |Фота = |Шырыня = |Навуковая сфера = [[філасофія]], [[гісторыя рэлігіі]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]], [[Гарвардскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Уільям Джэймс]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Джэймс Бісет Прат''' ({{lang-en|James Bissett Pratt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі філосаф, гісторык рэлігіі і педагог. Адзін з заснавальнікаў [[Крытычны рэалізм (філасофія)|крытычнага рэалізму]]. == Біяграфія == У [[1898]] годзе скончыў Уільямс-каледж. Вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім]] і ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэтах]]. У [[1905]] годзе атрымаў ступень доктара пад навуковым кіраўніцтвам [[Уільям Джэймс|Уільяма Джэймса]]. Пасля вярнуўся ва Уільямс, дзе выкладаў і займаўся навуковай працай. == Навуковыя інтарэсы == Канцэпцыі крытычнага рэалізму злучаў з ідэямі персаналізму і тэорыяй [[Эмерджэнтная эвалюцыя|эмерджэнтнай эвалюцыі]]. Займаўся [[Гісторыя рэлігіі|гісторыяй]], [[Псіхалогія рэлігіі|псіхалогіяй]] і [[Сацыялогія рэлігіі|сацыялогіяй рэлігіі]]. Разглядаў рэлігійныя вераванні як гістарычныя ўтварэнні, але лічыў, што [[рэлігія]], як неадольнае імкненне чалавека спасцігнуць «найвышэйшую рэальнасць» і выразіць сваю эмацыянальную ацэнку, не вечная. == Працы == * The psychology of religious belief. — New York: Macmillan, 1907. — XII, 327 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прат Джэймс Бісет||22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прат Джэймс Бісет}} [[Катэгорыя:Філосафы ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] na5gll3pquzutf41sp6io6jvhdoow5m Аднарог 0 583199 5202020 3840889 2026-09-18T13:22:46Z Autumndancer 168015 5202020 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Image:DomenichinounicornPalFarnese.jpg|thumb|right|«Нявінніца і Аднарог» [[Даменікіна Цамп'еры]] (1602)]] '''Аднарог''' — [[міфалогія|міфічная]] істота, якая сімвалізуе чысціню і ласку. Звычайна аднарога ўяўляюць у выглядзе каня з рогам. Паводле эзатэрычных вучэнняў мае белае цела, чырвоную галаву і блакітныя вочы. Першыя выявы аднарога сустракаюцца прыблізна ў 4 ст. да н.э. на пячатках са старажытных гарадоў даліны Інда. Сустракаецца ў [[Атхарва-Веда]] і [[Махабхарата]]. Грэцкая і рымская традыцыі разглядалі аднарога як рэальную жывёліну, яго з’яўленне звязваюць з Афрыкай або Індыяй. == Вобраз аднарога ў розных традыцыях == === Вавілон === У Вавілоне аднарога лічылі крылатым. На амулеце, які датуецца прыкладна 1800 годам да н.э., на процілеглых паверхнях намаляваны два аднарогі, якія сімвалізуюць два бакі Дрэва Жыцця. У шумера-семіцкай традыцыі аднарог — мясцовы сімвал, атрыбут цнатлівых багінь. === Старажытнаяўрэйская традыцыя === У старажытнаяўрэйскай традыцыі ёсць такая легенда: калі Яхве папрасіў Адама даць імёны ўсім жывёлам, аднарог быў першым, хто яго атрымаў, і, такім чынам, ён быў узведзены да найвышэйшага рангу. Калі Адам і Ева былі выгнаны з раю, Бог даў выбар аднарогу: застацца ў Эдэме або адправіцца з людзьмі. Аднарог абраў апошняе і быў назаўсёды блаславёны спагадаць людзям. === Хрысціянская традыцыя === У хрысціянстве адзіны рог аднарога — гэта сімвал чароўнай еднасці, духоўнай улады і высакароднасці, у сувязі з гэтым аднарог становіцца чынам [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Той факт, што аднарог невялікага росту, паказвае на аналогію зняважанасці Хрыста пры яго нараджэнні; яго белы колер сімвалізуе чысціню, тое, што неабходна атрымаць, каб ісці шляхамі сыноў Божых. == У геральдыцы == Сімвал аднарога ў геральдыцы пачынае з’яўляцца з 15 стагоддзя. Сустракаецца на гербах [[Герб Шатландыі|Шатландыі]], [[Герб Канады|Канады]], [[Герб Вялікабрытаніі|Вялікабрытаніі]]. Гл. таксама [[Бонча]]. == У беларускай культуры == У пражскім выданні [[Кніга_Быццё_(Скарына)|Кнігі Быццё]] [[Францыск_Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет у 1519 годзе, на гравюры «Бог у раі» ёсць выява аднарога. [[Файл:Францыск Скарына. Бог у раі. Кніга Быццё. Прага, 1519.jpg|thumb|злева|350px|Гравюрная застаўка «Бог у раі»]] == У сучаснай культуры == * [[Нябачны ружовы аднарог]] == У сучасных фінансах == Кампаніі называюць «[[Аднарог (фінансы)|Аднарог]]» (unicorn companies), калі іх рынкавая капіталізацыя перавышае 1 мільярд даляраў [[ЗША]]. Пераважна выкарыстоўваецца ў [[стартап]] кампаніях або тых якія хутка выраслі. <ref>{{Cite news|url=https://www.investopedia.com/terms/u/unicorn.asp|title=Unicorn|last=Investopedia|date=2015-10-01|language=en-US|work=Investopedia|accessdate=2018-03-05}}</ref> == Зноскі == {{reflist}} {{Гербавыя фігуры}} {{commonscat|Unicorns}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя: Міфічныя коні]] [[Катэгорыя: Аднарогі]] [[Катэгорыя: Фантастычныя істоты]] [[Катэгорыя: Сярэдневяковая міфалогія]] [[Катэгорыя: Міфічныя істоты]] [[Катэгорыя: Негеральдычныя фігуры]] acptxi6f2vrv582x3mse8spyzwoopn2 Беларуска-венесуэльскія адносіны 0 588069 5202210 5165085 2026-09-18T23:57:40Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5202210 wikitext text/x-wiki [[File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg|міні|Паштовая беларуская марка, прымеркаваная да 200-годдзя незалежнасці Венесуэлы.]] '''Беларуска-венесуэльскія адносіны''' — двухбаковыя адносіны [[Беларусь|Беларусі]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Дыпламатычныя адносіны ўсталяваны [[4 лютага]] [[1997]] года<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel3/num1/3d1583.html Пратакол аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Венесуэла]// Сайт Валерыя Леванеўскага. Дата доступу: [[26 мая]] [[2009]]</ref>. Кіраўніцтвы [[Беларусь|Беларусі]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]] маюць падобныя пазіцыі па асноўных пытаннях сусветнай палітыкі. Краіны актыўна ўдзельнічаюць у працы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Венесуэле з 2008 па 2012 гады з’яўляўся [[Валянцін Аркадзевіч Гурыновіч|Валянцін Гурыновіч]], з 2012 па 2020 гады – [[Алег Сяргеевіч Пафераў|Алег Пафёраў]]. З 2020 года гэтую пасаду займае [[Андрэй Леанідавіч Моўчан|Андрэй Моўчан]]. == Агляд == На тэрыторыі Венесуэлы пры ўдзеле беларускіх спецыялістаў завершана будаўніцтва і ўведзены ў эксплуатацыю такія аб’екты як жылы мікрараён на 2520 кватэр у сектары Гуасімаль, г. Маракай, штат Арагуа; жылы мікрараён на 4448 кватэр у раёне ваеннай базы «Лібертадор», штат Арагуа; 288 кватэр у складзе 8 дамоў у раёне ваеннай базы «Фуэртэ цівун», штат Міранда; завод па вытворчасці керамічных блокаў магутнасцю 25 млн блокаў у год у Гуарэнас-Гуацірэ, штат Міранда; завод па зборцы трактароў «Беларус», завод па зборцы грузавых аўтамабіляў «МАЗ», завод па зборцы дарожна-будаўнічай тэхнікі — усе ў прамысловай зоне «Санта Інэс», штат [[Барынас]]<ref>{{Cite web |url=http://venezuela.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |title=Архіўная копія |access-date=10 лютага 2019 |archive-date=4 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404023652/http://venezuela.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |url-status=dead }}</ref>. Цяпер відавочна, што беларуска-венесуэльскія адносіны можна падзяліць на два перыяды: ''чавесаўскі'' і ''постчавесаўскі''. Першы перыяд (2006—2013) характарызуецца цеплынёй і станоўчай дынамікай адносін. Прэзідэнт Венесуэлы [[Уга Чавес]] ў 2006 годзе наведаў Беларусь і з тых часоў ажыццяўляў візіты штогод — у 2007, 2008, 2009 і 2010 гадах. Беларускі прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ў адказ наведаў Венесуэлу ў 2007, 2010 і 2012 гадах. Два лідары вельмі сімпатызавалі адзін аднаму. У гэтыя гады актывізавалася эканамічнае супрацоўніцтва, а таксама развіццё двухбаковых сувязей у галіне культуры, навукі, адукацыі, у гуманітарнай сферы. Прэзідэнты Беларусі і Венесуэлы прынялі ўдзел у пуску першай чаргі сумеснага прадпрыемства па здабычы нафты «Петралера Беловенесалана». Яно здабыла 1 млн тон нафты ўжо ў 2008, а ў перспектыве планавалася здабыча да 7 млн тон нафты штогод. Перыяд скончыўся са смерцю Уга Чавеса 5 сакавіка 2013 года. Другі перыяд стаў часам ахаладжэння і кансервацыі ўсяго дасягнутага. == Чавесаўскі перыяд (2006—2013) == Развіццю двухбаковых адносін судзейнічалі: * афіцыйны візіт прэзідэнта Венесуэлы Уга Чавеса ў Беларусь у ліпені 2006 (падпісаны Дагавор аб стратэгічным супрацоўніцтве, мемарандум аб узаемапаразуменні ў сферы палітычных кансультацый паміж МЗС Беларусі і Венесуэлы, дасягнуты пагадненні ў галіне нафтахіміі, металургіі, сельскай гаспадаркі і ў [[Ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва#Ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь|ваенна-тэхнічнай галіне]]); * сустрэча прэзідэнтаў Беларусі і Венесуэлы падчас саміта Руха недалучэння ў [[Гавана|Гаване]] ў верасні 2006; * візіт афіцыйнай дэлегацыі Рэспублікі Беларусь на чале з Дзяржаўным сакратаром Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктарам Шэйманам]] у Венесуэлу ў верасні 2006 (падпісаныя 23 пагадненні, у тым ліку ў ваенна-тэхнічнай галіне на агульную суму каля 1 млрд USD). Аснову беларускага экспарту ў [[2005]] склалі калійныя і азотныя ўгнаенні. Назіраецца тэндэнцыя да павелічэння аб’ёмаў паставак іншых асноўных экспартных тавараў і дыверсіфікацыі экспарту: шын, электраабсталявання, дэталей і абсталявання для аўтамабіляў і трактараў, сінтэтычных ніцей. Двухбаковы тавараабарот склаў звыш 15 млн. USD. === 2007—2008 === У [[2007]] краіны працягвалі рэалізоўваць курс на доўгатэрміновае стратэгічнае партнёрства. [[19 сакавіка|19]]—[[25 сакавіка]] адбыўся візіт у Венесуэлу Дзяржаўнага сакратара Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь, сустаршыні беларуска-венесуэльскай сумеснай камісіі высокага ўзроўню В.Шэймана. Абмяркоўваліся пытанні двухбаковага палітычнага, гандлёва-эканамічнага, навукова-тэхнічнага і ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва. Па выніках візіту было падпісана 24 дакументы, з якіх 11 — у нафтагазавай сферы (адносна стварэння сумеснага прадпрыемства па здабычы нафты, арганізацыі вытворчасці і зборкі вібрацыйных крыніц, правядзення сейсмаразведачных работ і стварэння для гэтага сумеснага прадпрыемства [[СейсмаВенБел|«СейсмаВенБел»]], газіфікацыі з дапамогай беларускіх спецялістаў венесуэльскіх гарадоў, у т.л. сталіцы штата [[Барынас]]). Было заяўлена, што заводы па вытворчасці сваёй тэхнікі пабудуюць [[Мінскі трактарны завод]], [[Мінскі аўтамабільны завод]] і [[Беларускі аўтамабільны завод]]. Адзначалася, што гэта будзе не зборачная вытворчасць (як меркавалася раней), а заводы па максімальнай лакалізацыі вытворчасці, з пастаўкай вырабленай прадукцыі на рынкі краін рэгіёна. Высокія бакі дамовіліся, што беларускія спецыялісты будуць праектаваць і будаваць офісны квартал, а таксама два жылых мікрараёна на 5-6 тыс. кватэр. Пацверджаны ранейшыя планы ў сферы індустрыяльнага і горадабудаўніцтва. Падпісана пагадненне аб будаўніцтве пад Каракасам беларускімі будаўнікамі жылога раёна на 5 тыс. кватэр. Абмеркаваны перспектывы будаўніцтва беларусамі гарадоў у Венесуэле, для чаго вырашана распрацаваць 5 генеральных планаў у 2007 і яшчэ 4 генпланаў у [[2008]]—[[2011]]. Запланавана будаўніцтва завода будматэрыялаў на базе беларускіх тэхналогій магутнасцю 100 млн цаглін у год. Удакладнены пачатак узвядзення беларускімі спецыялістамі горада і трох [[аграгарадок|аграгарадкоў]] — у 2007 праводзіўся выбар месцаў іх будаўніцтва. Разгледжаны ўмовы стварэння сумесных прадпрыемстваў па зборцы аўтамабіляў [[МАЗ|«МАЗ»]] і [[БелАЗ|«БелАЗ»]], трактараў [[МТЗ|«МТЗ»]], дарожнай і камунальнай тэхнікі [[Амкадор|«Амкадор»]]. Венесуэльцам перададзены праекты кантрактаў на пастаўку аўтатрактарнай і сельскагаспадарчай тэхнікі. Венесуэльскі бок пацвердзіў зацікаўленасць у беларускіх тэхналогіях у галіне сельскай гаспадаркі і харчавання (выраб сухога і згушчанага малака, тушаніны, захоўванне і складзіраванне замарожаных прадуктаў, вытворчасць і захоўванне кармоў для жывёлы), прапанаваў стварыць сумеснае прадпрыемства па перапрацоўцы [[кава|кавы]]. У красавіку [[Мінск]] наведала ўрадавая дэлегацыя Венесуэлы. У маі ў Каракасе адбылося першае пасяджэнне сумеснай камісіі па супрацоўніцтву ў галіне навукі і тэхналогій. Пачалася работа па стварэнню Двухбаковага інвестыцыйнага фонда. Беларусі было прапанавана ў перспектыве ўступіць у [[Гуманітарны банк міжнароднага развіцця]], які ствараецца Венесуэлай, [[Іран]]ам і [[Малайзія]]й для забеспячэння фінансавай незалежнасці краін-удзельніц ад міжнародных фінансавых арганізацый. У снежні ў Каракасе прайшла нацыянальная выстаўка Беларусі, на якой узоры сваёй прадукцыі выставілі 216 беларускіх прадпрыемстваў. Выстаўка была прыўрочана да афіцыйнага візіту ў Венесуэлу Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Лукашэнкі]]. У рамках візіту было падпісана 15 міждзяржаўных пагадненняў і мноства кантрактаў паміж суб’ектамі гаспадарання абедзвюх краін. Былі падпісаны міжурадавыя пагадненні аб супрацоўніцтве ў гандлёва-эканамічнай сферы, аб садзеянні ажыццяўленню і ўзаемнай абароне інвестыцый, аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання, аб адмене віз у нацыянальных пашпартах. Заключаны пагадненні паміж міністэрствамі фінансаў дзвюх краін, аб культурным супрацоўніцтве, аб супрацоўніцтве ў галіне адукацыі, а таксама ў сферы барацьбы са злачыннасцю. 5 сакавіка 2013 у дзень смерці Уга Чавеса па ўсёй Беларусі былі прыспушчаны дзяржаўныя сцягі. Паводле звестак сумеснага расследавання [[OCCRP]], [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]] і {{iw|Armando.info||es}}, якое выйшла ў 2023 годзе, беларускія ўлады не выплацілі Венесуэле амаль 1,4 мільярды долараў па нафтавым кантракце 2010 года<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/venesuelski-hambit-jak-belarus-prybrala-sabe-u|title=«Венесуэльскі гамбіт»: як Беларусь паклала сабе ў кішэню 1,5 млрд «нафтавых» долараў|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-04-12}}</ref>. Гэтую інфармацыю пацвердзіў {{iw|Рафаэль Рамірэс||es|Rafael Ramírez Carreño}}, які ўзначальваў пры Чавесе міністэрства нафты і горназдабыўной прамысловасці<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/lukaszenka-haceu-stac-nezaleznym-ad-rasii-u-ven|title=«Лукашэнка хацеў стаць незалежным ад Расіі». У Венесуэле пацвердзілі, што Мінск не вярнуў 1,5 млрд даляраў|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-04-13}}</ref>. == Постчавесаўскі перыяд (з 2013) == [[Файл:«Спасибо за приём в этом красивом дворце!» -- Встреча Лукашенко с Аданом Чавесом Фриасом.webm|thumb|Сустрэча Лукашэнкі з Аданам Чавесам Фрыясам]] З прыходам да ўлады [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] адбылося ахаладжэнне адносін. Хоць у 2013 годзе Беларусь стала адной з першых краін, якія наведаў Нікалас, гэта адбылося хутчэй за ўсё па інерцыі. У наступныя гады аб’ём гандлю скараціўся ў сотні разоў, затухлі супольныя праекты, дзяржаўныя СМІ перасталі называць Венесуэлу і яе новага прэзідэнта нашымі сябрамі. Па той жа інерцыі у 2010-х гады былі дабудаваны сумесныя прадпрыемствы. Сярод іх завод «ВенеМінск» у штаце [[Барынас]], які выпускае трактары. У 2015 годзе там жа быў адкрыты завод па зборцы беларускай дарожна-будаўнічай тэхнікі, пабудаваны пры ўдзеле беларускіх спецыялістаў. == Адлюстраванне ў культуры == Беларуска-венесуэльскія адносіны знайшлі адлюстраванне ў культуры: так, сяброўскім эканамічным стасункам дзвюх дзяржаў прысвечана песня «Венесуэла» гурта [[Разбітае сэрца пацана]]. == Гл. таксама == * [[Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы]] * [[Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле]] * [[Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле]] * [[Беларусы Венесуэлы]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/17439/1/2010_2_JILIR_andrievsky.pdf Торговые отношения Республики Беларусь со странами Латинской Америки (1992—2008 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222132909/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/17439/1/2010_2_JILIR_andrievsky.pdf |date=22 снежня 2015 }} * [http://venezuela.mfa.gov.by/ru/ Посольство Республики Беларусь в Боливарианской республике Венесуэла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220628042858/https://venezuela.mfa.gov.by/ru/ |date=28 чэрвеня 2022 }} * [http://www.embavenez.by Посольство Боливарианской республики Венесуэла в республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220114044804/http://www.embavenez.by/ |date=14 студзеня 2022 }} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Венесуэла]] [[Катэгорыя:Палітыка Венесуэлы]] oswfoe6d788mpi6owuh22lro9rzjex2 Сэм Вуд 0 600319 5202090 3382518 2026-09-18T14:54:54Z StarDeg 16311 5202090 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Вуд}} '''Сэмюэль (Сэм) Гросвенар Вуд''' ({{lang-en|Samuel Grosvenor (Sam) Wood}}; {{ДН|10|7|1883}}, {{МН|Філадэльфія||}} — {{ДС|22|9|1949}}, {{МС|Галівуд||}}) — амерыканскі {{кінарэжысёр|ЗША|XX стагоддзя}} і {{кінапрадзюсар|ЗША|XX стагоддзя}}. Уладальнік імянной зоркі на Галівудскай «Алеі славы». Спачатку Сэм Вуд працаваў брокерам па нерухомасці, затым працаваў на трубаправодах для нафтавых кампаній. Пад артыстычным псеўданімам Чад Эплейджэт сыграў некалькі эпізадычных роляў у нямым кіно, у 1915 годзе пачаў працу асістэнтам рэжысёра [[Сесіл Блаўнт Дэміль|Сесіла Блаўнт Дэміля]]. У 1919 годзе Сэм Вуд зняў свой першы фільм у якасці самастойнага рэжысёра «Двайная хуткасць». == Фільмаграфія == * 1943 — [[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]] {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Вуд Сэм}} [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] jf3mp2hh43giqsci11oinvri6bp62bw Мантаўкет 0 602349 5202226 5178576 2026-09-19T02:43:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202226 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Мантаўкет <br /> ''Montaukett'' | image = | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = | popplace = [[ЗША]] | langs = моэган-пеквот | rels = [[анімізм]], [[хрысціянства]] | related = [[моэган]], [[пеквот]], [[шынекок]] }} '''Мантаўкет''' (сучасная саманазва: ''Montaukett'') — [[алганкіны|алганкінскі]] народ, карэнныя насельнікі усходняй часткі [[Лонг-Айленд]]а ([[ЗША]]). Мантаўкет па паходжанню звязаны з [[моэган]] і [[пеквот]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст., калі пачаліся іх кантакты з еўрапейцамі, яны насялялі ўсходнюю частку Лонг-Айленда, здабывалі [[Ракавіна малюскаў|ракавіны]] для [[вампум]]аў, займаліся [[рыбалоўства]]м і [[земляробства]]м. У [[1638]] г. заключылі [[гандаль|гандлёвае]] пагадненне з [[Плімуцкая калонія|Плімуцкай калоніяй]]. Каля [[1640]] г. [[англічане]] пабудавалі на землях мантаўкет паселішча, што выклікала канфлікт з [[Нідэрланды|галандцамі]] і іх тагачаснымі саюзнікамі [[ленапэ]]. Апошнія здзейснілі некалькі нападаў на вёскі мантаўкет, але спыніць англійскую каланізацыю ня здолелі. У далейшым мантаўкет былі ўцягнуты ў каланіяльную [[эканоміка|эканоміку]], займаліся здабычай [[кіты|кітоў]], наймаліся маракамі на [[судна|судны]], мелі сваіх [[рабства|рабоў]], удзельнічалі ў ваенных канфліктах на баку англічан, а потым — [[ЗША|амерыканцаў]], займаліся місіянерскай справай сярод [[індзейцы|індзейцаў]], практыкавалі змяшаныя [[шлюб]]ы. Разам з гэтым, яны захавалі традыцыйную сістэму кіравання на чале спадчыннага правадыра-сахема. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. мантаўкет сутыкнуліся з ціскам з боку зямельных спекулянтаў. У [[1897]] г. сахем Ваянданк Фараон звярнуўся ў [[суд]]. Але пасля даўгатэрміновых разглядаў [[17 лістапада]] [[1910]] г. суддзя абвясціў, што ў выніку [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] племя мантаўкет перастала існаваць, і сахем ня мае права выступаць у якасці яго прадстаўніка. Толькі ў [[2013]] г. было створана аб'яднанне «нацыя мантаўкет», што дамагаецца прызнання ад штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]. == Спасылкі == * [http://montaukett.org Montaukett Indians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190603232358/http://montaukett.org/ |date=3 чэрвеня 2019 }} * [http://www.montaukwarrior.info The Matouwac Research Center] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190603232354/http://www.montaukwarrior.info/ |date=3 чэрвеня 2019 }} * [http://www.dickshovel.com/dewan.html There is no tribe of Montauk Indians] * [https://www.indianz.com/News/2017/07/11/montaukett-indian-nation-waiting-on-gove.asp Montaukett Indian Nation waiting on governor to sign recognition bill] [[Катэгорыя:Алганкіны]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] d5qxjqks7lkn77tj2yzucv1stn0bogc Клапоўнік палявы 0 607222 5202247 4327490 2026-09-19T06:23:40Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202247 wikitext text/x-wiki {{таксон | image file = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Lepidium | latin = Lepidium campestre | rang = Від | author = ([[L.]]) [[R.Br.]], [[1812]] | syn = | children = | wikispecies = Lepidium campestre | commons = Category:Lepidium campestre | grin = 21763 |ipni = 1189483-2 }} '''Клапо́ўнік палявы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|74}}</ref> (''Lepidium campestre'')&nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{Bt-bellat|Клапоўнік|Lepidium}} сямейства {{bt-bellat|Капуставыя|Brassicaceae}}. == Батанічнае апісанне == Невялікая (20—60 см) шызая расліна з разгалінаваным [[сцябло]]м. [[Суквецце|Суквецці]] сабраны ў верхняй часткі расліны. Яно мае зверху [[кветкі]], а дадолу зялёныя плоскія авальныя струкі каля 6&nbsp;мм даўжыні і 4&nbsp;мм шырыні. Кожны струк ўтрымлівае дзве 2,5&nbsp;мм насеніны. Ствол пакрыты [[лісце]]м з зубатым краем і валасінкамі. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Сустракаецца як пустазелле на схілах бэлек, каля дарог, на пустках у [[стэп]]авай і [[лесастэп]]авай частцы [[Украіна|Украіны]], на [[Каўказ]]е, у [[Малая Азія|Малой]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] Азіі. == Практычнае выкарыстанне == Расліна належыць да таго ж роду, што і {{bt-bellat|клапоўнік пасяўны|Lepidium sativum}}. У насенні клапоўніка змяшчаецца 22,2—28,5&nbsp;% тлустага светла-жоўтага [[Алеі|алею]] з вострым, амаль пякучым смакам, якія нагадваюць смак горкага перцу. І саму расліна і яе алей выкарыстоўвалі як заправу да салатаў і рыбных або мясных страў. Лісце ўжываюць сырым, альбо адварваюць на працягу 10 хвілін<ref>{{Cite book|title=Edible Wild Plants|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00pete_0|last=Lee Allen Peterson|first=|year=1977|publisher=Houghton Mifflin Company|location=New York City|pages=26|language=|isbn=}}</ref>. Разглядаюць магчымасць выкарыстання клапоўніка палявога як сельскагаспадарчай алейнай расліны<ref>{{Cite web|title=tandfonline.com|url=https://www.tandfonline.com/action/captchaChallenge?redirectUri=%2Fdoi%2Fabs%2F10.1080%2F09064719809362493&|website=www.tandfonline.com|doi=10.1080/09064719809362493|accessdate=2019-01-07}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Lepidium_campestre_sl4.jpg|Дарослая расліна Lepidium_campestre3_W.jpg|Лісце Lepidium_campestre_sl9.jpg|Суквецці Lepidium campestre — Flora Batava — Volume v9.jpg|{{Бат.іл.|Копс}} </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|''Траццякоў Д. І.'' Клапоўнік}} — С. 27. * ''М.&nbsp;Л.&nbsp;Рева, Н.&nbsp;Н.&nbsp;Рева'' Дикі їстівні рослини України / Київ, Наукова думка, 1976&nbsp;— 168 с.{{ref-uk}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|22398|Клоповник полевой — Lepidium campestre}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Харчовыя расліны]] [[Катэгорыя:Клапоўнік]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1812 годзе]] 9ogd2ugjrkvaph86myuw47830ixkg53 МАЗ-303 0 609939 5202123 4797692 2026-09-18T18:11:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202123 wikitext text/x-wiki {{Аўтобус | Назва = МАЗ-303 | Выява = MAZ-303.jpg | Подпіс = | Выпуск = [[2021]]—ц.ч.<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/220083 |title = МАЗ изготовил первые 10 автобусов третьего поколения для Беларуси. В Барановичах, Минске и Светлогорске МАЗ-303 уже вышли на работу |publisher = abw.by |date = 2021-04-09 |accessdate = 2021-06-03 |language = ru |archive-date = 3 чэрвеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210603194837/https://www.abw.by/novosti/commercial/220083 |url-status = dead }}</ref> | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] | Папярэднік = [[МАЗ-203]] | Пераемнік = | Тып = гарадскі | Клас = вялікі | Месцаў для сядзення = 26—39 | Намінальная ўмяшчальнасць = 95—110 | Даўжыня = 12430 | Шырыня = 2550 | Вышыня = 3100 | Колавая база = 6150 | Commons = MAZ-303 }} '''МАЗ-303''' — нізкападлогавы [[аўтобус]] [[МАЗ|Мінскага аўтамабільнага завода]]. == Гісторыя == Прэзентацыя аўтобуса трэцяга пакалення адбылася [[9 жніўня]] [[2019]] года. Першай дэбютавала мадыфікацыя ''МАЗ-303266'', у чэрвені [[2020]] года была паказана больш простая версія ''МАЗ-303065''<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/215802 |title = МАЗ-303 Евро-5 для "своих" - оцените первыми "бюджетную" версию автобуса третьего поколения |publisher = abw.by |date = 2020-06-30 |accessdate = 2020-12-19 |language = ru |archive-date = 26 верасня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200926052419/https://www.abw.by/novosti/commercial/215802 |url-status = dead }}</ref>. [[5 мая]] [[2020]] года быў паказаны [[электробус]] ''МАЗ-303Е10''<ref>{{cite web|url = https://blr.belta.by/economics/view/maz-stvaryu-pershy-elektrobus-87346-2020/ |title = МАЗ стварыў першы электробус |publisher = [[БелТА]] |date = 2020-05-05 |accessdate = 2020-12-19 }}</ref>. У лістападзе [[2020]] года МАЗ-303 атрымалі адабрэнне тыпа транспартнага сродку<ref name="abw.by-2020-11-30">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/217984 |title = МАЗ получил ОТТС на автобусы третьего поколения. К серийному производству готово 8 модификаций |publisher = abw.by |date = 2020-11-30 |accessdate = 2020-12-19 |language = ru |archive-date = 22 красавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210422102842/https://www.abw.by/novosti/commercial/217984 |url-status = dead }}</ref>. У маі [[2022]] года ў [[Санкт-Пецярбург]]у ([[Расія]]) быў прэзентаваны электробус ''МАЗ-303E20''<ref name="abw.by-2022-05-24">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/226472 |title = Новейшие электробусы МАЗ и БКМ против российской и немецкой техники на выставке в Санкт-Петербурге |publisher = abw.by |date = 2022-05-24 |accessdate = 2022-05-28 |language = ru |archive-date = 30 чэрвеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630162324/https://www.abw.by/novosti/commercial/226472 |url-status = dead }}</ref>. == Апісанне == === Кузаў і салон === Даўжыня — 12,43 м, шырыня — 2,55 м, вышыня — 3,1 м. Каркас зроблены з нержавеючай сталі. Пярэдняя і задняя часткі вонкавай абліцоўкі зробленыя з пластыка, а бакавыя панэлі выраблены з алюмінія. Ветравая шыба — суцэльная. Вышыня падножкі — 32 сантыметра. Для людзей на калясках усталяваная высоўная платформа з электрапрывадам. Для яе актывацыі каля сярэдніх дзвярэй, а таксама ў салоне прадугледжаны спецыяльныя кнопкі, якія інфармуюць вадзіцеля аб пасажыры з абмежаванымі магчымасцямі ці пра пасажыра з дзіцячай калыскай. <gallery widths="200px"> Выява:MAZ-303 3.jpg| Выява:MAZ-303 4.jpg| </gallery> Салон змяшчае да 110 пасажыраў у залежнасці ад камплектацыі. Гарадскія мадыфікацыі адрозніваюцца наяўнасцю трох пасажырскіх дзвярэй і кампаноўкай салона, у якім можа быць устаноўлена ад 26 да 31 месца для сядзення (агульная пасажыраўмяшчальнасць — ад 88 да 101 чалавека ў залежнасці ад варыяцыі). У прыгарадных мадыфікацый толькі двое пасажырскіх дзвярэй і больш месцаў для сядзення (ад 32 да 34). Магчымы варыянт кампаноўкі з 16 сядзеннямі на нізкай падлозе. Можна замовіць стандартныя парныя, альбо больш шырокія паўтарачныя сядзенні. На выбар прапанаваны тры варыянты кабіны, якая можа быць цалкам або часткова аддзеленая ад салона. На ўсіх шэрагах маюцца [[USB]]-порты для зарадкі [[смартфон]]аў і [[Планшэтны камп’ютар|планшэтаў]]. За клімат у салоне адказваюць пяць [[Ацяпляльныя прылады|ацяпляльнікаў]] і [[кандыцыянер]], які можа працаваць як на астуджэнне, так і на абаграванне. === Рухавікі === {|class="wikitable" style="font-size:85%; text-align: center;" |- ! Рухавік ! [[Mercedes-Benz]] OM926LA.V/4 ! Mercedes-Benz OM936LA.6-8 |- ! Тып | colspan=2 | шасціцыліндравы, радны |- ! Экалагічны стандарт | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]] | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-6]] |- ! Аб’ём, л | 7,2 | 7,7 |- ! Магутнасць, к.с. | 285 | 300 |- ! Макс. круцільны момант, Н·м | 1120 | 1200 |- |} === Трансмісія === Аўтобусы МАЗ-303 абсталёўваюцца гідрамеханічнай трансмісіяй і аўтаматычнай 6-ступеньчатай каробкай перадач ''ZF 6AP1200B'', а таксама партальным заднім мостам ''ZF AV 133/83'' з двайной перадачай. === Хадавая частка === Прадугледжаны два варыянты пярэдняй падвескі. Залежная пярэдняя падвеска — пнеўматычная, на двух балонах, з каванай бэлькай, двума падоўжнымі рэактыўнымі штангамі і дзвюма ўсталяванымі V-падобна штангамі, з двума тэлескапічнымі амартызатарамі, з адным датчыкам узроўню падлогі. Незалежная падвеска — пнеўматычная, на двух балонах, з двума амартызатарамі і чатырма А-падобнымі рычагамі, з двума датчыкамі ўзроўню падлогі. Задняя падвеска — залежная, пнеўматычная, на чатырох балонах. Тармазная сістэма — пнеўматычная, пры ўздыме на горку спрацоўвае сістэма дапамогі кіроўцу. Колавыя дыскі — сталёвыя альбо алюмініевыя. Шыны — 275/70 R22,5. == Мадыфікацыі == У мадэльным шэрагу аўтобусаў трэцяга пакалення 4 гарадскія ('''«303065»''', '''«303066»''', '''«303265»''', '''«303266»''') і 4 прыгарадныя мадыфікацыі ('''«303165»''', '''«303166»''', '''«303365»''', '''«303366»'''). Гарадскія мадыфікацыі маюць цотную лічбу на чацвёртай пазіцыі індэкса, прыгарадныя — няцотную. Варыянт выканання пярэдняй падвескі ў індэксе таксама зашыфраваны ў чацвёртай лічбе: з залежнай падвескай — ''«0»'' і ''«1»'', незалежнай — ''«2»'' і ''«3»''. Экалагічны стандарт [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]]/[[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-6]] адлюстраваны адпаведнай апошняй лічбай індэкса<ref name="abw.by-2020-11-30"/>. [[Выява:MAZ-303E10 2.jpg|thumb|МАЗ-303Е10]] '''МАЗ-303Е10''' — [[электробус]]. Электрарухавік — ''ZF CeTrax'': магутнасць — 200 кВт, круцільны момант — 2170 Н·м, напружанне — 650 В, разліковае спажыванне электраэнергіі — 0,8 кВт·г/км. Літый-жалеза-фасфатныя батарэі размешчаныя на даху і ў маторнай шахце. Разліковы запас ходу 300 км. Батарэі зараджаюцца ад аўтаномнага трансфарматара (380 В) або на станцыях з раздымам ''CCS2 Combo''. Электробус '''МАЗ-303E20''' адрозніваецца батарэямі іншага тыпу: мае літый-нікель-марганец-кобальтавыя (Li-NMC) акумулятары. Знешне гэтая версія адрозніваецца ад ''303Е10'' большым па памерах электраабсталяваннем на даху. Была павялічана колькасць батарэй, дзякуючы гэтаму іх агульная ёмістасць вырасла да 400 кВт·г. З-за большай вагі акумулятараў намінальная пасажыраўмяшчальнасць паменшылася з 90 да 80 пасажыраў, колькасць месцаў для сядзення пры гэтым не змянілася — 30<ref name="abw.by-2022-05-24"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-303 |title = МАЗ 303 на афіцыйным сайце |publisher = maz.by |accessdate = 2023-03-27 |language = ru |archive-date = 27 сакавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230327150345/https://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-303 |url-status = dead }} * {{cite web|url = https://www.belta.by/economics/view/maz-k-75-letnemu-jubileju-prezentoval-avtobus-tretjego-pokolenija-357813-2019/ |title = МАЗ к 75-летнему юбилею презентовал автобус третьего поколения |publisher = [[БелТА]] |date = 2019-08-09 |accessdate = 2020-02-23 |language = ru}} * {{cite web|url = https://auto.onliner.by/2020/02/19/maz-134 |title = Когда ждать в Минске? Полный обзор городского МАЗа нового поколения |publisher = [[onliner.by]] |date = 2020-02-19 |accessdate = 2020-02-23|language = ru}} * {{cite web|url = https://blr.belta.by/economics/view/maz-stvaryu-pershy-elektrobus-87346-2020/ |title = МАЗ стварыў першы электробус |publisher = [[БелТА]] |date = 2020-05-05 |accessdate = 2020-05-05 }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтобусы МАЗ|303]] [[Катэгорыя:Транспартныя сродкі, прадстаўленыя ў 2019 годзе]] dhxewk5kaau2ljtevesy2iphhltvzy4 Малто 0 620450 5202216 3477515 2026-09-19T01:43:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202216 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Малто | image = | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 227 000 (2019 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Індыя}} — 192 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Бангладэш}} — 35 тыс. | langs = сурыя-пахарыя, мал-пахарыя, кумарбаг-пахарыя | rels = [[індуізм]], [[хрысціянства]] | related = [[кісан]], [[курух]], [[брагуі]] }} '''Малто''', таксама '''мал-то''', '''малер''' ({{lang-en|malto, maler}}) — [[Дравідыйскія мовы|дравідамоўныя]] [[этнас|этнічныя]] групы на паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]] і ў [[Бангладэш]]. Агульная колькасць (2019) — 227 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/17434 Malto]</ref>. Малто — прадстаўнікі трох этналінгвістычных груп, якія размаўляюць на блізкіх дравідыйскіх мовах ''сурыя'', ''кумарбаг'' і ''мал''. Агульная назва '''малто''' была дадзена [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] місіянерамі<ref>{{Cite web |url=http://www.self.gutenberg.org/articles/eng/Malto_people |title=MALTO PEOPLE |access-date=3 лістапада 2019 |archive-date=3 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103160906/http://www.self.gutenberg.org/articles/eng/Malto_people |url-status=dead }}</ref>. У якасці саманазвы яе выкарыстоўваюць толькі [[хрысціянства|хрысціяне]]. Аднак большасць малто спавядаюць [[індуізм]]. Традыцыйныя заняткі — [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. У нашы дні распаўсюджаны адыходніцтва, дробныя сельскія [[Рамяство|рамёствы]]. Характэрны пашыраныя [[сям’я|сем’і]] і родавыя аб’яднанні. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Hedlund, R.'' [https://books.google.by/books?id=_bQ1DwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Christianity Made in India: From Apostle Thomas to Mother Teresa] / ''Roger E. Hedlund''. — [n.p.], 2017 ISBN 978-1-5064-3032-4 [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Бангладэш]] [[Катэгорыя:Дравідыйскія народы]] exerek1lgih7rz1yzkcqi4513xgq67t Масавае забойства ў Остраве 0 624024 5202248 4853039 2026-09-19T06:24:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202248 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Масавае забойства ў Астраве | Спосаб атакі = стральба з агнястрэльнай зброі | Месца атакі = {{Сцяг|Чэхія}} [[Острава]] | Мэта атакі = супрацоўнікі і пацыенты бальніцы | Дата = 10 снежня, 2019 года | Загінулыя = 7 + 1 злачынец (самагубства) | Лік тэрарыстаў = 1}} '''Масавае забойства ў [[Острава]] ([[Чэхія]])''' адбылося [[10 снежня]] [[2019]] года, каля 7 гадзін раніцы [[Цэнтральнаеўрапейскі час|CET]] у адной з бальніц горада. Мужчына, зайшоўшы ў будынак аддзялення траўматалогіі ўніверсітэцкай бальніцы горада Острава, адкрыў агонь па змешчаным там людзям. 4 чалавекі загінулі на месцы, яшчэ 3 неўзабаве памерлі ад цяжкіх раненняў<ref>{{Cite web|url=https://www.radio.cz/ru/rubrika/novosti/skonchalas-zhenshchina-tyazhelo-ranennaya-vo-vtornik-pri-napadenii-na-pacientov-fakultetskoj-bolnicy-cheshskogo-goroda-ostrava|title=Скончалась женщина, тяжело раненная во вторник при нападении на пациентов Факультетской больницы чешского города Острава|publisher=Radio.cz|accessdate=2019-12-12}}</ref>. У ліку ахвяраў 2 супрацоўнікі паліцыі<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/952952/2019-12-10/sredi-pogibshikh-pri-strelbe-v-chekhii-okazalis-dvoe-politceiskikh|title=Среди погибших при стрельбе в Чехии оказались двое полицейских|author=Маргарита Сурикова|date=2019-12-10|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2019-12-11}}</ref>. Як распавёў кіраўнік МУС Чэхіі Ян Гамачак, злачынцам з’яўляўся невядомы мужчына, ростам каля 180 см. Ён адшукваўся паліцыяй<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191210/1562199647.html|title=В Чехии шесть человек погибли в результате стрельбы в больнице|date=20191210T1057+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-12-10}}</ref>. Як пазней стала вядома, падазраваны здзейсніў самагубства, калі яго спрабавалі затрымаць паліцыянты<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/12/10/podozrevaemyj-v-strelbe-v-cheshskom-gospitale-pokonchil-s-soboj.html|title=Подозреваемый в стрельбе в чешском госпитале покончил с собой|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/64674/|title=Мужчина, убивший шесть человек в чешской больнице, застрелился при задержании|publisher=Interfax-Tourism|accessdate=2019-12-10|archive-date=10 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210121924/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/64674/|url-status=dead}}</ref>. Па заяве прэм’ер-міністра Чэхіі [[Андрай Бабіш|Андрая Бабіша]], злачынцам быў 42-гадовы мужчына, які імаверна пакутаваў псіхічным засмучэннем<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191210/1562217408.html|title=Мать устроившего стрельбу в Чехии мужчины помогла полиции в его поиске|date=20191210T1525+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-12-10}}</ref>. Прэзідэнт Чэхіі [[Мілаш Земан]] выказаў глыбокія спачуванні сваякам ахвяраў нападу<ref>{{Cite web|url=https://russian.rt.com/world/news/696089-chehiya-strelba-soboleznovaniya|title=Президент Чехии выразил соболезнования в связи со стрельбой в больнице|publisher=RT на русском|lang=ru|accessdate=2019-12-10}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://tass.ru/proisshestviya/7307923 В больнице в Чехии произошла стрельба. Шесть человек погибли] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Снежань 2019 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 снежня]] [[Катэгорыя:Острава]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Чэхіі]] 050qe2nrfz6487chk7hbnb4uasgmol1 Свята-Ефрасіннеўская царква 0 627193 5202316 4121615 2026-09-19T11:47:27Z Rommmmmka 78299 5202316 wikitext text/x-wiki '''Свята-Еўфрасіннеўская царква''' — назва шэрагу [[праваслаўе|праваслаўных]] храмаў, асвечаных у гонар [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]]. == Беларусь == * [[Свята-Ефрасіннеўская царква (Полацк)]] — храм Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра ў Полацку. * [[Свята-Ефрасіннеўская царква (Радунь)]] — мураваны праваслаўны храм у гарадскім пасёлку Радунь Воранаўскага раёна Гродзенскай вобласці]. * [[Царква Святой Ефрасінні (Івянец)]] — мураваны праваслаўны храм у гарадскім пасёлку Івянец Валожынскага раёна Мінскай вобласці. * [[Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай (Мінск)]] — Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай (Мінск). == Злучаныя Штаты Амерыкі == * [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)]] — праваслаўны храм у горадзе Саўт-Рывер, штат Нью-Джэрсі. == Канада == * [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)]] — праваслаўны храм у горадзе [[Таронта]]. == Расія == * [[Царква Прападобнай Ефрасінні Полацкай (Санкт-Пецярбург)]] — страчаная царква ў [[Санкт-Пецярбург]]у. {{Неадназначнасць|храмы}} 1bvjdrzcf7hka7g1sz06oy9k04foync МАЗ-205 (аўтобус) 0 632550 5202115 5080168 2026-09-18T17:37:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202115 wikitext text/x-wiki {{пра|аўтобус|самазвал, які выпускаўся ў 1947–1965 гады,|МАЗ-205 (самазвал)}} {{Аўтобус | Назва = МАЗ-205 | Выява = MAZ 205 in Kielce - Transexpo 2010.jpg | Подпіс = | Тып = Гарадскі, сучленены | Клас = Асабліва вялікі | Выпуск = [[2009]]—[[2013]]<ref>{{Cite web |url=http://fotobus.msk.ru/list.php?mid=2615 |title=Архіўная копія |access-date=23 лютага 2020 |archive-date=3 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003125515/https://fotobus.msk.ru/list.php?mid=2615 |url-status=dead }}</ref> | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = [[МАЗ-105]] | Пераемнік = [[МАЗ-215]] | Месцаў для сядзення =40 | Стаячых месцаў = | Усяго месцаў = | Даўжыня =18750 | Шырыня =2550 | Вышыня =3150 | Колавая база = | Commons = MAZ-205 |Дзверы=4|Формула дзвярэй=2-2-2-2|Макс. хуткасць=96}} '''МАЗ-205''' — гарадскі сучленены нізкападолгавы [[аўтобус]] другога пакалення, што вырабляўся на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]]. Распрацоўваўся з сакавіка 2008 года. Упершыню журналістам яго прадставілі 7 кастрычніка 2009 года<ref>{{cite web|author=[[Таццяна Есавулава]]|title=Мінскі аўтамабільны завод выпусціў новую мадэль аўтобуса другога пакалення - «МАЗ-205»|url=http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=18080|publisher=[[Белтэлерадыёкампанія]]|date=7 кастрычніка 2009|accessdate=23 мая 2013}}{{Недаступная спасылка}}0</ref>. 16-21 кастрычніка яго паказвалі на еўрапейскай выставе аўтобусаў у [[Кортрэйк]]у ([[Бельгія]])<ref name="abw.by-2009-10-14">{{cite web |title=БЕЛОРУССКИЙ "ГОРОЖАНИН" ДЛЯ ЖИТЕЛЕЙ ЕВРОСОЮЗА |url=https://www.abw.by/novosti/commercial/168861 |publisher=abw.by |date=14 кастрычніка 2009 |accessdate=2022-01-29 |language=ru |archive-date=29 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129124045/https://www.abw.by/novosti/commercial/168861 |url-status=dead }}</ref>, 30 чэрвеня — 2 ліпеня 2010 г. — на выставе ў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] ([[Расія]]). Прызначаўся для перавозу 175 чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=[[Андрэй Пятроў]], «[[Мінск-Навіны]]».|загаловак=МАЗ-205 — 175 пасажыраў|спасылка=http://www.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=44882|выданне=[[Звязда]]|тып=[[Газета]]|год=9 кастрычніка 2009|нумар=[http://www.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2009-10-09 191 (26549)]|старонкі=[http://www.zviazda.by/a2ttachments/44877/9kas-1.indd.pdf 1]|issn=1990-763x}}</ref>, у тым ліку 39 — седзячы. Паліўны бак змяшчаў 220 літраў<ref>{{cite web|title=МАЗ-205|url=http://www.bartrans.net/bus-maz205.by.shtml|publisher=[[Яўген Дубровін]]|date=1 красавіка 2011|accessdate=23 мая 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120827060723/http://bartrans.net/bus-maz205.by.shtml|archivedate=27 жніўня 2012|url-status=dead}}0</ref>. [[Рухавік]] адпавядаў стандарту [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]]<ref name="abw.by-2009-10-14"/>. Серыйную вытворчасць планавалася пачаць у [[2010]] годзе, але гэтага не адбылося. Без уліку першага асобніка, яшчэ вырабілі сем адзінак у больш танным варыянце. 4 машыны эксплуатуюцца ў [[Польшча|Польшчы]], астатнія — у [[Цюмень|Цюмені]] ([[Расія]])<ref>{{cite web |url = https://adt.by/gorodskoy-sochlenennyiy-avtobus-maz-205/ |title = Городской сочлененный автобус МАЗ 205 |publisher = adt.by |date = 2019-03-05 |accessdate = 2020-02-23 |language = ru |archive-date = 23 лютага 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200223125105/https://adt.by/gorodskoy-sochlenennyiy-avtobus-maz-205/ |url-status = dead }}</ref>. Пазней завод прапанаваў больш дасканалы [[МАЗ-215]] — з пяццю дзвярыма і паменшанай ў памерах маторнай шахтай<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/206967 |title = МАЗ 216: новая "гармошка" из Минска с уникальным узлом сочленения и толкающим приводом (видео) |publisher = abw.by |date = 2018-10-12 |accessdate = 2020-02-23 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. == Галерэя == <gallery widths="220" perrow="3"> Выява:MAZ 205 - first part.jpg|Выгляд злева Выява:MAZ 205 - rear 2.jpg|Выгляд ззаду Выява:MAZ 205 - cockpit.jpg|абсталяванне ў кабіне Выява:MAZ 205 interior - front.jpg|салон спераду Выява:MAZ 205 - engine tower.jpg|салон у сярэдзіне Выява:MAZ 205 interior - rear.jpg|салон ззаду </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:MAZ-205}} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтобусы МАЗ|205]] [[Катэгорыя:Транспарт у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] ir51tm39dn5uo7xcd53oh07vn3786f6 Перасвет-Солтаны 0 636379 5202014 5201939 2026-09-18T13:11:24Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне */ 5202014 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Солтаны|Солтанамі герба «Урубы» («Корчак»)|магнацкім родам XV-XVII ст.}} {{не блытаць|Солтанавічы|Солтанавічамі герба «Ліс»|родам лагойскіх баяр XV-XVI ст.}} {{Шляхецкі род|Герб=POL COA Sołtan.svg|Подпіс=Герб уласны «Солтан».|Прозвішча=Перасвет-Солтаны}} '''Солтаны''', частка роду карысталася прыдомкам '''Перасвет''' або '''Перасвятовічы''' — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] шляхецкі род герба ўласнага «[[Солтан (герб)|Солтан]]» (які часта называюць «[[Сыракомля (герб)|Сыракомляй]]»). Прадстаўнікі роду вядомыя на [[Валынь|Валыні]] і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўшчыне]], у [[Інфлянты|Інфлянтах]] і ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]], дзе на працягу XVII—XVIII стст. займалі павятовыя ўрады. == Герб == [[Каспер Нясецкі]] апісвае герб як «Сыракомлю» з адрозненнем: над [[Абданк (герб)|Абданкам]] два крыжы, адзін над другім, ніжні большы, верхні меншы, над крыжам зорка, у клейнодзе тры страўсіныя пёры. Зорку, паводле пераказу, які ён прыводзіць, продак роду атрымаў ад вялікага князя [[Вітаўт|Вітаўта]]. Нясецкі адзначае таксама, што Б. Папроцкі змяшчаў Солтанаў пад гербам «[[Корчак (герб)|Корчак]]», і лічыць гэта памылкай.<ref name="niesiecki">{{Cite book |last=Niesiecki |first=K. |title=Herbarz polski |volume=VIII |others=wyd. J. N. Bobrowicz |location=Lipsk |publisher=Breitkopf i Härtel |year=1841 |pages=407—408}}</ref> У «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» герб рэчыцкай галіны пададзены ў форме «Сыракомля змененая» («Солтан»).<ref name="jackievic">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}} (арт. 48, с. 264—265).</ref> == Паходжанне == Адгалінаванне валынскага роду Ставецкіх (Шышкаў Ставескіх), нашчадкі пана Солтана Стэцковіча Ставецкага, вядомага ў 1-й палове XVI ст., ад якога пайшла кіеўская галіна роду<ref>''Однороженко О.'' Руські родові герби XIV—XVI ст. як генеалогічне джерело // Збірка наукових праць / Голова редколегії В. А. Смолій; упорядник В. В. Томазов. — К.: ВД «Простір», 2013. — Вип. І. — 440 с. — С. 410.</ref>. Перасвет-Солтаны, якія жылі ў Рэчыцкім павеце, напэўна, аднаго паходжання з Солтанамі з Кіеўскага павета. У XVII ст. радаводы шляхецкага роду Перасвет-Солтанаў, магнацкага [[Солтаны|Солтанаў]] і баярскага [[Солтанавічы|Солтанавічаў]] змяшаліся, і вызначэнне, хто з пазнейшых асоб з прозвішчам Солтан да якога роду належыць, патрабуе асобнага даследавання для кожнай. Нясецкі падае ўсіх іх у адным артыкуле, разам з [[Жыровічы|жыровіцкай]] магнацкай галіной.<ref name="niesiecki" /> == Валынь і Інфлянты == Нясецкі асобна адзначае Солтанаў на Валыні пад [[Крамянец|Крамянцом]], якія карысталіся іншым гербам — гарматай на двух колах, павернутай управа, з крумкачом, што трымае ў дзюбе пярсцёнак з дыяментам. Паводле звестак, атрыманых ім ад Самуэля Солтана, гэтая галіна перайшла на Валынь з [[Інфлянты|Інфлянтаў]]. Да яе Нясецкі адносіць '''Станіслава Перасвет-Солтана''', падстарасту судовага [[Брацлаўскае ваяводства|брацлаўскага]] і старасту амелянскага, жанатага з Элеанорай Гільзен.<ref name="niesiecki" /> Гербы роду ў Інфлянтах у XVIII ст. сталі прадметам асобнага даследавання А. Шаланды.<ref name="szalanda">''Шаланда А.'' Гербы роду Солтанаў у Інфлянтах у XVIII ст. // Герольд Litherland. № 24. — Горадня—Мінск, 2023. — С. 40—47.</ref> == Рэчыцкая галіна == У Рэчыцкім павеце Солтаны трымалі земскія і гродскія ўрады. Нясецкі называе '''Яна''', суддзю земскага рэчыцкага і старасту [[Прапойскае староства|прапойскага]] і рэчыцкага, з сынам '''Геранімам-Уладзіславам'''; '''Тэадора''', падстолія рэчыцкага; '''Міхала Льва Солтана''', падкаморага старадубаўскага (1704); '''Юзафа''', пісара гродскага рэчыцкага (1788); '''Юзафа''', падстарасту рэчыцкага, і '''Крыштапа''', [[лоўчы|лоўчага]]. Асобна ён падае '''Гераніма''', падкаморага старадубаўскага і пасла на [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] 1667 г.: на тым сойме маёнткі Хіжава (''Chyzów''), Рогінь (''Robyn'') і Наўхавічы (''Nauchowice'') ў Рэчыцкім павеце, трыманыя дагэтуль пажыццёва, былі аддадзены яму ў спадчыннае валоданне ўзамен бацькоўскіх уладанняў у [[Смаленскае ваяводства|Смаленскім ваяводстве]], страчаных паводле дамовы з Масквой.<ref name="niesiecki" /> Радавод гэтай галіны апублікаваў З. Л. Яцкевіч паводле спраў земскага суда [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]]. Ён выводзіць род ад '''Базыля''', [[падстолі|падстолія]] старадубаўскага, які падпісаў лаўдумы шляхты [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Старадубскага павета]] ў 1615 і 1616 гг.<ref group="заўв.">Нясецкі называе бацькам Гераніма-Уладзіслава Яна, суддзю земскага рэчыцкага і старасту прапойскага, тады як Яцкевіч — Базыля, падстолія старадубаўскага.</ref> Сынамі Базыля былі Пётр, пісар земскага суда Рэчыцкага павета, і Геранім-Уладзіслаў, падкаморы старадубаўскі, чые спадчынныя ўладанні — Хіжава, Петраевічы, Гарадзец, Задуб'е, Рогінь, Лушава і Ваўкаўшчына — былі замацаваны прывілеем караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] ад 19 мая 1667 г. Ад Пятра пайшла лінія, якая ў 1700 г. атрымала маёнтак Лушаў, аддзелены ў 1733 г. ад Рогіні; род быў прызнаны ў дваранстве 14 кастрычніка 1773 г.<ref name="jackievic" /> У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета 30 верасня 1765 г. з Лушава пісаліся Вінцэнт, Міхал, Крыштап, Бенядыкт і Лявон Солтаны, а з Дземяхаў — Юзаф Солтан.<ref group="заўв.">Попіс падае толькі імёны і назвы ўладанняў, без прыдомкаў і імёнаў бацькоў.</ref><ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> У 1747 г. Марцін Перасвет-Солтан прадаў маёнтак Баранавічы на мяжы [[Наваградскі павет|Навагрудскага]] і Рэчыцкага паветаў Антонію Вірпшу, гараднічаму троцкаму.<ref>{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=160. Вірпшы (Wirpsza) герба «Адравонж» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=326—328 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> == Вядомы асобы == * [[Станіслаў Солтан]] (1756—1836) — харунжы вялікі літоўскі (з 1782) і падкаморы вялікі літоўскі (з 1790), маршалак надворны літоўскі (1791—1792); староста слонімскі; генерал-ад’ютант літоўскай польнай булавы.<ref group="заўв.">Нясецкі называе ў гэтым жа артыкуле «Станіслава, харунжага вялікага літоўскага».</ref> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўская правінцыя]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Niesiecki |first=K. |title=Herbarz polski |volume=VIII |others=wyd. J. N. Bobrowicz |location=Lipsk |publisher=Breitkopf i Härtel |year=1841 |pages=407—408}} * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}} * ''Аляксея Шаланда'' Гербы роду Солтанаў у Інфлянтах у XVIII ст. // Герольд Litherland № [https://www.academia.edu/110233176/ 24] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240710183555/https://www.academia.edu/110233176 |date=10 ліпеня 2024 }} — Горадня-Менск, 2023. — С. 40—47. {{ВС}} [[Катэгорыя:Перасвет-Солтаны| ]] kin1pjdc81nqw2teayy5jib4sdey9d8 МАЗ-365022 0 648666 5202126 4797693 2026-09-18T18:22:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 10 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202126 wikitext text/x-wiki {{Картка:Аўтамабіль | назва = МАЗ-365022 | фота = MAZ-365022 LCV - 05.jpg | вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | заводы = [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2019|}} | тып кузава = Цэльнаметалічны фургон | даўжыня = | шырыня = | вышыня = | колавая база = | папярэднік = | пераемнік = | падобныя = [[МАЗ-281]] | звязаныя = [[JAC Sunray]] | вікісховішча = MAZ-365022 }} '''МАЗ-365022''' — [[Аўтамабільная прамысловасць Беларусі|беларускі]] малатанажны грузавы аўтамабіль (грузавы фургон). Ліцэнзійная версія [[кітай]]скай мадэлі [[JAC Sunray]]. Афіцыйны дэбют адбыўся ў маі [[2019]] года<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/210145 |title = Фургон МАЗ-365022 впервые выставлен на всеобщее обозрение. Можно оценить и прицениться. |publisher = abw.by |date = 2019-05-30 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 29 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220129120603/https://www.abw.by/novosti/commercial/210145 |url-status = dead }}</ref>. У чэрвені [[2022]] года на рынак выпусцілі аблегчаную машыну (дазволеная маса — 3,5 тоны)<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/226899 |title = МАЗ выводит на рынок России обновленные микроавтобусы. Но конкурировать им придется с JAC Sunray |publisher = abw.by |date = 2022-06-22 |accessdate = 2022-06-22 |language = ru |archive-date = 30 чэрвеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630200111/https://www.abw.by/novosti/commercial/226899 |url-status = dead }}</ref>. == Вытворчасць == Зборка ажыццяўляецца на [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод|Брэсцкім машынабудаўнічым заводзе]] (уваходзіць у холдынг «[[Мінскі аўтамабільны завод#Структура|БелаўтаМАЗ]]») з машынакамплектаў кампаніі [[JAC Motors]]. Зборка мікрааўтобусаў і фургонаў буйнавузлавая, вядзецца паставым метадам: кузаў падымаецца на адмысловым пад’ёмніку, пасля ўсталёўваецца сілавы агрэгат, мацуюцца элементы трансмісіі, падвескі, масты, колы. Станам на верасень [[2021]] года агулам было сабрана 80 грузавых і 13 грузапасажырскіх аўтамабіляў<ref>{{cite web |url = https://vb.by/econom/business/oao-brestmash-s-dnem-mashinostroitelya.html |title = ОАО «Брестмаш» с Днем машиностроителя! |publisher = «Вечерний Брест» // vb.by |date = 2021-09-26 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220129120606/https://vb.by/econom/business/oao-brestmash-s-dnem-mashinostroitelya.html |archivedate = 29 студзеня 2022 |url-status = dead }}</ref>. За 2022 год выпуск грузавых мікрааўтобусаў склаў 62 адзінкі<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2023/01/12/maz-nazval-kolichestvo-vypuschennoi-v-2022-godu-tehniki |title = МАЗ назвал количество выпущенной в 2022 году техники |date = 2023-01-12 |work = abw.by |accessdate = 2023-01-12 |language = ru |archive-date = 12 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230112115600/https://abw.by/news/commercial/2023/01/12/maz-nazval-kolichestvo-vypuschennoi-v-2022-godu-tehniki |url-status = dead }}</ref>. == Агляд == Кузаў — паўкапотнай кампаноўкі, суцэльнаметалічны з інтэграванай рамай. Колькасць месцаў для сядзення — 3. Заднія дзверы — двухстворкавыя, бакавыя — ссоўныя. Габарытныя памеры: даўжыня — 6000 мм; шырыня — 2100 мм; вышыня — 2800 мм. Колавая база — 3570 мм. Аб’ём грузавога адсека — 12,2 куб.м. Аб’ём паліўнага бака — 80 л, бака для AdBlue — 16 л. У базавую камплектацыю ўваходзяць кандыцыянер, круіз кантроль, задні парктронік, электрычныя шклопад’ёмнікі, электрапрывад люстэркаў, цэнтральны замок, МР3-магнітола. === Рухавік === Аўтамабіль абсталёўваецца радным чатырохцыліндравым дызельным рухавіком ''[[JAC]] HFC4DE1-1D'' з турбанаддзіманнем. Рабочы аб’ём цыліндраў — 2746 куб.см; магутнасць — 149,5 к.с. пры 3200 аб/хв; максімальны круцільны момант — 355,0 Нм пры 1800-2600 аб/хв. Сістэма сілкавання — упырск паліва пад ціскам ([[Bosch]]). Нагнятальнік — Holset HE200. Экалагічны клас — [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]]. Сістэма выпуску — з адным глушыцелем і сістэмай нейтралізацыі адпрацаваных газаў SCR. Рухавік размешчаны спераду падоўжна. === Трансмісія === Каробка перадач — механічная, 6-ступеньчатая, ''JAC LC6T32'' або ''ZOMAX/ZM6T82''. Колавая формула — 4х2. Прывад — задні. === Шасі === Пярэдняя падвеска — незалежная спружынная, з папярочнымі рычагамі, амартызатарамі і стабілізатарам папярочнай устойлівасці; задняя — залежная рысорная, з амартызатарамі і стабілізатарам папярочнай устойлівасці. Рулявое кіраванне — з гідраўзмацняльнікам. Працоўная тармазная сістэма двухконтурная, з гідраўлічным прывадам і падзелам на контуры пярэдняй і задняй восяў, з ABS і сістэмай размеркавання тармазнога высілка (EBD). Тармазныя механізмы: спераду — дыскавыя; ззаду — барабанныя. Шыны — 185/75 R16C. Мадыфікацыі з максімальнай дазволенай масай 3,5 тоны маюць аднаскатныя заднія колы. Каляіна пярэдніх і задніх колаў аднолькавая — 1760 мм. Шыны — ''215/75R16C'' або ''215/75R16LT''. Тормазы — дыскавыя і спераду, і ззаду. Дадаткова абсталяваныя сістэмай курсавой устойлівасці. == Мадыфікацыі == * '''МАЗ-365022-520-000''' — базавы суцэльнаметалічны фургон узору 2019 года з двухскатнымі заднімі коламі. Маса без нагрузкі — 2620 кг. Дазволеная маса аўтамабіля — 4050 кг (нагрузка на пярэднюю вось — 1600 кг; на заднюю — 2450 кг). Грузападымальнасць — 1430 кг<ref>{{cite web |url = http://maz.by/products/cargo-vehicle/minibus/maz-365022 |title = МАЗ-365022-520-000. Апісанне МАЗ-365022 на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |language = ru |accessdate = 26 чэрвеня 2020 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200801101721/http://maz.by/products/cargo-vehicle/minibus/maz-365022 |archivedate = 1 жніўня 2020 |url-status = }}</ref>. * '''МАЗ-365022-520-020''' — базавы суцэльнаметалічны фургон узору 2022 года з аднаскатнымі заднімі коламі. Дазволеная маса аўтамабіля зніжана да 3490 кг. Маса без нагрузкі — 2730 кг. Пашпартная грузападымальнасць — 760 кг<ref>{{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022 |title = МАЗ-365022-520-020. Апісанне МАЗ-365022 на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |language = ru |accessdate = 2023-03-27 |archive-date = 27 сакавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230327150405/https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022 |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-365022-540-020''' — грузавы аўтамабіль з рамным шасі для ўсталявання кузаваў і надбудоў. Заднія колы — аднаскатныя. Маса шасі без нагрузкі складае 2100 кг, грузападымальнасць — 1390 кг. Дазволеная маса аўтамабіля — 3490 кг. Упершыню паказаны ў верасні 2022 года з ізатэрмічным фургонам ''«[[МАЗ-Купава|Купава]] 273100»''<ref name="abw.by-2022-09-09">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/228041 |title = Минск промышленный: парад автомобильных новинок на выставке, посвященной Дню города |publisher = abw.by |date = 2022-09-09 |accessdate = 2022-09-10 |language = ru |archive-date = 10 верасня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220910154113/https://www.abw.by/novosti/commercial/228041 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/228362 |title = Новое облегченное шасси МАЗ-365022-540-020 начали выпускать в Бресте. |publisher = abw.by |date = 2022-09-29 |accessdate = 2022-09-29 |language = ru |archive-date = 29 верасня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220929171313/https://www.abw.by/novosti/commercial/228362 |url-status = dead }}</ref>. * '''Брэстмаш-343001''' — 9-месцавы грузапасажырскі мікрааўтобус, распрацаваны на [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод|Брэсцкім машынабудаўнічым заводзе]] ў [[2020]] годзе<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/216194 |title = Брест выпустил первый собственный автомобиль – "Брестмаш-343001" |publisher = abw.by |date = 2020-06-30 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 29 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220129120608/https://www.abw.by/novosti/commercial/216194 |url-status = dead }}</ref>; [[Выява:MAZ-3650 (Belagro-2021) 3.jpg|thumb|Брэстмаш-343004]] * '''Брэстмаш-343004''' — грузапасажырскі мікрааўтобус для перавозкі 7 чалавек і 650 кг груза. Распрацаваны на [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод|Брэсцкім машынабудаўнічым заводзе]]. Паказаны ў [[2021]] годзе<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/220998 |title = Автомобильные новинки на "Белагро-2021": рассматриваем, изучаем, оцениваем |publisher = abw.by |date = 2021-06-03 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 29 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220129120605/https://www.abw.by/novosti/commercial/220998 |url-status = dead }}</ref>; * '''Купава-273100''' — ізатэрмічны фургон на рамным шасі. Унутраныя памеры кузава — 3768х2076х2168 мм, аб’ём — 17 куб.м. Грузападымальнасць — 900 кг. Пагрузачная вышыня кузава — 900 мм. Упершыню паказаны ў верасні 2022 года<ref name="abw.by-2022-09-09"/><ref name="abw.by-2023-06-08"/>. * '''Купава-273115''' — бартавы грузавы аўтамабіль. Маса без нагрузкі складае 2480 кг, грузападымальнасць — 1010 кг. Памеры платформы: даўжыня — 3680 мм; шырыня — 2100 мм; вышыня борта — 494 мм. Дэбютаваў у чэрвені 2023 года на выставе «Белагра-2023»<ref name="abw.by-2023-06-08">{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2023/06/08/premery-belagro-tyagach-jac-k7-i-legkie-mazy-na-novom-oblegchennom-shassi |title = Премьеры «Белагро»: тягач JAC K7 и легкие МАЗы на новом шасси |publisher = abw.by |date = 2023-06-08 |accessdate = 2023-07-03 |language = ru |archive-date = 3 ліпеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230703121825/https://abw.by/news/commercial/2023/06/08/premery-belagro-tyagach-jac-k7-i-legkie-mazy-na-novom-oblegchennom-shassi |url-status = dead }}</ref>. * '''Купава-273130''' — фургон на рамным шасі для перавозкі хлеба і кандытарскіх вырабаў. Грузападымальнасць — 790 кг. З правага боку кузаў мае 5 дзвярэй. Дэбютаваў у чэрвені 2023 года на выставе «Белагра-2023»<ref name="abw.by-2023-06-08"/>. * '''Купава-373100''' — цэльнаметалічны ізатэрмічны фургон для перавозкі ахалоджаных і замарожаных прадуктаў. Створаны прадпрыемствам «МАЗ-Купава» ў [[2020]] годзе<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/216991 |title = Завод "МАЗ-Купава" создал изотермическую модификацию фургона МАЗ-365022. На заводе подтвердили приход односкатки |publisher = abw.by |date = 2020-09-24 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 29 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220129120606/https://www.abw.by/novosti/commercial/216991 |url-status = dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[МАЗ-281040]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022 |title = Апісанне МАЗ-365022 на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |language = ru |accessdate = 2023-03-27 |archive-date = 27 сакавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230327150405/https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022 |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022-shassi |title = Апісанне МАЗ-365022 (шасі) на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |language = ru |accessdate = 2023-03-27 |archive-date = 27 сакавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230327150403/https://maz.by/products/cargo-vehicle/mikroavtobusy/maz-365022-shassi |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/205646 |title = МАЗ все-таки будет выпускать микроавтобусы и фургоны в Бресте. Изучаем характеристики новинок |publisher = abw.by |date = 2018-07-30 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/210145 |title = Фургон МАЗ-365022 впервые выставлен на всеобщее обозрение. Можно оценить и прицениться. |publisher = abw.by |date = 2019-05-30 |accessdate = 2022-01-29 |language = ru |archive-date = 29 студзеня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220129120603/https://www.abw.by/novosti/commercial/210145 |url-status = dead }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі МАЗ|3650]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 2019]] [[Катэгорыя:Фургоны]] 3drl9dmi38uq3gq3msjifj6505nzzdf Шаблон:Кабінет Джэймса Б’юкенена 10 655683 5202227 4206014 2026-09-19T03:27:37Z StarDeg 16311 5202227 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Джэймса Б’юкенена | загаловак = [[Выява:Great Seal of the United States (obverse).svg|20px]] {{нп5|Кабінет ЗША|Кабінет||Cabinet of the United States}} [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] (1857—1861) {{ЗША}} | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:James Buchanan, by George Peter Alexander Healy.jpg|160px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= [[Джон Кэбел Брэкінрыдж]] (1857—1861) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Льюіс Кас]] (1857—1860) * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1860—1861) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * {{нп5|Хаўэл Коб|||Howell Cobb}} (1857—1860) * [[Філіп Фрэнсіс Томас|Філіп Томас]] (1860—1861) * {{нп5|Джон Адамс Дыкс|Джон А. Дыкс||John Adams Dix}} (1861) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * {{нп5|Джон Б. Флойд|||John B. Floyd}} (1857—1860) * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1860—1861) |загаловак5= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс5= * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1857—1860) * [[Эдвін Стэнтан]] (1860—1861) |загаловак6= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс6= * {{нп5|Аарон В. Браўн|||Aaron V. Brown}} * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1859—1860) * {{нп5|Гарацыа Кінг|||Horatio King}} (1861) |загаловак7= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс7= {{нп5|Джэйкаб Томпсан|||Jacob Thompson}} (1857—1861) |загаловак8= Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША |спіс8= {{нп5|Ісаак Тусэй|||Isaac Toucey}} (1857—1861) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> 7cg0fxzv4usp4t8iyndaxe4b52xrzr0 5202229 5202227 2026-09-19T03:31:43Z StarDeg 16311 5202229 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Джэймса Б’юкенена | загаловак = [[Выява:Great Seal of the United States (obverse).svg|20px]] {{нп5|Кабінет ЗША|Кабінет||Cabinet of the United States}} [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] (1857—1861) {{ЗША}} | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:James Buchanan, by George Peter Alexander Healy.jpg|160px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= [[Джон Кэбел Брэкінрыдж]] (1857—1861) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Льюіс Кас]] (1857—1860) * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1860—1861) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * {{нп5|Хаўэл Коб|||Howell Cobb}} (1857—1860) * [[Філіп Фрэнсіс Томас|Філіп Томас]] (1860—1861) * [[Джон Адамс Дыкс|Джон Дыкс]] (1861) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * {{нп5|Джон Б. Флойд|||John B. Floyd}} (1857—1860) * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1860—1861) |загаловак5= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс5= * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1857—1860) * [[Эдвін Стэнтан]] (1860—1861) |загаловак6= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс6= * {{нп5|Аарон В. Браўн|||Aaron V. Brown}} * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1859—1860) * {{нп5|Гарацыа Кінг|||Horatio King}} (1861) |загаловак7= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс7= {{нп5|Джэйкаб Томпсан|||Jacob Thompson}} (1857—1861) |загаловак8= Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША |спіс8= {{нп5|Ісаак Тусэй|||Isaac Toucey}} (1857—1861) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> a48mqn2z8a9dgdxymt49jc4u1dqc00u 5202232 5202229 2026-09-19T03:39:49Z StarDeg 16311 5202232 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Джэймса Б’юкенена | загаловак = [[Выява:Great Seal of the United States (obverse).svg|20px]] {{нп5|Кабінет ЗША|Кабінет||Cabinet of the United States}} [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] (1857—1861) {{ЗША}} | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:James Buchanan, by George Peter Alexander Healy.jpg|160px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= [[Джон Кэбел Брэкінрыдж]] (1857—1861) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Льюіс Кас]] (1857—1860) * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1860—1861) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * {{нп5|Хаўэл Коб|||Howell Cobb}} (1857—1860) * [[Філіп Фрэнсіс Томас|Філіп Томас]] (1860—1861) * [[Джон Адамс Дзікс|Джон Дзікс]] (1861) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * {{нп5|Джон Б. Флойд|||John B. Floyd}} (1857—1860) * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1860—1861) |загаловак5= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс5= * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1857—1860) * [[Эдвін Стэнтан]] (1860—1861) |загаловак6= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс6= * {{нп5|Аарон В. Браўн|||Aaron V. Brown}} * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1859—1860) * {{нп5|Гарацыа Кінг|||Horatio King}} (1861) |загаловак7= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс7= {{нп5|Джэйкаб Томпсан|||Jacob Thompson}} (1857—1861) |загаловак8= Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША |спіс8= {{нп5|Ісаак Тусэй|||Isaac Toucey}} (1857—1861) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> kontvct0qfmj39j5ihr3ox93ass29gf Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5202103 5200953 2026-09-18T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5202103 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Па кім звоніць звон (фільм)|2026-09-18T14:46:19Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генрых Аншуц|2026-09-16T13:18:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыгор Егіязаран|2026-09-16T05:35:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харві Кейтэль|2026-09-15T21:04:55Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Эдгар Аганесян|2026-09-15T07:42:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рубен Агамірзян|2026-09-15T07:26:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Глен Хедлі|2026-09-14T18:12:16Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Кэтрын Кінер|2026-09-14T12:13:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Максім Паўлавіч Абрамаў|2026-09-14T07:16:54Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> t55taawxcpkpm75ecah4pd749m6aaox МАЗ-206 0 659935 5202116 4987494 2026-09-18T17:46:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202116 wikitext text/x-wiki {{Аўтобус | Назва = МАЗ-206 | Выява = Автобус МАЗ-206 Тирасполь-Бендеры - Донор.jpg | Подпіс = | Тып = Гарадскі | Клас = Сярэдні | Выпуск = [[2006]]—ц.ч. | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = | Пераемнік = | Месцаў для сядзення =20-25 | Стаячых месцаў = | Усяго месцаў = | Даўжыня =8650 | Шырыня =2550 | Вышыня =2930 | Колавая база = | Commons = MAZ-206 |Формула дзвярэй=1-2|Дзверы=2|Колькасць вырабленых=не менш 4453|Макс. хуткасць=90|Намінальная ўмяшчальнасць=72 |Тып каробкі перадач= * механічная * аўтаматычная }} '''МАЗ-206''' — гарадскі [[аўтобус]] сярэдняга класа. Выпускаецца [[МАЗ|Мінскім аўтамабільным заводам]] з [[2006]] года. З [[2007]] года таксама выпускаецца прыгарадны варыянт — '''МАЗ-226'''. == Апісанне == === Рухавікі === {|class="wikitable" style="font-size:85%; text-align: center;" |- ! Рухавік ! [[Daimler]] OM&nbsp;904&nbsp;LA.III/5{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=8}} ! Daimler OM&nbsp;904&nbsp;LA.IV/3{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=8}} ! Daimler OM&nbsp;904&nbsp;LA.V/3{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=8}} ! Daimler OM&nbsp;924&nbsp;LA.V{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=8}} ! [[Weichai Power]] WP5NG&nbsp;200E51<ref>{{кніга|загаловак = Руководство по ремонту двигателя серии WP5NG для природного газа|год = |выдавецтва = Weichai Westport New Energy Engine Co., Ltd.|старонкі = 15|спасылка = http://maz.by/global/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BB%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9/Weichai%20Power/%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%BE-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83-%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8Fwp5ng.pdf|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210126220737/http://maz.by/global/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BB%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9/Weichai%20Power/%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%BE-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%83-%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8Fwp5ng.pdf|archivedate = 26 студзеня 2021}} {{ref-ru}}</ref> |- ! Тып | colspan=4 | Чатырохцыліндравы радны дызельны рухавік з турбанаддзіманнем | Чатырохцыліндравы радны газавы рухавік з турбанаддзіманнем |- ! Экалагічны стандарт | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-3]] | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-4]] | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]] | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]] | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]] |- ! Аб'ём, л | colspan=3 | 4,25 | 4,8 | 4,98 |- ! Магутнасць | colspan=3 | 130 кВт (177 к.с.)<br/>пры 2200 аб/хв | 160 кВт (218 к.с.)<br/>пры 2200 аб/хв | 147 кВт (200 к.с.)<br/>пры 2100 аб/хв |- ! Макс. круцільны момант | colspan=3 | 675 Н·м <br/>пры 1200-1600 аб/хв | 810 Н·м <br/>пры 1200-1600 аб/хв | 665 Н·м <br/>пры 1300-1500 аб/хв |- |} === Каробкі перадач === У залежнасці ад камплектацыі на аўтобусы могуць усталёўвацца механічныя шасціступеньчатыя каробкі перадач ''[[ZF]] 6S 710 BO'' або ''ZF 6S 1010 BO'', альбо гідрамеханічныя каробкі ''ZF'' або ''[[Allison Transmission|Allison]]'' з убудаваным тормазам-запавольвальнікам. === Хадавая частка === Пярэдняя падвеска — залежная, пнеўматычная на двух пнеўмабалонах з двума амартызатарамі і адным кранам узроўню падлогі. Пярэдняя вось — {{нп3|Dana Incorporated|Dana|en|Dana Incorporated}} NDS56LF (K 26844). Задняя падвеска — залежная, пнеўматычная на чатырох пнеўмабалонах з чатырма амартызатарамі, двума кранамі узроўню падлогі. Вядучы мост — Dana 10.24, з цэнтральным размяшчэннем рэдуктара. Перадатачны лік — 5,83 або 4,33 у залежнасці ад мадыфікацыі{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=61-69}}<ref>{{артыкул|загаловак = Специализированные ведущие мосты для низкопольных городских автобусов (ч. 2)|спасылка = https://os1.ru/article/6777-spetsializirovannye-vedushchie-mosty-dlya-nizkopolnyh-gorodskih-avtobusov-ch-2 |выданне = Основные средства|тып = часопіс|год = 2010 |нумар = 06|старонкі = }} {{ref-ru}}</ref>. Пярэдняя каляіна — 2110 мм, задняя — 1802 мм. Колы — дыскавыя, 6,75х19,5. Шыны — бяскамерныя, 245/70 R19,5. === Рулявое кіраванне === Рулявое кіраванне — інтэгральнага тыпу, з гідраўзмацняльнікам. Тып рулявой перадачы — шруба—шарыкавая гайка—зубчастая рэйка—трохзубы сектар. Рулявая калонка рэгулюецца па вышыні і нахілу{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=74-76}}. === Тармазная сістэма === Тармазная сістэма — пнеўматычная, двухконтурная, абсталявана антыблакіровачнай сістэмай ([[ABS]]). Задні контур рабочых тармазоў абсталяваны процібуксовачнай сістэмай (ASR). Тармазныя механізмы — дыскавыя, вытворчасці {{нп3|WABCO|WABCO|en|WABCO}}{{sfn|Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ|2017|с=81-82}}. == Мадыфікацыі == {{Multicol}} * '''МАЗ-206.000''' ** Рухавік: [[ММЗ]] [[ММЗ Д-245|Д-245.30]]; ** Экалагічны стандарт: [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-2]]; ** Каробка перадач: СААЗ-4334М2, механічная, 5-ст. * '''МАЗ-206.015''' ** Рухавік: [[Daimler]] OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: [[ZF]] 6AP1000B, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-206.060''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-3; ** Каробка перадач: ZF 6S 710 BO, механічная, 6-ст. * '''МАЗ-206.063''' ** Рухавік: Daimler OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: ZF 6S 1010 BO, механічная, 6-ст. * '''МАЗ-206.067''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-3; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-206.068''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-4; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C, аўтаматычная, 6-ст. {{Multicol-break}} * '''МАЗ-206.069''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-206.070''' ** Рухавік: [[Deutz]] BF4M1013FC; ** Экалагічны стандарт: Еўра-3; ** Каробка перадач: ZF 6S 700 BO, механічная, 6-ст. * '''МАЗ-206.085''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: [[Allison Transmission|Allison]] T270w/Ret, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-206.086''' ** Рухавік: Daimler OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: Allison T270w/Ret, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-206.945''' — мадыфікацыя на звадкаваным прыродным газе ([[метан]]е). Абсталяваны рухавіком [[Weichai Power]] WP5NG 200E51 (Еўра-5) і аўтаматычнай каробкай перадач Allison T270w/Ret. У сувязі з устаноўкай бака ў задняй частцы кузава змянілася кампаноўка салона — адмовіліся ад задняга шэрагу сядзенняў. Месцаў для сядзення стала 22, агульная пасажыраўмяшчальнасць — 67 чалавек<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/213544 |title = Как МАЗ обошел КАМАЗ в России, первым предложив уникальные автобусы |date = 2020-01-29 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-11-13 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-206.946''' — мадыфікацыя на звадкаваным прыродным газе ([[метан]]е). ** Рухавік: Weichai Power WP5NG 200E51; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: Allison T270w/Ret, аўтаматычная, 6-ст.; ** Месцаў для сядзення: 27. {{Multicol-end}} === МАЗ-2064** === [[Выява:Маз 206 спг.jpg|thumb|left|Рэстайлінгавы МАЗ-206]] У [[2021]] годзе МАЗ-206 быў абноўлены. Аўтобус атрымаў пярэднюю маску з новым дызайнам, распрацаваным у адпаведнасці з адзіным стылем рухомага саставу [[Масква|маскоўскага]] транспарту<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/220672 |title = МАЗ-206 прошел рестайлинг – оцените дизайн. Такое "лицо" могут получить все автобусы МАЗ второго поколения |publisher = abw.by |date = 2021-05-14 |accessdate = 2021-05-14 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. Змянілі пярэднія вуглавыя панэлі са святлатэхнікай, пярэднюю крышку і бампер. Акрамя новай пярэдняй маскі рэстайлінгавы МАЗ-206 атрымаў таксама новыя дзверы з шыбамі на ўсю вышыню створкі. Поручань на ўваходзе стаў дугападобнай формы. З'явіліся кнопкі адраснага адкрыцця дзвярэй. Таксама былі ўсталяваны вонкавыя люстэркі задняга віду ''Mekra'', якія маюць электрападаграванне і электрарэгуліроўку. Абнавілі прыборную панэль і руль. * '''МАЗ-206486''' — з рухавіком Daimler OM 924 LA і гідрамеханічнай каробкай перадач з аўтаматычным кіраваннем Allison T270w / Ret; * '''МАЗ-206415''' — з аўтаматычнай каробкай перадач ZF 6AP 1000B; * '''МАЗ-206463''' — з механічнай каробкай ZF 6S 1010 BO. === МАЗ-226 === [[Выява:MAZ 226 in Dobrush.jpg|thumb|МАЗ-226]] Прыгарадны аўтобус. Выпускаецца з [[2007]] года. Замест назапашвальнай пляцоўкі ўсталяваныя сядзенні. Такім чынам агульная колькасць месцаў паменшала з 72 да 60, але месцаў для сядзення стала болей — 31. Па левым борце маецца багажны адсек аб'ёмам 0,3 м³. {{Multicol}} * '''МАЗ-226.015''' ** Рухавік: [[Daimler]] OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]]; ** Каробка перадач: [[ZF]] 6AP1000B, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-226.060''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-3; ** Каробка перадач: ZF 6S 710 BO, механічная, 6-ст. * '''МАЗ-226.063''' ** Рухавік: Daimler OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: ZF 6S 1010 BO, механічная, 6-ст. * '''МАЗ-226.067''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-3; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C. {{Multicol-break}} * '''МАЗ-226.068''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-4; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C. * '''МАЗ-226.069''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: ZF 6HP 504 C. * '''МАЗ-226.085''' ** Рухавік: Daimler OM 904 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: [[Allison Transmission|Allison]] T270w/Ret, аўтаматычная, 6-ст. * '''МАЗ-226.086''' ** Рухавік: Daimler OM 924 LA; ** Экалагічны стандарт: Еўра-5; ** Каробка перадач: Allison T270w/Ret, аўтаматычная, 6-ст. {{Multicol-end}} === МАЗ-208 === [[Выява:MAZ 206 in route 107 at Hanoi.jpg|thumb|left|МАЗ-208 у [[Ханой|Ханоі]], [[В’етнам]]]] Мадэль, распрацаваная спецыяльна для рынку [[В’етнам]]а. Адпавядае мясцоваму тэхнічнаму рэгламенту, згодна з якім шырыня аўтобуса не павінна перавышаць 2500 мм. У параўнанні з МАЗ-206 мае на 50 мм вузейшы каркас кузава. Абсталяваны рухавіком [[Mercedes-Benz]] стандарта Еўра-3. Першыя аўтобусы былі выраблены ў [[2017]] годзе па тэхналогіі [[CKD]] на заводзе карпарацыі [[:en:Sai Gon Mechanical Engineering Corporation|SAMCO]] у [[Хашымін]]е<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/201752 |title = Первые автобусы новой модели МАЗ 208 вышли на работу во Вьетнаме |date = 2017-12-22 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-11-13 |language = ru |archive-date = 30 верасня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220930001503/https://www.abw.by/novosti/commercial/201752 |url-status = dead }}</ref>. === Мадыфікацыі іншых вытворцаў на базе МАЗ-206 === ==== МАЗ-206Т ==== Тралейбус, які быў перароблены з аўтобуса МАЗ-206.060 кампаніяй «ТрансЭлектра» ([[Расія]]). Абсталяваны цягавым рухавіком ''ТАД-280'' завода [[:ru:Динамо (завод)|«Дынама»]], сістэмай кіравання «ЭПРО» ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]), кампрэсарам «Рэмеза». Замест панэлі прыбораў усталяваны камп‘ютар ''ETC.2'' з рэзістыўным сэнсарным экранам. Салон не мае змен у параўнанні з аўтобусам<ref>{{артыкул |загаловак = Троллейбусы принимают вызов |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/9484-maz-206t-na-baze-avtobusnogo-kuzova-maz-206-060-trolleybusy-prinimayut-vyzov/ |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2016 |нумар = 12}} {{ref-ru}}</ref>. Эксплуатуецца ў горадзе [[Віднае (горад)|Віднае]] ([[Маскоўская вобласць]], [[Расія]])<ref>{{cite web |url = https://transphoto.org/vehicle/415645/ |title = Видное, тралейбус № 28 |date = |publisher = transphoto.org |accessdate = 2020-11-13 |language = }}</ref>. ==== Lotos 206 ==== [[Выява:428=2020.04.29=Автобус=90-й маршрут=LOTOS-206-СNG(Казань)=DSC 0557.JPG|thumb|Lotos 206]] З [[2017]] года газавую версію аўтобуса МАЗ-206 пад уласнай маркай '''Lotos 206''' вырабляе кампанія «РариТЭК» ([[Набярэжныя Чаўны]], [[Расія]]). З Беларусі ў [[Татарстан]] паступае несамаходны машынакамплект — з сабраным салонам, але без сілавога агрэгата. На прадпрыемстве аўтобус абсталёўваюць метанавым рухавіком ''Yuchai YC4G190N-50'' і газавымі балонамі агульнай ёмістасцю 615 літраў<ref>{{артыкул |загаловак = Российский рынок автобусов: Итоги’2017 |выданне = Коммерческий транспорт |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 2 (142) |старонкі = 44}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Автобусы МАЗ-206 и МАЗ-226. Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ |год = 2017 |выдавецтва = Минский Автомобильный Завод |старонак = 137 |isbn = |мова = ru |спасылка = http://maz.by/global/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BB%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%90%D0%97/206-%D1%80%D1%8D-082017.pdf |ref = Руководство по эксплуатации 206060-0000020 РЭ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210126202334/http://maz.by/global/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B4%D0%BB%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%90%D0%97/206-%D1%80%D1%8D-082017.pdf |archivedate = 26 студзеня 2021 }} * {{артыкул |загаловак = Четвертый во втором поколении |выданне = АВТОбизнес |тып = газета |нумар = 36 (536) 7 верасня 2006 |мова = ru |старонкі = |archiveurl = http://web.archive.org/web/20090814163844/http://www.abw.by/archive/536/tr-maz-206/ |archivedate = 2009-08-14 }} * {{артыкул |загаловак = Разрушая стереотипы |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/4021/ |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2008 |нумар = 2 }}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|MAZ-206}} * {{cite web |url = http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-206 |title = Апісанне МАЗ-206 на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |accessdate = 2020-11-13 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200810075052/http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-206 |archivedate = 10 жніўня 2020 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-226 |title = Апісанне МАЗ-226 на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = maz.by |accessdate = 2020-11-13 |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200813164356/http://maz.by/products/passenger-vehicle/maz-226 |archivedate = 13 жніўня 2020 |url-status = live }} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтобусы МАЗ|206]] [[Катэгорыя:Аўтобусы паводле алфавіта]] lzekt2j9t9af6ne3wwwcv11eay869dr Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён) 0 668057 5202305 5131269 2026-09-19T11:10:16Z Siliyiw 169172 5202305 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Данілавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Веткаўскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 788 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.vetka.gomel-region.by/ru/dan-ru/ |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Данілавіцкі сельсавет}} '''Дані́лавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскага]] і [[Пыханскі сельсавет|Пыханскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў складзе Веткаўскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Гомельскага раёна, з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Веткаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Данілавіцкага сельсавета 15 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|77}}</ref>. 17 лістапада 2005 года скасаваны пасёлкі [[Выгар (Веткаўскі раён)|Выгар]], [[Новыя Лугінцы]] і [[Сіні Востраў]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201/2005-201(003-022).pdf&oldDocPage=5 |title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 г. № 793 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов |access-date= |archiveurl= |archivedate= |url-status= }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 876 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 студзеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 788 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 5jpkc1gurtr5wfiu0phmwozva4qyn61 Мбарара 0 668484 5202285 3779395 2026-09-19T08:24:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202285 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мбабара |арыгінальная назва = {{lang2|sw|en|Mbarara}} |падначаленне = |краіна = Уганда |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Just a normal day in town.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = S|lat_deg = 00|lat_min = 36|lat_sec = 48 |lon_dir = E|lon_deg =30 |lon_min =39 |lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1480 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова 1 = англійская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 195013 |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = [[нколе]], [[баньяруанда]] |канфесійны склад = [[каталіцызм]], [[пратэстантызм]] |часавы пояс =+3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Mbarara |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мбаба́ра''' ({{lang2|sw|en|Mbarara}}) — [[горад]] на паўднёвым захадзе [[Уганда|Уганды]], адміністрацыйны цэнтр аднайменнай вобласці. Насельніцтва ([[2014]] г.) — 195 013 чал. Мбабара была заснавана як [[Вялікабрытанія|брытанскі]] ваенны пост і [[сталіца]] афрыканскай дзяржавы [[Анколе]] ў [[1901]] г. На мове народа [[нколе]] яе назва значыць «краіна малака». Пасля ліквідацыі Анколе ў [[1974]] г. пераўтворана ў цэнтр [[муніцыпалітэт]]у і навакольнай вобласці. З [[2020]] г. мае статус буйнога горада ({{lang-en|city}}). Мбабара — другі па важнасці [[прамысловасць|прамысловы]] і [[фінансы|фінансавы]] цэнтр краіны пасля [[Кампала|Кампалы]]. == Спасылкі == * [https://www.howwemadeitinafrica.com/city-on-the-move-mbarara-uganda/72104/ City on the move: Mbarara, Uganda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226223126/https://www.howwemadeitinafrica.com/city-on-the-move-mbarara-uganda/72104/ |date=26 лютага 2021 }} * [https://www.worldurbancampaign.org/sites/default/files/mbarara_municipality_urban_profile_uganda.pdf Mbarara Municipality Urban Profile] * [https://sdinet.org/wp-content/uploads/2015/04/Mbarara_Profile_11.pdf Mbarara city - Slum Dwellers International] [[Катэгорыя:Гарады Уганды]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] 0jgb9azyt0cy1vhjvnrjq4pn8jknxkg Майкл Крэмер 0 697579 5202183 4854962 2026-09-18T22:57:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202183 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Крэмер}} {{Вучоны}} '''Майкл Роберт Крэмер''' ({{lang-en|Michael Robert Kremer}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>''U.S. Public Records Index'' Vol 1 & 2 (Provo, UT: Ancestry.com Operations, Inc.), 2010.</ref> — амерыканскі эканаміст у галіне развіцця, прафесар эканомікі і дзяржаўнай палітыкі ў [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскім універсітэце]]<ref name=":01">{{Cite web|title=Curriculum Vitae (Michael Kremer)|url=https://economics.uchicago.edu/sites/economics.uchicago.edu/files/MK%20CV%2009122020.pdf|publisher=University of Chicago|access-date=4 студзеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221008062951/https://economics.uchicago.edu/sites/economics.uchicago.edu/files/MK%20CV%2009122020.pdf|archivedate=8 кастрычніка 2022|url-status=dead}}</ref>. З’яўляецца дырэктарам-заснавальнікам лабараторыі развіцця інавацый у Інстытуце эканомікі Бекера Фрыдмана<ref name="Chicago">{{Cite web|title=Nobel-winning economist Michael Kremer to join UChicago faculty as University Professor {{!}} UChicago News|url=https://news.uchicago.edu/story/nobel-winning-economist-michael-kremer-join-uchicago-faculty-university-professor}}</ref>. Крэмер працаваў прафесарам у [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] да 2020 года<ref name=":01" />. У 2019 годзе разам з [[Эстэр Дзюфло]] і [[Абхіджыт Банерджы|Абхіджытам Банерджы]]<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/live/2019/oct/14/nobel-prize-in-economic-sciences-2019-sveriges-riksbank-live-updates|title=Nobel Prize in Economics won by Banerjee, Duflo and Kremer}}</ref> быў ганараваны [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля|прэміяй па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] «за эксперыментальны падыход да барацьбы з глабальнай беднасцю»<ref name="nobelpressrelease">{{Cite press release|title=The Prize in Economic Sciences 2019|url=https://www.nobelprize.org/uploads/2019/10/press-economicsciences2019.pdf|publisher=Royal Swedish Academy of Sciences}}</ref>. == Ранняе жыццё і адукацыя == Майкл Роберт Крэмер нарадзіўся ў 1964 годзе ў сям’і Яўгена і Сары Ліліян (у дзявоцтве Кімел) Крэмер у Нью-Ёрку. Яго бацька Яўген Крэмер быў сынам яўрэйскіх імігрантаў у ЗША з Аўстрыі і Польшчы. Яго маці, Сара Ліліян Крэмер, была прафесарам англійскай літаратуры, якая спецыялізавалася на амерыканскай яўрэйскай літаратуры і літаратуры пра [[Халакост]]. Яе бацькі былі яўрэйскімі імігрантамі ў ЗША з Польшчы<ref>{{Cite news|title=JEWISH NOBEL PRIZE WINNERS IN ECONOMICS|url=http://www.jinfo.org/Nobels_Economics.html}}</ref>. == Кар’ера == Аспірант [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] (МТІ) з 1992 па 1993 год, Крэмер быў запрошаным дацэнтам [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскага ўніверсітэта]] вясной 1993 года і прафесарам Масачусецкага тэхналагічнага інстытута з 1993 па 1999 год. З 1999 па 2020 год ён быў прафесарам [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. 1 верасня 2020 года ён паступіў на прафесарскі факультэт Чыкагскага ўніверсітэта ў якасці прафесара кафедры эканомікі Кенэта Грыфіна каледжа і Школы дзяржаўнай палітыкі Харыса<ref name=":01" /><ref name="Chicago" />. Крэмер засяродзіў свае даследаванні на скарачэнні [[Беднасць|беднасці]], часта ў тым, што тычыцца эканомікі адукацыі і аховы здароўя<ref>{{Cite web|url=https://www.apnews.com/777efc95f30f41cc997ee47ce04c1c89|title=3 economists who study poverty win Nobel Prize|publisher=Associated Press}}</ref>. Працуючы з Абхіджытам Банерджы і Эстэр Дзюфло (з якімі ён падзяліў Нобелеўскую прэмію па эканоміцы ў 2019 годзе), ён дапамог усталяваць эфектыўнасць выпадковых кантраляваных даследаванняў для праверкі прапанаваных мер па барацьбе з беднасцю<ref>{{Cite journal|title=Economics Nobel honors trio taking an experimental approach to fighting poverty|url=https://www.sciencemag.org/news/2019/10/economics-nobel-honors-trio-taking-experimental-agpproach-fighting-poverty}}</ref>. Апісваючы ранняе выкарыстанне Крэмерам піянерскіх эксперыментальных метадаў, Дзюфло сказала, што Крэмер «быў там з самага пачатку і пайшоў на вялізную рызыку… Ён дальнабачнік»<ref>{{Cite news|title=Nobel Economics Prize Goes to Pioneers in Reducing Poverty: Three professors, Abhijit Banerjee and Esther Duflo, both of M.I.T., and Michael Kremer of Harvard, were honored.|url=https://www.nytimes.com/2019/10/14/business/nobel-economics.html}}</ref>. Крэмер з’яўляецца членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref>https://www.amacad.org/person/michael-kremer Retrieved July 25, 2020, Saturday</ref>, атрымальнікам [[Стыпендыя Мак-Артура|стыпендыі Мак-Артура]] (1997)<ref>{{Cite web|url=https://www.macfound.org/fellows/556/|title=MacArthur Foundation|website=www.macfound.org|language=en}}</ref> і стыпендыі прэзідэнцкага факультэта, а [[Сусветны эканамічны форум]] назваў яго маладым сусветным лідэрам<ref>https://www.weforum.org/agenda/authors/michael-kremer/ Retrieved July 25, 2020, Saturday</ref>. З’яўляецца даследчыкам у філіяле Innovations for Poverty Action (IPA)<ref>https://www.poverty-action.org Retrieved July 25, 2020, Saturday</ref>, даследчай арганізацыі ў [[Нью-Хэйвен (Канектыкут)|Нью-Хэйвене]], штат [[Канектыкут|Канэктыкут]], займаецца стварэннем і ацэнкай рашэнняў сацыяльных і міжнародных праблем развіцця. Крэмер з’яўляецца членам Giving What We Can, эфектыўнай арганізацыі альтруізму, члены якой абавязваюцца аддаваць 10 % свайго даходу эфектыўным дабрачынным арганізацыям<ref>{{Cite web|url=https://www.givingwhatwecan.org/about-us/members/|title=Members|website=www.givingwhatwecan.org}}</ref>. З’яўляецца заснавальнікам і прэзідэнтам WorldTeach, гарвардскай арганізацыі, якая ставіць студэнтаў каледжаў і нядаўніх выпускнікоў у якасці выкладчыкаў-валанцёраў на летніх і гадавых праграмах па ўсім свеце у краінах, якія развіваюцца. Таксама з’яўляецца сузаснавальнікам Precision Agriculture for Development (PAD), некамерцыйнай арганізацыі, якая выкарыстоўвае глабальнае з’яўленне мабільных тэлефонаў для аказання лічбавых агранамічных кансультацыйных паслуг дробным фермерам у шырокім маштабе<ref>{{Cite web|url=https://www.precisionag.org|title=PAD|website=www.precisionag.org|url-status=dead}}</ref>. Крэмер пачаў прасоўванне рынкавых абавязанняў, якія засяроджаны на стварэнні механізмаў стымулявання для заахвочання распрацоўкі [[Вакцына|вакцын]] для выкарыстання ў краінах, якія развіваюцца, а таксама на выкарыстанні рандамізаваных даследаванняў для ацэнкі ўмяшання ў сацыяльныя навукі. Стварыў вядомую эканамічную тэорыю адносна ўзаемадапаўняльнасці навыкаў, якая называецца тэорыяй эканамічнага развіцця Крэмера<ref name="kremer1993">{{Cite journal|last1=Kremer|first1=Michael|year=1993|title=The O-Ring Theory of Economic Development|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_1993-08_108_3/page/551|journal=[[The Quarterly Journal of Economics|Q. J. Econ.]]|volume=108|issue=3|pages=551–575|publisher=[[Oxford University Press]]|doi=10.2307/2118400}}</ref>. У 2000 годзе Крэмер разам з Чарльзам Моркам апублікаваў даследаванне, у якім рэкамендавалі ўрадам змагацца з браканьерствам сланоў шляхам назапашвання слановай косці і каб яны маглі актыўна затапіць рынак, калі папуляцыя сланоў занадта моцна скараціцца<ref name="elephants">{{Cite journal|last1=Kremer|first1=Michael|title=Elephants|journal=American Economic Review|volume=90|issue=1|pages=212–234|doi=10.1257/aer.90.1.212}}</ref>. У сваёй шырока цытуемай працы «Рост насельніцтва і тэхналагічныя змены: ад 1 мільёна год да н.э. да 1990 года» Крэмер вывучаў эканамічныя змены за апошні мільён гадоў<ref>{{Cite journal|last=Kremer|first=Michael|date=1993|title=Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=108|issue=3|pages=681–716|doi=10.2307/2118405|issn=0033-5533|url=https://semanticscholar.org/paper/5b7c4930a7eee90ee47a00b57b811e577e667074}}</ref>. Крэмер выявіў, што эканамічны рост павялічваўся з ростам насельніцтва. Крэмер узначальваў дыскусію па рэфармаванні сістэм адукацыі на Тыдні росту Міжнароднага цэнтра росту ў 2010 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/08/GROWTH-WEEK-2010-Summary.pdf|title=Growth Week 2010 – Summary}}</ref>. У пачатку 2021 года ён быў прызначаны [[Група дваццаці|G20]] у Незалежную групу высокага ўзроўню па фінансаванні глабальных даброт для гатоўнасці да пандэміі і рэагавання, сустаршынямі якой з’яўляюцца Нгозі Аконджа-Івеала, Тарман Шанмугаратнам і Лорэнс Самерс<ref>[https://www.mef.gov.it/en/ufficio-stampa/comunicati/2021/The-G20-establishes-a-High-Level-Independent-Panel-on-financing-the-Global-Commons-for-Pandemic-Preparedness-and-Response-00001/ Ministry of Economy and FinanceThe G20 establishes a High Level Independent Panel on financing the Global Commons for Pandemic Preparedness and Response] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127150723/https://www.mef.gov.it/en/ufficio-stampa/comunicati/2021/The-G20-establishes-a-High-Level-Independent-Panel-on-financing-the-Global-Commons-for-Pandemic-Preparedness-and-Response-00001/ |date=27 студзеня 2021 }} [[Ministry of Economy and Finance (Italy)|Ministry of Economy and Finance]], press release of January 27, 2021.</ref>. == Узнагароды == * 2005 — Прэмія Кенэта Дж. Эроў за лепшы артыкул у галіне эканомікі аховы здароўя, прысуджаная Міжнароднай асацыяцыяй эканомікі аховы здароўя<ref>[https://www.cgdev.org/expert/michael-kremer?type=blog_post&sort_by=totalcount&sort_order=ASC&page=4 Michael Kremer] [[Center for Global Development]] (CGD).</ref> * 2018 — Прэмія Інстытута Барыса Мінца за даследаванне стратэгічных палітычных рашэнняў глабальных выклікаў<ref>{{Cite web|title=Trio win Nobel Prize in economics for work on poverty|url=https://www.timesofisrael.com/trio-win-nobel-prize-in-economics-for-work-on-poverty/}}</ref> * 2019 — [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] разам з калегамі-даследчыкамі [[Абхіджыт Банерджы|Абхіджытам Банерджы]] і [[Эстэр Дзюфло]] «за эксперыментальны падыход да барацьбы з глабальнай беднасцю»<ref>{{Cite news|title=Trio wins economics Nobel for science-based poverty fight|url=https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN1WT17L-OCATP|access-date=4 студзеня 2022|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014175647/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN1WT17L-OCATP|url-status=dead}}</ref> == Асабістае жыццё == Крэмер жанаты з эканамістам Рэйчэл Гленерстэр. {{Зноскі}} == Бібліяграфія == * {{citation|first1=Michael|last1=Kremer|first2=Rachel|last2=Glennerster|title=Strong Medicine: Creating Incentives for Pharmaceutical Research on Neglected Diseases|year=2004|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-12113-3|url=https://archive.org/details/strongmedicinecr0000krem|url-access=registration}} * {{citation|title=Making Markets for Vaccines: Ideas to Action|url=https://archive.org/details/makingmarketsfor0000bard|year=2005|publisher=Center for Global Development}} * {{Citation|doi=10.2307/2118405|year=1993|title=Population Growth and Technological Change: One Million B.C. to 1990|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=108|issue=3|pages=681–716|jstor=2118405|author1=Kremer, Michael|publisher=The MIT Press|s2cid=139085606|url=https://semanticscholar.org/paper/5b7c4930a7eee90ee47a00b57b811e577e667074}} == Спасылкі == * [http://www.economics.harvard.edu/faculty/kremer/ Галоўная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130116055956/http://www.economics.harvard.edu/faculty/kremer/ |date=16 студзеня 2013 }} * [http://poverty-action.org/ Інавацыі для барацьбы з беднасцю] * [http://precisionag.org/ Дакладнае земляробства для развіцця (PAD)] * [https://ideas.repec.org/e/pkr20.html Профіль] і [https://econpapers.repec.org/RAS/pkr20.htm дакументы] ў навукова-даследчыя работа па эканоміцы * [http://www.nber.org/people/Michael_Kremer Публікацыі] ў Нацыянальным бюро эканамічных даследаванняў {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крэмер Майкл}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Чыкагскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] de657785un32q7te4pp80m7772wrbr8 Уварванне ЗША на Грэнаду 0 714954 5202089 5201437 2026-09-18T14:54:43Z DBatura 73587 /* Уварванне */ 5202089 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадаскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадаскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажучы» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці на Грэнадзе== Усяго ў момант ўварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінца, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] 7koim467426f22eh4lzldly4rao640v Міхаіл Аляксеевіч Баркун 0 715911 5202215 4872269 2026-09-19T00:47:17Z ~2026-50666-43 174266 дата смерти 5202215 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баркун (значэнні)}} {{ДД}} '''Міхаіл Аляксеевіч Барку́н'''{{sfn|БелЭн|1996}} (нар. {{ДН|20|03|1948}}, г. [[Мінск]] умер 18 апреля 2026) — беларускі вучоны ў галіне [[Электрасувязь|электрасувязі]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1982), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] дзе пазней застаўся працаваць Пры непасрэдным яго ўдзеле ў 1993 годзе быў створаны [[Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі|Вышэйшы каледж сувязі]]. На працягу 16 гадоў з’яўляўся яго рэктарам. == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2003)<ref>[https://normativka.by/lib/document/500013202 О награждении М. А. Баркуна, Л. Л. Гладкова и В. Г. Назаренко Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь]</ref> * [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2008) * Нагрудны знак «Ганаровы работнік сувязі Беларусі» (2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Барку́н Міхаіл Аляксеевіч||310}} == Спасылкі == * [http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic БАРКУН МИХАИЛ АЛЕКСЕЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220809062151/http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic |date=9 жніўня 2022 }} * [http://bsac.by/sites/default/files/content/landing/2018/70/files/07-09/7-2018.pdf ПРОБЛЕМЫ ИНФОКОММУНИКАЦИЙ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баркун Міхаіл Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДАС]] ppq9bswmchw7esv1f4a2etrqemjgf75 5202255 5202215 2026-09-19T06:40:00Z M.L.Bot 261 трэба крыніца, але выглядае магчымым 5202255 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баркун (значэнні){{!}}Баркун}} {{ДД}} '''Міхаіл Аляксеевіч Барку́н'''{{sfn|БелЭн|1996}} ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне [[Электрасувязь|электрасувязі]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1982), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] дзе пазней застаўся працаваць Адзін з непасрэдных стваральнікаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі|Вышэйшага каледжу сувязі]] ў 1993 годзе, быў яго рэктарам напрацягу 16 гадоў. Памёр 18 красавіка 2026 года.{{крыніца?}} == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2003)<ref>[https://normativka.by/lib/document/500013202 О награждении М. А. Баркуна, Л. Л. Гладкова и В. Г. Назаренко Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь]</ref> * [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2008) * Нагрудны знак «Ганаровы работнік сувязі Беларусі» (2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Барку́н Міхаіл Аляксеевіч||310}} == Спасылкі == * [http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic БАРКУН МИХАИЛ АЛЕКСЕЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220809062151/http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic |date=9 жніўня 2022 }} * [http://bsac.by/sites/default/files/content/landing/2018/70/files/07-09/7-2018.pdf ПРОБЛЕМЫ ИНФОКОММУНИКАЦИЙ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баркун Міхаіл Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДАС]] 08zhhb0wvwe9hfdjzmn34ho7h4j7g4n 5202257 5202255 2026-09-19T06:45:25Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5202257 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баркун (значэнні){{!}}Баркун}} {{ДД}} '''Міхаіл Аляксеевіч Барку́н'''{{sfn|БелЭн|1996}} ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне [[Электрасувязь|электрасувязі]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1982), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] дзе пазней працаваў. Адзін з непасрэдных стваральнікаў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі|Вышэйшага каледжу сувязі]] ў 1993 годзе, быў яго рэктарам напрацягу 16 гадоў. Памёр 18 красавіка 2026 года.{{крыніца?}} == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2003)<ref>[https://normativka.by/lib/document/500013202 О награждении М. А. Баркуна, Л. Л. Гладкова и В. Г. Назаренко Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь]</ref> * [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2008) * Нагрудны знак «Ганаровы работнік сувязі Беларусі» (2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Барку́н Міхаіл Аляксеевіч||310}} == Спасылкі == * [http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic БАРКУН МИХАИЛ АЛЕКСЕЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220809062151/http://bsac.by/employees/barkun-mihail-alekseevic |date=9 жніўня 2022 }} * [http://bsac.by/sites/default/files/content/landing/2018/70/files/07-09/7-2018.pdf ПРОБЛЕМЫ ИНФОКОММУНИКАЦИЙ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баркун Міхаіл Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДАС]] 9tlvmd5hrkvq0m4yy87kws6spdr0lw6 Мангарай 0 725282 5202224 4435995 2026-09-19T02:17:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202224 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Мангарай <br /> (''Manggarai'') | image = [[Выява:Manggarai, Flores Caci Dancer2.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 780 тыс. чал. (2022 г.) | popplace = [[Флорэс (востраў)|Флорэс]] | langs = мангарай | rels = [[анімізм]], [[татэмізм]], [[каталіцызм]] | related = [[мбоджа]], [[Саву (народ)|саву (хаву)]], [[сумба (народ)|сумба]] }} '''Мангарай''' (саманазва: ''Manggarai'') — [[аўстранезійцы|аўстранезійскі]] народ, карэнныя насельнікі заходняй часткі вострава [[Флорэс (востраў)|Флорэс]]. Агульная колькасць у [[Інданезія|Інданезіі]] (2022 г.) — 780 тысяч чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/13504/ID Manggarai in Indonesia]</ref>. == Гісторыя == Паводле [[міф]]а мангарай, іх продкі — першыя мужчына і жанчына — нарадзіліся з [[бамбук]]авага лісця на вяршыні [[гара|гары]], калі промень [[сонца]] дакрануўся да кропель [[Раса (надвор’е)|расы]]. Промень стаў мужчынам, раса — жанчынай. Мангарай — нашчадкі [[Аўстранезійцы|аўстранезійскіх]] плямён, якія трапілі на востраў [[Флорэс (востраў)|Флорэс]] некалькі тысяч гадоў таму. Мяркуецца, што ім папярэднічалі [[Папуасы|папуаскія]] плямёны. Аднак выразных рысаў, якія б паказвалі наяўнасць папуаскага субстрату, у мангарай няма. Традыцыйна мангарай складалі дробныя тэрытарыяльныя аб'яднанні. Яны вялі паміж сабою несупынныя войны, але разам з гэтым — давалі адпор спробам каланізацыі з боку [[партугальцы|партугальцаў]] і [[макасарцы|макасарцаў]]. Да канца [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у горнай мясцовасці склалася дзяржава Сібал. Прыблізна ў той жа перыяд паўднёва-заходнія землі мангарай трапілі пад уплыў [[султан]]аў-[[мбоджа]], якія прызначалі правадыроў акруг з тытулам ''раджа''. Вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] значна саслабіла султанат, і мангарай з дапамогай [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] пазбавіліся ад яго ўплыву. У [[1862]] г. галандскія [[езуіты]] заснавалі на паўднёвым захадзе Флорэса [[каталіцызм|каталіцкую]] місію, якая прыцягвала да [[хрысціянства]] найбольш уплывовыя сем'і. Найбольшага поспеху каталіцкія місіянеры дасягнулі ўжо пасля [[1907]] г., калі на землі мангарай было распаўсюджана [[Галандская Ост-Індыя|галандскае]] кіраванне. Яны актыўна займаліся адкрыццём школ, даследавалі мясцовую мову і культуру, прыхільна ставіліся да дахрысціянскіх традыцый. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] землі мангарай былі ўключаны ў склад [[Інданезія|Інданезіі]]. У нашы дні складаюць 3 асобныя акругі ў складзе правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. == Асаблівасці культуры == [[Выява:Manggarai, Flores Traditional House.jpg|міні|Традыцыйная хаціна]] Мангарай насяляюць пераважна [[гара|горную]] частку заходняга [[Флорэс (востраў)|Флорэса]], дзе [[клімат]] значна болей вільготны, чым на прыбярэжных [[нізіна]]х. Асноўным заняткам здаўна з'яўляецца падсечнае [[земляробства]]. Традыцыйныя палеткі ''лінгка ранданг'' месціліся радыяльна ад цэнтра, ствараючы ўзор, які нагадваў павуцінне. Важныя змены адбыліся ў перыяд каланіяльнага панавання, калі былі ўведзены культура [[кукуруза|кукурузы]] і [[Балійцы|балійская]] сістэма вырошчвання [[рыс]]у на вільготных палетках. У нашы дні кукурузнае збожжа з'яўляецца асноўным харчовым прадуктам. Рыс і [[мяса]] ўжываюць у [[свята|святочныя]] дні. Акрамя таго, мангарай вырошчваюць [[садавіна|садавіну]], [[кафейнае дрэва|каву]], [[какава]], трымаюць [[Свіння свойская|свінняў]], [[курыца|курэй]] і [[Буйвалы|буйвалаў]]. Існуе хатняя вытворчасць [[тканіны|тканін]] і плеценых вырабаў. Здаўна існавалі [[гандаль|гандлёвыя]] сувязі з [[мбоджа]] і прыбярэжнымі [[баджа]]. Мангарай будавалі [[вёска|вёскі]] на вяршынях пагоркаў, атачалі іх [[бамбук]]авым тынам або калючымі [[хмызняк]]амі. Раўнінныя паселішчы з'явіліся толькі ў [[20 стагоддзе|XX]] ст. Вёска складалася з трох частак: пярэдняй ''паанг'', сярэдняй ''беа'' і задняй ''нгау́нг''. Прычым, у кожнай частцы быў стадол у выглядзе груды камянёў. У нашы дні ў цэнтрах вёсак ладзяць адзіны стадол ''кота'' ў выглядзе [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]] з камянёў, звычайна пад высокім дрэвам, каля вясковай [[ратуша|ратушы]] ''мбару генданг''. Традыцыйныя хаціны будавалі на па́лях. Яны мелі круглявую форму, канічны [[дах]] са звязкаў рысавай [[салома|саломы]] паднімаўся ад краю [[падлога|падлогі]] да цэнтральнай стойкі, вышыня якой магла дасягаць 6 м. Знутры [[калідор]] падзяляў пакоі, па чатыры-пяць з кожнага боку. Прастора непасрэдна пад дахам — гэта месца для духаў, там захоўваліся [[сям'я|сямейныя]] рэліквіі і ежа. Сярэдняя прастора прызначана для жыцця чалавека. Прастора пад хацінай прызначана для захоўвання інструментаў і ўтрымання свойскай жывёлы. У дакаланіяльны перыяд традыцыйныя хаціны былі калектыўнымі, утрымоўвалі да 200 жыхароў. У каланіяльны перыяд было забаронена сяліцца болей, чым 3 нуклеарным сем'ям. Традыцыйная [[вопратка]] ўключала [[кашуля|кашулю]] з кароткімі рукавамі і [[саронг (вопратка)|саронг]]. Мужчыны насілі невялікія [[капялюш]]ыкі. У наш час пераважае сучасная вопратка, хаця капелюшы застаюцца распаўсюджаным атрыбутам. У старажытнасці галоўнай сацыяльнай адзінкай быў род ''панга'', які валодаў пэўнымі тэрыторыямі, выконваў [[рэлігія|рэлігійныя]] і [[суд]]овыя функцыі. Былі саюзы сваяцкіх ''панга'', што аб'ядноўваў адзіны жывёльны [[татэмізм|татэм]]. У выпадках разбурэння ''панга'', яго члены далучаліся да іншага роду. Асабліва вылучаліся [[Арыстакратыя|арыстакратычныя]] роды ''крэенг''. Даўжнікі, выгнаннікі і палонныя станавіліся [[рабства|рабамі]] і далучаліся да ''панга'' валадароў як самыя бяспраўныя члены. У нашы дні значная частка родавых функцый перайшла да пашыраных сем'яў ''кіла'', якія складаюцца з нуклеарных "сак кіла". Адлік сваяцтва вядзецца па мужчынскай лініі. У мангарай захоўваецца традыцыя існавання вусных апавядальнікаў ''ту'а тэну'', складання [[верш]]аваных твораў ''рэнгэ'' і ''тудак'', [[малітва]]ў да начных духаў, юнацкіх гульняў, што суправаджаюцца баямі са скуранымі пугамі. Вельмі папулярны пеўневыя баі. == Мова == Родная [[мова]] мангарай уваходзіць у сям'ю [[Аўстранезійскія мовы|аўстранезійскіх моў]] і падзяляецца на мноства рэгіянальных [[дыялект]]аў. [[Каталіцызм|Каталіцкія]] місіянеры стварылі на аснове дыялекта ''кэмпа'' [[граматыка|граматыку]]. Але яна выкарыстоўваецца далёка не паўсюдна. У якасці [[пісьмо]]вай мовы часцей ужываюць [[інданезійская мова|інданезійскую]]. == Рэлігія == Традыцыйная [[рэлігія]] мангарай уключала шанаванне шматлікіх духаў і адзінага [[бог|бажаства]], звязанага з жывымі людзьмі праз духаў продкаў. [[Рытуал]]ы арганізоўваў [[жрэцтва|жрэц]] ''ата мбека ''. Ён жа займаўся [[магія|варажбою]] і лекаваннем. Жрэчаскія функцыі перадаваліся праз абавязковае навучанне як мужчынам, так і жанчынам. У нашы дні найлепей захоўваюцца складаныя пахавальныя цырымоніі. Яны ўключаюць абавязковае ахвярапрынашэнне свойскай жывёлы. Тым не меней, большасць вернікаў лічацца [[каталіцызм|каталікамі]]. Каталіцызм адасабляе мангарай ад суседзей-[[мусульмане|мусульман]] і з'яўляецца важным чыннікам іх [[этнас|этнічнай]] тоеснасці. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/manggarai-0 Manggarai — Encyclopedia.com] * [https://www.thejakartapost.com/multimedia/2016/05/05/clean-up-ritual-a-la-manggarai-people.html Clean-up ritual a la Manggarai people] * [https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2018/03/shsconf_gctale2018_00029.pdf Yuliana Wahyu RECONSTRUCTION OF CHARACTER VALUES BASED ON MANGGARAIAN CULTURE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201028224330/https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2018/03/shsconf_gctale2018_00029.pdf |date=28 кастрычніка 2020 }} * [https://www.neliti.com/publications/366405/the-cultural-conceptualisation-of-manggarai-people-on-the-origin-of-life-cultura#cite Bustan, Fransiskus, et al. "The Cultural Conceptualisation of Manggarai People on the Origin of Life: Cultural Linguistic Analysis." Academic Journal of Educational Sciences, vol. 4, no. 1, 2020, pp. 13-19] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Аўстранезійцы]] [[Катэгорыя:Народы Інданезіі]] doyqk135cs14g17hp50f3asvreyvzgm 2026 0 739286 5202203 5201005 2026-09-18T23:53:29Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5202203 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага віду [[каціныя|каціных]] — [[Leopardus tilcayo]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] ejur6nzleqtgpe4bz3ubuh1er55phd5 5202204 5202203 2026-09-18T23:53:47Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5202204 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага віду [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] dg47uinbt0rzqzd9sgo56efgr6v78wu 5202270 5202204 2026-09-19T07:26:24Z JerzyKundrat 174 /* Верасень */ 5202270 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === [[Файл:Tilcayo_tiger_cat_(full_body)_(cropped).jpg|thumb|''[[Leopardus tilcayo]]''.]] * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. * [[17 верасня]]: Апублікавана апісанне новага [[біялагічны від|віду]] [[каціныя|каціных]] ''[[Leopardus tilcayo]]''. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] abazbuthgz9jfmi1dcfulhlgze1zt3e Маклінс Чынаньярэм 0 740174 5202194 5162056 2026-09-18T23:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202194 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Маклінс Чынаньярэм''' (нар. {{ДН|1|10|1999}}, [[Аба (горад)|Аба]], [[Нігерыя]]) — нігерыйская [[футбаліст]]ка, [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Нігерыі па футболе|Нігерыі]]. == Біяграфія == З 2015 па 2019 год выступала за нігерыйскі клуб «[[ЖФК Байяльса Куінс|Байяльса Куінс]]». У 2021 годзе падпісала кантракт з [[Польшча|польскім]] клубам «[[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]]», дзе за сезон забіла 24 мячы<ref>{{Cite web |url=https://wfl.rfs.ru/posts/1091520 |title=Чиноньерем Маклинс — нигерийский форвард московского «Локомотива». |access-date=31 мая 2023 |archive-date=7 кастрычніка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007131221/https://wfl.rfs.ru/posts/1091520 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://stomilanki.pl/aktualnosci/2012/2152-macleans-chinonyerem-zosta%C5%82a-now%C4%85-stomilank%C4%85.html?fbclid=IwAR1XMvZeCWn44kpb5joG6yrRCjleRnjHQuiz5LSrqhuzOpLEzS9i_YsL2qc MACLEANS CHINONYEREM ZOSTAŁA NOWĄ STOMILANKĄ!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230531115837/https://stomilanki.pl/aktualnosci/2012/2152-macleans-chinonyerem-zosta%C5%82a-now%C4%85-stomilank%C4%85.html?fbclid=IwAR1XMvZeCWn44kpb5joG6yrRCjleRnjHQuiz5LSrqhuzOpLEzS9i_YsL2qc |date=31 мая 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чынаньярэм Маклінс}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Нігерыі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Лакаматыў Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Гурнік Лэнчна]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Баельса Куінс]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Стоміль Ольштын]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Нігерыі па футболе]] f5in748u0qp6u1h2cxzt57a0m6iif2h Лідзія Ільінічна Сцяпанава 0 752106 5202094 4794048 2026-09-18T15:03:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202094 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяпанава}} {{Кінематаграфіст}} '''Лідзія Ільінічна Сцяпа́нава'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Степа́нова Лидия Ильинична}}; {{ДН|22|1|1899|10}} — {{ДС|13|11|1962}}) — савецкі [[рэжысёр]] [[Дакументальнае кіно|дакуметальнага]] і навукова-папулярнага кіно. Лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] (1947, 1948, 1949, 1950, 1951). Член [[Саюз кінематаграфістаў СССР|Саюза кінематаграфістаў СССР]] з 1957 года<ref name="Муз" />. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Разань|Разані]]. Скончыла Разанскую Марыінскую жаночую гімназію і Вышэйшыя жаночыя агульнаадукацыйныя курсы імя [[Пётр Францавіч Лесгафт|П. Ф. Лесгафта]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="Муз">[https://csdfmuseum.ru/names/43-лидия-степанова Лидия Степанова // Музей ЦСДФ]{{ref-ru}}</ref>. У 1918—1922 гадах працавала ў Разані ў шэрагу ўстаноў<ref name="Муз" />. У 1923 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]], працавала на кінафабрыцы «Культкіно». З 1925 года — памочнік рэжысёра, са снежня 1926 года — тэхнічны памочнік рэжысёра на здымках двух фільмаў пад кіраўніцтвам рэжысёра [[Якаў Міхайлавіч Пасельскі|Я. М. Пасельскага]] на Маскоўскай аб’яднанай кінафабрыцы «Саўкіно», пазней працавала рэдактарам-мантажорам<ref name="Муз" />. З 1928 года — рэжысёр маскоўскіх кінафабрык — «Саўкіно», «Саюзкіно», «Саюзкінахронікі» (з 1944 года — [[Цэнтральная студыя дакументальных фільмаў]]). У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 15 лістапада 1941 года па жнівень 1942 года знаходзілася ў эвакуацыі разам з кінастудыяй у горадзе [[Самара|Куйбышаў]]<ref name="Муз" />. З 20 ліпеня па 31 жніўня 1943 года знаходзілася ў вайсковых частках [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]], дзе праводзіла кіназдымкі (разам з [[кінааператар]]ам і рэжысёрам [[Рафаіл Барысавіч Гікаў|Р. Б. Гікавым]]) для фільма «Арлоўская бітва»<ref name="Муз" />. 10 лютага 1953 года звольненая са студыі разам з асноўнымі членамі здымачнай групы фільма «Па Краснадарскім краі» па асабістым распараджэнні [[І. В. Сталін]]а<ref name="Муз" />. Пасля яго смерці была прынята на кінастудыю «Маснавукфільм»<ref name="Муз" />. Памерла 13 лістапада 1962 года. Пахавана ў Маскве на Новых Данскіх могілках. == Творчасць == Працы Л. І. Сцяпанавай адлюстроўвалі найважнейшыя падзеі ў жыцці [[СССР]]. У якасці рэжысёра акрамя кінастудыі ЦСДФ прымала ўдзел у здымках на «[[Масфільм]]е», «Таджыкфільме», Куйбышаўскай студыі кінахронікі, Алма-Ацінскай студыі мастацкіх і хранікальных фільмаў, Ташкенцкай студыі мастацкіх і дакументальных фільмаў<ref name="Муз" />. == Узнагароды == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (1944) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] (1948) * [[Сталінская прэмія]] I ступені (1947) — за фільм «Савецкая Эстонія» (1946) * Сталінская прэмія II ступені (1948) — за фільм «Масква — сталіца СССР» (1947) * Сталінская прэмія II ступені (1949) — за фільм «Дэмакратычная Венгрыя» (1948) * Сталінская прэмія II ступені (1950) — за фільм «1 мая 1949 года» * Сталінская прэмія III ступені (1952) — за фільм «Савецкі Казахстан» (1950) Узнагароджана двума ордэнамі [[ВНР|Венгерскай Народнай Рэспублікі]] за фільм «Дэмакратычная Венгрыя»<ref name="Муз" />. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяпа́нава Лідзія Ільінічна||317}} * {{ВСЭ3|Степанова Лидия Ильинична}} * {{крыніцы/Кино. Энциклопедический словарь|Степа́нова Лидия Ильинична|529}} == Спасылкі == * [https://csdfmuseum.ru/names/43-лидия-степанова Лидия Степанова // Музей ЦСДФ]{{ref-ru}} * [https://www.kino-teatr.ru/kino/director/sov/391647/bio/ Лидия Степанова // КИНО-ТЕАТР.Ру]{{ref-ru}} * [https://kino-cccp.net/publ/17-1-0-37611 Степанова Лидия Ильинична // КИНО-СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231105031350/https://kino-cccp.net/publ/17-1-0-37611 |date=5 лістапада 2023 }}{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560650176/ Степанова-Курпель Лидия Ильинична] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231105032819/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560650176/ |date=5 лістапада 2023 }}{{ref-ru}} // «Память народа» — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны * [https://1418museum.ru/heroes/72247889 Степанова-Курпель Лидия Ильинична]{{ref-ru}} // Музейный комплекс «Дорога памяти» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сцяпанава Лідзія Ільінічна}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры-дакументалісты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР]] 663ya4wmipxwq01iv3nmgxeg112op69 Максім Оса 0 752495 5202211 5122956 2026-09-19T00:11:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202211 wikitext text/x-wiki {{Комікс}} '''«Максім Оса»''' ({{Lang-fr|Maxym Osa}})&nbsp;— [[Комікс|графічны раман]] пра прыгоды казака Максіма Осы, створаны ўкраінскім, французскім і амерыканскім комікам Ігарам Баранко. Упершыню яна была выдадзена ў двух тамах у 2008-2009 гадах [[Французская мова|на французскай мове]] у бельгійскім выдавецтве Éditions Joker.<ref name="dzh_1">[https://web.archive.org/web/20180530032812/https://www.goethe.de/ins/ua/uk/kul/mag/20753409.html Українські комікси. Розмова з художником Ігорем Бараньком]&nbsp;— Goethe Institute Ukraine, лютий 2015</ref> Мультфільм быў апублікаваны на французскай, рускай, польскай<ref>[https://web.archive.org/web/20200301033215/https://timof.pl/katalog/Maksym+Osa/pokaz.html Maksym Osa]. timof.pl, 2009 {{Ref-pl}}</ref> і ў 2011 і 2016 гадах на ўкраінскай мовах выдавецтвамі Yevhenios і Asgardian Comics; у 2020 годзе выдавецтва «UAComix» упершыню апублікавала пераклад на ўкраінскую мову з указаннем прозвішча аўтара ўкраінскага перакладу Алены Лысевіч. == Гісторыя стварэння == Комікс створаны па заказе бельгійскага выдавецтва Éditions Joker.<ref name="dzh_1" /> Упершыню комікс пра Максіма Осу выйшаў у гэтым выдавецтве ў 2008 годзе. Натхненнем для напісання комікса сталі дэтэктыўныя раманы расійскага пісьменніка [[Барыс Акунін|Барыса Акуніна]] пра Эраста Фандорына.<ref name="dzh_1" /> == Сюжэт == Максім Оса, казак Корсунскага палка, вяртаецца дадому пасля паходу ў [[Крым]] супраць турак. Дома ён выяўляе, што ўсе лічаць яго мёртвым і што для яго нават ёсць магіла. Ашаломлены, ён пачынае піць над уласнай магілай, дзе сустракае фігуру, падобную на Смерць. Ёй аказваецца Андрыйк, слуга князя Крычэўскага, якога князь паслаў знайсці і прывесці Максіма. == Узнагароды == * Альбом года. За комікс «Максім Оса». Маскоўскі міжнародны фестываль ілюстраванай гісторыі ім Наталля Манастырева. {{Не перакладзена 5|Комміссія|«Комміссія»|ru|КомМиссия}} (2011). Расія<ref name="kommiksiya_nahorody">[https://web.archive.org/web/20200112002138/http://kommissia.ru/prizyory-festivalya-kommissiya/ Призёры фестиваля КомМиссия]. kommissia.ru, 2002—2015 {{Ref-ru}}</ref> * Дыплом Украіна-Еўропа. З нагоды выхаду перакладу комікса «Максім Оса» на ўкраінскую мову. «Перспектывы-Українненс» (2011). Украіна == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * ''[https://web.archive.org/web/20180530032036/http://www.editions-joker.com/l-homme-d-outre-tombe-maxym-osa-album-182.html Максім Оса]'' на сайце выдавецтва коміксаў Éditions Joker (фр.) <small>(архіўная версія)</small> * ''[https://www.goodreads.com/book/show/24997498?from_search=true Максім Оса]'' на сайце Goodreads * ''[https://chtyvo.org.ua/authors/Baranko_Ihor/Maksym_Osa_Chastyna_1_Liudyna_z_toho_svitu/ Максім Оса: Част.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200706040228/http://chtyvo.org.ua/authors/Baranko_Ihor/Maksym_Osa_Chastyna_1_Liudyna_z_toho_svitu/ |date=6 ліпеня 2020 }}'' ''[https://chtyvo.org.ua/authors/Baranko_Ihor/Maksym_Osa_Chastyna_1_Liudyna_z_toho_svitu/ 1 «Чалавек з таго свету»]'' ''{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200706040228/http://chtyvo.org.ua/authors/Baranko_Ihor/Maksym_Osa_Chastyna_1_Liudyna_z_toho_svitu/|date=6 липня 2020}}'' (неафіцыйны фанацкі пераклад Олеся Бойкі) на сайце Чтыво {{ізаляваны артыкул|date=2023-11-14}} [[Катэгорыя:Коміксы Бельгіі]] oonjredxkg7riceh2yra59ghynmg5w2 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5202104 5201496 2026-09-18T15:51:51Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5202104 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агатангелос|2026-09-18T06:15:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Юльянавіч Апель|2026-09-16T06:26:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апекс|2026-09-16T06:13:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іосіфавіч Авербах|2026-09-14T09:54:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ctwufxvd3ize9cebwjr466mihr0tafg Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5202102 5201495 2026-09-18T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5202102 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Элмайра (Нью-Ёрк)|2026-09-18T12:18:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Данкерк (Нью-Ёрк)|2026-09-18T12:01:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Марсі (гара)|2026-09-18T11:37:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лонг-Айленд|2026-09-18T11:18:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Олеан (Нью-Ёрк)|2026-09-18T10:58:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ойсцінс|2026-09-18T10:41:58Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Пітстаўн (Нью-Ёрк)|2026-09-18T10:24:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адырондак|2026-09-18T10:09:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Керкалдзі|2026-09-18T08:41:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Адай-Хох|2026-09-18T07:43:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віцязь (праліў)|2026-09-18T07:26:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агбамоша|2026-09-18T06:37:03Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j5zctlq9yxlzk00tqmlo7ps3vfvx5ct Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5202099 5201492 2026-09-18T15:50:47Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5202099 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гожскі палігон|2026-09-18T13:34:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грынкевічы герба «Наліўка»|2026-09-18T10:46:37Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Антон Ігнатавіч Залескі|2026-09-18T10:35:05Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юрген Фарэнсбах|2026-09-18T09:10:14Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вірпшы герба «Адравонж»|2026-09-18T09:01:23Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1617–1618)|2026-09-17T10:10:05Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|2026-09-17T08:42:21Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ксаверыя Далеўская|2026-09-16T11:21:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Далеўскі|2026-09-16T09:19:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Паўлавіч Абламейка|2026-09-16T08:09:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фларыян Даноўскі|2026-09-16T07:56:27Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9dl0whf96uqscnm189kf2k53hmpe8dk МАЗ-6501 0 753829 5202142 4654185 2026-09-18T19:26:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 9 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202142 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-6501 | Выява = MAZ dump truck in Minsk (29-07-2021).jpg | Подпіс = МАЗ-6501 з кабінай ранняга ўзору | Выпуск = | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = [[МАЗ-5516]] | Пераемнік = | Тып = Самазвал | Клас = | Колавая формула = 6х4 | Грузападымальнасць = | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = MAZ-6501 }} '''МАЗ-6501''' — [[самазвал]], які вырабляецца [[МАЗ|Мінскім аўтазаводам]]. Належыць да сямейства [[Грузавы аўтамабіль|грузавікоў]] МАЗ чацвёртага пакалення («сямейства [[МАЗ-6430]]»). У 2001 годзе быў прадстаўлены першы варыянт — самазвальны аўтацягнік з трохбаковай разгрузкай<ref> {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2001/08/gruzovik |загаловак = Тяжеловоз по-мински |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2001 |нумар = 08 |старонкі = 51-52 }} {{ref-ru}} </ref>. У 2006 годзе дэбютаваў самазвал з задняй разгрузкай<ref name="abw-2006-03-26"> {{артыкул |загаловак = Теперь и самосвал |выданне = [[Автобизнес-Weekly]] |тып = газета |год = 2006 |нумар = 12 (512) от 23 марта |archiveurl = http://web.archive.org/web/20130523023516/http://www.abw.by/archive/512/tr-truck/ |archivedate = 2013-05-23 }} {{ref-ru}} </ref>. Выпушчаны на замену самазвала папярэдняга пакалення [[МАЗ-5516]], але фактычна выпускаўся паралельна з ім. == Апісанне == [[Выява:MAZ-6501 dump truck in Minsk 2.jpg|thumb|left|З рэстайлінгавай кабінай]] МАЗ-6501 пабудаваны па схеме «кабіна над рухавіком» і мае колавую формулу 6х4. Прызначаецца для перавозкі сыпкіх і навалачных грузаў па дарогах з цвёрдым пакрыццём, у тым ліку з каменя і друзу, і па грунтавых дарогах. Устанаўліваюцца як кароткія кабіны, так і са спальным месцам. Прадстаўлены варыянты з рознай даўжынёй колавай базы і рознымі аб’ёмамі платформаў. Кузавы рознага перасеку: прастакутныя або з U-падобнай платформай. Ёсць версіі з задняй, бакавой або трохбаковай разгрузкай. Грузападымальнасць — 20-23 тоны. Таксама прадуглеждана магчымасць буксіроўкі прычэпа. Рэкамендаваныя вытворцам прычэпы — двухвосевы МАЗ-856100 (грузападымальнасць 16 тон) і трохвосевы МАЗ-856101 (грузападымальнасць 20 тон). Поўная маса такіх аўтацягнікоў можа дасягаць {{num|55500}} і {{num|60500}} кілаграмаў. === Рухавікі === ''МАЗ-650105'', які з’явіўся ў 2006 годзе, меў васьміцыліндравы рухавік ''ЯМЗ-238ДЕ-2'' магутнасцю 330 к.с<ref name="abw-2006-03-26"/>. Цягам 2010—2021 гадоў у невялікай колькасці ўсталёўваліся нямецкія рухавікі экалагічнага класа [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]]: ''MAN D2066LF'' 320 к.с. (мадыфікацыя ''МАЗ-6501V6''), ''Mercedes-Benz OM 501 LA.V/4'' 435 к.с (''МАЗ-6501E9'') і ''Mercedes-Benz OM 457 LA V/4'' 428 к.с. (''МАЗ-6501E8'')<ref name="abw.by-2022-03-18">{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2022/03/18/maz-predstavil-svou-samuu-sovremennuu-tehniku-dlya-stroitelstva--stavka-na-otechestvennyi-potencial |title = МАЗ представил свою самую современную технику для строительства – ставка на отечественный потенциал |publisher = abw.by |date = 2022-03-18 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204161420/https://abw.by/news/commercial/2022/03/18/maz-predstavil-svou-samuu-sovremennuu-tehniku-dlya-stroitelstva--stavka-na-otechestvennyi-potencial |url-status = dead }}</ref>. У цяперашні час выпускаюцца машыны з рухавікамі [[ЯМЗ]] і [[Weichai Power]]: ''МАЗ-6501C5'' з рухавіком ''ЯМЗ-53603'' (330 к.с.), ''МАЗ-6501C9'' — ''ЯМЗ-653'' (422 к.с.), ''МАЗ-650126'' — ''WP7.300E51'' (300 к.с.) і ''МАЗ-650128'' — ''WP12.430E50'' (423 к.с.). Паказаны ў 2022 годзе ''МАЗ-65012B'' мае радны 6-цыліндравы рухавік ''WP8.340Е51'' магутнасцю 333 к.с., экалагічнага класа Еўра-5<ref name="abw.by-2022-03-18"/>. === Трансмісія і хадавая частка === Каробкі перадач — ZF або Fast Gear. Счапленне — аднадыскавае, дыяметрам 430 мм, або двухдыскавае, з дыяфрагменнымі кошыкамі. Вядучыя масты — са ступічнымі пяцісатэлітнымі рэдуктарамі і блакіроўкамі міжвосевага і міжколавага дыферэнцыялаў. У залежнасці ад рухавіка, каробкі перадач і з улікам прызначэння, прапануюцца масты з рознымі перадатачнымі лікамі: 4,59/5,08 і 6,4. Вось балансіра на МАЗ-6501 аналагічная той, якая была на МАЗ-5516. Падвеска спераду і ззаду — рысорная. У адрозненне ад МАЗ-5516, у МАЗ-6501 даўжэйшыя пярэднія рысоры і іншыя кранштэйны. У задняй падвесцы ўжылі рэактыўныя штангі на сайлент-блоках. Тармазы — барабанныя, з пнеўмапрывадам і ABS. == Мадыфікацыі == * '''МАЗ-65012B''' — мадыфікацыя з рухавіком ''Weichai Power WP8.340Е51''. Каробка перадач — механічная, 12-ступеньчатая ''Fast Gear 12JSD200TA''. Падрыхтаваная маса — 13 450 кг, грузападымальнасць — 20 050 кг. Аб’ём П-падобнай платформы з задняй разгрузкай складае 15,4 куб. м<ref name="abw.by-2022-03-18"/>. * '''МАЗ-65012K''' — цяжкі газавы самазвал. Абсталяваны газавым рухавіком ''Weichai Power WP12NG.400E50'' (400 л.с.) і 16-ступеньчатай механічнай каробкай перадач ''ZF 16S2525 TO''. Запас ходу 400 км забяспечваюць дзевяць сталёвых газавых балонаў агульным аб’ёмам 900 л. Для іх размяшчэння павялічана колавая база. Таксама былі дапрацаваны заднія масты, узмоцнена падвеска, зменены шэраг іншых вузлоў і агрэгатаў. У платформы дапрацавалі казырок, каб ён прыкрываў газавае абсталяванне за кабінай. Аб’ём кузава складае 20 куб. м. Грузападымальнасць — 18,5 тоны, поўная маса — 33 500 кг. Кабіна — са спальным месцам (тыпу [[МАЗ-5440]]). Першыя два асобнікі былі створаны ў 2021 годзе для заказчыка з [[Узбекістан]]а<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2021/04/07/vpervye-maz-izgotovil-tyazhelyi-gazovyi-samosval--takuu-mashinu-zakazal-uzbekistan |title = Впервые МАЗ изготовил тяжелый газовый самосвал – такую машину заказал Узбекистан |publisher = abw.by |date = 2021-04-07 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204155904/https://abw.by/news/commercial/2021/04/07/vpervye-maz-izgotovil-tyazhelyi-gazovyi-samosval--takuu-mashinu-zakazal-uzbekistan |url-status = dead }}</ref>. У 2023 годзе прадстаўлена мадэрнізаваная версія<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2023/08/24/maz-vernulsya-k-gazomotornym-gruzovikam |title = МАЗ вернулся к газомоторным грузовикам |publisher = abw.by |date = 2023-08-24 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204161410/https://abw.by/news/commercial/2023/08/24/maz-vernulsya-k-gazomotornym-gruzovikam |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-6501В5''' — мадыфікацыя з рухавіком ''ЯМЗ-536.10'' (310 к.с., экалагічны клас Еўра-4). ** '''МАЗ-6501В5-481-000''' — самазвал з U-падобнай платформай аб’ёмам 15,4 куб. м. Грузападымальнасць — 21 тона<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2013/05/27/pervye-partii-novyh-21tonnyh-samosvalov-maz6501v5-uzhe-postupili-v-rossiu |title = Первые партии новых 21-тонных самосвалов МАЗ-6501В5 уже поступили в Россию |publisher = abw.by |date = 2013-05-27 |access-date = 2023-12-05 |language = ru |archive-date = 5 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231205124539/https://abw.by/news/commercial/2013/05/27/pervye-partii-novyh-21tonnyh-samosvalov-maz6501v5-uzhe-postupili-v-rossiu |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-6501В9''' — мадыфікацыі самазвалаў з рухавіком ''ЯМЗ-651'' (412 к.с.). Каробка перадач — 16-ступеньчатая механічная ZF, 12-хуткасная ''Shaanxi 12JS200TA''. ** '''МАЗ-6501В9-8420''' — мадыфікацыя з П-падобным кузавам падвышанага аб’ёму 20 куб. м. для грузаў нізкай шчыльнасці (грузападымальнасць — 20 т). Ланжэроны рамы ўзмоцненыя. Іх вышыня складае 31 см (у стандартных — 28 см). Кабіна — са спальным месцам, варыяцыя з кароткай кабінай мае індэкс '''МАЗ-6501В9-420'''. ** '''МАЗ-6501В9-471-031''' — даўгабазная версія з бакавой разгрузкай. [[Выява:MAZ-6501C9 truck 1.jpg|thumb|left|МАЗ-6501С9-575-000 на выставе «Будпрагрэс». Мінск, 2019 год.]] * '''МАЗ-6501С9-575-000''' — самазвал з трохбаковай разгрузкай. Аб’ём платформы можа вар’іравацца ад 11 да 14 куб.м (у варыянце з надстаўнымі бартамі). Грузападымальнасць — 20 300 кг. Дапушчальная агульная маса — 33 500 кг. Абсталяваны рухавіком ''ЯМЗ-653.10'' магутнасцю 422 к.с. і 12-ступеньчатай каробкай перадач ''Fast Gear 12JS200TA''<ref name="abw.by-2021-06-03">{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2021/06/03/avtomobilnye-novinki-na-belagro2021-rassmatrivaem-izuchaem-ocenivaem |title = Автомобильные новинки на "Белагро-2021": рассматриваем, изучаем, оцениваем |publisher = abw.by |date = 2021-06-03 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204155912/https://abw.by/news/commercial/2021/06/03/avtomobilnye-novinki-na-belagro2021-rassmatrivaem-izuchaem-ocenivaem |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-6501E8''' — мадыфікацыя з рухавіком ''Mercedes-Benz OM 457 LA V/4'' (428 к.с., Еўра-5). У 2019—2021 гады вырабілі 24 самазвалы гэтай версіі<ref name="abw.by-2022-03-18"/>. * '''МАЗ-6501E9''' — мадыфікацыя з рухавіком ''Mercedes-Benz OM 501 LA.V/4'' (435 к.с., Еўра-5). Выпускалася ў 2010—2020 гады. Выраблена 108 машын<ref name="abw.by-2022-03-18"/>. * '''МАЗ-6501V6''' — мадыфікацыя з рухавіком ''MAN D2066LF'' (320 к.с., Еўра-5). Выпускалася ў 2013—2017 гады. Было выраблена 14 самазвалаў<ref name="abw.by-2022-03-18"/>. === Сельскагаспадарчыя === [[Выява:MAZ-6501 (Belagro-2021) 2.jpg|thumb|МАЗ-65012J-8335-000. «Белагра-2021».]] * '''МАЗ-65012J-8335-000''' — самазвал-збожжавоз. Рухавік — ''Weichai Power WP10H400E50'' (400 к.с.). Каробка перадач — механічная, 12-ступеньчатая ''Fast Gear 12JS200TA''. Мае аблегчаную канструкцыю, дзякуючы чаму дапушчальная агульная маса складае 25 000 кг. Кузаў — з бакавой разгрузкай, мае аб’ём 20 куб.м. Грузападымальнасць — 12 700 кг. Здатны буксіраваць прычэп масай 19 000 кг<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2020/09/30/premera-elektrogruzovika-maz-na-tehinnoprome-i-avtomobilnoe-belagro--v-minske-snova-prohodyat-vystavki |title = Премьера электрогрузовика МАЗ на "ТехИнноПроме" и автомобильное "Белагро" – в Минске снова проходят выставки |publisher = abw.by |date = 2020-09-30 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-63122J-8535-030''' — аблегчаны самазвал-збожжавоз. Рухавік — ''Weichai Power WP10H400E50'' (400 к.с.). Каробка перадач — механічная, 12-ступеньчатая ''Fast Gear 12JS200TA''. Падвеска вядучых мастоў — пнеўматычная. Аўтамабіль абсталяваны сталёвай платформай аб’ёмам 26 куб.м. Дапушчальная маса — 25 000 кг. Грузападымальнасць — 13 300 кг. Прадстаўлены ў чэрвені 2022 года<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2022/06/08/glavnye-avtopremery-vystavki-belagro2022--zernovozy-maz-avtobus-maz257s40-elektrogruzovik-bkm |title = Главные автопремьеры выставки Белагро-2022 – зерновозы МАЗ, автобус МАЗ-257S40, электрогрузовик БКМ |publisher = abw.by |date = 2022-06-08 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204161425/https://abw.by/news/commercial/2022/06/08/glavnye-avtopremery-vystavki-belagro2022--zernovozy-maz-avtobus-maz257s40-elektrogruzovik-bkm |url-status = dead }}</ref>. [[Выява:Zernovoz MAZ 6501А8-325-000.JPG|thumb|left|МАЗ-6501А8-325-000.]] * '''МАЗ-6501А8-325-000 «Колас»''' — самазвал-збожжавоз. Рухавік — ''ЯМЗ-658''. Канструкцыя кузава забяспечвае магчымасць разгрузкі на правы бок або назад. З правага боку платформа аўтамабіля мае тры пары адкідных бартоў, якія складаюцца з ніжняга борта з верхнім навесам і верхняга борта з бакавой навескай. Пры разгрузцы на бок ці назад верхні борт замацаваны стацыянарна. Самазвал прызначаецца для працы з трохвосевым прычэпам ''МАЗ-856103-010''. Поўная маса такога аўтацягніка складае 56 т (31 т — самазвал-цягач, 25 т — прычэп). Грузападымальнасць аўтамабіля і прычэпа аднолькавая — 20 т, агульная грузападымальнасць аўтацягніка складае 40 т<ref name="abw.by-2015-08-15">{{cite web |author = Дмитрий Гладкий |url = https://abw.by/news/commercial/2015/08/15/agromaksimum-chto-mogut-mazy-vo-vremya-bitvy-za-urozhai |title = Агромаксимум: что могут МАЗы во время битвы за урожай |publisher = abw.by |date = 2015-08-15 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-6501В9-420-031''' — мадыфікацыя з двухбортнай сістэмай разгрузкі<ref name="abw.by-2015-08-15"/>. * '''МАЗ-6501В9-471-031+МАЗ-856102-010''' — аўтацягнік для перавозкі клубневых культур<ref name="abw.by-2015-08-15"/>. * '''МАЗ-6501С5-525-000''' — самазвал-збожжавоз з разгрузкай на два бакі. Абсталяваны платформай аб’ёмам 22 куб. м. Дапушчальная агульная маса аўтамабіля — 25 000 кг, грузападымальнасць — 13 300 кг. Таксама можа буксіраваць прычэп (дапушчальная агульная маса аўтацягніка — 44 000 кг). Камплектуецца дызельным рухавіком з турбанаддзіманнем ''ЯМЗ-53603'' (330 к.с., Еўра-5) і механічнай 9-ступеньчатай каробкай перадач ''ZF 9S1310T0''<ref name="abw.by-2017-06-11">{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2017/06/11/chto-maz-predlozhil-selu-premery-i-novinki-na-belagro2017 |title = Что МАЗ предложил селу? Премьеры и новинки на "БелАгро-2017" |publisher = abw.by |date = 2017-06-11 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204181625/https://abw.by/news/commercial/2017/06/11/chto-maz-predlozhil-selu-premery-i-novinki-na-belagro2017 |url-status = dead }}</ref>. * '''МАЗ-6501С9-8525-000''' — самазвал-збожжавоз, абсталяваны рухавіком ЯМЗ магутнасцю 420 к.с., агрэгатаваны з 16-ступеньчатай механічнай каробкай перадач ZF. Здольны перавезці 19 тон, кузаў з разгрузкай на два бакі ўмяшчае да 32 куб. м. збожжа. З прычэпам поўная маса аўтацягніка складае 57,5 тоны. Прадстаўлены ў чэрвені 2019 года<ref>{{cite news |url = https://auto.onliner.by/2019/06/04/maz-110 |title = МАЗ показал самый большой зерновоз в стране. Предельная полная масса — 57,5 тонны |publisher = [[onliner.by]] |date = 2019-06-04 |access-date = 2023-12-04 |language = ru }}</ref>. '''МАЗ-6501С9-8526-000''' — варыянт з платформай аб’ёмам 33 куб. м. і магчымасцю разгрузкі толькі на правы бок. Дапушчальная агульная маса аўтамабіля — 33 500 кг, грузападымальнасць — 19 000 кг. Гэты самазвал таксама можа выкарыстоўвацца ў складзе аўтацягніка агульнай масай 60 500 кг<ref name="abw.by-2017-06-11"/>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/1077-maz-6501v9-8420-000-agent-importozameshcheniya/ |загаловак = Агент импортозамещения |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2015 |нумар = 4 |старонкі = }} {{ref-ru}} * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/reis/2009/09/kariernyi-rost |загаловак = Карьерный рост |выданне = Рейс |тып = часопіс |год = 2009 |нумар = 9 |старонкі = 42-57 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |author = Дмитрий Гладкий |url = https://abw.by/news/commercial/2015/07/04/chem-berut-samosvaly-maz-osobennosti-belorusskih-gruzovikov |title = Чем "берут" самосвалы МАЗ: особенности белорусских грузовиков |publisher = abw.by |date = 2015-07-04 |access-date = 2023-12-05 |language = ru |archive-date = 5 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231205124513/https://abw.by/news/commercial/2015/07/04/chem-berut-samosvaly-maz-osobennosti-belorusskih-gruzovikov |url-status = dead }} * {{cite web |author = Дмитрий Гладкий |url = https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |title = От "лобатого" до "гостя из будущего". Самосвальный ассортимент МАЗа |publisher = abw.by |date = 2016-12-11 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204181619/https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |url-status = dead }} {{МАЗ}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|6501]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] hh0eb5hy2pu54ofurp3fp2ek40u002j МАЗ-5516 0 753836 5202132 5080174 2026-09-18T18:50:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202132 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-5516 | Выява = MAZ-5516 dump truck in Belarus 07.jpg | Подпіс = | Выпуск = [[1994]]–[[2020]] | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = Мінск {{Сцяг Беларусі}} | Папярэднік = | Пераемнік = [[МАЗ-6501]] | Тып = Самазвал | Клас = | Колавая формула = 6х4 | Грузападымальнасць = | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = MAZ-5516 }} '''МАЗ-5516''' — [[самазвал]] з колавай формулай 6х4 вытворчасці [[МАЗ|Мінскага аўтамабільнага завода]]. == Тэхнічныя характарыстыкі МАЗ-551605 == Рухавік — ЯМЗ-238ДЕ2, дызельны, васьміцыліндравы, з турбанаддзіманнем; магутнасць — 330 к.с.; круцільны момант — 125 кгс·м. Каробка перадач — ЯМЗ-238А, механічная, васьміступеньчатая. Перадатачны лік мастоў — 6,59. Шыны — 12,00R20. Максімальная хуткасць — 92 км/г. Максімальны пераадольваемы пад’ём — 32%. Расход паліва пры хуткасці 60 км/г — 32 л/100 км. Запас паліва — 350 л. Падрыхтаваная маса — 12700 кг; грузападымальнасць — 16000 кг; поўная маса — 28700 кг. Размеркаванне поўнай масы: на пярэднюю вось — 6700; на заднюю цялежку — 22000 кг. Аб’ём платформы — 10,5 м³. Камплектацыя падвышанай грузападымальнасці (20 т, поўная маса — 33 т) мае ўзмоцненыя рысоры і больш тлустыя шыны ў 18 слаёў замест 16. == Мадыфікацыі == * '''МАЗ-551646''' — мадыфікацыя з рухавіком [[Мінскі маторны завод|ММЗ]] ''Д-263'' (магутнасць — 350 к.с., экалагічны клас — [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-3]]). Прайшоў выпрабаванні ў 2008 годзе<ref>{{cite news |url = https://www.infobaza.by/transport/2295.html |title = Новый дизель Минского моторного завода будет использован на грузовиках МАЗ |publisher = infobaza.by |date = 2009-03-17 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |url-status = dead |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204182008/https://www.infobaza.by/transport/2295.html }}</ref>. * '''МАЗ-5516W4''' — аблегчаны самазвал з рухавіком ''Cummins 6ISBe'' (300 к.с.) і механічнай каробкай перадач ''9JS135TA''. Грузападымальнасць — 14,8 т, поўная маса — 25 т. Дзеля змяншэння ўласнай вагі самазвал атрымаў аблегчаныя масты, рысорна-балансірную каляску, пярэднюю вось, а таксама аблегчаную раму. Акрамя таго, замест стандартнага кузава на машыне ўсталявана платформа U-падобнага перасеку аб’ёмам 9 куб. м<ref>{{cite web |author = Дмитрий Гладкий |url = https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |title = От "лобатого" до "гостя из будущего". Самосвальный ассортимент МАЗа |publisher = abw.by |date = 2016-12-11 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204181619/https://abw.by/news/commercial/2016/12/11/ot-lobatogo-do-gostya-iz-buduschego-samosvalnyi-assortiment-maza |url-status = dead }}</ref>. Існавала таксама мадыфікацыя '''МАЗ-5516W4-425-010''' — з прастакутным кузавам з трохбаковай разгрузкай (аб’ём платформы з надстаўнымі бартамі — 12 куб. м., грузападымальнасць — 14,3 т)<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2017/06/11/chto-maz-predlozhil-selu-premery-i-novinki-na-belagro2017 |title = Что МАЗ предложил селу? Премьеры и новинки на "БелАгро-2017" |publisher = abw.by |date = 2017-06-11 |access-date = 2023-12-04 |language = ru |archive-date = 4 снежня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231204181625/https://abw.by/news/commercial/2017/06/11/chto-maz-predlozhil-selu-premery-i-novinki-na-belagro2017 |url-status = dead }}</ref>. [[Выява:1998. Stamp of Belarus 0264.jpg|thumb|МАЗ-5516 на беларускай паштовай марцы.]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2001/02/samosvaly |загаловак = Один за двоих |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2001 |нумар = 02 |старонкі = 50-51 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{МАЗ}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|5516]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] gow5fajjz4j49ylnze053llnofzzphv МАЗ-5309 0 755323 5202128 4691510 2026-09-18T18:34:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202128 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-5309 | Выява = | Подпіс = | Выпуск = 2008—ц.ч. | Вытворца = [[МАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Колавая формула = 4x4 | Папярэднік = [[МАЗ-5434]], [[МАЗ-5316]] | Пераемнік = | Вікісховішча = MAZ-5309 }} '''МАЗ-5309''' — [[Беларусь|беларускі]] паўнапрывадны буйнатанажны [[грузавы аўтамабіль]] павышанай праходнасці, які выпускаецца [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтазаводам]] з 2008 года. Належыць да сямейства [[Грузавы аўтамабіль|грузавікоў]] МАЗ чацвёртага пакалення («сямейства [[МАЗ-6430]]»). == Апісанне == МАЗ-5309 — двухвосевы грузавы аўтамабіль са сталым поўным прывадам для перавозкі грузаў па ўсіх відах дарог. Выпускаецца як бартавы аўтамабіль або шасі. Кабіна — кароткая, з нізкім дахам, двухмесная. Па заказу можа абсталёўвацца адкідным спальным месцам: для адпачынку кіроўцы трэба скласці спінкі абодвух сядзенняў, адшпіліць рамяні, якія ўтрымліваюць паліцу на задняй сценцы кабіны, і раскласці яе. Падвеска кабіны — чатырохкропкавая, спружынная, з гідрапад’ёмнікам і гідразамкамі. Для пажарных машын завод выпускае спецыяльнае шасі з падвойнай кабінай. Мадыфікацыя ''МАЗ-530905'' абсталёўвалася рухавіком [[ЯМЗ-238|ЯМЗ-238ДЕ2]] з турбанаддзіманнем і інтэркулерам, магутнасцю 330 к.с. Счапленне — аднадыскавае, дыяфрагменнае, адцяжнога тыпу, з гідрапрывадам і пнеўмаўзмацняльнікам. Каробка перадач — ЯМЗ-239, механічная, дзевяціступеньчатая, з планетарным дэмультыплікатарам. Раздатачная каробка — двухступеньчатая (вышэйшая перадача — 0,98, ніжэйшая — 1,6), уніфікавана з трохвосевымі мадэлямі. Міжвосевы дыферэнцыял — блакаваны, несіметрычны. Масты — з планетарнымі ступічнымі рэдуктарамі. Міжколавыя дыферэнцыялы — блакаваныя, з электрапнеўматычным прывадам. Падвеска — залежная, рысорная, на абодвух мастах усталяваныя стабілізатары папярочнай устойлівасці. Тармазы — барабанныя, з ABS. Колы — з шынамі 14,00х20 (аднаскатныя колы, з сістэмай рэгулявання ціску), або з шынамі 12,00х20 (у варыянце, калі на заднім мосце ўсталяваныя двухскатныя колы). == Мадыфікацыі == [[Файл:Pozhmashina ATs-4-60(530927)-515M fire engine (MAZ-530927 chassis), Kyiv, 2019 01.jpg|міні|[[Пажарны аўтамабіль]] АЦ-4-60 515М на шасі МАЗ-530927 з падвойнай кабінай МАЗ-437212]] [[Файл:Truck 316 (2).jpg|міні|[[МАЗ-5309RR]]]] * '''МАЗ-530905''' — мадыфікацыя з рухавіком ЯМЗ-238ДЕ2 магутнасцю 330 к. с. * '''МАЗ-530927''' — мадыфікацыя з рухавіком Weichai Power WP10.380. * '''МАЗ-5309M4-8620-061''' — мадыфікацыя з рухавіком ''Mercedes-Benz OM 936 LA'' экалагічнага стандарту Еўра-6 (радны, шасціцыліндравы, аб’ём — 7,7 л, магутнасць — 300 к.с., максімальны круцільны момант — 1200 Н·м.). Каробка перадач — ''ZF 9S1310 TO'', механічная, дзевяціступеньчатая. Таксама мае вялікую кабіну тыпу [[МАЗ-5440]] з нізкім дахам. Пярэдні мост — мадэлі [[МАЗ-6432|6432H9]] (нагрузка 7 400 кг), задні — мадэлі ''5309М4'' (нагрузка 11 500 кг). Шыны — 395/85R20. Быў паказаны ў 2019 годзе<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2019/07/07/maz-predstavil-esche-odin-gruzovik-evro6-i-drugie-novinki-tehniki-s-korobkami-zf |title = МАЗ представил еще один грузовик Евро-6 и другие новинки техники с коробками ZF |publisher = abw.by |date = 2019-07-07 |access-date = 2024-01-08 |language = ru |archive-date = 8 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240108143257/https://abw.by/news/commercial/2019/07/07/maz-predstavil-esche-odin-gruzovik-evro6-i-drugie-novinki-tehniki-s-korobkami-zf |url-status = dead }}</ref>. * '''[[МАЗ-5309RR]]''' — [[Аўтаспорт|спартыўны]] аўтамабіль каманды «МАЗ-СПОРТаўта». == Спецыяльныя машыны на шасі МАЗ-5309 == * '''АКСМ-950101''' — вахтавы аўтобус, распрацаваны «[[Белкамунмаш]]». Прадстаўлены ў 2008 годзе. Замест грузавой платформы на шасі ўсталяваны пасажырскі кузаў-вагон, выраблены з прасаваных шклапластыкавых панэляў замацаваных да металічнага каркаса. Колькасць месцаў — 22<ref>{{артыкул |аўтар = Андрей Филиппов |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/24129-vahtovye-avtobusy-aksm-950101-i-fpk-16628-kochevniki/ |загаловак = Кочевники. Вахтовые автобусы АКСМ-950101 и ФПК-16628 |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2009 |нумар = 2 |старонкі = |мова = ru }}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Среди нехоженых дорог |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2005/05/sriedi-niekhozhienykh-dorog |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 5 |старонкі = 152 |мова = ru }} * {{артыкул |аўтар = К. Ушанов |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/3135-maz-530905-dvulikiy-vnedorojnik/ |загаловак = МАЗ-530905 – двуликий внедорожник |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 3 |старонкі = |мова = ru }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{МАЗ}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|5309]] hxf9ukhrqhyy29l8apbnlul2r76bo26 МАЗ-5434 0 755522 5202131 4740357 2026-09-18T18:49:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202131 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-5434 | Выява = Čyhunačny rajon, Viciebsk, Belarus - panoramio (10 cropped).jpg | Подпіс = | Выпуск = 1984—ц.ч. | Вытворца = [[МАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Папярэднік = [[МАЗ-509А]] | Пераемнік = | Вікісховішча = MAZ-5434 }} '''МАЗ-5434''' — [[Беларусь|беларускі]] паўнапрывадны грузавы аўтамабіль, які выпускаўся на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]]. == Гісторыя == Першыя прататыпы, яшчэ з эксперыментальнымі кабінамі, былі выраблены ў 1974 годзе. Першы доследны ўзор з серыйнай кабінай эксперыментальны цэх МАЗа сабраў у жніўні 1981 года<ref name="mpark.pro-2016-06-03">{{cite web |url = https://mpark.pro/pulse-of-industry/167-soviet-and-cis-loggers.html |title = "Нашемарки" в лесовозном деле |publisher = mpark.pro |date = 2016-06-03 |accessdate = 2024-01-06 |language = ru }}</ref>. Фармальна выпуск пачаўся ў 1984 годзе, але да 1992 года ў сярэднім выраблялі ўсяго каля 15 машын у год{{sfn|Канунников, Шелепенков|2018|с=438}}. Серыйная вытворчасць стартавала ў 1992 годзе. У канцы 1990-х гадоў машыны сталі абсталёўваць мадэрнізаванай кабінай з шырокай абліцоўкай<ref name="mpark.pro-2016-06-03"/>. Спачатку выпускаўся галоўным чынам як лесавоз, пазней шасі МАЗ-5434 сталі ўжываць для ўсталявання рознага спецыялізаванага абсталявання<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/other/2018/11/17/vnedorozhnyi-maz-stal-bazoi-dlya-unikalnoi-avtocisterny-govoryat-analogov-net-dazhe-v-armiyah-stran-nato |title = Внедорожный МАЗ стал базой для уникальной автоцистерны. Говорят, аналогов нет даже в армиях стран НАТО |publisher = [[abw.by]] |date = 2018-11-17 |access-date = 2024-01-04 |language = ru |archive-date = 6 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240106142327/https://abw.by/news/other/2018/11/17/vnedorozhnyi-maz-stal-bazoi-dlya-unikalnoi-avtocisterny-govoryat-analogov-net-dazhe-v-armiyah-stran-nato |url-status = dead }}</ref>. <gallery class="center" caption="Машыны на базе МАЗ-5434"> Выява:MAZ-5434 Sattelzug.jpg|Аэрадромная ўборачная машына Выява:Tital ATsPV-6 thermos tank truck (MAZ-5434), Kyiv, 2019 02.jpg|Вайсковая цыстэрна для пітной вады АЦПВ-6 Выява:Varta, Kyiv 2021, 10.jpg|thumb|Бронеаўтамабіль «[[Варта (бронеаўтамабіль)‎|Варта]]» </gallery> == Тэхнічныя характарыстыкі == МАЗ-5434 пабудаваны па схеме «кабіна над рухавіком», рухавік размешчаны спераду, падоўжна. Кабіна: цэльнаметалічная, двухмесная. Рухавік: ЯМЗ-238М2, дызельны, чатырохтактны; магутнасць — 176 кВт пры 2100 аб/хв; круцільны момант — 883 Нм пры 1250 аб/хв. Каробка перадач: ЯМЗ-238А, механічная, васьміступеньчатая. Хадавая частка: падвеска — залежная, рысорная; тармазы — барабанныя, з пнеўматычным прывадам, двухконтурныя, з АБС; стаяначны тормаз — з прывадам ад спружынных энергаакумулятараў да тармазных механізмаў колаў задняй восі; памер шын — 12,00R20. Для перавозкі доўгіх лесаматэрыялаў аўтамабіль выкарыстоўваецца разам з прычэпам-роспускам. === МАЗ-543403 === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="2" | ! МАЗ-543403-2120<ref name="МАЗ-543403-2120">{{cite web |url = http://www.maz.by/index.php/ru/catalog/view_item/121/ |title = МАЗ 543403-2120 |publisher = [[МАЗ]] |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20041105004002/http://www.maz.by/index.php/ru/catalog/view_item/121/ |archivedate = 2004-11-05 |url-status = dead }}</ref> ! МАЗ-543403-2121<ref name="МАЗ-543403-2120"/> ! МАЗ-543403-220<ref>{{cite web |url = http://www.maz.by/index.php/ru/catalog/view_item/212/ |title = МАЗ 543403-220 |publisher = [[МАЗ]] |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20041105164108/http://www.maz.by/index.php/ru/catalog/view_item/212/ |archivedate = 2004-11-05 |url-status = dead }}</ref> |- ! colspan="2" | Тып | colspan="3" | лесавоз |- ! colspan="2" | Колавая формула | colspan="3" | 4х4 |- ! colspan="2" | Рухавік | colspan="2" | ЯМЗ-236БЕ | ЯМЗ-236БЕ2 |- ! colspan="2" | Экалагічны клас | colspan="2" | [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-1]] | Еўра-2 |- ! colspan="2" | Магутнасць, кВт (к.с.) | colspan="3" | 184 (250) |- ! colspan="2" | Макс. круцільны момант, Нм (кгс·м) | colspan="2" | 1030 (105) | 1078 (110) |- ! colspan="2" | Каробка перадач | ЯМЗ-238M | ЯМЗ-238А | ЯМЗ-238M |- ! rowspan=2 | Раздатачная каробка ! Колькасць перадач | colspan="3" | 1 |- ! Перадатачны лік | colspan="3" | 1,107 |- ! colspan="2" | Перадатачны лік вядучага моста | colspan="3" | 7,79 |- ! colspan="2" | Памер шын | colspan="3" | 12,00R20 |- ! colspan="2" | Аб’ём паліўнага бака, л | colspan="3" | 350 |- ! colspan="2" | Макс. хуткасць, км/г | colspan="3" | 68 |- ! colspan="2" | Маса без нагрузкі, кг | colspan="3" | 8870 |- ! colspan="2" | Дапушчальная маса аўтамабіля, кг | colspan="3" | 16000 |- ! rowspan=2 | Размеркаванне поўнай масы па восях, кг ! на пярэднюю вось | colspan="3" | 6000 |- ! на заднюю вось | colspan="3" | 10000 |- ! colspan="2" | Асноўны прычэп | colspan="3" | МАЗ-900800 |- ! colspan="2" | Грузападымальнасць аўтапоезда, кг | colspan="3" | 20650 |- ! colspan="2" | Агульная маса аўтапоезда, кг | colspan="2" | 36000 | 34000 |- |} === МАЗ-5434X3 === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="2" | ! МАЗ-5434X3-460 (-461)<ref>{{cite web |url = http://maz.by/ru/products/cargo_vehicle/chassis/маз-5434x3-460-461/ |title = МАЗ-5434X3-460(461) |publisher = [[МАЗ]] |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191027043930/http://maz.by/ru/products/cargo_vehicle/chassis/маз-5434x3-460-461/ |archivedate = 2019-10-27 |url-status = dead }}</ref> |- ! colspan="2" | Тып | шасі |- ! colspan="2" | Рухавік | ЯМЗ-65651 |- ! colspan="2" | Экалагічны клас | Еўра-4 |- ! colspan="2" | Магутнасць, кВт (к.с.) | 199 (270) |- ! colspan="2" | Каробка перадач | ЯМЗ-2381-06 |- ! colspan="2" | Колькасць перадач | 8 |- ! colspan="2" | Грузападымальнасць, кг | 7850 |- ! colspan="2" | Маса без нагрузкі, кг | 8000 |- ! colspan="2" | Дапушчальная маса аўтамабіля, кг | 16000 |- ! rowspan=2 | Размеркаванне поўнай масы па восях, кг ! на пярэднюю вось | 7000 |- ! на заднюю вось | 9000 |- ! colspan="2" | Шыны | 14,00R20 |- ! colspan="2" | Аб’ём паліўнага бака, л | 350 |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Краткий автомобильный справочник в 5 томах |месца = М. |выдавецтва = Автополис-плюс |год = 2004 |том = 4. Специальные и специализированные автотранспортные средства. Ч. 1. Фургоны, самосвалы, цистерны, тягачи специальные, прицепы-роспуски России и СНГ |старонак = 445 |старонкі = 291—296 |isbn = 5-9670-0008-9 |мова = ru }} * {{кніга |аўтар = С. Канунников, М. Шелепенков |загаловак = Отечественные грузовые автомобили 1900-2000 гг. |год = 2018 |месца = М. |выдавецтва = За рулём |старонак = 768 |isbn = |ref = Канунников, Шелепенков |мова = ru }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{МАЗ}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|5434]] 5lt18nonnwqo5p3q5fiw50m9iqgjlbf МАЗ-5550 0 755712 5202134 4797701 2026-09-18T18:57:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202134 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = МАЗ-5550 | Выява = | Подпіс = | Выпуск = | Вытворца = [[Мінскі аўтамабільны завод]] | Месца вытворчасці = | Папярэднік = [[МАЗ-5551]] | Пераемнік = | Тып = [[грузавы аўтамабіль]] | Клас = | Колавая формула = 4×2 | Грузападымальнасць = 10—12 тон | Маса прычэпа = | Нагрузка на сядло = | Маса без нагрузкі = 8,25 тон | Дазволеная макс. маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = MAZ-5550 }} '''МАЗ-5550''' — [[самазвал]], які вырабляецца [[МАЗ|Мінскім аўтазаводам]]. Належыць да сямейства [[Грузавы аўтамабіль|грузавікоў]] МАЗ чацвёртага пакалення («сямейства [[МАЗ-6430]]»). Выпушчаны на замену самазвала папярэдняга пакалення [[МАЗ-5551]]. Масавая вытворчасць пачалася ў 2013 годзе. == Апісанне == МАЗ-5550 — двухвосевы самазвал з заднім прывадам. У параўнанні з папярэднікам, мае кабіну чацвёртага пакалення мадэлі [[МАЗ-6501|6501]]. На аўтамабіль могуць усталёўвацца грузавыя платформы аб’ёмам 6,2 або 8,4 м³, якія можна надтачыць да 8,4 і 10,6 м³ адпаведна. Акрамя таго, МАЗ-5550 выпускаецца ў варыянце шасі для мантажу спецыялізаванага абсталявання. Першыя ўзоры абсталёўваліся маторамі [[ЯМЗ]] экалагічнага стандарту [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-3]] (''МАЗ-5550A2''), а таксама маторамі ўзроўню Еўра-4: [[Deutz AG|Deutz]] (''МАЗ-555035'') і [[MAN]] (''МАЗ-5550V3/МАЗ-5550V5''). З 2013 года сталі выпускацца мадэлі ''МАЗ-5550B2/МАЗ-5550B3/МАЗ-5550B5'' з рухавікамі ЯМЗ-536 (магутнасцю 240/270/310 к.с., Еўра-4) і абноўленымі кабінамі. У 2016 годзе пачаўся выпуск самазвалаў з маторамі экалагічнага стандарту Еўра-5: ''МАЗ-5550C3'' і ''МАЗ-5550C5'' з рухавікамі ЯМЗ-53623 і ЯМЗ-53603 адпаведна. З 2018 года з канвеера сталі сыходзіць машыны з рухавікамі [[Weichai Power]]: WP7.270E51 (''МАЗ-555025'') і WP7.300E51 (''МАЗ-555026''). У 2018 годзе быў выраблены першы самазвал ''МАЗ-5550S5'' з маторам Weichai Power WP7.270E61 (264 к.с.), які адпавядае нормам Еўра-6. == Тэхнічныя характарыстыкі == {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! colspan="2" | ! МАЗ-555025-520-000<ref name="maz-555025">{{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-555025 |title = МАЗ-555025 |publisher = [[МАЗ]] |accessdate = 2024-01-05 |language = ru |archive-date = 5 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240105111009/https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-555025 |url-status = dead }}</ref> ! МАЗ-555025-521-000<ref name="maz-555025"/> ! МАЗ-555026-525-000<ref name="maz-555026">{{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-555026 |title = МАЗ-555026 |publisher = [[МАЗ]] |accessdate = 2024-01-05 |language = ru |archive-date = 5 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240105111001/https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-555026 |url-status = dead }}</ref> ! МАЗ-555026-4525-000<ref name="maz-555026"/> ! МАЗ-5550C3-520-000<ref name="maz-5550c3">{{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-5550c3 |title = МАЗ-5550C3 |publisher = [[МАЗ]] |accessdate = 2024-01-05 |language = ru |archive-date = 5 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240105111002/https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-5550c3 |url-status = dead }}</ref> ! МАЗ-5550C3-521-000<ref name="maz-5550c3"/> ! МАЗ-5550C5-520-021<ref name="maz-5550c5">{{cite web |url = https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-5550c5 |title = МАЗ-5550C5 |publisher = [[МАЗ]] |accessdate = 2024-01-05 |language = ru |archive-date = 5 студзеня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240105111008/https://maz.by/products/cargo-vehicle/samosvaly/maz-5550c5 |url-status = dead }}</ref> ! МАЗ-5550C5-4520-021<ref name="maz-5550c5"/> |- ! colspan="2" | Рухавік | colspan="2" | WP7.270E51 | colspan="2" | WP7.300E51 | colspan="2" | ЯМЗ-53623 | colspan="2" | ЯМЗ-53603 |- ! colspan="2" | Экалагічны клас | colspan="8" | Еўра-5 |- ! colspan="2" | Магутнасць, кВт (к.с.) | colspan="2" | 199 (270) | colspan="2" | 220 (300) | colspan="2" | 201 (273) | colspan="2" | 241 (328) |- ! colspan="2" | Макс. круцільны момант, Нм | colspan="2" | 1160 | colspan="2" | 1250 | colspan="2" | 1177 | colspan="2" | 1270 |- ! colspan="2" | Колькасць перадач | colspan="2" | 9 | colspan="2" | 9 | 9 | 16 | colspan="2" | 9 |- ! colspan="2" | Перадатачны лік моста | colspan="4" | 5,33 | colspan="2" | 5,08 | 5,33 | 6,4 |- ! colspan="2" | Тып платформы | colspan="3" | П-падобная | П-падобная, для перавозкі с/г грузаў | colspan="3" | П-падобная | |- ! colspan="2" | Аб’ём платформы, м3 | 6,2/8,5 | 8,4/10,7 | 6,2 | 12,5 | 6,2/8,4 | 8,4/10,6 | 6,8 | 12,5 |- ! colspan="2" | Тып разгрузкі | colspan="2" | назад | colspan="2" | трохбаковая | colspan="2" | назад | colspan="2" | трохбаковая |- ! colspan="2" | Грузападымальнасць, кг | 10300 | 11700 | 10200 | 9900 | colspan="2" | 12000 | 10200 | 9900 |- ! colspan="2" | Маса без нагрузкі, кг | 8700 | 8800 | 8800 | 9100 | colspan="2" | 8500 | 8800 | 9025 |- ! colspan="2" | Дапушчальная маса аўтамабіля, кг | 19000 | 20500 | 19000 | 19000 | colspan="2" | 20500 | colspan="2" | 19000 |- ! rowspan=2 | Размеркаванне поўнай масы па восях, кг ! на пярэднюю вось | colspan="8" | 7500 |- ! на заднюю вось | 11500 | 13000 | 11500 | 11500 | colspan="2" | 13000 | 11500 | |- ! colspan="2" | Шыны | colspan="8" | 315/80R22.5 |- ! colspan="2" | Макс. хуткасць, км/г | colspan="8" | 85 |- ! colspan="2" | Аб’ём паліўнага бака, л | colspan="8" | 300 |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/10948-samosvaly-maz-5550v2-i-maz-5550v3-peregruz-i-nedogruz/ |загаловак = Перегруз и недогруз |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2010 |нумар = 2 |старонкі = |мова = ru }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/225130 |title = МАЗ разработал новый самосвал пятого поколения. Это первая модель семейства 6432 с такой кабиной |publisher = [[abw.by]] |date = 2022-02-22 |accessdate = 2024-01-05 |language = ru |archive-date = 15 верасня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220915035642/https://www.abw.by/novosti/commercial/225130 |url-status = dead }} {{вонкавыя спасылкі}} {{МАЗ}} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі МАЗ|5550]] 6fntgxgftkut3hwle8suehgoby0xq7x Марка Лукіч Карнавухаў 0 760312 5202235 4933203 2026-09-19T03:59:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202235 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Карнавухаў}} '''Марка Лукіч Карнавухаў''' ({{ДН|3|11|1900}}, в. Гор’е, [[Дрысенскі павет]] (зараз [[Верхнядзвінскі раён]]) — ?) — савецкі военачальнік. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і сялян. У 1937 годзе скончыў Ваенна-транспартную акадэмію. У Чырвонай Арміі з 1919 года. У ліпені 1919 — чэрвені 1920 гг. на Заходнім фронце — памочнік начальніка, начальнік чыгуначнай станцыі. З 1937 года — начальнік факультэта акадэміі. У Айчынную вайну на Паўднёва-Заходнім, 2-м і 3-м Прыбалтыйскім франтах — камандзір чыгуначнай брыгады. З 1948 года — камандзір злучэння. Генерал-маёр тэхнічных войск (1949). З 21 ліпеня 1955 года ў адстаўцы. Узнагароджаны ордэнам Леніна, 5 іншымі ордэнамі, медалямі. == Літаратура == * 3. Карнавухаў Марка Лукіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя : у 12 т. / рэдкал.: П. У. Броўка [і інш.]. — Мінск, 1972. — Т. 5 : Зуйкі-Кішы. — С. 447. == Спасылкі == * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/karnavukha-marka-lukich Карнавухаў Марка Лукіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander24712/ Карноухов Марк Лукич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карнавухаў Марка Лукіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] 5dp6kk5a9n2r6djy22by08a31p09lu2 Марыя Фядосьеўна Ветрава 0 762620 5202240 4706284 2026-09-19T05:48:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202240 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Марыя Фядосьеўна Ветрава''' ({{lang-uk|Марія Федосіївна Вєтрова}}; {{Н|а}} [[3 студзеня]] [[1870]], в . [[Саланіўка]], [[Чарнігаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[12 лютага]] [[1897]], [[Санкт-Пецярбург]], Расійская імперыя) — украінская рэвалюцыянерка, член «Групы нарадаволец». Здзейсніла самаспаленне ў знак пратэсту супраць [[Турма|турэмных]] парадкаў, і яе гібель выклікала шэраг «ветраўскіх дэманстрацый». == Біяграфія == Маці — казачка Аляксандра Мікалаеўна Ветрава, бацька служыў павятовым [[натарыус]]ам. Шлюб бацькоў не быў царкоўным, таму дачка лічылася пазашлюбнай. Вядома, што ў Марыі былі родная [[сястра]] Еўдакія Фядосьеўна (настаўніца ў земскай школе вёскі Саланіўка) і стрыечная сястра Марыя. У раннім дзяцінстве выхоўвалася [[Сялянства|сялянкай]], потым — у дзіцячым прытулку. Адукацыю атрымала ў гімназіі [[Чарнігаў|Чарнігава]], якую скончыла са званнем «хатняя настаўніца». Працавала настаўніцай у [[Любэч]]ы (з 12 студзеня 1889 года), з красавіка 1889 года, па рэкамендацыі [[Марыя Канстанцінаўна Занькавецкая|Марыі Канстанцінаўны Занькавецкай]], — два месяцы ў тэатральнай трупе [[Мікалай Карпавіч Садоўскі|Мікалая (Міколы) Карпавіча Садоўскага]]. З 1890 па 1894 год працавала настаўніцай у аднакласным жаночым вучылішчы ў [[Азоў|Азове]], у 1894 годзе паступіла на [[Бястужаўскія курсы]]. У 1895 годзе праводзіла летнія канікулы недалёка ад [[Ясная Паляна (Тульская вобласць)|Яснай Паляны]] у вёсцы Бабурынкі ў сваіх знаёмых, у маёнтку прафесара Джонса. Там жа недалёка знаходзіўся хутар [[Уладзімір Рыгоравіч Чарткоў|Уладзіміра Рыгоравіча Чарткова]] — Дземінкі. Праз Джонса пазнаёмілася з Чартковым. Яна стала жаданым госцем у Дземінках, усім падабаўся выдатны голас, якім яна выконвала ўкраінскія мелодыі. У адзін з дзён, калі Ветрава гасцявала ў Дземінках, туды прыехаў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]]. Ён з бачным задавальненнем слухаў яе спевы. Падчас размовы Леў Мікалаевіч стаў пераконваць Ветраву кінуць грахоўны горад і пасяліцца ў вёсцы. Ветрава сказала Талстому: «Я не зусім згодная з вамі, Леў Мікалаевіч. Для таго каб ясна ўсведамляць, што рабіць, як жыць, для гэтага абавязкова прыходзіцца вучыцца і нават менавіта ў тых гарадах, супраць якіх вы так выступаеце. Бо правінцыя наша, мілая, сонная правінцыя, здольная толькі абудзіць патрэбнасць жыцця, можа быць толькі тым, што складае занадта рэзкі кантраст з ідэалам, які малюецца юнацтвам». «Мабыць, вы маеце рацыю», — задуменна прамовіў Леў Мікалаевіч. З восені 1895 года Ветрава вучыла рабочых Абухоўскага завода ў нядзельнай школе. Вясной 1896 года Марыя здымала пакой у доме 6 па [[Вуліца Жукоўскага (Санкт-Пецярбург)|Малой італьянскай вуліцы]] ў Санкт-Пецярбургу. Была арыштаваная ў 6 гадзін раніцы 22 снежня 1896 года і змешчана ў Дом папярэдняга зняволення, па справе Лахцінскай друкарні разам з Ганнай Шуляцікавай. 23 студзеня турму Трубяцкой бастыён [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]] спачатку — у 3-ю, а затым — у 7-ю (другі паверх) камеру. Дапытвалі яе жандарскі афіцэр Шмакаў, пракурор Кічын А. Е. і Семыкін, карыстаючыся душэўнай дэпрэсіяй арыштаванай, дамагліся ад яе прызнання, што і прывяло Ветраву да фатальнага кроку. Разважаючы ў турме пра свабоду, роўнасць і справядлівасць, яна запісала ў дзённіку: «Талстой кажа, што гэтых ідэалаў можна дасягнуць асабістым удасканаленнем кожнага. Так, вядома, прыйдзецца прыйсці да гэтых вынікаў, калі пад асабістым удасканаленнем разумець вялікі ўплыў на развіццё свядомасці ў навакольных». Выхоўваць у навакольных (гэта значыць у масе працоўных) свядомых змагароў за свабоду і справядлівасць — вось гэта будзе зусім канкрэтнае, а не абстрактнае «самаўдасканаленне» (31.12.1896). Ветрава здзейсніла [[самагубства]] ў знак пратэсту супраць турэмных парадкаў (абліла сябе газай з лямпы для асвятлення ў камеры і падпаліла сябе 8 лютага 1897 года). 12 лютага у 7 гадзін 30 хвілін раніцы яна памерла ад апёкаў у турэмным шпіталі. У ноч на 13 лютага была [[Пахаванне|пахавана]]. Месца пахавання невядомае. == «Ветраўскія» дэманстрацыі == 4 сакавіка 1897 года адбылася дэманстрацыя ў памяць Марыі ветравой. «Ветраўскія» дэманстрацыі паўтараліся неаднаразова на працягу некалькіх гадоў. [[Максім Горкі]] пад уражаннем пра адну з «Ветраўскіх» дэманстрацый напісаў «[[Песня пра Буравесніка|Песню пра Буравесніка]]». Акадэмік [[Станіслаў Густававіч Струмілін|Струмілін Станіслаў Густававіч]] піша: «для мяне, у прыватнасці, памятны дзень 4 сакавіка 1897 года, калі я ўпершыню атрымаў баявое хрышчэнне ў барацьбе з царызмам і адчуў сябе грамадзянінам, стаў пачатковым днём усёй маёй далейшай грамадскай дзейнасці». == Лісты == Лісты Ветравай да жаніха Шапашнікава Г. М., напісаныя ў 1895—1897 гадах, былі ўпершыню апублікаваныя ў часопісе «Пытанні гісторыі» (1983). == Літаратура == * {{артыкул|ref=|аўтар=|загаловак=Самоубийство М. Ф. Ветровой и студенческие беспорядки|год=1926|выданне=Каторга и ссылка|нумар=2|pages=|issn=}} * {{кніга|ref=|аўтар=В. Бахирев (псевд. В. Махновца).|загаловак=Как держать себя на допросах|адказны=|год=август 1900|месца=|выдавецтва=|старонкі=}} * {{кніга|ref=|аўтар=Куделли П. Ф.|загаловак=Народовольцы на перепутье|адказны=|год=1926|месца=Л.|выдавецтва=|старонкі=}} * {{кніга|ref=|аўтар=Ростов Н.|загаловак=Драма в Бастионе|адказны=|год=сентябрь 1933|месца=М.|выдавецтва=Библиотека «Огонёк» № 27 (752)|старонкі=}} * {{артыкул|аўтар=Могилянский М.|загаловак=В девяностые годы|год=1924|выданне=Былое|нумар=24|issn=}} * {{БСЭ3|Ветрова Мария Федосеевна}} * {{артыкул|аўтар=Брайнин И. Б., Шапошников В. Г.|загаловак=Ветровские демонстрации|год=1983|выданне=[[Вопросы истории]]|нумар=2|старонкі=178—181|issn=}} == Спасылкі == * [http://gorodnya.net/2010/03/16/marija-vetrova-v-pamjati-pokolenijj.html Марыя Вятрова ў памяці пакаленняў.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210108162807/http://gorodnya.net/2010/03/16/marija-vetrova-v-pamjati-pokolenijj.html |date=8 студзеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-02}} {{DEFAULTSORT:Ветрава Марыя Фядосьеўна}} [[Катэгорыя:Самаспаленні ў знак пратэсту]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадавольцы]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] 5ewh61k36jjjq0y09s962wmukodnwi0 Мар’ян Масоніус 0 764841 5202245 4997597 2026-09-19T06:10:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202245 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Пётр Мар’ян Масоніус''' або '''Масоніюс''', радзей '''Пётр Пятровіч Масоніус''' ({{Lang-pl|Piotr Marian Massonius}}, {{Lang-ru|Пётр Петрович Массониус}}; Крыптанімы: ''Mns''; [[1 лютага]] [[1862]], [[Курск]]{{Sfn|Łoza|1938}} — [[20 ліпеня]] [[1945]], [[Вільнюс|Вільня]]{{Sfn|Łoza|1938}}) — беларуска-польскі [[Філасофія|філосаф]], [[Псіхалогія|псіхолаг]] i [[педагог]], асветнік, энцыклапедыст і журналіст, шматгадовы выкладчык [[Вільнюскі ўніверсітэт|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. == Біяграфія == Паходзіў са шляхты [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] Мінскай губерні, каталік. Сын палкоўніка [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] Пятра Масоніуса і Алены са Слізняў{{Sfn|Łoza|1938}}, дачкі Атона Слізня — [[Таварыства філаматаў|філамата]] і сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]<ref name="spisfilaretów"/>. Бацька даслужыў звання [[Генерал-маёр|генерал-маёра]], памёр у 1874 годзе<ref name="Zaczyński1983"/>. У 1882 годзе Мар’ян ажаніўся з Анеляй Гоўвальт{{Sfn|Łoza|1938}}<ref name="NaszCzas2005" />. Вырас у маёнтку [[Мар’янаўка|Мар’янаўцы]] Навагрудскага павета<ref name="Szalkiewicz2008"/>. Скончыў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскую гімназію]], потым [[Факультэт матэматыкі, інфарматыкі і механікі Варшаўскага ўніверсітэта|матэматычны факультэт]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], затым з 1890 года вывучаў філасофію, педагогіку, [[Славістыка|славістыку]] і гісторыю мастацтва ва ўніверсітэтах [[Лейпцыг]]а, [[Берлін]]а, [[Карлаў універсітэт|Прагі]] і [[Мюнхенскі ўніверсітэт|Мюнхена]]{{Sfn|Łoza|1938}}<ref name="Zaczyński1983"/>. У 1890 годзе абараніў ступень доктара філасофіі ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]] працай «Пра трансцэндэнтальную эстэтыку Канта» («Über Kants transcendentale Aestethik»)<ref name="Szalkiewicz2008" />. Стаў адным з прадстаўнікоў [[Варшаўскі пазітывізм|Варшаўскай школы пазітывізму]], якая разам з польскімі неакантыянцамі сфарміравала адзіны фронт супраць [[Польскі месіянізм|месіянізму]]<ref>''Władysław Tatarkiewicz'', Historia filozofii, 3 vols., Warsaw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978; vol. 3, pp. 177-78.</ref>. Погляды Масоніуса прынята называць «крытычным або новакрытычным пазітывізмам»<ref name="Szalkiewicz2008" />. Аўтар крытычных прац па [[Гісторыя Польшчы|польскай гісторыі]]. Пасля вяртання ў [[Расійская імперыя|Расію]] жыў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], з 1891 года працаваў у рэдакцыі штотыднёвіка «[[Kraj]]», дзе блізка супрацоўнічаў з [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімірам Спасовічам]]{{Sfn|Łoza|1938}}. У 1892 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]]<ref name="NaszCzas2005" />. Публікаваўся ў «[[Głos]]ie», «[[Tygodnik Ilustrowany|Tygodniku Illustrowanym]]», «[[Wisła|Wisłe]]», «[[Ateneum]]», «[[Gazeta Warszawska (1774)|Gazecie Warszawskiej]]»{{Sfn|Łoza|1938}} і «[[Gazeta Polska (1826)|Gazecie Polskiej]]»{{Sfn|Łoza|1938}}<ref name="NaszCzas2005" />. У 1895—1905 гадах быў членам рэдакцыі «[[Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana|Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej]]»{{Sfn|Łoza|1938}}, яго артыкулы падпісаны скарачэннем ''Mns'' (Шалькевіч інтэрпрэтуе скарачэнне як адсылку да Мінска, як Масоніус усё жыццё лічыў сябе мінчанінам<ref name="Szalkiewicz2008" />). Быў членам рэдкалегіі і аўтарам біяграфій ([[Караль Лібэльт|Лібэльта]], [[Мацей Рыбінскі|Рыбінскага]], [[Ян Зыгмунт Скшынецкі|Скшынецкага]] i [[Браніслаў Трэнтоўскі|Трэнтоўскага]]<ref name="ABZPiP" />) для «[[s:pl:Album_biograficzne_zasłużonych_Polaków_i_Polek_wieku_XIX|Albumu biograficznego zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX]]» (1901—1903) [[Марыя Хелмонская|Марыі Хелмонскай]]<ref name="ABZPiP" />. У 1897—1914 гадах быў у рэдакцыі «[[Przegląd Filozoficzny|Przeglądu Filozoficznego]]». 14 красавіка 1906 абраны ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Дзяржаўную думу 1-га склікання]] ад агульнага складу выбаршчыкаў Мінскага губернскага выбарчага сходу{{Sfn|Łoza|1938}}. Уваходзіў у [[Краёвае кола Літвы і Русі|групу Заходніх ускраін]], аўтанаміст. Выступаў у Думе па аграрным пытанні, прамаўляў пра грамадзянскую роўнасць, [[Беластоцкі пагром]], наконт даклада Аграрнай камісіі, пра ўрадавае паведамленне па аграрным пытанні. Пасля роспуску Думы імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] далучыўся да [[Саюз аўтанамістаў|Саюзу аўтанамістаў і федэралістаў]] [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Лядніцкага]], дэкларацыю якога падпісаў<ref name="NaszCzas2005" /><ref name="Zaczyński1983" />. У 1906—1914 гадах працаваў выкладчыкам гімназій Рэя і Гурскага ў Варшаве{{Sfn|Łoza|1938}}. У 1907—1914 гадах выкладчык філасофіі і псіхалогіі на факультэце гуманітарных навук [[Таварыства навучальных курсаў (1905–1918)|Таварыства навучальных курсаў]] у Варшаве<ref name="Zaczyński1983" /><ref name="Błędowski1917" /> (пазней [[Свабодны польскі ўніверсітэт]]). Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] апынуўся ў [[Мінск]]у, дзе ў 1915—1918 гадах кіраваў польскай гімназіяй{{Sfn|Łoza|1938}}<ref name="NaszCzas2005" />, яго вучнем быў [[Ежы Гедройц]]<ref name="ostwywiad" />. 12—15 жніўня 1917 года ўдзельнічаў у працы [[Дзяржаўная нарада ў Маскве|Дзяржаўнай нарады ў Маскве]]. У 1917—1918 гадах кіраваў рэдакцыяй «Dziennika Mińskiego»<ref>Zdzisław Julian Winnicki, ''W Mińsku Litewskim mieście dawnej Rzeczypospolitej'', Wrocław 2005.</ref>. Уваходзіў у камісію па стварэнні [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага ўніверсітэта]] ў Менску, а таксама выкладаў курсы [[беларусазнаўства]]<ref name="NaszCzas2005" />, дзе выкладаў [[Беларуская мова|беларускую мову]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Аўген Калубовіч|Калубовіч, А]]|загаловак=На крыжовай дарозе|год=1994|месца=[[Мінск|Менск]]|выдавецтва=ВЦ «БАЦЬКАЎШЧЫНА»|старонкі=252|старонак=318}}</ref>. У 1918 годзе арганізаваў польскую гімназію імя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] ў [[Нясвіж]]ы, быў яе першым дырэктарам да 1919 года{{Sfn|Łoza|1938}}. Двойчы арыштаваны і прыгавораны да расстрэлу бальшавікамі, спачатку ў 1919 годзе, затым падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]] ў 1920 годзе{{Sfn|Łoza|1938}}, вызвалены па абмене<ref name="Zaczyński1983" />. [[File:Grób Piotra Mariana Massoniusa.jpg|thumb|Магіла Пятра Мар'яна Масоніуса на Бернардзінскіх могілках у Вільні]] У 1918 годзе [[Антон Луцкевіч]] называў Мар’яна Масоніуса сярод удзельнікаў [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Антон Луцкевіч|A. J.]]|загаловак=[[:s:be:Усходняя Беларусь (1918)|Усходняя Беларусь]]|год=1918|месца=[[Мінск|Менск]]|выдавецтва=Выданне Народнаго Сэкрэтарства Міжнародовых Справау|старонкі=7|старонак=13}}</ref>. У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|незалежнай Польшчы]], з кастрычніка 1920 года, працаваў выкладчыкам філасофіі і педагогікі ва [[Вільнюскі ўніверсітэт|Універсітэце Стэфана Баторыя]] (УСБ)<ref name="NaszCzas2005" />. У сваіх лекцыях надаваў найбольшую ўвагу эпістэмалогіі і эстэтыцы. Падчас [[Ліпеньская аперацыя (1920)|наступлення]] [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Тухачэўскага]] эвакуіраваўся разам з універсітэтам спачатку ў Варшаву, потым ненадоўга ў [[Познань]], дзе чытаў лекцыю пра [[бальшавізм]] («O bolszewictwie»)<ref name="SupruniukSupruniuk2020" />. З 1922 года быў дэканам і намеснікам дэкана гуманітарнага факультэта УСБ <ref name="NaszCzas2005" />. Чытаў лекцыі па гісторыі філасофіі і педагогікі, псіхалогіі народаў і эстэтыцы. Выкладаў таксама ў [[Дзяржаўная гімназія імя караля Жыгімонта Аўгуста ў Вільні|мужчынскай гімназіі і ліцэі]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]], сярод яго вучняў быў [[Чэслаў Мілаш]]<ref name="NaszCzas2005" />. Творы Масоніуса ўключаюць зборы філасофскіх эсэ, вядомы яго пераклады на [[Польская мова|польскую мову]] заходнееўрапейскіх філосафаў — [[Імануіл Кант|Канта]], [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]] і [[Андрэ Тардзьё|Тардзьё]]<ref name="OMP">[http://www.omp.org.pl/artykul_en.php?artykul=8 Ośrodek Myśli Politycznej (Center for Political Thought), 1998; Marian Massonius (1862—1945)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150519144016/http://www.omp.org.pl/artykul_en.php?artykul=8 |date=19 мая 2015 }} с избранными фрагментами его эссе «О большевизме».</ref>. У 1928 годзе ўзначаліў спецыяльную экзаменацыйную камісію для выпускнікоў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай]] і [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскай беларускіх гімназій]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://core.ac.uk/download/395745367.pdf|аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]]|загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921 – 1939 гг.)|год=2004|месца=[[Брэст]]|выдавецтва=Выдавецтва УА “[[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкі дзяржаўны універсітэт імя А. С. Пушкіна]]”|старонкі=56|старонак=116}}</ref>. У 1932 годзе выйшаў на пенсію{{Sfn|Łoza|1938}}. Тады ж быў узнагароджаны Камандорскім крыжам [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (9 лістапада 1932)<ref>{{Cite web|url=https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19322590295|title=M.P. 1932 nr 259 poz. 295|website=isap.sejm.gov.pl|description=„za zasługi na polu pracy narodowej i oświatowej oraz w dziedzinie nauki”.|access-date=2024-05-11}}</ref>. Належаў, між іншым, да [[Польскае філасофскае таварыства|Філасофскага таварыства]] ў Варшаве<ref name="Zaczyński1983"/> і віленскага [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук]]. Пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільнюс)|Бернардынскіх могілках у Вільні]]<ref name="NaszCzas2005"/>. Архіўныя матэрыялы Мар'яна Масоніуса захоўваюцца ў Архіве Польскай Акадэміі навук у Варшаве пад сігнатурай III-17<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-11}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == * ''Szkice estetyczne'' (1884)<ref>{{Кніга|аўтар=Marian Massonius|загаловак=Szkice estetyczne|год=1884|месца=Warszawa|спасылка=https://polona.pl/item/szkice-estetyczne,ODM1NTk4NzY/}}</ref> * ''Über den kritischen Realismus'' (1887, Лейпцыг){{Sfn|Łoza|1938}} * ''Очерк истории польской филозофии'' (1890, Масква)<ref name="Szalkiewicz2008" /><ref name="NaszCzas2005" /> * ''Racjonalizm w teorii poznania Kanta'' (1898) * ''Rozdwojenie myśli polskiej'' (1901, Варшава){{Sfn|Łoza|1938}} * O bolszewictwie. Odczyt wygłoszony w dniu 21 sierpnia 1920 roku w Poznaniu, Poznań-Warszawa: Księgarnia św. Wojciecha, 1921 (Głosy na czasie (45))<ref name="Szlachta2000"/> * Dzieje Uniwersytetu Wileńskiego 1781—1832. Mirosław Supruniuk (red.). Toruń: Uniwersytet M. Kopernika, 2005. ISBN 83-231-1828-0. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ostwywiad">{{Артыкул|аўтар=Hanna Maria Giza|загаловак=Ostatnie lato w Maisons-Laffitte|спасылка=https://paris.pan.pl/wp-content/uploads/2019/01/Giedroyc.pdf|выданне=Roczniki|выдавецтва=Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Paryżu|том=6|месца=Paryż|год=2003}}</ref> <ref name="Szalkiewicz2008">{{Артыкул|аўтар=Шалькевич В. Ф.|загаловак=М. Массониус как историк польской философии|спасылка=http://www.bsu.by/Cache/pdf/110933.pdf|выданне=Философия и социальные науки|мова=ru|выдавецтва=Белорусский государственный университет|месца=Минск|год=2008|нумар=4|старонкі=14–20|issn=2218-1385|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520223703/http://www.bsu.by/Cache/pdf/110933.pdf|archive-date=20 мая 2015}}</ref> <ref name="Szlachta2000">{{Кніга|загаловак=Antykomunizm polski. Tradycje intelektualne|адказны=Bogdan Szlachta (red.)|частка=O bolszewizmie|аўтар=Marian Massonius|год=2000|isbn=83-7188-422-2}}</ref> <ref name="NaszCzas2005">{{Артыкул|загаловак=Marian Massonius – autor dziejów Uniwersytetu Wileńskiego|спасылка=http://pogon.lt/_NCZ_ARCHYVAS/510/ksiegar.html|выданне=Nasz Czas|том=660|год=2005|нумар=10/2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160207092649/http://pogon.lt/_NCZ_ARCHYVAS/510/ksiegar.html}}</ref> <ref name="Zaczyński1983">{{Артыкул|загаловак=Marian Massonius. Nota wydawcy|аўтар=Marian Zaczyński|спасылка=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/40865|год=1983|issn=0044-488X|выданне=Znak|том=35|нумар=8 (345)|pages=1226–1234|archive-date=6 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106150745/https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/40865}}</ref> <ref name="spisfilaretów">{{Артыкул|загаловак=Список филаретов|спасылка=http://www.brama.brestregion.com/nomer18/artic19.shtml|выданне=Гiстарычная брама|том=18|год=2001}}</ref> <ref name="ABZPiP">{{Кніга|загаловак=Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX|выдавецтва=Marya Chełmońska|год=1901–1903|месца=Warszawa|спасылка=https://pl.wikisource.org/wiki/Album_biograficzne_zas%C5%82u%C5%BConych_Polak%C3%B3w_i_Polek_wieku_XIX}}</ref> <ref name="SupruniukSupruniuk2020">{{Артыкул|спасылка=https://miesiecznik.forumakademickie.pl/czasopisma/fa-04-2020/uniwersytet-%e2%80%a8stefana-batorego-w-warszawie-i-poznaniu%e2%80%a9/|загаловак=Uniwersytet Stefana Batorego… czyli tam i z powrotem|аўтар=Anna Supruniuk, Mirosław Supruniuk|выданне=Forum Akademickie|том=1|год=2020}}</ref> <ref name="Błędowski1917">{{Кніга|загаловак=Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906-1916|адказны=Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki|месца=Warszawa|год=1917|pages=129|спасылка=https://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/show-content/publication/edition/5699?id=5699|archive-date=14 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814064839/https://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/show-content/publication/edition/5699?id=5699}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |загаловак = Czy wiesz kto to jest? |спасылка = http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/publication/19725/edition/18466/content |адказны = Stanisław Łoza (red.) |год = 1938 |выдавецтва = Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej |месца = Warszawa |pages = 468–469 |ref=Łoza}} * {{кніга |загаловак = Słownik psychologów polskich |адказны = Elwira Kosnarewicz, Teresa Rzepa, [[Ryszard Stachowski]] (red.) |аўтар = Teresa Rzepa |частка = Massonius Piotr Marian |месца = Poznań |выдавецтва = Instytut Psychologii UAM |год = 1992 |pages = 145–147}} * {{кніга |загаловак = Filozofia i myśl społeczna w latach 1865–1895. Część II | аўтар = Anna Hochfeldowa | серыя = 700 lat myśli polskiej | выдавецтва = Wydawnictwo Naukowe PWN | год = 1980 | isbn = 8301005033 }} == Спасылкі == * [https://www.omp.org.pl/stareomp/indexd6b3.html Marian Massonius, ''O bolszewistwie'', Ośrodek Myśli Politycznej] * [https://polona.pl/search/?filters=public:1,creator:%22Massonius,_Marian_(1862--1945)%22 Publikacje Mariana Massoniusa] w bibliotece Polona {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Масоніус Марыян}} [[Катэгорыя:Педагогі Польшчы]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курску]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі I склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта філасофіі і сацыялогіі Варшаўскага ўніверсітэта]] 14tlzjal9zjk1h6a2p6sfcqgtspya24 Гусегадоўля 0 785584 5202272 4966615 2026-09-19T07:28:47Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202272 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:2009. Stamp of Belarus 11-2009-04-21-m2.jpg|250px|міні|Свойскія гусі на паштовай марцы Беларусі]] '''Гусегадоўля''' — галіна прадуктыўнай экстэнсіўнай [[Птушкагадоўля|птушкагадоўлі]]<ref name="ГВ">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/agriculture/761/%D0%93%D0%A3%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%9E Сельскохозяйственный словарь-справочник. — Москва — Ленинград : Государстенное издательство колхозной и совхозной литературы «Сельхозгиз». Главный редактор: А. И. Гайстер. 1934.]</ref>. Невысокі кошт прадукцыі абумоўліваецца здольнасцю гусака расці на танных кармах і выкарыстоўваць (з 3-4-га тыдня) выгулу на нязручных землях<ref name="ГВ"/>. == Гісторыя развядзення гусей == [[Файл:Sankt Galler Klosterplan (ca 800).jpg|250px|left|міні|На [[План з Санкт-Галена|плане ідэальнага манастыра]] з [[Санкт-Гален]]а кружком у верхнім правым куце паказаны гусятнік. Каля 830-х]] [[Файл:Cantón (provincia) 1978 13.jpg|250px|міні|{{нп3|Гусятнік (памяшканне)|Гусятнік|kk|Қаз қора}}]] За [[Пяро|пёры]] і [[Гусь (ежа)|смачнае мяса]] шэрая гусь прыручана даволі рана. З [[Біблія|біблейскіх тэкстаў]], [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]], [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] і [[Гісторыя Кітая|старажытнакітайскіх]] крыніц выніка, што гусь — адна з найстаражытнейшых [[Птушкі|свойскіх птушак]], бо гусей прыручылі раней за 1 тысячагоддзе да н.э.<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Variation_of_Animals_and_Plants_under_Domestication/VIII|title=The Variation of Animals and Plants under Domestication/VIII - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Так, у [[Біблія|Бібліі]] ({{Біблія|3Цар|4:23}}, {{Біблія|Неям|5:18}}) згаданы птушкі, асабліва ўкормленыя, пад якімі, наймаверней, у гэтай цытаце разумеюцца гусі<ref>{{ВТ-БЭАН|Гусь}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%AD%D0%90%D0%9D/%D0%93%D1%83%D1%81%D1%8C|title=БЭАН/Гусь — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-03-28}}</ref>. Сярод іншых птушак свойскія гусі вылучаюцца паходжаннем адразу ад некалькіх дзікіх відаў. Найбольшы ўплыў на іх пародаўтварэнне аказалі дзікія [[Шэрая гусь|шэрыя гусі]], якія жывуць паўсюдна на прасторах [[Еўразія|Еўразіі]]. Менавіта ад гэтага віду паходзіць пераважная большасць сучасных парод. Ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] некаторыя пароды вядуць сваё паходжанне ад дзікай гусі віду {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, якая жыве ў [[Азія|Азіі]] і не сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]]. Нарэшце, у паўночных раёнах Еўропы шляхам гібрыдызацыі свойскіх гусей з дзікімі [[Белалобая гусь|белалобымі гусямі]], якія жывуць у тундры, атрымана некалькі мясцовых, малавядомых парод. У гусей не было адзінага цэнтра прыручэння; гэты працэс адбываўся адначасова ў розных раёнах Еўропы і Азіі. Прыручэнне гусей адбылося значна пазней, чым прыручэнне курэй, качак і галубоў— каля 3000 гадоў таму. У той час як прыручэнне іншых свойскіх птушак было абмежавана паўднёвымі цёплымі раёнамі, гусей прыручылі пераважна на поўначы. Найбольш старажытныя цэнтры прыручэння знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай [[Германія|Германіі]], на ўзбярэжжах [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Паўночнае мора|Паўночнага мораў]]; прыкладна ў той жа час гусі былі прыручаны (незалежна ад [[Германцы|германцаў]]) у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], [[Старажытны Рым|Рыме]] і [[Кітай|Кітаі]]. З гэтых цэнтраў свойскія гусі паступова распаўсюдзіліся ў суседнія краіны, затым арэал іх распаўсюджвання ахапіў усю [[Еўразія|Еўразію]]. Аднак гусі менш за іншых свойскіх птушак зменены чалавекам<ref name=":0" />; сучасная свойская гусь практычна такая самая, якой яна разводзілася яшчэ старажытнымі [[Рымляне|рымлянамі]] і [[Германцы|германцамі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.newtimes.ru/articles/detail/32069|title=The New Times: Хорош гусь!|website=newtimes.ru|access-date=2025-03-28}}</ref>. У [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] гусь была прысвечана [[Персефона|Персефоне]] і [[Прыяп]]у<ref name="ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЭ|Гусь|[[Мікалай Міхайлавіч Кніповіч|Книпович Н. М.]] (с дополнениями Собичевского В. Т. и [[s:Сергей Васильевич Безобразов|Безобразова С. В.]]).}}</ref>, гэта значыць з’яўлялася святой жывёлай, і трымалася ў якасці хатняга ўлюбёнца, прыгажосцю якога захапляліся. Паводле падання, у {{нп3|Пенелопа|Пенелопы|ru|Пенелопа}} было 20 свойскіх гусей, якія служылі, хутчэй, як упрыгожванне двара, чым як карысныя жывёлы. [[Чарлз Дарвін|Ч. Дарвін]] адзначаў, што прыручэнне гусей «у старажытнасці відаць з некаторых вершаў у [[Гамер]]а»<ref name=":0" />. Выкарыстанне гусей у якасці вартавых жывёл мае працяглую гісторыю. * У рымлян шанавалася гусь [[Юнона|Юноны]], з-за чаго ў храме гэтай багіні ў [[Капітолій|Капітоліі]] ўтрымліваліся гусі ([[388 да н.э.]]). Па словах Ч. Дарвіна, «гэта прысвячэнне паказвае на значную даўнасць прыручэння»<ref name=":0" />. Менавіта гусі пры {{нп3|Бітва пры Аліі|нападзе галаў у 390 г. да н. э.|ru|Битва при Аллии}} сваім крыкам абудзілі ахоўны гарнізон і тым выратавалі [[Капітолій]] ад галаў<ref name="ЭСБЕ"/>. * У пачатку 1960-х гадоў гусей пачалі выкарыстоўваць для аховы складоў у Шатландыі<ref>Гуси на страже // «Вокруг света», № 4, 1984. стр.63</ref>. У 1980-я гады вартавыя гусі, якія прайшлі навучанне, выкарыстоўваліся ў сістэме аховы ваенных баз ЗША на тэрыторыі ФРГ<ref>Животные на службе Пентагона // «Литературная газета» от 18 ноября 1987</ref> і ў Бразіліі (пры з’яўленні незнаёмцаў яны ўздымалі шум)<ref>Осторожно! Злой гусь! // «Вокруг света», № 12, 1987. стр.61</ref>. [[Файл:Lubiašoŭ, Pilip Prynčuk. Любяшоў, Піліп Прынчук (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|Хлопчык Піліп Прынчук пасвіць гусей на фатаграфіі [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербава]]. [[Любяшоў]], 1912]] У Беларусі з даўніх часоў гусі былі абавязковай часткай «дзякла», штогадовай натуральнай даніны [[феадал]]у. [[Устава на валокі]] ([[1557]]) вызначыла яе традыцыйную норму, якая пратрымалася некалькі стагоддзяў: 1 гусь з аднае [[валока|валокі]] (21,36 га). [[Трохполле]], якое прадпісвалася валочнай сістэмай, стварала спрыяльныя ўмовы для гадоўлі гусей, бо трэцяя частка зямлі выдзялялася пад папар. Гусь елі на святы, асабліва восенню, калі гусі былі найбольш адкормленыя. У каланіяльны перыяд гусі былі завезены на іншыя кантыненты, але вялікай папулярнасці там яны так і не набылі. У цяперашні час найбольшая колькасць гусей па-ранейшаму назіраецца ў раёнах гістарычнага прыручэння — [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], крыху менш у іншых азіяцкіх краінах, [[Італія|Італіі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], адносна мала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у іншых краінах гусі нешматлікія. == Асноўныя звесткі == [[Файл:H-51-4-Gaense.jpg|250px|міні|Сям’я гусей]] Асноўныя правілы гусегадоўлі зводзяцца да стараннага адбору {{нп3|Гусяня|добрага маладняку|kk|Қаз балапаны}} ​​для маткавага статка, выбракоўкі ў верасні-лістападзе і канчатку фармавання статкаў і гнёздаў да снежня<ref name="ГВ"/>. Змяшчаць разам варта не больш за 25 гусей, аб’ядноўваючы тых, што выраслі разам; на маладога гусака даваць не больш за 3 і на старога не больш за 4 гускі<ref name="ГВ"/>. Зімовае кармленне звесці да грубых і сакавітых кормаў з мінімальным выдаткам збожжа. Пры пашавым утрыманні на 1 га можна вырошчваць 25-40 гусей. У буйных гаспадарках са статкам у некалькі тысяч галоў пры пашавым утрыманні патрабуецца падкормка збожжам (25-40 г на галаву). Неабходна выконваць асноўныя правілы санітарнага ўтрымання — чысты і сухі подсціл, свежае паветра, адсутнасць волкасці ў памяшканні і гэтак далей<ref name="ГВ"/>. == Аб’ект гусегадоўлі == {{main|Гусь свойская}} === Знешні выгляд === [[Файл:Anser cygnoides.jpg|thumb|250px|Галава {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай белай гусі|ru|Китайский гусь}}, якая паходзіць ад {{bt-bellat||Anser cygnoides}}, з характэрным гузападобным нарастам]] З іншых свойскіх птушак гусі вызначаюцца інтэнсіўным ростам, высакаякасным мясам, скараспеласцю. Тулава гусі лодкападобнае, з доўгай шыяй (17 — 18 пазванкоў). Над дзюбай у некаторых парод (напрыклад: {{нп3|Кітайская гусь|кітайскай|ru|Китайский гусь}}, халмагорскай) ёсць касцяны выраст (гуз). Апярэнне белае і шэрае рознага адцення: дзюба і плюсны аранжавыя. У прамысловых гаспадарках гусь свойскую гадуюць 3 — 4 гады, у племянных — да 5 гадоў. Гуска нясецца 4 — 5 месяцаў, дае ў сярэднім 25 — 30 і больш яек; у прамысловых гаспадарках яйцаноскасць 50 — 80 яек і больш за год. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 8, гусак 4 — 7 кг. === Прадуктыўнасць === Адна гуска за год можа вырабляць 20-25 гусянят, у выніку адкорму якіх атрымліваюць да 100 кг мяса. Гусі характарызуюцца выдатнай здольнасцю выкарыстоўваць [[Паша|пашы]] і [[Кармавыя культуры|зялёныя кармы]]. Узрост пачатку нясення яек — 265—350 дзён, а пры інтэнсіўным вырошчванні — 160—180 дзён. Перыяд [[Кладка яек|яйцакладкі]] складае ад 4 да 8 месяцаў і звычайна прыпадае на зімова-вясновыя месяцы. Ужываючы штучнае асвятленне, яйцакладку можна выклікаць таксама восенню. [[Яйцаноскасць]] складае 30-40 яек, у некаторых парод — да 100 яек. Жывая маса дарослых гусакоў 5 — 6 кг, найбольшая да 12 кг, гусак — 4 — 5 кг, найбольшая да 10 кг<ref name="БСЭ2">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. == Развядзенне == === У свойскай гаспадарцы === [[Файл:Fotothek df ps 0001814 Tiere ^ Vögel ^ Gänse ^ Bauernhöfe.jpg|250px|міні|Чарада гусей]] [[Файл:St Nicholas-V40-P2-734.jpg|250px|міні|Выпас гусей часта станавіўся адным з першых абавязкаў па гаспадарцы для вясковых дзяццей]] Гусь разводзіцца і ўтрымліваецца ў гаспадарцы, як забойная птушка для атрымання мяса, трыбухоў, [[пух]]а і пяра. Пры гэтым, на думку {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, ужо больш за 100 гадоў таму прызнавалася, што рацыянальная гусегадоўля можа даставіць 75-100 % на затрачаны капітал. Гусь, як плаваючая птушка, мае патрэбу, каб пры яе развядзенні паблізу была вада — сажалка або рэчка; але, звычайна лёгка прызвычайваецца з навакольным становішчам і здавольваецца карытам або драўлянымі ночвамі з вадой, прыкапанымі ў зямлю. Ён не баіцца нават моцных маразоў, і таму ''гусятнік можа'' змяшчацца ў халодных [[Хлеў|хлявах]] або пунях. Адрозніваючыся ў агульным ужыўчывасцю (акрамя байцовых гусей), гэтая птушка зручна змяшчаецца вялікімі [[Статак|статкамі]]<ref name="ЭСБЕ" />. Асабліва важна для паспяховай гадоўлі гусей, каб яны атрымлівалі корм у дастатковай колькасці, пастаянна мелі ў багацці свежую ваду і маглі свабодна шпацыраваць паблізу гусятніка. Валодаючы добрым апетытам, гусь есць шмат і хутка пачынае тлусцець, што шкодна адбіваецца на яе [[Пладавітасць (біялогія)|пладавітасці]]: гуска перастае несціся ці ж кладзе толькі ''тлушчавыя яйкі'', якія не даюць прыплоду. Раней лічылася, што лепшая ежа для гусей — [[авёс]] ([[гарнец]], гэта значыць чвэрць вядра або 3,2798 [[літр]]а, у дзень на шэсць галоў, у два прыёмы, раніцай і ўвечары). Разнастайнасць корму спрыяе [[Атлусценне|атлусценню]], чаго асабліва пазбягаюць перад надыходам часу кладкі яек, «калі гуска знаходзіцца ў наборы». Атлусцелым гускам памяншаюць порцыю корму напалову. У статку звычайна лічаць аднаго гусака на 5-6 гусак; першыя прыдатныя на племя з 2 да 5 гадоў, а другія — з 2 да 8 гадоў, хоць тыя і іншыя могуць жыць да 30 гадоў. Пры належным доглядзе з пачатку сакавіка, а часам нават з паловы лютага, пачынаецца нясенне яек, якое працягваецца месяц і паўтаральнае 2-4 разы на год. Перад тым як свойскія гусі занясуцца, у іх пачынаецца лінька. Пухам яны высцілаюць гняздо<ref>{{Cite web|url=https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|title=Сколько дней высиживает яйца гусыня: яйценоскость, когда домашние гуси начинают нестись и до какого возраста|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218102116/https://klyv.ru/gusi/vse-ob-yajtsenoskosti-1463/|archive-date=2018-12-18|access-date=2018-12-17|url-status=live}}</ref>. У ранейшыя часы з яек восеньскай кладкі не выводзілі гусянят з прычыны цяжкасці іх вырошчвання ў халодны час<ref name="ЭСБЕ"/>. Гуска звычайна кладзе яйкі праз дзень, зрэдку толькі запар. Найбольш бывае яек у першую кладку — 7-15; усяго ж на працягу года 15-30 яек; астатнія падкладалі пад [[Курыца|курэй]]. Лічылася, што больш высокая тэмпература цела гэтых птушак выклікае паскораны выхад птушанят з яек, шкодны для іх здароўя, чаго пазбягалі лёгкім пырсканнем яек цёплай вадой, калі з іх сыходзіла на некаторы час [[Інстынкт наседжвання|квактуха]]. Праз 28-30 дзён пачынаюць вылупляцца гусяняты. У першы час яны ўтрымліваліся разам з гускай у цёплым памяшканні і атрымлівалі размочаны ў вадзе белы [[хлеб]], дробна пасечаныя, [[Варанае яйка|крута звараныя яйкі]] (на гэта ішлі і ''свежакі'', неаплодненыя яйкі з-пад квактухі), аўсянае [[цеста]], замяшанае на [[Малако|малаку]], [[Ячмень|ячменнае]] цеста з прымешкай дробна пасечанай [[Крапіва|крапівы]] і т. п. Згодна з гэтай ранейшай практыкай<ref name="ЭСБЕ" />, свежая вада для піцця і плавання гусянят павінна пастаянна знаходзіцца ў гусятніку. Праз 2-3 тыдні можна карміць [[Адвараная бульба|адваранай бульбай]], змяшанай з [[вотруб'е]]м і абваранай сечанай крапівой, а таксама для замены пашавага корму даваць [[Капуста агародная|капусны]] ліст, адкіды усякай зеляніны і т.п. На 3-4-ым тыдні, у цёплыя дні, калі абсохне раса, выпускаюць гусянят з гускай на луг да вады, дзе яны часта могуць пражыць ўсё лета, не атрымліваючы корму. Лічылася, што не варта трымаць іх на сажалках, дзе яны спажываюць шмат [[рыбы]] і [[Ікра (заалогія)|рыбінай ікры]], з-за чаго гусінае мяса атрымлівае непрыемны смак. На 4 тыдні пачынаецца [[Апярэнне (біялогія)|апярэнне]] гусят лётным пяром; да трох месяцаў вырастаюць у іх [[Крыло птушкі|крылы]], і да шасці гусяня ператвараецца ў зусім сфармаванага маладога гусака. Увосень выраблялася сартаванне гусей: адны выбіраліся на племя, іншыя ж прызначаліся для забою і ішлі ў адкорм<ref name="ЭСБЕ" />. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выкарыстоўвалі наступную сістэму адкорму гусей. Корм (зерне аўса і ячменю, азадкі хлеба, дробна сечаная капуста, [[Daucus carota sativus|морква]], [[рэпа]] і т. п.) даваўся ва ўмеранай колькасці, што схіляла да пладавітасці. З мэтай атлусцення саджалі па 2-3 гусакі ў асаблівыя адкормачныя скрыні-клеткі з рашэцістым дном у задняй частцы і кармілі тры разы на дзень, напераменку развараным зернем ячменю, [[Кукуруза|кукурузы]], [[Жыта пасяўное|жыта]], [[Пшаніца|пшаніцы]] або аўса, і паілі вадой, змяшанай з малаком. Адкормліванне працягвалася 2-4 тыдні. Па дарагоўлі аўса (1½-2 меры<ref>Мера — адзінка аб’ёму, роўная 26,24 літры.</ref> на кожнага гусака) рэкамендавалі даваць размочаны ў вадзе [[жытні хлеб]] з варанай цёртым бульбай і аўсяную [[Крупы|крупу]], што ўплывала на вялікую цвёрдасць тлушчу<ref name="ЭСБЕ"/>. === Прамысловае развядзенне === [[Файл:2010-03-28 Geese farm in Taiwan.jpg|250px|міні|Гусіная ферма на Тайвані]] [[Файл:Salle de gavage pour canards destinés à l'industrie du foie gras, équipée en cages individuelles - Sud-ouest de la France, 2004.jpeg|250px|міні|Гусіная ферма ў Францыі]] З пераходам да прамысловай гусегадоўлі і выкарыстанню высокапрадуктыўных парод змяніліся як спосабы вырошчвання і гадоўлі гусей, так і паказчыкі прадуктыўнасці і ўзнаўлення птушкі. Так, у цяперашні час адметнай асаблівасцю гусей ад курэй з’яўляецца павелічэнне яйцаноскасці з узростам: на другім годзе ў параўнанні з першым яна ўзрастае на 15-25 %, на трэцім — на 30-40 %, у некаторых парод нават ва ўзросце 5 гадоў — на 10-25 % . Гусей выкарыстоўваюць на племя ў сярэднім 5-6 гадоў, максімальна да 8 гадоў. Палавыя суадносіны ў статку — 3-4 гускі на 1 [[Самец|гусака]]. Гусянят на мяса вырошчваюць звычайна да 6-месячнага ўзросту, пры масе 3-4 кг, а пры інтэнсіўнай тэхналогіі — да 60-65-дзённага ўзросту<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|статья=Гуси}}</ref>. Утрыманне гусей на пашы ажыццяўляюць звычайна з мая па кастрычнік. Падкормку ў гэты час робяць мінімальную, і яна цалкам выключаецца пры выпасе птушкі па [[Ржышча|іржышчы]]. У зімовы час частку канцэнтратаў у рацыёне замяняюць грубымі і сакавітымі кармамі. Гусей утрымліваюць у халодных памяшканнях пры натуральным асвятленні. Падобная сістэма гусегадоўлі дазваляе паменшыць выдаткі на кармленне і ўтрыманне птушкі, аднак не спрыяе яе высокай прадуктыўнасці. Да таго ж для выпасу неабходныя значныя плошчы з разліку 1 га пашы (у залежнасці ад яе прадуктыўнасці) на 10-80 галоў у месяц<ref name="БСЭ2" />. Пры інтэнсіўнай сістэме ўтрымання выкарыстоўваюць абаграваныя гусятнікі, у якіх маецца рэгуляваны светлавы рэжым пры працягласці светлавога дня 13-14 гадзін. == Прадукцыя гусегадоўлі == Гусей вырошчваюць у якасці крыніцы {{нп3|Гусяціна|мяса|ru|Гусятина}}, {{нп3|Гусінае яйка|яек|zh-yue|鵝蛋}}, {{нп3|Гусіны тлушч|свежага|hu|Libazsír}} і {{нп3|Гусіны смалец|топленага тлушчу|ru|Гусиный смалец}}, {{нп3|Гусіная печань|печані|kk|Қаз бауыры}}, {{нп3|Гусіная кроў|крыві|d|Q133730185}}, {{нп3|Гусінае пяро|пёраў|uk|Гусяче перо}}, пуху і гэтак далей. === Агульныя звесткі === [[Файл:Free range geese in Hainan - 03.jpg|250px|міні|Гусі на вольным выпасе]] Свойскіх гусей вырошчваюць для вытворчасці гусінага мяса і іншых прадуктаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://kar.kent.ac.uk/46409/|аўтар=Michael N. Romanov|загаловак=Impact of genotype, nutrition and management systems on goose production efficiency|год=1997-09-08|мова=en|месца=Nantes, France|выдавецтва=Association Groupe Francais de la WPSA (French Branch); World Society for the Protection of Animals French Branch|старонкі=33–41|isbn=978-2-9507884-3-6}}</ref>. Па звестках {{нп3|Васіль Тарасавіч Сабічэўскі|В. Т. Сабічэўскага|ru|Собичевский, Василий Тарасович}}<ref name="ЭСБЕ"/>, добра ўкормленая гусь важыць да 13 — 14 кг; у яе 41 % ад жывой вагі мяса, 32 % тлушчу, 6 % костак і 21 % пёраў і вантроб, тады як у неўкормленага — 46 %, 7 %, 9 % і 38 %. Акрамя мяса, якое ўжываецца ў смажаным, вараным, вэнджаным і салёным выглядзе, жывыя і забітыя гусі дастаўляюць яшчэ пёры і пух; у першых выскубанне з-пад бруха і крылаў у мінулым выраблялася ў Еўропе штогод у красавіку, ліпені і кастрычніку (у гусак не раней 6 тыдняў пасля выседкі яек), прычым атрымлівалі ў год каля 230 г пуху і ад 450 г (ад гускі) да 750 г (ад гусака) пяра. Забіты гусь даваў 110 г пуху, 110 г пярыных пёраў і 8-10 [[Гусінае пяро|пісчых пёраў]]. Памёту, як [[Угнаенні|угнаення]], можна было мець штогод 12,7 кг<ref name="ЭСБЕ" />. Да важных прадуктаў гусегадоўлі адносяцца таксама пух, пяро, пуховыя скуркі. Гусіны тлушч лічыцца добрым сродкам пры [[Абмаражэнне|абмаражэнні]]<ref name="БСЭ2" />. === Мяса === {{main|Гусяціна}} [[Файл:Smoked goose meat.jpg|250px|міні|Вэнджаная гусяціна]] {{нп3|Гусяціна|Мяса гусей|ru|Гусятина}} змяшчае каля 16 % [[Бялкі|бялку]] і каля 35 % тлушчу. Яго [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]] на 100 г складае 1,3 [[Джоўль (адзінка вымярэння)|МДж]] (каля 320 [[Калорыя|ккал]]), што вышэй каларыйнасці мяса іншых відаў [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчай птушкі]]. Найлепшае, не надта тлустае, мяса гусь мае ва ўзросце 10 — 12 тыдняў. Дарослыя гусі маюць тлустае (каля 30 % [[Тлушчы|тлушчу]]), цяжкастраўнае мяса. === Яйкі === {{main|Гусінае яйка}} [[Файл:A basket of Goose Eggs.jpg|250px|міні|Кошык гусіных яек]] {{нп3|Гусінае яйка||zh-yue|鵝蛋}} мае авальную форму, у чатыры-пяць разоў перавышае аб’ём і вагу {{нп3|Курынае яйка|курынага яйка|ru|Яйця курячі}}, больш гладкае і белае па колеры, з меншым утрыманнем бялку, чым у курыным. Гусіныя яйкі можна ўжываць самастойна ў вараным і смажаным выглядзе, а таксама выкарыстоўваць у больш складаных стравах. === Печань === {{main|Гусіная печань}} Смажаная {{нп3|гусіная печань||kk|Қаз бауыры}} ужываецца і самастойна, так і ў складзе больш складаных страў. Для атрымання асабліва дэлікатэснай тлустай печані патрабуецца адмысловы адкорм. ==== Адкорм на тлустую печань ==== {{main|Фуа-гра}} [[Прымусовае адкормліванне]] гусей для атрымання {{нп3|Фуа-гра|тлустай|ru|Фуа-гра}} [[Печань|печані]] практыкавалі яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref name=":1" />. Ч. Дарвін згадваў, «што рымляне аддавалі перавагу печані белых гусей»<ref name=":0" />. У [[Эльзас]]е ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гусей адкормлівалі, трымаючы ў цемры і пазбаўляючы магчымасці свабодна рухацца. Такія гусі адрозніваліся незвычайна вялікай печанню, якая і паступала ў продаж прама або ў выглядзе [[паштэт|паштэтаў]] і т. п.<ref name="ЭСБЕ"/>. Традыцыйная тэхналогія адкорму на тлустую печань меркавала, што першы час гусь ела шмат; але потым даводзілася звяртацца да гвалтоўнага кармлення вадкім [[цеста]]м, якое ўлівалі ў горла праз варонку, або галушкамі з ячменнага, аўсянага або [[Грэчка пасяўная|грачанага]] зерня, якія прапіхвалі ў [[валлё]]. Пячонка бывала часам у 4-5 разоў больш звычайнай і дасягала да 2 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунты]] (каля 900 г). Яна ішла на прыгатаванне {{нп3|Страсбургскі пірог|страсбургскіх пірагоў|ru|Страсбургский пирог}} і так званага ''сыру з дзічыны'' (паштэту). Для развіцця пячонкі дадавалі ў корм рэчывы, якія вырабляюць раздражненне і выклікаюць [[Смага|смагу]], як, напрыклад, [[перац]], [[Кухонная соль|соль]]<ref name="ЭСБЕ"/>. Цяпер у шэрагу краін — у [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]] і інш. — развіта спецыялізаваная вытворчасць гусінай печані ([[фуа-гра]]), а яе маса можа дасягаць 1 кг<ref name="БСЭ2" />. === Гусіны тлушч === [[Файл:Gänsefett - goose fat.jpg|250px|міні|Гусіны тлушч]] {{main|Гусіны тлушч}} {{нп3|Гусіны тлушч||hu|Libazsír}} атрымліваецца шляхам вытоплівання падскурнага і брушнога тлушчу адкормленых гусей. Мае бледна-жоўты колер і густую, цякучую кансістэнцыю і выразна своеасаблівы смак і водар. Пры перапрацоўцы адкормленых гусей яго атрымліваюць шляхам вытоплівання тлушчу з багатых тлушчам падскурных і брушных тканак, якія ўтвараюцца ў працэсе раздзелкі. Цяжка гарыць з-за высокай тэмпературы дымлення (190 °C). Гусіны тлушч змяшчае 30 % насычаных тлустых кіслот, 58 % монаненасычаных тлустых кіслот і 12 % поліненасычаных тлустых кіслот. У 100 г змяшчаецца каля 11 мг халестэрыну. ==== Гусіны смалец ==== [[Файл:Gaenseschmalz-1.jpg|250px|міні|Гусіны смалец]] {{main|Гусіны смалец}} {{нп3|Гусіны смалец|Гусіны смалец або шмалец|ru|Гусиный смалец}} — топлены гусіны тлушч. Неад’емная частка {{нп3|Ашкеназская яўрэйская кухня|традыцыйнай кухні ашкеназаў||Ashkenazi Jewish cuisine}}, дзе стагоддзямі выкарыстоўваецца ў самых розных стравах, такіх як: курыны суп, [[латкес]], {{нп3|мацэбрай||ru|Мацебрай}}, {{нп3|сечаны пячоначны паштэт|||Chopped liver}}, {{нп3|Кнейдлах|суп з кнедлямі||Matzah ball}}<ref>Кнедлямі называюцца шарыкі [[Маца|мацы]] ў дадзенай страве. Выкарыстанне сметанковага масла, хоць і прымальнае ў іншых стравах, у дадзеным супе парушае закон [[кашрут]]а, які забараняе ўжыванне малака і малочных прадуктаў сумесна з мяснымі прадуктамі, таму шарыкі ў курыным супе запраўляюцца гусіным смальцам</ref>, смажаная курка і многія іншыя. З’яўляецца [[Кандытарскі тлушч|кулінарным тлушчам]], прымяняецца таксама ў якасці ўзмацняльніка смаку або тлушчавай заправы<ref name="Marks">{{cite book |last1=Marks |first1=Gil |title=The Encyclopedia of Jewish Food |publisher=HMH}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ruhlman |first1=Michael |title=The Book of Schmaltz|year=2013 |url=https://archive.org/details/bookofschmaltzlo0000ruhl }}</ref><ref>{{cite web |title = Great Chopped Liver |url = https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three |accessdate = 2020-01-25 |website = Canadian Jewish News |accessdate = 2022-01-28 |archivedate = 2021-05-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210510002220/https://www.cjnews.com/living-jewish/great-chopped-liver-who-needs-the-deli-when-youve-got-a-kitchen-part-three }}</ref>. === Гусінае пяро === [[Файл:קלף, נוצה ודיו.jpg|thumb|Гусінае пяро з чарніліцай і [[пергамент]]|250px]] {{main|Гусінае пяро}} {{нп3|Гусінае пяро||uk|Гусяче перо}} — пяро гусака, якое выкарыстоўвалася як прылада для пісьма ў VII—XIX стагоддзях, да вынаходства [[Пяро (пісьмовая прылада)|металічнага пяра]]. Гусінае пяро, у адрозненне ад пёраў іншых звычайных птушак (часцей за ўсё свойскіх), уяўляе сабой тоўсты полы стрыжань, які мае аб’ёмную порыстую аснову, таму пяро «ўчэпістае», гэта значыць яго зручна трымаць у руцэ пры напісанні літар. Калі кончык пяра зрэзаць нажом пад вуглом, агаляецца поры стрыжань, які добра ўбірае чарніла, што дазваляе радзей апускаць кончык пяра ў чарніліцу. Умерана мяккі кончык пяра добра захоўвае форму пры пісьме, дзякуючы чаму адпадае неабходнасць частага завострывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Пенионжкевич, Э. Э. Основы гусеводства. — Изд. 2-е, переработ. и доп. — Москва : Сельхозгиз, 1952. — 191 с. : илл. ; 22 см. — Перед загл. авт.: проф. Э. Э. Пенионжкевич, К. В. Зеленская. Библиогр.: с. 186-87. — 25000 экз. — 3 р. 5 к. — 52-26449 * Налибоцкий, С. Б. Белорусские гуси и пути их улучшения : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата сельскохозяйственных наук / С. Б. Налибоцкий ; Министерство сельского хозяйства СССР, Латвийская сельскохозяйственная академия. — Минск, 1958. — 19, [1] с. : табл. — Библиография в конце текста (5 назв.) * [http://www.zooenc.eu/be/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B3%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9/ Пароды гусей] * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Гусь свойская}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. * Синичкин, Е. С. Разведение гусей и уток. — [Ленинград] : Лениздат, [тип.] РУ № 20, 1945. — 72 стр. : илл. ; 20 см. — Перед загл. автор: Е. С. Синичкин. — 5000 экз. — 3 р. — 46-1168 {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Птушкагадоўля]] [[Катэгорыя:Гусі]] phsn4kbugwcey0qghz3n6iwyscce5h2 Размовы з удзельнікам:Için warum 3 787935 5202129 5201837 2026-09-18T18:42:14Z Için warum 153459 /* Наконт канфрантацыі */ 5202129 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) :::З улікам, што самі ёсць бокам у канфлікце, можа, лепей так не рабіць? Цяпер адміны няхай інтэрпрэтуюць сваё рашэнне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:32, 18 верасня 2026 (+03) ::::Дык ніхто ж болей тут гэтым пытаннем не займаецца, усім абыякава. Яшчэ ў маі 2025 года я ўзняў пытанне аб уласных даследваннях і фабрыкацыях гэтага дзеяча, прывёў спіс з канкрэтнымі прыкладамі, і што, хто-небудзь уключыўся ў работу, нешта выправіў? Я адзіны вымушаны разграбаць гэтае смецце. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:42, 18 верасня 2026 (+03) k4sb7i7v9uwshbhv17mo06jedaob8e4 5202267 5202129 2026-09-19T07:18:10Z M.L.Bot 261 /* Наконт канфрантацыі */ Адказ 5202267 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) :::З улікам, што самі ёсць бокам у канфлікце, можа, лепей так не рабіць? Цяпер адміны няхай інтэрпрэтуюць сваё рашэнне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:32, 18 верасня 2026 (+03) ::::Дык ніхто ж болей тут гэтым пытаннем не займаецца, усім абыякава. Яшчэ ў маі 2025 года я ўзняў пытанне аб уласных даследваннях і фабрыкацыях гэтага дзеяча, прывёў спіс з канкрэтнымі прыкладамі, і што, хто-небудзь уключыўся ў работу, нешта выправіў? Я адзіны вымушаны разграбаць гэтае смецце. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:42, 18 верасня 2026 (+03) :::::Гэта Вікіпедыя, займаецца той, хто хоча займацца, мае веды (што б гэта ні значыла) і магчымасць або мэты, а абавязаных няма. Элементарныя вынікі могуць гадамі не падводзіцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:18, 19 верасня 2026 (+03) 25o378qydgsuig9na2n5yluajygageg 5202288 5202267 2026-09-19T09:13:18Z Için warum 153459 /* Наконт канфрантацыі */ 5202288 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) :::З улікам, што самі ёсць бокам у канфлікце, можа, лепей так не рабіць? Цяпер адміны няхай інтэрпрэтуюць сваё рашэнне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:32, 18 верасня 2026 (+03) ::::Дык ніхто ж болей тут гэтым пытаннем не займаецца, усім абыякава. Яшчэ ў маі 2025 года я ўзняў пытанне аб уласных даследваннях і фабрыкацыях гэтага дзеяча, прывёў спіс з канкрэтнымі прыкладамі, і што, хто-небудзь уключыўся ў работу, нешта выправіў? Я адзіны вымушаны разграбаць гэтае смецце. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:42, 18 верасня 2026 (+03) :::::Гэта Вікіпедыя, займаецца той, хто хоча займацца, мае веды (што б гэта ні значыла) і магчымасць або мэты, а абавязаных няма. Элементарныя вынікі могуць гадамі не падводзіцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:18, 19 верасня 2026 (+03) ::::::Тады не папракайце мяне, што я гэтым займаюся. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:13, 19 верасня 2026 (+03) fcy2122qzy6sh95e92yc34rhlt6epmi 5202289 5202288 2026-09-19T09:15:32Z Için warum 153459 /* Наконт канфрантацыі */ 5202289 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:31, 12 мая 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3 %D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:54, 8 верасня 2025 (+03) *Добры дзень! Я не супраць. Дзякуй за прапанову.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:01, 8 верасня 2025 (+03) *: Сцяг я вам выдаў! Плённай працы! Я таксама вас прашу застаўляць сінюю спасылку на тых вучоных (і не толькі, на іншыя артыкулы таксама будзе файна), пра якіх вы часта пішаце ў артыкулах. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0)&diff=prev&oldid=5032965 Вось тут] я вам падаў прыклад як гэта рабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:47, 8 верасня 2025 (+03) *:: Дзякуй. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:55, 8 верасня 2025 (+03) == Дзякуй == Вітаю пана. Дзякуй за якасныя і вельмі карысныя праўкі. Перапрашаю за асабістыя выпады пад тым запытам да адміністратараў, вельмі прыкрая гісторыя. Шчыра рады, што пасля гэта Вы ўсё ж вырашылі заняцца гэтай справай. -- (падпісваюся ботам, пакуль асабіста заблакаваны для бяспекі) [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 8 верасня 2025 (+03) :Вітаю. Дзякуй за падтрымку! Дарэчы, а Вы б не хацелі таксама далучыцца да гэтай справы, каб мне адному ўсё гэта не разгортваць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:26, 9 верасня 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]], я ж у гэтым не петру, літаратуры такой не ведаю, але нешта тэхнічнае, як то паставіць шаблоны пра без крыніцы, вядома, магу. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:55, 10 верасня 2025 (+03) :::Хаця бы так. Дарэчы, амаль усе крыніцы, на якія ён спасылаўся, ёсць у інтэрнэце ў адсканіраваным выглядзе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:26, 11 верасня 2025 (+03) ::::Добра, буду патроху праглядаць і пазначаць безкрынічнае. У адсканаваным то ёсць, але трэба хоць троху нешта разумець у тэме, абы не зрабіць горай. А было б у мяне такое разуменне, не было б такой шматлікай праблемы агулам. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:04, 12 верасня 2025 (+03) :::::У некаторых выпадках і неабавязкова быць спецыялістам. Напрыклад, калі ён дадаў інфармацыю аб паходжанні нейкай назвы і даў спасылку на кнігу, дзе быццам гэта напісана, а насамрэч у гэтай кнізе дадзеная назва не сустракаецца ўвогуле. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:28, 16 верасня 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == Зазірніце, калі ласка: [[Вікіпедыя:Запыты_да_адміністратараў #Адкаты Peisatai]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Паспрабаваў сёе тое сінтэзаваць для [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Начы]] і [[Цна (прыток Прыпяці)|Цны]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка на тыдзень ([[ВП:НАПА]]) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 Падобныя каментары] з’яўляюцца недапушчальнымі і парушаюць правіла [[ВП:НАПА]]. Я не хачу нікога блакіраваць, але ваш канфлікт цягнецца ўжо досыць даўно, каб не звяртаць увагі на такія парушэнні. Калі ласка, прытрымлівайцеся этычных нормаў паводзін. Вы таксама можаце наступным разам звярнуцца да кагосьці з адміністратараў, каб яны сталі медыятарамі ў вашых абмеркаваннях. Першая блакіроўка будзе на тыдзень, наступная можа быць на месяц. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:43, 4 мая 2026 (+03) : Па-першае, я ўжо звяртаўся да адміністратараў па гэтым пытанні (уласныя даследванні і фальсіфікацыі ўдзельніка Peisatai) аж цэлы год таму - вынік нулявы. Па-другое, а чаму ніхто не рэагуе на выпады з боку гэтага ўдзельніка?! Мала таго, што чалавек сістэматычна на працягу некалькіх гадоў парушае правілы ВП, але і дазваляе сабе асабістыя выпады ў бок апанентаў, і я нешта не памятую, каб яга за гэта заблакіравалі. Дарэчы, удзельнік JerzyKundrat, які звярнуў увагу на гэтую маю праўку і нават заклікаў да пажыццёвай блакіроўкі, таксама дазваляе сабе падчас грубасці. І ягонае сцверджанне, што быццам мой уклад "падобнымі каментарамі перапоўнены" не адпавядае рэчаіснасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:53, 10 мая 2026 (+03) :: Па-мойму тыднёвая блакіроўка, гэта ў дадзеным выпадку зашмат, хапіла б і караткачасовай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 10 мая 2026 (+03) :: Сёння я падвяду вынік. Калі да вас ідуць асабістыя выпады - пішыце на форум адміністратараў. Мяркую, сёння мы зможам зрабіць так, каб іх было нашмат меньш. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:26, 10 мая 2026 (+03) :: Калі ласка, звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7]]. Калі ўдзельнік будзе і надалей некарэктна выкарыстоўваць крыніцы або займацца ўласнымі даследаваннямі, пішыце мне. :: Пры паўторных парушэннях да ўдзельніка будуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі. :: Таксама прашу звярнуць увагу на частку, якая датычыцца [[ВП:ЭП]]. Гэта не менш важнае правіла. Не хацелася б губляць удзельнікаў нашай невялікай супольнасці праз абразы, пагрозы або асабістыя канфлікты. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:11, 10 мая 2026 (+03) ::: Дзякуй за інфармацыю. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:58, 11 мая 2026 (+03) == Наконт канфрантацыі == Вітаю. Перайменанне раздзелаў "Назва" на "Рознае" або "Цікавыя факты" і перанос часткі або ўсяго іх зместу ўніз выглядае як канфрантацыя, бо Вы ведаеце пра канфлікт у гэтай тэме і пагатоў адзін з бакоў у ім. І гэта парушае прынятае адмінамі кампраміснае рашэнне, каб кожны бок мог правіць. Практычна цягам некалькіх месяцаў злоўжываеце сцягам аўтадаглядчыка (даверам грамады), калі ласка, зрабіце высновы, не раскручвайце канфлікт на пустым месцы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:58, 11 верасня 2026 (+03) :Да ведама @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] таксама давядзем. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:00, 11 верасня 2026 (+03) ::Аб якой яшчэ канфрантацыі або злоўжыванні вы гаворыце?! У раздзеле "Назва" павінна быць напісана пра назву аб'екта, якому прысвечаны дадзены артыкул, а не пра тое, якія ёсць сугучныя назвы ці прозвішчы, тым больш у іншых народаў. Падобная інфармацыя ўвогуле не мае ніякага дачыння да прадмета артыкула, але яе не выдаляю (хаця ў іншых моўных раздзелах вікіпедыі гэты афтоп ужо даўно б выдалілі), а толькі мяняю назву раздзела на больш адпаведную ягонаму зместу і рухаю ўніз як другасную. Што ж датычыцца рашэння адміна, то ён напісаў: "забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект. У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы". [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:28, 17 верасня 2026 (+03) :::З улікам, што самі ёсць бокам у канфлікце, можа, лепей так не рабіць? Цяпер адміны няхай інтэрпрэтуюць сваё рашэнне. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:32, 18 верасня 2026 (+03) ::::Дык ніхто ж болей тут гэтым пытаннем не займаецца, усім абыякава. Яшчэ ў маі 2025 года я ўзняў пытанне аб уласных даследваннях і фабрыкацыях гэтага дзеяча, прывёў спіс з канкрэтнымі прыкладамі, і што, хто-небудзь уключыўся ў работу, нешта выправіў? Я адзіны вымушаны разграбаць гэтае смецце. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:42, 18 верасня 2026 (+03) :::::Гэта Вікіпедыя, займаецца той, хто хоча займацца, мае веды (што б гэта ні значыла) і магчымасць або мэты, а абавязаных няма. Элементарныя вынікі могуць гадамі не падводзіцца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:18, 19 верасня 2026 (+03) ::::::Тады не папракайце мяне, што я гэтым займаюся. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:13, 19 верасня 2026 (+03) ::::::У артыкуле [[Бруёўка]] вы перайменавалі раздзел з "Цікавы факт" на "Назва". Навошта? Дзе там хоць слова напісана пра назву гэтай вёскі? І потым, так назваў раздзел не я, а Peisatai - нават ён сам разумее, што ніякая гэта не назва. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:15, 19 верасня 2026 (+03) j38tiktfsl3u2eb71mvvneqpdr5z0r6 Макс Эйцінгон 0 791000 5202252 5029954 2026-09-19T06:30:13Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202252 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Макс Эйцінгон''' ({{Lang-de|Max Eitingon}}; {{Датанараджэння|26|6|1881}}, [[Магілёў]], [[Расійская імперыя]] — {{Датасмерці|30|7|1943}}, [[Іерусалім]], [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціна]]) — нямецкі [[Псіхааналіз|псіхааналітык]], адзін з першых і найбольш адданых вучняў [[Зігмунд Фрэйд|Фрэйда]], заснавальнік шэрагу псіхааналітычных таварыстваў, выдавецтваў, бібліятэк і інстытутаў, арганізатар псіхааналітычнага навучання. На грошы Эйцінгона былі выдадзены амаль усе пазнейшыя працы Фрэйда, створаны тры Інстытуты псіхааналізу. Разам з прынцэсай Мары Банапарт, Эйцінгон быў адным з найбольш буйных спонсараў і таленавітых менеджараў, якім [[псіхааналіз]] абавязаны такім актыўным развіццём у XX стагоддзі. == Біяграфія == Макс (Мордух) Эйцінгон нарадзіўся ў Магілёве, у сям’і багатага прадпрымальніка і прамыслоўца [[Хаім Эйцінгон|Хаіма Мордухавіча Эйцінгона]] (1857, [[Шклоў]] — 1932, [[Лейпцыг]]) і яго жонкі Хасі (пазней Аляксандры) Янкелеўны Ліўшыц. У 1880 годзе памёр яго дзед Мордух Эйцінгон, і хлопчыка, які нарадзіўся ў наступным годзе, назвалі Мордухам у гонар дзеда<ref name=":3" />. У яго былі сёстры Эстэр і Фаня, а таксама брат Вальдэмар. У 1893 годзе сям’я перабралася ў [[Лейпцыг]], дзе бацька ператварыўся ў аднаго з найбуйнейшых прадпрымальнікаў: яго фірма ''Chaim Eitingon Aktiengesellschaft'' стала адной з самых вядомых у свеце гандлю футрам<ref name=":0">{{Cite web|url=http://vodoleybooks.ru/home/item/978-5-91763-187-5.html|title=Лев Шестов и Макс Эйтингон|author=В. Хазан|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203003402/http://vodoleybooks.ru/home/item/978-5-91763-187-5.html|archive-date=2014-02-03|access-date=2014-01-19|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Хаім Эйцінгон быў вядомым патронам габрэйскай супольнасці ў Лейпцыгу, ён пабудаваў там шпіталь і артадаксальную сінагогу. З-за моцнага логанеўроза, які захаваўся ў яго на ўсё жыццё, Макс Эйцінгон быў вымушаны пакінуць школу, скончыўшы яе экстэрнам. У 1903 ён паступіў у [[Марбургскі ўніверсітэт]] на факультэт медыцыны, а ў 1909 годзе ў [[Цюрых]]у абараніў доктарскую дысертацыю на тэму пра асацыятыўныя эксперыменты пры эпілепсіі. У клініцы Бурхольцлі ён пазнаёміўся з Карлам Абрахамам і [[Карл Густаў Юнг|Карлам Густавам Юнгам]] і пачаў займацца [[псіхааналіз]]ам. 28 студзеня 1907 Эйцінгон упершыню сустрэў [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]] (ён быў першым замежнікам, які адмыслова наведаў заснавальніка псіхааналізу) і праз некаторы час уступіў у яго Венскае псіхааналітычнае таварыства; ён прайшоў [[дыдактычны псіхааналіз]] у Фрэйда і пачаў прыватную практыку. [[Файл:Freud and other psychoanalysts 1922.jpg|міні|Макс Эйцінгон побач з Зігмундам Фрэйдам і іншымі фрэйдыстамі. 1922]] У 1920 увайшоў у Камітэт шасці, сакрэтную групу з шасці самых блізкіх вучняў Фрэйда, якая мела вырашальны ўплыў на Міжнародную псіхааналітычную асацыяцыю. Пасля пераезду ў [[Берлін]] сумесна з Карлам Абрахамам стварыў у 1920 годзе Берлінскі інстытут псіхааналізу, дзе ўпершыню былі наладжаны сістэматычны прыём пацыентаў і адпрацаваны працэдуры псіхааналітычнага трэнінгу. Пасля смерці Абрахама ў 1925 годзе стаў прэзідэнтам Міжнароднай псіхааналітычнай асацыяцыі (''IPA''). Меў уласны капітал (бізнес Хаіма Эйцінгона па продажы футраў), за ўласны кошт фінансаваў стварэнне ў Вене псіхааналітычнага выдавецтва, на яго грошы дзейнічаў Берлінскі інстытут псіхааналізу, досыць часта пазычаў грошы Фрэйду<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Эткинд Александр|загаловак=Эрос невозможного. Развитие психоанализа в России|год=1994|месца=Москва|выдавецтва=Гнозис|старонкі=234-243|мова=ru}}</ref>. Калі да ўлады ў 1933 годзе ў Германіі прыйшлі [[нацысты]], Эйцінгон вымушаны быў пакінуць краіну і перабраўся ў [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціну]], дзе ён стварыў мясцовае аддзяленне Міжнароднай псіхааналітычнай асацыяцыі і Псіхааналітычны інстытут у [[Іерусалім]]е<ref name=":1" />. Але ў гісторыю псіхааналізу Эйцінгон увайшоў не толькі як бліскучы прадпрымальнік, паспяховы камерсант і папулярызатар ідэй Фрэйда, але і як аўтар шэрагу дыдактычных даследаванняў. У 1922 годзе Эйцінгон прапанаваў для псіхааналітычнай супольнасці новую адукацыйную сістэму, якая і па гэты дзень застаецца класічнай мадэллю, яна складаецца з [[Дыдактычны псіхааналіз|асабістага аналізу]] (у сертыфікаванага спецыяліста) і [[Супервізія|супервізарскага кантролю]] (работы пад наглядам старэйшага калегі). Ён таксама прапанаваў правіла, згодна з якім псіхааналітык не можа пачаць сваю прыватную практыку, пакуль не скончыць курс свайго дыдактычнага псіхааналізу. Гэта правіла было прынята Міжнароднай псіхааналітычнай асацыяцыяй (''IPA'') і з удакладненнямі Ота Кернберга захоўвае сваю сілу да нашых дзён<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1516/8J9B-LNT7-CH3D-58VL|аўтар=Michael Schröter.|загаловак=Max Eitingon and the struggle to establish an international standard for psychoanalytic training (1925‐1929)|год=2002-08-01|выданне=The International Journal of Psychoanalysis|том=83|выпуск=4|старонкі=875–893|issn=0020-7578|doi=10.1516/8J9B-LNT7-CH3D-58VL|мова=en}}</ref>. Паколькі вельмі складана падзяліць дыдактычны псіхааналіз і супервізарскі кантроль, Эйцінгон прапаноўваў уважліва даследаваць гэты феномен. Яго працы пра перанос у супервізіі і ў клініцы застаюцца базавымі для псіхааналізу на працягу ўжо 80 гадоў. == Сям’я == * Жонка (з 1913 года) — актрыса Міра Якаўлеўна Бураўская (сцэнічны псеўданім Міра Бірэнс, 1877—1947)<ref>{{Cite web|url=http://www.myekaterinodar.ru/ekaterinodar/cards/ekaterinodar-yakob-i-sofiya-burovskie/|title=Екатеринодар. Якоб и София Буровские|website=www.myekaterinodar.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831145147/http://www.myekaterinodar.ru/ekaterinodar/cards/ekaterinodar-yakob-i-sofiya-burovskie/|archive-date=2024-08-31|access-date=2024-08-31|url-status=live|lang=ru}}</ref>, у папярэднім шлюбе замужам за Барысам Восіпавічам Харытонам, маці фізіка [[Юлій Барысавіч Харытон|Юлія Барысавіча Харытона]]. Міро і Макс Эйцінгон утрымлівалі вядомы ў Берліне псіхааналітычны салон. У 1922 годзе Макс Эйцінгон з жонкай гасцявалі ў [[Парыж]]ы ў яе сястры Лізаветы (Леі) Якаўлеўны Бураўскай і яе мужа Леаніда Мікалаевіча Райгародскага; у іх доме Эйцінгон пазнаёміўся з філосафам {{нп5|Леў Шастоў|Львом Шастовым|en|Lev Shestov}}, і паміж імі завязалася перапіска, апублікаваная цалкам толькі ў 2014 годзе<ref name=":0" />. * Траюрадны брат — савецкі разведчык, генерал-маёр [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Навум Ісакавіч Эйцінгон]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://magazines.gorky.media/nz/2013/5/gipotezy-stanovyatsya-vyvodami-novoe-o-makse-ejtingone-i-ego-svyazyah-s-sovetskim-soyuzom.html|title=Гипотезы становятся выводами: новое о Максе Эйтингоне и его связях с Советским Союзом — Журнальный зал|website=magazines.gorky.media|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831145144/https://magazines.gorky.media/nz/2013/5/gipotezy-stanovyatsya-vyvodami-novoe-o-makse-ejtingone-i-ego-svyazyah-s-sovetskim-soyuzom.html|archive-date=2024-08-31|access-date=2024-08-31|url-status=live|lang=ru}}</ref>. == Дыскусіі пра супрацу з савецкімі спецслужбамі == [[Файл:Gedenktafel Max Eitingon.jpg|міні|Таблічка на сцяне дома ў Берліне, дзе жыў Макс Эйцінгон]] Адна з самых гарачых дыскусій па асобе Макса Эйцінгона вядзецца на тэму яго магчымай супрацы з савецкімі спецслужбамі. Ускосныя сведчанні паказваюць на тое, што Макс Эйцінгон мог быць датычным да выкрадання ў Парыжы генерала Белай арміі Яўгена Мілера, кіраўніка белаэмігранцкага Рускага агульнавайсковага саюза ў 1937 годзе. Асаблівыя падазрэнні следства выклікала сяброўства сям’і Эйцінгонаў са спявачкай Надзеяй Плявіцкай і яе мужам — генералам Белай арміі Мікалаем Скобліным, які быў завербаваны савецкай і германскай разведкай. Макс Эйцінгон сустракаўся ў Парыжы са Скобліным і Плявіцкай непасрэдна пасля выкрадання Мілера<ref name=":3">{{cite book|author=Mary-Kay Wilmers|title=The Eitingons — A Twentieth-Century-Story|url=https://archive.org/details/eitingonstwentie0000mary|publisher=Faber and Faber Ltd.|location=London|year=2010|isbn=978-0-571-23473-8|lang=en}}</ref>. У 1998 годзе ў ''The New York Times Book Review'' быў апублікаваны артыкул Стэфана Шварца, у якім сцвярджалася, што Макс Эйцінгон быў агентам савецкай выведкі і ў супрацы са сваім сваяком Навумам Эйцінгонам арганізаваў выкраданне генерала Мілера<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.nybooks.com/articles/1988/04/14/the-mystery-of-max-eitingon/|аўтар=Theodore H. Draper.|загаловак=The Mystery of Max Eitingon|год=1988-04-14|мова=en|выданне=The New York Review of Books|том=35|выпуск=6|issn=0028-7504}}</ref>. Паводле Аляксандра Эткінда, грашовы рэсурс Эйцінгона паходзіў ад продажу савецкіх футраў і забяспечваўся савецкімі ўладамі, якія праз гэтыя фінансавыя патокі маглі кантраляваць і міжнародны псіхааналітычны рух<ref name=":1" />. Ізраільскія гісторыкі Ізабэла Гінор і Гідэон Рэмез сабралі дадатковыя сведчанні ў развіццё ідэй Эткінда, якія пацвярджаюць тэзіс пра супрацу з савецкай разведкай; на іх думку, апроч фінансавай падтрымкі Скобліных, «Макс і Міра аказвалі і іншыя негалосныя паслугі савецкім уладам: багатая кватэра ў фешэнебельным раёне выконвала функцыі канспіратыўнай, а хлебасольныя прыёмы літаратурна-палітычнага салона дазвалялі назіраць за тымі ці іншымі прадстаўнікамі эміграцыі з той выгаднай пазіцыі, якую яны займалі ў грамадстве»<ref name=":2" />. Іншыя гісторыкі псіхааналізу лічаць гэтыя абвінавачванні беспадстаўнымі і нацягнутымі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s11231-005-7887-4|аўтар=Michelle Moreau Ricaud.|загаловак=Max Eitingon and a Question of Politics|год=2005-12-01|мова=en|выданне=The American Journal of Psychoanalysis|том=65|выпуск=4|старонкі=353–366|issn=1573-6741|doi=10.1007/s11231-005-7887-4}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эйцінгон Макс}} [[Катэгорыя:Псіхолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Медыкі Ізраіля]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Іерусаліме]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1943 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 30 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] boj3jn4fwt7vtqom169rnkcmgfwozjj Ногу свело! 0 793843 5202055 5164159 2026-09-18T13:51:47Z DzBar 156353 /* Студыйныя альбомы */ дапаўненне 5202055 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Ногу свело! | Гады = 1988—цяпер }} '''Ногу свело!''' — рок-гурт з [[Масква|Масквы]], папулярны з пачатку 1990-х гадоў. Лідарам гурта і аўтарам практычна ўсіх тэкстаў і музыкі з’яўляецца заснавальнік гурта ''Максім Пакроўскі''. Творчасць гурта разнапланава і звязвае такія стылі [[Рок-музыка|рок-музыкі]], як [[поп-панк]], [[альтэрнатыўны рок]], [[панк-рок]], арт-панк, ска-панк, эксперыментальны рок і іншыя. У інтэрв’ю заснавальнік і лідар гурта Максім Пакроўскі неаднаразова падкрэсліваў, што немагчыма падвесці творчасць да нейкага аднаго стылю<ref>{{Cite web|url=http://rusrep.ru/2009/14/interview_pokrovskiy/|title=Максим Покровский о российском шоу-бизнесе, музыке и цинизме. Интернет-журнал «Русский репортёр»|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227035533/http://rusrep.ru/2009/14/interview_pokrovskiy/|archive-date=2018-02-27|access-date=2018-02-26|url-status=live}}</ref>. У некаторых пазнейшых працах вельмі прыкметныя элементы [[Электронная музыка|электроннай музыкі]]. Песні гурта адрозніваюцца характэрным тонкім і месцамі цынічным гумарам, самаіроніяй у паэзіі і смеласцю музычнага стылю<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/2081660-echo/|title=Максим Покровский о творчестве группы в программе «Разбор полета» на радиостанции «Эхо Москвы» 30 октября 2017 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227094300/https://echo.msk.ru/programs/razbor_poleta/2081660-echo/|archive-date=2018-02-27|access-date=2018-02-26|url-status=live}}</ref>. == Эпоха «Хару Мамбуру» 1992—1997 == === «Хару Мамбуру» (1993) === Песня «Хару Мамбуру», запісаная ў рамках аднайменнага альбома летам 1992 года, у падмаскоўным горадзе [[Яхрама|Яхраме]], не толькі змяніла лёс калектыву, але і вельмі моцна паўплывала на развіццё поп-рок-культуры ў Расіі і ўсіх краінах былога СССР<ref>{{Cite web|url=http://www.kursivom.ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80%D1%83/|title=НОГУ СВЕЛО — история песни «Хару Мамбуру» (1993)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505225801/https://www.kursivom.ru/%d0%bd%d0%be%d0%b3%d1%83-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d0%bb%d0%be-%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%8f-%d0%bf%d0%b5%d1%81%d0%bd%d0%b8-%d1%85%d0%b0%d1%80%d1%83-%d0%bc%d0%b0%d0%bc%d0%b1%d1%83%d1%80%d1%83/|archive-date=2022-05-05|access-date=2022-07-20|url-status=live}}</ref>. Яе тэкст, напісаны на неіснуючай мове, спрабуюць перавесці як бы з англійскай да гэтага часу. Фантастычны ўзлёт папулярнасці «Ногу Свело!» пачаўся пасля таго, як «Хару Мамбуру» была выканана на музычным фестывалі «Пакаленне-93», арганізаваным кампаніяй «Art Pictures Group». Гурт становіцца лаўрэатам фестывалю і імгненна трапляе ў мас-медыя: яго песні пачынаюць гучаць у эфіры fm-станцый «Еўропа Плюс», «Радыё Максімум», «Радыё 101», «Радыё Рокс» і іншых; Максім Пакроўскі становіцца госцем праграмы «У Ксюшы», радыёвядучай Ксеніі Стрыж. З гэтага моманту прысутнасць «Ногу Свело!» на радыё і тэлебачанні становіцца пастаяннай. === «Сибирская любовь» (1994—1995) === Увесну 1994 гады «Ногу Свело!» прымае ўдзел у нацыянальным адборы конкурсу «Еўрабачанне» з песняй «Сибирская любовь» і па выніках галасавання журы займае 2 месца, саступіўшы спявачцы Юдзіф (Марыя Кац) 2 балы. Адбор праводзіцца тэлеканалам [[Расія-1|Расія]], яго тэхнічным забеспячэннем займаецца творчая група "Праграмы «А», таму стала магчымым выступленне рок-калектыва на адборы конкурсу, у якім выконваюцца поп-песні. У 1996 годзе гурт другі раз прымае ўдзел у нацыянальным адборачным туры конкурсу [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]] з песняй «Московский романс». Аднак расійскае журы вырашае, што песня, выкананая ад асобы жабракоў у [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метро]], шакуе еўрапейскае журы. Тым не менш, гэтая і многія іншыя песні становяцца нацыянальнымі суперхітамі. Кліп «Московский романс» атрымлівае ўзнагароду Міжнароднага фонду «Пакаленне» як «самы скандальны кліп года», а таксама прэмію фестывалю камп’ютэрнага мастацтва «Fantasy» у намінацыі «кампутарная графіка». У 1995 годзе па выніках апытання чытачоў «Маскоўскага камсамольца» група выйграе ў намінацыі «Адкрыццё года» прэміі «Гукавая дарожка МК». У 1996—1998 і ў 2005 перамагае там жа ў намінацыі «Альтэрнатыва»<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://musicrelease.ru/artist/59736/bio/|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331035958/https://musicrelease.ru/artist/59736/bio/|archive-date=2018-03-31|access-date=2018-03-30|url-status=live}}</ref>. == Творчасць у эпоху «нулявых» 2001—2010 == У канцы 1999 года ў гурта з’яўляецца вэб-сайт. === «В темноте» (2002) === Пасля адноснай няўдачы альбома «Бокс» Пакроўскі прымае рашэнне самастойна ліквідаваць праблемы ў кіраванні і паспяхова праводзіць перамовы з кампаніяй «Квадродиск», дзе ў 2002 годзе выпускаецца альбом «В темноте», і асобным сінглам выходзіць песня «Бензін». У падтрымку альбома рэжысёр Міхаіл Сегал здымае відэа на песню «Наши юные смешные голоса», дзе музыкаў закопваюць жыўцом. Апроч схаванага сэнсу ў тэксце песні і ў відэарадзе, з ёй звязана яшчэ і трагічная гісторыя. На наступны дзень пасля здымак некалькі чалавек са здымачнай каманды кліпа з’ехалі на здымкі з [[Сяргей Сяргеевіч Бадроў|Сяргеем Бадровым-малодшым]] у Кармадонскай цясніне, дзе загінулі пры сходзе ледніка Колка. === «Хочу бодаться!» (2020) === 19 красавіка 2019 года адбыўся рэліз сінгла «Самолёты-поезда», на які быў зняты кліп<ref>[https://www.intermedia.ru/news/334785/ «Ногу Свело!» сняли жуткую историю про «Самолеты-Поезда» (Видео, Слушать)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805223131/https://www.intermedia.ru/news/334785/ |date=5 жніўня 2020 }} InterMedia</ref>. 25 снежня гурт выпусціў сінгл «Пушистый гном»<ref>[https://www.intermedia.ru/news/342984/ «НОГУ СВЕЛО!» ВЫПУСТИЛИ СИНГЛ «ПУШИСТЫЙ ГНОМ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191227164901/https://www.intermedia.ru/news/342984/ |date=27 снежня 2019 }} НАШЕ.РУ</ref>, а 27 снежня на Youtube з’явілася відэа на гэтую песню<ref>[https://www.intermedia.ru/news/342984/ «Ногу Свело!» встречают год «Пушистого гнома» с чудесами (Видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191227164901/https://www.intermedia.ru/news/342984/ |date=27 снежня 2019 }} InterMedia</ref>. 20 лютага 2020 года выйшаў новы, 14-ы ў дыскаграфіі калектыву, альбом «Хочу бодаться!»<ref>[https://www.intermedia.ru/news/344668/ «Ногу свело» собрали свои амбиции в «Хочу бодаться!» (Слушать)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250126045540/https://www.intermedia.ru/news/344668/ |date=26 студзеня 2025 }} InterMedia</ref>. Прэзентацыя пласцінкі прайшла 13 сакавіка<ref>[https://www.mk.ru/video/2020/03/15/khochu-bodatsya-gruppa-nogu-cvelo-prezentovala-svoy-novyy-albom.html/ «Хочу бодаться»: группа «Ногу Свело!» презентовала свой новый альбом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200528182800/https://www.mk.ru/video/2020/03/15/khochu-bodatsya-gruppa-nogu-cvelo-prezentovala-svoy-novyy-albom.html |date=28 мая 2020 }} МК</ref>, у сакавіку ж канцэрты-прэзентацыі новага альбома прайшлі ў Маскве і Санкт-Пецярбургу. Выйшаў кліп на песню «Sexy». 27 красавіка гурт выпусціў сінгл «Золотое время»<ref>[https://www.nashe.ru/news/nogu-svelo-speli-pro-zolotoe-vremya/ «НОГУ СВЕЛО!» СПЕЛИ ПРО «ЗОЛОТОЕ ВРЕМЯ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221209025754/https://www.nashe.ru/news/nogu-svelo-speli-pro-zolotoe-vremya/ |date=9 снежня 2022 }} НАШЕ.РУ</ref>. 12 траўня выйшаў міні-альбом з 4 новых песень «4 стадыі каранціну». На трэк «Золотое время» выйшаў кліп<ref>[https://calendar.fontanka.ru/articles/9590/ Группа «Ногу Свело!» прошла «4 стадии карантина». Все здоровы, это просто новый мини-альбом. И клип] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250910081756/https://calendar.fontanka.ru/articles/9590 |date=10 верасня 2025 }} Фонтанка. Ру</ref>. == Дыскаграфія == === Магнітаальбомы === * {{Год у музыцы|1989}} ''- Бункер<ref>Неофициальное название. Альбом не имел широкого хождения, хотя и распространялся студией Московской рок-лаборатории «Колокол». Долгое время считался утерянным. Позже добрая половина материала была перезаписана для альбома «1:0 в пользу девочек»</ref>'' === Студыйныя альбомы === * ''{{ym|1992}} — Капризы манекенщиц<ref>Второй записанный, но первый вышедший альбом. Издан только на [[Грампластинка|грампластинке]]</ref>'' * ''{{ym|1993}} — 1:0 в пользу девочек<ref>Первый записанный, но второй вышедший альбом. Издан в {{ym|1993}}</ref>'' * ''{{ym|1993}} — Хару Мамбуру'' * ''{{ym|1995}} — Сибирская любовь'' * ''{{ym|1997}} — Счастлива, потому что беременна: Синий альбом<ref>Переиздан в {{ym|2005}} с бонус-треком</ref>'' * ''{{ym|1999}} — Счастлива, потому что беременна: Зелёный альбом<ref>Переиздан в {{ym|2005}} с бонус-треком</ref>'' * ''{{ym|1999}} — Каллы<ref>Переиздан в {{ym|2005}}</ref>'' * ''{{ym|2000}} — Бокс<ref name="zd2">Переиздан в {{ym|2005}} с бонус-треком</ref>'' * ''{{ym|2002}} — В темноте'' * ''{{ym|2005}} — Идём на Восток!'' * ''{{ym|2011}} — Обратная сторона ноги'' * ''{{ym|2014}} — Съешь моё сердце''<ref>{{Cite web|url=http://www.intermedia.ru/news/265501|title=«Ногу свело» покажет «Съешь мое сердце» в Москве и Петербурге|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411111501/http://www.intermedia.ru/news/265501|archive-date=2018-04-11|access-date=2018-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://eclectic-magazine.ru/novaya-muzyka-sentyabr/|title=От фотосинтеза до резонанса|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174205/http://eclectic-magazine.ru/novaya-muzyka-sentyabr/|archive-date=2018-04-11|access-date=2018-04-10|url-status=live}}</ref> * ''{{ym|2017}} — Материки моей планеты'' * ''{{ym|2020}} — Хочу бодаться!'' * ''{{ym|2021}} — Парфюмерия'' * ''{{ym|2024}} — Ампутация'' * 2026 — ''Unstable Equilibrium'' === Міні-альбомы === * ''{{ym|2019}} — Хару мамбуру 25'' * ''{{ym|2020}} — 4 стадии карантина'' === Рэлізы гурта, выпушчаныя пад іншымі назвамі === * 2010 — Марсианский вальс (сінгл; як гурт «Голос Вселенной») * 2014 — Fast Food Kids (сусветная версія альбома «Съешь моё сердце»; як гурт MAX) == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты Расіі]] [[Катэгорыя:Рок-гурты СССР]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3b63m4co0658jnwadhghrt3dr0ydoyv Мамерт Гербурт 0 796241 5202221 5067162 2026-09-19T02:05:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202221 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Мамерт Гербурт''' (''Mamert de Fulsztyn Herburt''; {{ВД-Прэамбула}} — 18 лютага (2 сакавіка) 1873) — дзеяч каталіцкай царквы, гісторык. Доктар тэалогіі (1816). У 1808—1812 вучыўся ў [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінарыі]], з 1812 — ксёндз, плябан у Клевані каля Роўна, з 1819 канонік луцкі, у 1821—1829 — рэктар Віленскай семінарыі. З 1829 года віленскі канонік, потым прэлат-схаластык, з 1863 — дэкан; жытомірскі прэлат-кусташ.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/704|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2025-12-11|archive-date=14 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260214201359/https://vkl.by/articles/704|url-status=dead}}</ref> Да расійскіх улад займаў лаялісцкую пазіцыю. Актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]], падараваў [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскаму музею старажытнасцей]] шмат старажытных рэчаў. З 1838 года для [[Археаграфічная камісія|Археаграфічнай камісіі]] рабіў выпіскі са старажытных дакументаў Віленскай капітулы і дыяцэзіі. Член [[Віленскі статыстычны камітэт|Віленскага статыстычнага камітэту]], у які ў 1849 годзе падаў для друку збор актаў Віленскага капітула 1501—1601 гадоў.<ref name=":0" /> Вялікай шматгадовай працай па зборы рэгестаў касцельных актаў стварыў рукапісны «Sumariusz» у трох тамах (акты за XVI, XVII і XVIII стст.); захаваліся тамы 1 (акты 1501—1600 гадоў) і 2 (акты 1601—1679 гадоў). Склаў збор каралеўскіх і княжацкіх прывілеяў Віленскаму біскупству 1387—1690 гадоў; збор папскіх булаў, актаў Базельскага сабора, папскіх нунцыяў, каралеўскіх лістоў, біскупскіх тастаментаў XIV—XIX ст.; збор выпісак з актаў Віленскай кансісторыі 1650—1714 гадоў (у 2 тамах); збор выпісак з актаў Троцкага павятовага суда 1643—1650 гадоў; збор выпісак з актаў Віленскага суда лаўнікаў 1464—1689 гадоў; збор выпісак з актаў Ковенскага магістрата 1520—1562 гадоў; збор выпісак з актаў розных дыяцэзій, ваяводстваў, гарадоў (у тым ліку Пінска) XVII ст.; вопіс актаў Камянецкага капітула 1596—1644 гадоў; збор актаў кляштараў францысканцаў і аўгусцінцаў у Берасці 1404—1600 гадоў. Усе зборнікі гістарычных дакументаў Гербурта засталіся ненадрукванымі.<ref name=":0" /> Выдаў некаторыя свае [[Казанне|казанні]], працы па тэалогіі, пераклад на польскую мову казання [[Рыгор Назіянзін|Рыгора Назіянзіна]] (1822), зборнік касцельных песень («Cantionaleecclesiasticum», Вільня, 1856; 5 выд. 1882).<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Pawlikowska W.'' Wileńska Kapituła Katedralna w zapisie źródłowym. Cz. 1 // Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia historica. — Poznań, 2007. — T. 12. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гербурт Мамерт}} ot4waq2b3p5iw5pdsqbdh30dps3nfwg London Calling 0 803509 5202243 5178373 2026-09-19T06:04:02Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202243 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=London Calling|Тып=студыйны альбом|Працягласць=65:07|Лэйбл={{flatlist| * [[Columbia Records|CBS]] * [[Epic Records|Epic]]}}|Іншае={{Спіс сінглаў|Тып=студыйны альбом|Назва=London Calling|Сінгл 1=London Calling|Сінгл 1 дата=7 снежня 1979|Сінгл 2=Clampdown|Сінгл 2 дата=1980 (толькі ў Аўстраліі)|Сінгл 3=Train in Vain|Сінгл 3 дата=12 лютага 1980}}|Папярэдні альбом=Give 'Em Enough Rope|Наступны альбом=Sandinista!|Храналогія=студыйных альбомаў|Пап_год=1978|Наст_год=1980}}'''''London Calling''''' — трэці студыйны альбом англійскага [[Рок-музыка|рок]]-гурта [[The Clash]]. Першапачаткова ён быў выпушчаны як [[падвойны альбом]] у Вялікабрытаніі 14 снежня 1979 года лэйблам [[Columbia Records|CBS Records]], а ў ЗША — у студзені 1980 года лэйблам [[Epic Records]]. Гурт The Clash запісаў альбом з прадзюсарам Гаем Стывенсам у лонданскай студыі Wessex Sound Studios на працягу пяці-шасці тыдняў, пачынаючы са жніўня 1979 года, пасля змены кіраўніцтва і перыяду творчага крызісу аўтараў песень Джо Страмера і Міка Джонса. Спалучаючы традыцыйнае [[панк-рок]]авае гучанне і эстэтыку новай хвалі, ''London Calling'' адлюстроўвае ўзрастаючую цікавасць гурта да стыляў, якія выходзяць за рамкі іх панк-каранёў, у тым ліку [[рэгі]], рокабілі, ска, рытм-энд-блюз з Новага Арлеана, [[Поп-музыка|поп]], лаўндж-джаз і [[хард-рок]]. Тэматыка тэкстаў — сацыяльная дыслакацыя, [[беспрацоўе]], [[Раса|расавыя канфлікты]], ужыванне наркотыкаў і абавязкі дарослага жыцця. Альбом меў поспех, трапіўшы ў дзясятку лепшых у Вялікабрытаніі, а яго галоўны сінгл «London Calling» — у дваццатку лепшых. Альбом быў прададзены ў колькасці больш за пяць мільёнаў копій па ўсім свеце і атрымаў плацінавы статус у ЗША пры продажах у адзін мільён. Ён таксама атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў і рэтраспектыўна быў названы адным з найвялікшых альбомаў усіх часоў.<ref name="capitol">{{Cite web|url=http://www.thecapitoltheatre.com/2019/04/07/10-times-the-clashs-london-calling-was-recognized-as-one-of-the-greatest-albums-of-all-time/|title=10 Times the Clash's "London Calling" Was Recognized as One of the Greatest Albums of All Time|access-date=12 верасня 2019}}</ref> У спісе 500 найвялікшых альбомаў усіх часоў часопіса [[Rolling Stone]] «''London Calling»'' заняў 8-е месца ў выданнях 2003 і 2012 гадоў і 16-е месца ў выданні 2020 года. У 2010 годзе ён стаў адным з дзесяці класічных альбомаў брытанскіх выканаўцаў, вокладкі якіх былі ўвекавечаны на паштовай марцы Вялікабрытаніі, выпушчанай Каралеўскай поштай.<ref>{{cite news|title=Royal Mail unveil classic album cover stamps|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/royal-mail-unveil-classic-album-cover-stamps-1860738.html|access-date=23 верасня 2022|work=The Independent}}</ref><ref>{{cite news|title=Royal Mail puts classic albums on to stamps|url=https://www.theguardian.com/music/gallery/2009/nov/21/guidelines-rock-stamp-album-covers|access-date=23 верасня 2022|work=The Guardian}}</ref> == Перадгісторыя == У сваім другім альбоме ''Give 'Em Enough Rope'' (1978) гурт The Clash пачаў адыходзіць ад [[панк-рок]]авага гучання. Падчас гастроляў па Злучаных Штатах у 1979 годзе яны выбралі на разагрэве такіх выканаўцаў, як рытм-энд-блюзавыя выканаўцы [[Бо Дзідлі]], Sam & Dave, Лі Дорсі і Screamin' Jay Hawkins, а таксама неатрадыцыйнага кантры-выканаўца Джо Элі і панк-рокабілі-гурт The Cramps. Усё большая цікавасць The Clash да [[рок-н-рол]]у натхніла іх на стварэнне альбома ''London Calling''.<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/the-clash-mn0000075747|title=The Clash|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604093734/http://www.allmusic.com/artist/the-clash-mn0000075747|archive-date=4 чэрвеня 2012|access-date=9 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref> Пасля запісу альбома ''«Give 'Em Enough Rope»'' гурт «The Clash» разышоўся са сваім менеджарам Бернардам Роўдсам.{{sfn|Gilbert|2005|p=212—213}} Гэта азначала, што ім давялося пакінуць рэпетыцыйную студыю ў Кэмдэн-Таўне. Тур-менеджар Джоні Грын і барабаншчык Бэйкер знайшлі новае месца для рэпетыцый — студыю Vanilla Studios — у задняй частцы гаража ў Пімліка.{{sfn|Green|2003|p=156}}<ref name="uncut58">Sweeting, Adam. «Death or Glory». ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]''. October 2004. p. 58.</ref>{{sfn|Gray|2010|p=88}} Гурт The Clash прыбыў на лэйбл Vanilla ў маі 1979 года, не падрыхтаваўшы новых песень для свайго трэцяга альбома.{{sfn|Gray|2010|p=89, 91}} Асноўныя аўтары песень Мік Джонс і Джо Страмер перажылі перыяд творчага крызісу і не пісалі новых песень больш за год; нядаўна выпушчаны міні-альбом гурта ''Cost of Living'' уключаў кавер-версію і тры іншыя песні, якія былі напісаны больш чым годам раней.{{sfn|Gray|2010|p=91}}   [[Файл:LondonCallingLogotype.png|міні|Лагатып для альбома быў распрацаваны па ўзоры лагатыпа дэбютнага альбома [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]]]] == Ацэнкі крытыкаў == ''«London Calling»'' атрымаў шырокае прызнанне крытыкаў.<ref>{{cite book|last=Strong|first=Martin Charles|year=2006|page=[https://archive.org/details/essentialrockdis0000stro/page/206 206]|title=The Essential Rock Discography|url=https://archive.org/details/essentialrockdis0000stro|publisher=[[Canongate Books|Canongate U.S.]]|isbn=1-84195-860-3}}</ref> Рэцэнзуючы альбом для ''[[The New York Times]]'' у 1980 годзе, Джон Роквел казаў: «Гэта альбом, які ўвасабляе ўсю першабытную энергію the Clash, спалучае яе з бліскучай прадзюсарскай працай Гая Стывенса і раскрывае глыбіню вынаходніцтва і творчасці, якую наўрад ці абяцала ранейшая творчасць гурта».<ref>{{cite news|last=Rockwell|first=John|page=C12|date=4 January 1980|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E0D9173BE732A25757C0A9679C94619FD6CF|title=The Pop Life; 'London Calling' helps the Clash live up to billing|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=4 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606204731/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E0D9173BE732A25757C0A9679C94619FD6CF|archive-date=6 чэрвеня 2014|url-status=live}}{{subscription required}}</ref> Чарльз Шаар Мюрэй напісаў у ''[[New Musical Express|NME]]'', што гэта першы альбом, які адпавядае ажыятажу вакол гурта, а крытык ''Melody Maker'' Джэймс Трумэн сказаў, што the Clash «адкрылі сябе», прыняўшы амерыканскія музычныя стылі.{{sfn|Gray|2010|p=412}} Том Карсан з часопіса ''[[Rolling Stone]]'' сцвярджаў, што музыка ўслаўляе «рамантыку рок-н-рольнага бунту», дадаўшы, што яна дастаткова шырокая, захапляльная і трыумфальна жывая, каб пакінуць слухачоў «не толькі ў захапленні, але і ўзнёслымі і трыумфальна жывымі».<ref name="RSreview">{{cite news|newspaper=[[Rolling Stone]]|issue=314|date=3 April 1980|first=Tom|last=Carson|title=The Clash ''London Calling'' > Album Review|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/london-calling-19800403|access-date=22 лютага 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093058/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/london-calling-19800403|archive-date=21 снежня 2010|url-status=live}}</ref> У пяцізоркавай рэцэнзіі журналіст ''Down Beat'' Майкл Голдберг сказаў, што the Clash стварылі «класічны рок-альбом, які літаральна вызначае стан рок-н-ролу і па якім трэба будзе ацэньваць лепшыя творы [1980-х]».<ref name="Goldberg">{{cite journal|journal=[[Down Beat]]|location=Chicago|pages=4, 32–35|last=Goldberg|first=Michael|year=1980|volume=47|title=The Clash|url=https://archive.org/details/sim_down-beat_1980-01_47_1/page/n3}}</ref> Некаторыя рэцэнзенты выказалі асцярогі, у тым ліку дыджэй і крытык Чарлі Джылет, які лічыў, што некаторыя песні гучаць як дрэнныя імітацыі [[Боб Дылан|Боба Дылана]] ў суправаджэнні духавой секцыі. Гэры Бушэл быў больш крытычны ў сваёй рэцэнзіі ў часопісе ''Sounds'', паставіўшы альбому дзве зоркі з пяці, сцвярджаючы, што the Clash «вярнуліся» да «вобразаў злачынцаў» у стылі [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] і «старых рок-клішэ»{{sfn|Gray|2010|p=412}}. У канцы 1980 года альбом ''«London Calling»'' быў прызнаны найлепшым альбомам года па выніках штогадовага апытання амерыканскіх крытыкаў Pazz & Jop, якое публікуецца выданнем ''The Village Voice''.<ref name="PazzJop">{{cite news|newspaper=[[The Village Voice]]|date=9 February 1981|title=The 1980 Pazz & Jop Critics Poll|url=http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pjres80.php|access-date=21 сакавіка 2005|ref=PazzJop|archive-url=https://web.archive.org/web/20050308112003/http://robertchristgau.com/xg/pnj/pjres80.php|archive-date=8 сакавіка 2005|url-status=live}}</ref> Роберт Крыстгаў, стваральнік і кіраўнік апытання, таксама назваў яго найлепшым альбомам 1980-х гадоў у сваім эсэ і напісаў: «Ён выклікаў такую неадкладнасць, жыццёвую сілу і амбіцыі (гэты кавер на песню Элвіса П.!), якія перасілілі песімізм яго [[Левыя (палітыка)|левага]] светапогляду».<ref>{{cite news|date=9 February 1981|url=http://www.robertchristgau.com/xg/pnj/pj80.php|title=The Year of the Lollapalooza|last=Christgau|first=Robert|newspaper=The Village Voice|access-date=9 ліпеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815185537/http://robertchristgau.com/xg/pnj/pj80.php|archive-date=15 жніўня 2013|url-status=live}}</ref> === Пераацэнка і спадчына === {{Рэйтынгі|загаловак=Рэтраспектыўныя ацэнкі|rev1=''[[AllMusic]]''|rev1Score={{Rating|5|5}}<ref name="Allmusic">{{cite web|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|url=http://www.allmusic.com/album/london-calling-mw0000189413|title=London Calling – The Clash|publisher=[[AllMusic]]|access-date=7 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606061423/http://www.allmusic.com/album/london-calling-mw0000189413|archive-date=6 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref>|rev2=''Blender''|rev2Score={{Rating|5|5}}<ref>{{cite magazine|last=Wolk|first=Douglas|date=21 August 2007|url=http://www.blender.com/guide/back-catalogue/54673/london-calling.html|title=The Clash: London Calling|magazine=[[Blender (magazine)|Blender]]|location=New York|access-date=31 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090702235137/http://www.blender.com/guide/back-catalogue/54673/london-calling.html|archive-date=2 ліпеня 2009|url-status=dead}}</ref>|rev3=''Chicago Sun-Times''|rev3Score={{Rating|4|4}}<ref name="McLeese">{{cite news|last=McLeese|first=Don|date=16 March 1987|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D59A47BB5A5&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Husker Du proves its wide range|newspaper=[[Chicago Sun-Times]]|access-date=9 ліпеня 2013|page=36|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104035616/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D59A47BB5A5&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|archive-date=4 студзеня 2014|url-status=live}}</ref>|rev4=''Christgau's Record Guide''|rev4Score=A+<ref name="CG80s">{{cite book|last=Christgau|first=Robert|year=1990|chapter=The Clash: London Calling|chapter-url=http://robertchristgau.com/get_album.php?id=3540|access-date=21 верасня 2011|title=Christgau's Record Guide: The '80s|title-link=Christgau's Record Guide: The '80s|publisher=[[Pantheon Books]]|isbn=0-679-73015-X|page=[https://archive.org/details/christgausrecord00chri/page/92 92]}}</ref>|rev5=''Encyclopedia of Popular Music''|rev5Score={{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Larkin|first=Colin|year=2011|chapter=Clash|title=The Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|publisher=[[Omnibus Press]]|edition=5th concise|isbn=978-0-85712-595-8}}</ref>|rev6=''[[Los Angeles Times]]''|rev6Score={{Rating|4|4}}<ref>{{cite news|last=Cromelin|first=Richard|date=7 April 1987|title='London Calling.' The Clash. Epic (AAD).|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref>|rev7=''[[Q (часопіс)|Q]]''|rev7Score={{Rating|5|5}}<ref name="Qmag">{{cite magazine|title=The Clash: London Calling|magazine=[[Q (magazine)|Q]]|location=London|issue=159|date=December 1999|pages=152–3}}</ref>|rev8=''The Rolling Stone Album Guide''|rev8Score={{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|last=Sheffield|first=Rob|editor1-last=Brackett|editor1-first=Nathan|editor1-link=Nathan Brackett|editor2-last=Hoard|editor2-first=Christian|editor2-link=Christian Hoard|year=2004|chapter=The Clash|chapter-url=https://books.google.com/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA167|access-date=24 верасня 2011|title=The New Rolling Stone Album Guide|title-link=The Rolling Stone Album Guide|publisher=[[Fireside Books]]|location=London|edition=4th|isbn=0-7432-0169-8|pages=[https://archive.org/details/newrollingstonea00brac/page/167 167–8]}}</ref>|rev9=''Select''|rev9Score=5/5<ref>{{cite magazine|title=Clash Reissues|magazine=[[Select (magazine)|Select]]|location=London|issue=114|date=December 1999|page=88}}</ref>|rev10=''Spin Alternative Record Guide''|rev10Score=7/10<ref>{{cite book|last=Sheffield|first=Rob|editor1-last=Weisbard|editor1-first=Eric|editor1-link=Eric Weisbard|editor2-last=Marks|editor2-first=Craig|year=1995|chapter=Clash|title=Spin Alternative Record Guide|title-link=Spin Alternative Record Guide|publisher=[[Vintage Books]]|isbn=0-679-75574-8|pages=84–5}}</ref>}}З тых часоў ''«London Calling»'' лічыцца многімі крытыкамі адным з найвялікшых рок-альбомаў усіх часоў, <ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1459257/joe-strummer-clash-dead-at-50.jhtml|title=Joe Strummer Of The Clash Dead At 50|last=D'Angelo|first=Joe|date=23 December 2002|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004224354/http://www.mtv.com/news/articles/1459257/joe-strummer-clash-dead-at-50.jhtml|archive-date=4 кастрычніка 2013|access-date=9 ліпеня 2013|url-status=dead|last2=Kaufman|first2=Gil}}</ref> у тым ліку Стывенам Томасам Эрльюінам з [[AllMusic]], які сказаў, што ён гучыць больш мэтанакіравана, чым «большасць альбомаў, не кажучы ўжо пра падвойныя альбомы». «Гэты эпічны падвойны альбом, ад культавай вокладкі да дзіка эклектычнага спалучэння стыляў, безумоўна, з’яўляецца квінтэсенцыяй рок-альбома», — напісаў журналіст ''BBC Music'' Марк Сазерленд.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/c3cz/|title=Review of The Clash - London Calling - 25th Anniversary Edition|last=Sutherland|first=Mark|website=[[BBC Music]]|access-date=19 мая 2021|year=2004}}</ref> У сваім дапаможніку «Кіраўніцтва па запісах: 80-я» (1990) музычны журналіст Роберт Крыстгаў назваў яго найлепшым падвойным альбомам з часоў альбома [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] «''Exile on Main St.''» (1972) і сказаў, што ён пашырыў, а не пашкодзіў драйвовае гітарнае гучанне The Clash у «цёплай, злоснай і ўдумлівай, упэўненай, меладычнай і хард-рокавай» дэманстрацыі іх музычных здольнасцей. Паводле слоў англійскага музычнага пісьменніка Дэйва Томпсана, альбом London Calling зрабіў The Clash больш чым «простым панк-гуртом» з «магутным» альбомам неўратычнага пост-панку, нягледзячы на сумесь разрозненых і часам незвязаных музычных уплываў. Дон Макліз з ''Chicago Sun-Times'' лічыў яго найлепшым альбомам для сябе і «зорным часам панка», бо ў ім гурт пашырыў сваю мастацкасць, не парушаючы сваёй першапачатковай энергіі і непасрэднасці. Крытык ''PopMatters'' Сэл Чолфі назваў яго «вялікай, гучнай, прыгожай калекцыяй болю, гневу, неспакойных думак і, перш за ўсё, надзеі», якая дагэтуль гучыць «актуальна і ярка».<ref name="PopMatters">{{Cite web|url=http://www.popmatters.com/pm/review/14505/clash-londonmft|title=The Clash: ''London Calling'' > Album Review|last=Ciofli|first=Sal|website=[[PopMatters]]|date=10 March 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607010747/http://www.popmatters.com/pm/review/clash-londonmft|archive-date=7 чэрвеня 2012|access-date=22 лютага 2008|url-status=live}}</ref> У рэцэнзіі на перавыданне да 25-годдзя альбома ''Uncut'' напісаў, што песні і персанажы ў тэкстах песень перасякаюцца адзін з адным дзякуючы выключнай паслядоўнасці ў альбоме, дадаўшы, што бонусны дыск «The Vanilla Tapes» узмацніў тое, што ўжо было «шэдэўрам».<ref name="Uncut">{{cite magazine|title=Capital Gains|magazine=[[Uncut (magazine)|Uncut]]|location=London|issue=89|date=October 2004|page=122}}</ref> == Выданне да 25-годдзя == {{Рэйтынгі|загаловак=|rev1=''[[Metacritic]]''|rev1Score=100/100<ref name=Metacritic>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/london-calling-25th-anniversary-legacy-edition/the-clash|title=Reviews for London Calling [25th Anniversary Legacy Edition] by The Clash|website=[[Metacritic]]|access-date=1 красавіка 2021}}</ref>|rev2=''[[The Guardian]]''|rev2Score={{Rating|5|5}}<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2004/sep/10/popandrock.shopping|title=The Clash, London Calling: 25th Anniversary Legacy Edition|author=Sweeting, Adam|work=[[The Guardian]]|date=September 9, 2004|access-date=1 красавіка 2021}}</ref>|rev3=''Pitchfork''|rev3Score=10/10<ref>{{cite web|last=Petrusich|first=Amanda|date=September 21, 2004|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/1490-london-calling-25th-anniversary-legacy-edition/|title=The Clash: London Calling: 25th Anniversary Legacy Edition|work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=1 красавіка 2021}}</ref>|rev4=''[[Rolling Stone]]''|rev4Score={{Rating|5|5}}<ref name="RS">{{cite magazine|url=https://rollingstone.com/music/music-album-reviews/london-calling-25th-anniversary-legacy-edition-249357/|title=London Calling [25th Anniversary Legacy Edition]|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 22, 2004|access-date=1 красавіка 2021|last=Blashill|first=Pat}}</ref>}} У 2004 годзе выйшла юбілейнае выданне «Legacy Edition», прысвечанае 25-годдзю альбома, з бонусным CD і DVD у дыгіпак-упакоўцы. На бонусным CD ёсць альбом ''The Vanilla Tapes'', які змяшчае дэма-запісы, зробленыя гуртом у сярэдзіне 1979 года.<ref>Gilbert, Pat. "The 'Vanilla Tapes'". ''London Calling: 25th Anniversary Legacy Edition'' (CD liner notes). September 2004.</ref> DVD уключае фільм Дона Летса ''«The Last Testament — The Making of London Calling»'', а таксама раней не бачаныя відэаматэрыялы і музычныя кліпы. У 2010 годзе выйшаў лімітаваны тыраж LP у фармаце picture disc. Выданне атрымала шырокае прызнанне крытыкаў. На [[Metacritic]], які прысвойвае нармалізаваны рэйтынг, на падставе 12 водгукаў альбом мае сярэдні бал 100 са 100. Часопіс ''PopMatters'' назваў яго «адным з найлепшых перавыданняў класікі», а часопіс ''Paste'' сказаў: «Epic/Legacy перасягнуў сам сябе». Аднак ''Blender'' парэкамендаваў спажыўцам выбраць арыгінальнае выданне, сцвярджаючы, што «дэма-версіі… гучаць як няўмелы кавер-гурт на Clash, які рэпетуе ў шкарпэтцы». == Спіс трэкаў == Увесь вядучы вакал — Джо Страмер, калі не пазначана іншае. {{tracklist|headline=Side one|all_writing=— Страмер і Мік Джонс, акрамя пазначанага ніжэй|extra_column=Вядучы вакал|title1=London Calling|length1=3:19|title2=Brand New Cadillac|writer2=[[Вінс Тэйлар]]; песня гурта Vince Taylor and his Playboys|length2=2:09|title3=Jimmy Jazz|length3=3:52|title4=Hateful|length4=2:45|title5=Rudie Can't Fail|extra5=Страмер, Джонс|length5=3:26|writing_credits=yes}}{{tracklist|headline=Side two|extra_column=Вядучы вакал|title1=Spanish Bombs|extra1=Страмер, Джонс|length1=3:19|title2=The Right Profile|length2=3:56|title3=Lost in the Supermarket|extra3=Джонс|length3=3:47|title4=Clampdown|extra4=Страмер, Джонс|length4=3:49|title5=The Guns of Brixton|writer5=Пол Сіманон|extra5=Сіманон|length5=3:07|writing_credits=yes}}{{tracklist|headline=Side three|extra_column=Вядучы вакал|title1=Wrong 'Em Boyo|writer1=Клайв Альфонса|length1=3:10|title2=Death or Glory|length2=3:55|title3=Koka Kola|length3=1:46|title4=The Card Cheat|extra4=Джонс|length4=3:51|writing_credits=yes}}{{tracklist|headline=Side four|extra_column=Вядучы вакал|title1=Lover's Rock|length1=4:01|title2=Four Horsemen|length2=2:56|title3=I'm Not Down|extra3=Джонс|length3=3:00|title4=Revolution Rock|writer4=Джэкі Эдвардс, Дэні Рэй; раней выконвалі Дэні Рэй і гурт the Revolutionaries|length4=5:37|title5=Train in Vain|extra5=Джонс|length5=3:09|writing_credits=yes}}{{tracklist|headline=Бонус-дыск выдання да 25-годдзя — "The Vanilla Tapes"|title1=Hateful|length1=3:23|title2=Rudie Can't Fail|length2=3:08|title3=Paul's Tune|note3=інструментальны, ранейшая версія "The Guns of Brixton"|writer3=Сіманон|length3=2:32|title4=I'm Not Down|length4=3:24|title5=Four Horsemen|length5=2:45|title6=Koka Kola, Advertising & Cocaine|note6=Ранейшая версія "Koka Kola"|length6=1:57|title7=Death or Glory|length7=3:47|title8=Lover's Rock|length8=3:45|title9=Lonesome Me|note9=не ўвайшла ў "London Calling"|writer9=The Clash|length9=2:09|title10=The Police Walked in 4 Jazz|note10=інструментальны, ранейшая версія "Jimmy Jazz"|length10=2:19|title11=Lost in the Supermarket|length11=3:52|title12=Up-Toon|note12=інструментальны, ранейшая версія "The Right Profile"|length12=1:57|title13=Walking the Slidewalk|note13=інструментальны, не ўвайшоў у "London Calling"|writer13=The Clash|length13=2:34|title14=Where You Gonna Go (Soweto)|note14=не ўвайшла ў "London Calling"|writer14=Sonny Okosun|length14=4:05|title15=The Man in Me|note15=не ўвайшла ў "London Calling"|writer15=[[Боб Дылан]]|length15=3:57|title16=Remote Control|note16=не ўвайшла ў "London Calling"|length16=2:39|title17=Working and Waiting|note17=інструментальны, ранейшая версія "Clampdown"|length17=4:11|title18=Heart and Mind|note18=не ўвайшла ў "London Calling"|writer18=The Clash|length18=4:27|title19=Brand New Cadillac|length19=2:08|writer19=Тэйлар|title20=London Calling|length20=4:26|title21=Revolution Rock|length21=3:51|writer21=Рэй Эдвардс|writing_credits=yes}}{{tracklist|headline=Бонусны DVD|title1=''The Last Testament: The Making of London Calling''|title2=London Calling|note2=відэакліп|title3=Train in Vain|note3=відэакліп|title4=Clampdown|note4=відэакліп|title5=Home video footage of The Clash recording in Wessex Studios}} == Персанал == === The Clash === * Джо Страмер — вядучы і бэк-вакал, рытм-гітара, фартэпіяна * Мік Джонс — сола-гітара, вядучы і бэк-вакал, фартэпіяна, [[губны гармонік]] * Пол Сіманон — бас-гітара, бэк-вакал, вядучы вакал у песні «The Guns of Brixton» * Топер Хедан — барабаны, [[Ударныя музычныя інструменты|перкусія]] === Дадатковыя музыкі === * Мікі Галлахер — арган '''The Irish Horns''' * Рэй Бевіс — тэнар-саксафон * Джон Эрл — тэнар-саксафон і барытон-саксафон * Крыс Гаўэр — [[трамбон]] * Дзік Хансан — труба, флюгельгорн === Вытворчасць === * Гай Стывенс — [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]] * Біл Прайс — галоўны інжынер * Джэры Грын — другі інжынер * Рэй Лоўры — дызайн * Пені Сміт — фатаграфія == Крыніцы == {{Reflist}} == Бібліяграфія == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Gilbert|first=Pat|title=Passion Is a Fashion: The Real Story of The Clash|orig-year=2004|edition=4th|year=2005|publisher=[[Aurum Press]]|location=London|isbn=1-84513-113-4|oclc=61177239|pages=212–213, 235–237, 259–260}} * {{h|Green|2003|{{Cite book|last1=Green|first1=Johnny|author2=Garry Barker|title=A Riot of Our Own: Night and Day with The Clash|url=https://archive.org/details/riotofourownnigh0000gree|orig-year=1997|edition=3rd|year=2003|publisher=Orion|location=London|isbn=0-7528-5843-2|oclc=52990890|pages=[https://archive.org/details/riotofourownnigh0000gree/page/156 156]–158, 161–162, 165, 194–196, 218–219}}}} {{Refend}} == Дадатковае чытанне == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Clash|first=The|title=The Clash: Strummer, Jones, Simonon, Headon|year=2008|publisher=Atlantic Books|location=London|isbn=978-1-84354-788-4|oclc=236120343|ref=_note-The Clash-Strummer_Jones_Simonon_Headon}} * {{cite book|title=A Brief History of Album Covers|url=https://archive.org/details/briefhistoryofal0000drap|first=Jason|last=Draper|publisher=Flame Tree Publishing|location=London|year=2008|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofal0000drap/page/206 206]–207|isbn=9781847862112|oclc=227198538}} * {{Cite book|last=Gray|first=Marcus|title=The Clash: Return of the Last Gang in Town|orig-year=1995|edition=5th revised|year=2005|publisher=Helter Skelter|location=London|isbn=1-905139-10-1|oclc=60668626}} * {{Cite book|last=Gray|first=Marcus|title=Route 19 Revisited: The Clash and London Calling|year=2010|publisher=Soft Skull Press|isbn=978-1-59376-293-3}} * {{Cite video|people=[[Don Letts|Letts, Don]]; [[Joe Strummer]], [[Mick Jones (The Clash)|Mick Jones]], [[Paul Simonon]], [[Topper Headon]], [[Terry Chimes]], Rick Elgood, [[The Clash]]|year=2001|title=The Clash, [[Westway to the World]]|medium=Documentary|publisher=[[Sony Music Entertainment]]; Dorismo; Uptown Films|location=New York, NY|time=49:30–55:00|isbn=0-7389-0082-6|oclc=49798077}} * {{Cite book|last=Lowry|first=Ray|title=The Clash|url=https://archive.org/details/clash0000lowr|year=2007|publisher=Angry Penguin|location=Warwick|isbn=978-1-906283-36-0|oclc=165412921}} * {{Cite book|last=Miles|first=Barry|title=The Clash|year=1981|publisher=Omnibus Press|location=London and New York|oclc=7676911|ref=_note-Miles-The_Clash|isbn=0-7119-0288-7|url=https://archive.org/details/clash00tobl}} * {{Cite book|last=Needs|first=Kris|title=Joe Strummer and the Legend of the Clash|date=25 January 2005|publisher=Plexus|location=London|isbn=0-85965-348-X|oclc=53155325|url=https://archive.org/details/joestrummerlegen00need}} * {{Cite book|last=Quantick|first=David|title=The Clash|series=Kill Your Idols|year=2000|publisher=Unanimous|location=London|isbn=1-903318-03-3|oclc=59417418}} * {{Cite book|author1=Tobler, John|author2=Barry Miles|name-list-style=amp|title=The Clash|year=1983|publisher=Omnibus|location=London and New York|isbn=0-7119-0288-7|oclc=21335564|url=https://archive.org/details/clash00tobl}} * {{Cite book|last=Topping|first=Keith|title=The Complete Clash|url=https://archive.org/details/completeclash0000keit|orig-year=2003|edition=2nd|year=2004|publisher=Reynolds & Hearn|location=Richmond|isbn=1-903111-70-6|oclc=63129186}} * [https://web.archive.org/web/20120901182906/http://mixonline.com/mag/audio_london_calling_clash/ «London Calling» By The Clash] Mix Magazine, 2000 — Падрабязны артыкул з апісаннем абсталявання і працэдуры гуказапісу ад Біла Прайса, інжынера, які працаваў над альбомам. {{Refend}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.theclash.com/gb/music/albums/london-calling|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * [https://www.staggerlee.com/artists/the-clash.php Wrong 'Em Boyo] at The Stagger Lee Project {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 1979 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] reb491z4c4vp9bzbigu5kcrel5xu8sb Каціна Паксіну 0 804862 5202079 5117266 2026-09-18T14:39:57Z StarDeg 16311 5202079 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Каціна Паксіну''' ({{lang-el|Κατίνα Παξινού}}, {{lang-en|Katina Paxinou}}, {{ДН|17|12|1900}} — {{ДС|22|2|1973}}) — грэчаская актрыса. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1944) за найлепшую жаночую ролю другога плана — другая актрыса ў гісторыі сусветнага кінематографа, якая атрымала гэтую ўзнагароду за дэбютную ролю другога плана. == Біяграфія == Каціна, народжаная Кацярыні Канстандапулу нарадзілася ў горадзе Пірэі ў Грэцыі. Спачатку вучылася ў Жэнеўскай кансерваторыі, затым працягнула вучобу ў Берліне і Вене. Кар’еру пачала ў якасці опернай спявачкі, але ў 1929 годзе вырашыла стаць актрысай і ўступіла ў трупу «Нацыянальнага грэчаскага тэатра». Падчас яе лонданскіх гастроляў пачалася Другая сусветная вайна і Паксіну вырашыла не вяртацца ў Грэцыю, а іміграваць у ЗША, дзе стартавала яе кінакар’ера. Першым фільмам з яе ўдзелам стаў «Па кім звоніць звон» у 1943 годзе, за ролю Пілар у якім актрыса была ўдастоена прэмій «Оскар» і «Залаты глобус». На працягу наступных гадоў, аж да 1949 гады, Каціна Паксіну працягвала рэгулярна здымацца ў галівудскіх фільмах. У 1947 годзе яна сыграла мадам дэ ла Стрэльба ў брытанскім фільме «Дзядзька Сілас», дзе разам з ёй здымалася [[Джын Сіманс (актрыса)|Джын Сіманс]]. Пасля 1949 года актрыса толькі раз знялася ў Галівудзе, згуляўшы ў 1959 годзе цыганку ў рэлігійнай эпапеі «Цуд». Яна некалькі разоў з’явілася на Брадвеі, у тым ліку ў п’есе «Дом Бернарды Альбы» ў 1951 годзе, дзе ў яе была галоўная роля. У 1950-я гады Каціна Паксіну вярнулася ў Грэцыю, дзе працягнула сваю тэатральную кар’еру. Разам з мужам, рэжысёрам Алексісам Менатысам, яна стала заснавальніцай «Каралеўскага тэатра Афін». У наступныя гады яна ў асноўным гуляла ў тэатры і толькі зрэдку з’яўлялася ў невялікіх ролях у кіно і на тэлебачанні. Яе прапаноўвалі на ролю Розы Клеб у фільме пра Джэймса Бонда «З Расіі з любоўю». Каціна Паксіна памерла ад раку 22 лютага 1973 года ў Афінах ва ўзросце 72 гадоў. Была замужам за Алексісам Міноцісам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] {{DEFAULTSORT:Паксіну}} c4zjqzryk1md3ih4wi9olkzxfkrmut2 5202080 5202079 2026-09-18T14:40:53Z StarDeg 16311 /* Біяграфія */ 5202080 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Каціна Паксіну''' ({{lang-el|Κατίνα Παξινού}}, {{lang-en|Katina Paxinou}}, {{ДН|17|12|1900}} — {{ДС|22|2|1973}}) — грэчаская актрыса. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1944) за найлепшую жаночую ролю другога плана — другая актрыса ў гісторыі сусветнага кінематографа, якая атрымала гэтую ўзнагароду за дэбютную ролю другога плана. == Біяграфія == Каціна, народжаная Кацярыні Канстандапулу нарадзілася ў горадзе Пірэі ў Грэцыі. Спачатку вучылася ў Жэнеўскай кансерваторыі, затым працягнула вучобу ў Берліне і Вене. Кар’еру пачала ў якасці опернай спявачкі, але ў 1929 годзе вырашыла стаць актрысай і ўступіла ў трупу «Нацыянальнага грэчаскага тэатра». Падчас яе лонданскіх гастроляў пачалася Другая сусветная вайна і Паксіну вырашыла не вяртацца ў Грэцыю, а іміграваць у ЗША, дзе стартавала яе кінакар’ера. Першым фільмам з яе ўдзелам стаў «[[Па кім звоніць звон]]» у 1943 годзе, за ролю Пілар у якім актрыса была ўдастоена прэмій «Оскар» і «Залаты глобус». На працягу наступных гадоў, аж да 1949 гады, Каціна Паксіну працягвала рэгулярна здымацца ў галівудскіх фільмах. У 1947 годзе яна сыграла мадам дэ ла Стрэльба ў брытанскім фільме «Дзядзька Сілас», дзе разам з ёй здымалася [[Джын Сіманс (актрыса)|Джын Сіманс]]. Пасля 1949 года актрыса толькі раз знялася ў Галівудзе, згуляўшы ў 1959 годзе цыганку ў рэлігійнай эпапеі «Цуд». Яна некалькі разоў з’явілася на Брадвеі, у тым ліку ў п’есе «Дом Бернарды Альбы» ў 1951 годзе, дзе ў яе была галоўная роля. У 1950-я гады Каціна Паксіну вярнулася ў Грэцыю, дзе працягнула сваю тэатральную кар’еру. Разам з мужам, рэжысёрам Алексісам Менатысам, яна стала заснавальніцай «Каралеўскага тэатра Афін». У наступныя гады яна ў асноўным гуляла ў тэатры і толькі зрэдку з’яўлялася ў невялікіх ролях у кіно і на тэлебачанні. Яе прапаноўвалі на ролю Розы Клеб у фільме пра Джэймса Бонда «З Расіі з любоўю». Каціна Паксіна памерла ад раку 22 лютага 1973 года ў Афінах ва ўзросце 72 гадоў. Была замужам за Алексісам Міноцісам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] {{DEFAULTSORT:Паксіну}} 60eqmwcub7vinrbz8z4m5x8aguyh4gy 5202081 5202080 2026-09-18T14:41:46Z StarDeg 16311 /* Біяграфія */ 5202081 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Каціна Паксіну''' ({{lang-el|Κατίνα Παξινού}}, {{lang-en|Katina Paxinou}}, {{ДН|17|12|1900}} — {{ДС|22|2|1973}}) — грэчаская актрыса. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1944) за найлепшую жаночую ролю другога плана — другая актрыса ў гісторыі сусветнага кінематографа, якая атрымала гэтую ўзнагароду за дэбютную ролю другога плана. == Біяграфія == Каціна, народжаная Кацярыні Канстандапулу нарадзілася ў горадзе Пірэі ў Грэцыі. Спачатку вучылася ў Жэнеўскай кансерваторыі, затым працягнула вучобу ў Берліне і Вене. Кар’еру пачала ў якасці опернай спявачкі, але ў 1929 годзе вырашыла стаць актрысай і ўступіла ў трупу «Нацыянальнага грэчаскага тэатра». Падчас яе лонданскіх гастроляў пачалася Другая сусветная вайна і Паксіну вырашыла не вяртацца ў Грэцыю, а іміграваць у ЗША, дзе стартавала яе кінакар’ера. Першым фільмам з яе ўдзелам стаў «[[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]]» у 1943 годзе, за ролю Пілар у якім актрыса была ўдастоена прэмій «Оскар» і «Залаты глобус». На працягу наступных гадоў, аж да 1949 гады, Каціна Паксіну працягвала рэгулярна здымацца ў галівудскіх фільмах. У 1947 годзе яна сыграла мадам дэ ла Стрэльба ў брытанскім фільме «Дзядзька Сілас», дзе разам з ёй здымалася [[Джын Сіманс (актрыса)|Джын Сіманс]]. Пасля 1949 года актрыса толькі раз знялася ў Галівудзе, згуляўшы ў 1959 годзе цыганку ў рэлігійнай эпапеі «Цуд». Яна некалькі разоў з’явілася на Брадвеі, у тым ліку ў п’есе «Дом Бернарды Альбы» ў 1951 годзе, дзе ў яе была галоўная роля. У 1950-я гады Каціна Паксіну вярнулася ў Грэцыю, дзе працягнула сваю тэатральную кар’еру. Разам з мужам, рэжысёрам Алексісам Менатысам, яна стала заснавальніцай «Каралеўскага тэатра Афін». У наступныя гады яна ў асноўным гуляла ў тэатры і толькі зрэдку з’яўлялася ў невялікіх ролях у кіно і на тэлебачанні. Яе прапаноўвалі на ролю Розы Клеб у фільме пра Джэймса Бонда «З Расіі з любоўю». Каціна Паксіна памерла ад раку 22 лютага 1973 года ў Афінах ва ўзросце 72 гадоў. Была замужам за Алексісам Міноцісам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] {{DEFAULTSORT:Паксіну}} 98ncyx9u63wprnpi8kymapo1886nvuu 5202087 5202081 2026-09-18T14:53:46Z StarDeg 16311 5202087 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Каціна Паксіну''' ({{lang-el|Κατίνα Παξινού}}, {{lang-en|Katina Paxinou}}, {{ДН|17|12|1900}} — {{ДС|22|2|1973}}) — грэчаская актрыса. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1944) за найлепшую жаночую ролю другога плана — другая актрыса ў гісторыі сусветнага кінематографа, якая атрымала гэтую ўзнагароду за дэбютную ролю другога плана. == Біяграфія == Каціна, народжаная Кацярыні Канстандапулу нарадзілася ў горадзе Пірэі ў Грэцыі. Спачатку вучылася ў Жэнеўскай кансерваторыі, затым працягнула вучобу ў Берліне і Вене. Кар’еру пачала ў якасці опернай спявачкі, але ў 1929 годзе вырашыла стаць актрысай і ўступіла ў трупу «Нацыянальнага грэчаскага тэатра». Падчас яе лонданскіх гастроляў пачалася Другая сусветная вайна і Паксіну вырашыла не вяртацца ў Грэцыю, а іміграваць у ЗША, дзе стартавала яе кінакар’ера. Першым фільмам з яе ўдзелам стаў «[[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]]» у 1943 годзе, за ролю Пілар у якім актрыса была ўдастоена прэмій «Оскар» і «Залаты глобус». На працягу наступных гадоў, аж да 1949 гады, Каціна Паксіну працягвала рэгулярна здымацца ў галівудскіх фільмах. У 1947 годзе яна сыграла мадам дэ ла Стрэльба ў брытанскім фільме «Дзядзька Сілас», дзе разам з ёй здымалася [[Джын Сіманс (актрыса)|Джын Сіманс]]. Пасля 1949 года актрыса толькі раз знялася ў Галівудзе, згуляўшы ў 1959 годзе цыганку ў рэлігійнай эпапеі «Цуд». Яна некалькі разоў з’явілася на Брадвеі, у тым ліку ў п’есе «Дом Бернарды Альбы» ў 1951 годзе, дзе ў яе была галоўная роля. У 1950-я гады Каціна Паксіну вярнулася ў Грэцыю, дзе працягнула сваю тэатральную кар’еру. Разам з мужам, рэжысёрам Алексісам Менатысам, яна стала заснавальніцай «Каралеўскага тэатра Афін». У наступныя гады яна ў асноўным гуляла ў тэатры і толькі зрэдку з’яўлялася ў невялікіх ролях у кіно і на тэлебачанні. Яе прапаноўвалі на ролю Розы Клеб у фільме пра Джэймса Бонда «З Расіі з любоўю». Каціна Паксіна памерла ад раку 22 лютага 1973 года ў Афінах ва ўзросце 72 гадоў. Была замужам за Алексісам Міноцісам. == Фільмаграфія == * 1943 — [[Па кім звоніць звон (фільм)|Па кім звоніць звон]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] {{DEFAULTSORT:Паксіну}} 3dpql4rzhketqnz2ek1qyc411ldk4dc Вавілонская астраномія 0 808396 5202250 5200424 2026-09-19T06:28:31Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202250 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babylonian tablet recording Halley's comet.jpg|міні|Вавілонская таблічка з запісам пра [[Камета Галея|камету Галея]], 164 г. да н.э.]] '''Вавілонская астраномія''' — сістэма назіранняў, вылічэнняў і рэгістрацыі [[Нябеснае цела|нябесных цел]], якая развівалася ў [[Старажытная Месапатамія|Старажытнай Месапатаміі]]. Гэтая навуковая традыцыя ахоплівае велізарны гістарычны перыяд: ад пачатку II тысячагоддзя да н.э. (перыяд [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]]){{Пераход|Старававілонская астраномія}} і аж да I стагоддзя н.э. ([[Элінізм|эліністычная]] і [[Парфянскае царства|парфянская]] эпохі){{Пераход|Новававілонская астраномія}}, калі [[клінапіс]]ная культура пачала знікаць. Фундаментальнай асаблівасцю вавілонскай астраноміі было выкарыстанне [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмы злічэння]]. Яна значна спрашчала вылічэнне і запіс надзвычай вялікіх лікаў і малых дробаў{{sfn|Friberg|2019}} (менавіта з гэтай сістэмы бярэ пачатак сучасны падзел гадзіны на 60 хвілін, а круга — на 360 градусаў). Свайго сапраўднага росквіту навука дасягнула на працягу VIII—VII стагоддзяў да н.э., калі вавілонскія астраномы распрацавалі новы [[Эмпірызм|эмпірычны падыход]]. Яны пачалі ўжываць строгую [[Несупярэчлівасць|ўнутраную логіку]] і матэматыку для стварэння планетных мадэляў і прадказанняў{{Пераход|Арыфметычныя і геаметрычныя метады}}. Гэта стала настолькі важным укладам у [[Філасофія навукі|філасофію навукі]], што некаторыя сучасныя даследчыкі называюць такі падыход першай навуковай рэвалюцыяй{{sfn|Brown|2000|pp=5–6}}. Пазней гэтыя дасягненні перанялі і працягнулі развіваць у [[Старажытнагрэчаская астраномія|старажытнагрэчаскай]] і [[Эліністычная астралогія|эліністычнай]] астраноміі і астралогіі. Класічныя антычныя крыніцы часта называюць «халдзеямі» вавілонскіх філосафаў — [[Жрэцтва|жрацоў]]-пісцаў, якія спецыялізаваліся на вывучэнні [[Зорнае неба|зорнага неба]] і [[Варажба|варажбе]]{{Пераход|Знаменні і касмалогія}}. Вавілонская традыцыя праклала шлях для антычнай навукі і паспрыяла яе распаўсюджванню па ўсёй грэка-рымскай прасторы{{Пераход|Уплыў на антычную і эліністычную астраномію}}, а самі вавілоняне першымі ў гісторыі пачалі выкарыстоўваць матэматычны [[задыяк]] для адсочвання [[Праходжанне (астраномія)|руху планет]] уздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]]{{Пераход|Вынаходства задыяка}}. Ад вавілонскай астраноміі захаваліся толькі фрагменты — пераважна гліняныя таблічкі з [[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічнымі дзённікамі]], [[эфемерыда]]мі і працэдурнымі тэкстамі{{Пераход|Эмпірычная база}}, таму сённяшнія веды пра вавілонскую планетную тэорыю даволі ўрыўкавыя{{sfn|Aaboe|1958|p=209}}. Тым не менш, ацалелыя дакументы сведчаць, што вавілонская астраномія была першай «паспяховай спробай даць дакладнае матэматычнае апісанне астранамічных з’яў» і што «ўсе пазнейшыя формы навуковай астраноміі ў [[Элінізм|эліністычным свеце]], [[Індыйская астраномія|Індыі]], [[Астраномія ісламскага Сярэднявечча|ісламскіх краінах]] і на Захадзе <…> вырашальным і фундаментальным чынам грунтуюцца на вавілонскай астраноміі»{{sfn|Aaboe|1974|p=21}}. == Перадумовы і гістарычнае развіццё == Яшчэ да росквіту вавілонскай астраноміі дзяржавы [[Шумер]]а і [[Акад]]а, што папярэднічалі Вавілону, дасягнулі вялікіх поспехаў у вывучэнні неба, аднак значная частка іхніх ведаў не дайшла да нашых дзён. Вавілоняне выкарысталі гэтыя дасягненні як падмурак для ўласнай навукі{{sfn|Авдиев|1953}}. У пачатку XX стагоддзя сярод вучоных панавала тэорыя «[[панвавіланізм]]у», вылучаная [[Гуга Вінклер|Гугам Вінклерам]]. Паводле яе, вавілоняне развілі астраномію яшчэ ў самыя раннія перыяды сваёй гісторыі (3000-2000 гады да н.э.), аднак пазней гэтая гіпотэза была прызнана памылковай{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30}}. Сёння лічыцца, што першапачаткова вавілоняне назіралі выключна за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]] дзеля вызначэння пачатку новага месяца і для рытуальных мэт, і толькі пазней пачалі сістэматычна сачыць за зоркамі{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. Спрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця астраноміі склаліся пасля захопу Вавілона [[Асірыя]]й. У гэты перыяд пачалі паступова збірацца даныя пра заканамернасці зацьменняў і руху планет{{sfn|Тураев|1935}}. На працягу ўсяго часу ад заваявання Вавілона [[Ашурбаніпал]]ам да падзення [[Персідская імперыя|Персідскай імперыі]] пад уціскам [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], горад заставаўся буйным гандлёвым і культурным цэнтрам [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], што надзвычай моцна паспрыяла развіццю навукі (у прыватнасці, пры падтрымцы цара [[Хамурапі]]{{sfn|Коэн|2013}}){{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 5. Новая вавилонская наука|с=50}}. === Абсерваторыі і прылады === Шумера-акадскія і вавілонскія астраномы, якія адначасова з’яўляліся жрацамі{{sfn|Тураев|1935}}, назіралі за небам з дапамогай спецыяльных веж-абсерваторый. Як правіла, яны размяшчаліся на вяршынях [[зікурат]]аў. Руіны такіх веж знойдзеныя практычна ва ўсіх шумера-акадскіх і вавілонскіх гарадах{{sfn|Авдиев|1953}}. Вавілоняне карысталіся [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковай сістэмай злічэння]], якая значна спрашчала запіс надзвычай вялікіх і малых лікаў{{sfn|Friberg|2019}}. Для вымярэнняў выкарыстоўваліся [[Вадзяны гадзіннік|вадзяныя гадзіннікі]], [[гноман]]ы, а таксама, верагодна, іншыя інструменты для вылічэння адлегласцей паміж нябеснымі целамі, якія не захаваліся да нашага часу. == Каляндар і вылічэнне часу == {{Асноўны артыкул|Вавілонскі каляндар}} [[Файл:Tablet of Shamash relief.jpg|міні|«[[Таблічка Шамаша]]». Сцэна глыбокай пашаны вавілонскаму богу Сонца, чыім імем быў названы адзін з дзён тыдня.]] Вывучэнне зорнага неба паспрыяла стварэнню дакладнага [[Каляндар|календара]] і развіццю складаных матэматычных вылічэнняў у месапатамскім грамадстве. Аднак вавілоняне не былі адзінай высокаразвітой цывілізацыяй таго часу, якая дайшла да такой інавацыі: напрыклад, паралельна з імі ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] распрацавалі ўласную сістэму вылічэння часу. Калі егіпецкі каляндар быў сонечным, то вавілонскі — [[Месяцава-сонечны каляндар|месяцава-сонечным]]. Дзеля вызначэння першага дня месяца вавілонянам патрабавалася назіраць за [[маладзік]]ом, а для цырыманіяльных мэт жрацы таксама сачылі за [[Поўня (фаза Месяца)|поўняй]]{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=31}}. У вавілонскім годзе было 12 [[Месяц (каляндарны)|месяцаў]]. Год пачынаўся з [[Вясна|вясны]], а першым месяцам быў ''[[нісан]]'' ({{lang-akk|nissāni}}). Каб каляндар лепш супадаў з сельскагаспадарчымі сезонамі, вавілоняне ўвялі практыку ўстаўкі трынаццатага, дадатковага месяца{{sfn|Olmstead|1938}}. Часам даводзілася рабіць гэта два гады запар, а ў крайніх выпадках год мог мець нават два ўстаўныя месяцы{{sfn|Паннекук|1966|loc=Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне|с=30–31}}. Вавілоняне надавалі асаблівае значэнне ліку сем (па колькасці бачных свяціл і фаз Месяца). Менавіта гэтая традыцыя лягла ў аснову сучаснага сямідзённага [[Тыдзень|тыдня]], дзе кожны дзень адпавядаў аднаму са свяціл і быў прысвечаны пэўнаму богу: # сонечнаму богу [[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]у # месяцаваму богу [[Сін (міфалогія)|Сіну]] # [[Хтанічныя бажаствы|хтанічнаму]] богу [[Нергал]]у # богу мудрасці [[Набу]] # вярхоўнаму богу [[Мардук]]у # багіні ўрадлівасці і кахання [[Іштар]] # богу вайны [[Нінурта|Нінурце]] Акрамя таго, вавілоняне дзялілі суткі на 12 (падвойных) гадзін, а кожную гадзіну — на 30 хвілін. Дзякуючы шматвяковым назіранням, яны змаглі вылічыць працягласць года ў 365 дзён з высокай дакладнасцю{{sfn|Тураев|1935}}{{sfn|Авдиев|1953}}. == Старававілонская астраномія == Ад старававілонскай астраноміі захаваліся пераважна фрагменты гліняных таблічак з раннімі зорнымі спісамі і тэкстамі з астралагічнымі знаменнямі. Сярод руін [[Ніневія|Ніневіі]] быў знойдзены артэфакт, вядомы як «прызма са слановай косці». Спачатку лічылася, што на ім запісаны правілы гульні, але пазней высветлілася, што гэта быў канвертар велічынь для вылічэння руху нябесных цел і [[Сузор’е|сузор’яў]]{{sfn|van der Waerden|1951}}. === Асноўныя аб’екты даследаванняў === [[Файл:Kudurru Melishipak Louvre Sb23 n02.jpg|міні|справа|[[Барэльеф]] на межавым камені ([[кудуру]]) цара [[Мелі-Шыпак II|Мелі-Шыпака II]]. Наверсе выяўлена святая астранамічная трыяда: зорка Венеры ([[Іштар]]), месяцавы серп ([[Сін (міфалогія)|Сін]]) і сонечны дыск ([[Шамаш (міфалогія)|Шамаш]]).]] ==== Зоркі і сузор’і ==== {{Гл. таксама|Вавілонскія зорныя каталогі}} Усе вядомыя зоркі яны падзялялі на тры «шляхі»: Энліля (33 зоркі), Ану (23 зоркі) і Эа (15 зорак) — разам ім была вядомая 71 зорка. Цікава, што многія вавілонскія назвы сузор’яў супадаюць або вельмі блізкія да сучасных (грэкі запазычылі іх менавіта адсюль). Напрыклад: Каза-рыба ([[Казярог (сузор’е)|Казярог]]), Бык ([[Цялец (сузор’е)|Цялец]]), [[Блізняты (сузор’е)|Блізняты]], Алул ([[Рак (сузор’е)|Рак]]), [[Леў (сузор’е)|Леў]], [[Шалі (сузор’е)|Шалі]], Гір-таб ([[Скарпіён (сузор’е)|Скарпіён]]), Лучнік (Пабільсаг, або [[Стралец (сузор’е)|Стралец]]), [[Воран (сузор’е)|Воран]], [[Воўк (сузор’е)|Воўк]] і Гідра ([[Змяя (сузор’е)|Змяя]]). Аднак частка назваў адрознівалася: Дзік (суч. [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]]), Пантэра ([[Лебедзь (сузор’е)|Лебедзь]]), Пастух ([[Арыён (сузор’е)|Арыён]] разам з [[Сірыус]]ам), Воз ([[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікая Мядзведзіца]]), Наёмны работнік ([[Авен (сузор’е)|Авен]]), Баразна ([[Дзева (сузор’е)|Дзева]], якую ў старажытнасці таксама называлі ''Шэруа'') і Волат ([[Вадаліў (сузор’е)|Вадаліў]]). Межы сузор’яў таксама часта не супадалі з сучаснымі. Часцей за ўсё ў тэкстах згадваліся зоркі ''Цар'' (''Лугаль'', або [[Рэгул]]), ''Лі'' ([[Альдэбаран]]) і ''Каксіды'' ([[Сірыус]]). Сярод найбольш змястоўных вавілонскіх тэкстаў, якія апісваюць зоркі і сузор’і, з’яўляюцца зорны каталог «[[MUL.APIN]]» і тэкст «GU». Другі групуе зоркі ў «ніткі», якія ляжаць уздоўж кругоў схілення і такім чынам вызначаюць прамыя ўзыходжанні або інтэрвалы часу. У ім таксама выкарыстоўваюцца зенітныя зоркі, падзеленыя паміж сабой зададзенымі інтэрваламі прамога ўзыходжання{{sfn|Pingree|1998}}{{sfn|Rochberg|2004}}{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. ==== Месяц ==== Паколькі старажытныя вавілоняне зрабілі велізарную колькасць назіранняў за [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]], ён стаў для іх галоўным аб’ектам, на якім пазней выбудоўваліся складаныя тэарэтычныя вылічэнні. На таблічках з [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэкі Ашурбаніпала]] фіксаваліся дакладныя інтэрвалы часу паміж заходам Сонца і заходам/узыходам Месяца ў розныя дні. Менавіта жрацам, такім як [[Набурыманну]] (першы вядомы па імені вавілонскі астраном), прыпісваюць стварэнне складаных матэматычных табліц для вылічэння [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]] і [[Арбітальная скорасць|хуткасцей арбітальнага руху]]. Пазней ягоныя працы актыўна выкарыстоўвалі астраномы эпохі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]]{{sfn|Olmstead|1938}}. ==== Планеты ==== Вавілоняне былі першай вядомай цывілізацыяй, якая стварыла дзейную матэматычную мадэль руху планет{{sfn|Evans|1998|pp=296–297}}. Найбольшая ўвага ўдзялялася [[Венера (планета)|Венеры]] (''Нін-дар-ана'', «пані нябёсаў»; ''Дыльбат''; ''[[Іштар]]''). Разам з Месяцам і Сонцам яна складала святую «трыяду». Верагодна, такая ўвага тлумачылася тым, што Венера з’яўляецца самым яркім зоркападобным аб’ектам на небе і выступае ў дзіўнай для старажытных падвойнай ролі — як Ранішняя і Вячэрняя зорка. У рэлігійных і астралагічных мэтах жрацы ўважліва фіксавалі перыяды яе з’яўлення і знікнення, а з сярэдзіны II тысячагоддзя да н.э. (сярэдневавіланскі (касітскі) перыяд) нават спрабавалі выкарыстаць гэтыя перыядычныя з’явы для прадказанняў. Самы старажытны планетны тэкст, што дайшоў да нас, — «[[Таблічка Венеры Амі-цадукі]]» (копія VII ст. да н.э., зробленая з назіранняў II тысячагоддзя да н.э.)<ref>{{cite book |year=1992 |title=Astrological reports to Assyrian kings |editor-last=Hunger |editor-first=Hermann |series=State Archives of Assyria |publisher=Helsinki University Press |volume=8 |isbn=978-951-570-130-5}}</ref>{{sfn|Lambert|1987|p=93}}. Акрамя Венеры, вавілонянам былі вядомыя [[Меркурый]] (''Набу''), [[Марс]] (''[[Нергал]]''), [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] (''[[Мардук]]'') і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] (''[[Нінурта]]'', або ''Кайману''). === Астралябіі === [[Файл:British Museum Cuneiform planisphere K8538.jpg|міні|Асірыйская круглая клінапісная планісфера з [[Ніневія|Ніневіі]], якая адлюстроўвае зорную карту і сузор'і (каля VII ст. да н.э.).]] Астралябіі (не блытаць з больш познімі [[Астралябія|аднайменнымі вымяральнымі прыборамі]]) — адны з самых ранніх задакументаваных клінапісных таблічак, дзе абмяркоўваецца астраномія. Яны належаць да часоў [[Старававілонскае царства|Старававілонскага царства]] і ўяўляюць сабой спіс з 36 зорак, прывязаных да месяцаў года{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Сучасная навука датуе іх перыядам паміж 1800 і 1100 гадамі да н.э. І хоць цалкам захаваных тэкстаў не знойдзена, існуе сучасная [[Кампіляцыя (літаратура)|кампіляцыя]] [[Тэафілус Голдрыдж Пінчэс|Тэафілуса Пінчэса]], сабраная з фрагментаў, што захоўваюцца ў [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]] (гісторыкі-спецыялісты высока ацэньваюць яе якасць). Варта таксама згадаць яшчэ два тэксты — Брусельскую і Берлінскую кампіляцыі. Яны ўтрымліваюць інфармацыю, падобную да анталогіі Пінчэса, але маюць паміж сабой пэўныя адрозненні{{sfn|van der Waerden|1949}}. Адной з самых вядомых і поўных крыніц гэтага тыпу з’яўляецца так званая «Астралябія Б» ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Astrolabe B}}) — двухмоўны шумера-акадскі тэкст са спісам 36 зорак, які пазней стаў базай для больш складаных зорных каталогаў. Мяркуецца, што трыццаць шэсць зорак вавілонскіх астралябій бяруць пачатак у астранамічных традыцыях трох месапатамскіх гістарычных абласцей: [[Элам]]а, [[Акад]]а і [[Амуру (царства)|Амуру]]. Зоркі, за якімі назіралі (і якія, магчыма, наносілі на карты) у гэтых рэгіёнах, цалкам супадаюць з зоркамі ў астралябіях. Кожны рэгіён меў свой набор з дванаццаці зорак, што ў суме і дае лічбу трыццаць шэсць. Дванаццаць зорак кожнага рэгіёна таксама адпавядалі дванаццаці месяцам года. Гэта пацвярджаецца двума вялікімі клінапіснымі зорнымі спісамі — «K 250» і «K 8067» (абедзве таблічкі былі перакладзеныя і транскрыбаваныя {{iw|Эрнст Фрыдрых Вайднер|Вайднерам|de|Ernst Friedrich Weidner}}, захоўваюцца ў калекцыі Куюнджык [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]). Падчас кіравання [[Хамурапі]] гэтыя тры асобныя традыцыі аб’ядналіся{{sfn|Ричард Коэн|2013}}. Па меры таго як сувязь з першакрыніцамі слабела, гэтае зліццё паклала пачатак больш навуковаму падыходу да астраноміі. Пра гэта сведчыць тое, што веды з трох рэгіёнаў былі сістэматызаваныя ў адпаведнасці са шляхамі зорак [[Эа]], [[Ану]] і [[Энліль|Энліля]] — астранамічнай сістэмай, якая падрабязна разглядаецца ў тэксце «[[MUL.APIN]]»{{sfn|van der Waerden|1949}}. === MUL.APIN === {{Асноўны артыкул|MUL.APIN}} [[Файл:MulApin-BritishMuseum.jpg|міні|<center>Клінапісная таблічка «[[MUL.APIN]]»</center>]] Своеасаблівай вяршыняй сістэматызацыі стаў тэкст «MUL.APIN» ({{lang-sux|𒀯𒀳}} — «сузор’е Плуг»), што быў знойдзены ў [[Бібліятэка Ашурбаніпала|бібліятэцы Ашурбаніпала]] і расшыфраваны {{iw|Франц Ксавер Куглер|Францам Куглерам|de|Franz Xaver Kugler}} у 1911 годзе. Гэты зборнік з дзвюх клінапісных таблічак утрымлівае каталогі зорак, схемы для прадказання [[Геліякічны ўзыход|геліякічных узыходаў]] і заходаў, а таксама запісы пра [[Сонцастаянне|сонцастаянні]] і [[Зацьменне|зацьменні]]{{sfn|van der Waerden|1951|pp=20–34}}. Першая таблічка тэксту прысвечана выключна дакладным астранамічным даным і зорным спісам. Другая ж таблічка апісвае рух планет і змяшчае розныя астралагічныя знаменні. Апроч таго, яна тлумачыць правілы [[Інтэркаляцыя|інтэркаляцыі]] (устаўкі дадатковых месяцаў) і апісвае спосабы вылічэння працягласці светлавога дня з дапамогай [[Вадзяны гадзіннік|вадзянога гадзінніка]], [[гноман]]а і даўжыні [[Цень|ценю]]. Кожная з таблічак падзяляецца на драбнейшыя часткі — так званыя «спісы». Гэты помнік быў створаны прыкладна ў той жа гістарычны перыяд, што і астралябіі, а таксама «[[Энума Ану Энліль]]». На гэта паказвае відавочнае падабенства тэм, матэматычных прынцыпаў і апісаных з’яў{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. Змест першай таблічкі шмат у чым пераклікаецца са звесткамі з «астралябіі Б» ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Astrolabe B}}). Такое падабенства сведчыць пра тое, што аўтары, прынамсі ў пэўнай частцы тэкстаў, абапіраліся на адну і тую ж крыніцу. На гэтай таблічцы прыведзены шэсць зорных спісаў, што ахопліваюць шэсцьдзясят сузор’яў, размеркаваных па «шляхах» трох вавілонскіх зорных груп: Эа, Ану і Энліля. Акрамя таго, тут прысутнічаюць дапаўненні да шляхоў Ану і Энліля, якіх няма ў «астралябіі Б»{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=57–65}}. === Знаменні і касмалогія === {{Гл. таксама|Касмалогія Старажытнага Блізкага Усходу}} У Месапатаміі была распаўсюджана вера ў тое, што багі могуць паказваць людзям будучыню праз знаменні. Часам іх шукалі ў вантробах жывёл, але часцей за ўсё лічылася, што прадвесці можна прачытаць праз астраномію і астралогію. Паколькі знаменні ад планет з’яўляліся без усялякага чалавечага ўмяшання, яны надзяляліся найбольшай сілай, а найбольш небяспечнымі лічыліся [[Зацьменне|зацьменні]]. Аднак людзі таксама верылі, што напрарочаных падзей можна пазбегнуць. Стаўленне жыхароў Месапатаміі да знаменняў добра адлюстравана ў «Зборніку знаменняў» ({{lang-la|Omen Compendia}}) — вавілонскім тэксце, які пачалі складаць на пачатку другога тысячагоддзя і працягвалі пазней{{sfn|Hunger|Pingree|1999}}. Гэта асноўная крыніца, якая пацвярджае, што старажытныя жыхары Месапатаміі лічылі знаменні зварачальнымі. Тэкст таксама змяшчае апісанні [[Шумеры|шумерскіх]] абрадаў для адхілення зла — «нам-бур-бі» (тэрмін, які [[акад]]цы пазней запазычылі як «намбурбу», што прыблізна азначае «слабленне зла»). Лічылася, што знаменні пасылае бог [[Энкі]]{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=1–33}}. Класічны тэкст «[[Энума Ану Энліль]]» (VII ст. да н.э.) змяшчае падрабязны спіс нябесных знаменняў, заўважаных вавілонскімі астраномамі. Нябесныя целы, такія як [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], валодалі велізарнай сілай як прадвеснікі. Справаздачы з [[Ніневія|Ніневіі]] і [[Вавілон]]а, датаваныя пераважна II–I тысячагоддзямі да н.э., фіксуюць месяцавыя знаменні. Напрыклад: «Калі месяц знікне, зло абрынецца на зямлю. Калі месяц знікне насуперак разлікам, адбудзецца зацьменне»{{sfn|Thompson|1904|pp=451–460}}. Дакладнасць астранамічных прагнозаў была пытаннем дзяржаўнай бяспекі ў Месапатаміі і асабліва ў [[Асірыя|Асірыі]]. Напрыклад, месяцавае зацьменне лічылася адным з самых страшных знаменняў, якое прадракала хуткую смерць уладара. Каб падмануць лёс і адвесці пагрозу ад сапраўднага манарха, выкарыстоўваўся спецыяльны рытуал «падменнага цара» ({{lang-akk|šar pūhi}}). Калі астраномы прадказвалі небяспечнае зацьменне, сапраўднага цара часова хавалі ў бяспечным месцы, пазбаўляючы ўсіх тытулаў, а на трон саджалі іншага чалавека — звычайна простага селяніна, палоннага або злачынцу. Яго апраналі ў царскія шаты і аддавалі адпаведныя ўшанаванні. Пасля таго, як зацьменне праходзіла, «падменнага цара» забівалі, такім чынам выконваючы прароцтва нябесных цел аб смерці ўладара. Затым сапраўдны цар вяртаўся да ўлады. Гэтая практыка яскрава дэманструе, наколькі цесна навука аб зорках была пераплецена з рэлігійнай і палітычнай сістэмай таго часу{{sfn|Koch|1995|pp=111–113}}{{sfn|Rochberg|2004|pp=78–79}}. Што датычыцца ўласна [[Касмалогія|касмалогіі]], прадстаўленай асабліва ў месапатамскай і асіра-вавілонскай міфалогіі{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}, то пра ўяўленні саміх астраномаў вядома мала{{Sfn|Rochberg-Halton|1983}}, бо астраномія і міфалагічная касмалогія ў Вавілоне развіваліся пераважна асобна{{sfn|Rochberg|2002|p=679}}{{sfn|Aaboe|1958}}. Напрыклад, у вавілонян не было ўласцівай для грэкаў абстрактнай «прыхільнасці да ідэальных колаў або сфер»{{sfn|Pingree|1992|p=557}}. == Новававілонская астраномія == Тэрмін «новававілонская астраномія» ахоплівае перыяд развіцця навукі халдзейскімі вучонымі падчас [[Новававілонскае царства|новававілонскага]], [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]], [[Дзяржава Селеўкідаў|селеўкідскага]] і [[Парфянскае царства|парфянскага]] перыядаў. Свайго максімальнага росквіту вавілонская астраномія пачала дасягаць у VIII–VI стагоддзях да н.э.{{sfn|Авдиев|1953}} У прыватнасці, у эпоху кіравання цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара II]] сістэматычныя назіранні за небам набылі беспрэцэдэнтны маштаб, што заклала надзейны падмурак для будучых матэматычных прарываў. === Эмпірычная база === {{Падрабязны артыкул|Вавілонскія астранамічныя дзённікі}} [[Файл:Astronomical diary 141 BC from Babylon.jpg|міні|Астранамічны дзённік 141 г. да н.э. з [[Вавілон]]а. Тэкст згадвае паражэнне [[Дземетрый II Нікатар|Дземетрыя II Нікатара]] з дынастыі [[Селеўкіды|Селеўкідаў]] ад [[Мітрыдат I (цар Парфіі)|Мітрыдата I]] з [[Парфянскае царства|парфянскай]] дынастыі [[Аршакіды (цары Парфіі)|Аршакідаў]]. Астатняя частка тэксту прысвечана рынкавым цэнам і палітычным падзеям таго ж года.]] Пачынаючы прыкладна з VIII стагоддзя да н.э. і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычны і парфянскі перыяды), вавілонскія астраномы вялі так званыя «[[Вавілонскія астранамічныя дзённікі|астранамічныя дзённікі]]»{{sfn|Stevens|2019|pp=132–140}}. Гэта была самая доўгая ў гісторыі чалавецтва бесперапынная праграма навуковых назіранняў, якая сістэматычна працягвалася больш за 600 гадоў. Штодзённая фіксацыя становішча планет, зацьменняў, з’яўлення камет, а таксама звязаных з імі змяненняў надвор’я і рынкавых цэн дазволіла назапасіць гіганцкі масіў статыстычных даных{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139–141, 169–170}}. Менавіта гэтая база даных прывяла да стварэння ''тэкстаў мэтавага года''{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174–179}}. Вавілоняне вылічылі перыяды, праз якія планеты вяртаюцца на тыя ж пазіцыі адносна зорак — гэта значыць, перыяды, калі пэўная колькасць [[Сінадычны перыяд|сінадычных цыклаў]] планеты супадае з цэлай колькасцю сонечных гадоў. Напрыклад, такі цыкл складае 8 гадоў для [[Венера (планета)|Венеры]], 71 і 83 гады для [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]{{sfn|Aaboe|2001|pp=35—40}}. Каб прадказаць становішча планеты ў будучым («мэтавым») годзе, жрацы знаходзілі ў архіве дзённікаў запісы за папярэдні адпаведны цыкл. Далей гэтыя сабраныя гістарычныя выпіскі служылі працоўнай асновай для складання ''альманахаў'' — штогадовых прагнозаў, якія ўжо непасрэдна выкарыстоўваліся ў грамадстве. Такім чынам, іхні метад быў выключна алгебраічным і грунтаваўся на гістарычнай статыстыцы{{sfn|Sachs|Hunger|1988|pp=174—179}}{{sfn|Hunger|Pingree|1999|pp=139—141, 169—170}}{{sfn|Stevens|2019|pp=132—140}}. === Вынаходства задыяка === Вынікам сістэматызацыі шматвяковых назіранняў стала адно з найвядомейшых вынаходстваў вавілонскай навукі: прыкладна ў V стагоддзі да н.э. быў распрацаваны матэматычна вылічаны [[задыяк]]{{efn|Самы ранні вядомы клінапісны тэкст, у якім відавочна выкарыстоўваецца матэматычны задыяк, датуецца 419 годам да н.э. — перыяд кіравання [[Дзяржава Ахеменідаў|ахеменідскага]] цара [[Дарый II|Дарыя II]]{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. У каталогах таблічка часта фігуруе як ''VAT 4924''<ref>{{Cite web |url=https://cdli.earth/artifacts/480215 |title=AfO 16, pl. 18 (P480215) |work=Cuneiform Digital Library Initiative |url-status=live}}</ref>.}}{{sfn|van der Waerden|1953|p=217}}. Астраномы адмовіліся ад старой сістэмы нераўнамерных сузор’яў і трох «шляхоў» (Ану, Энліля і Эа) на карысць строгай [[Сістэма каардынат|сістэмы каардынат]]. Яны абстрактна падзялілі [[Нябесная сфера|нябесную сферу]] ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] на 12 роўных сектараў па 30 градусаў, што ўтварала поўны [[круг]] у 360°{{sfn|Rochberg-Halton|1983}}. Гэты стандартны падзел стаў неабходным інструментам і найважнейшым крокам для стварэння складаных арыфметычных мадэляў руху планет. === Арыфметычныя і геаметрычныя метады === Нягледзячы на недахоп ацалелых матэрыялаў па вавілонскай планетнай тэорыі{{sfn|Aaboe|1958}}, відавочна, што большасць халдзейскіх астраномаў прысвячала ўвагу складанню [[Эфемерыда|эфемерыд]], выкарыстоўваючы [[Эмпірызм|эмпірычныя]] і [[Арыфметыка|арыфметычныя]] метады вылічэнняў{{sfn|Aaboe|2001|pp=40–62}}. Раней лічылася, што вавілонскія астраномы звычайна абыходзіліся без геаметрыі, касмалогіі або абстрактнай філасофіі (уласцівых пазнейшым [[Эліністычная астраномія|эліністычным мадэлям]]{{sfn|Sarton|1955}}), хаця ўсё ж цікавіліся філасофскімі пытаннямі наконт ідэальнай будовы ранняга [[сусвет]]у{{sfn|Brown|2000}}. Больш позні аналіз раней неапублікаваных таблічак перыяду 350-50 гг. да н.э. даказаў, што часам вавілоняне звярталіся і да складаных геаметрычных метадаў (напрыклад, для апісання руху Юпітэра ў прасторы{{sfn|Ossendrijver|2016}}). Важнейшым дасягненнем новававілонскай астраноміі стала стварэнне абстрактных матэматычных мадэляў для апісання руху нябесных цел. У адрозненне ад грэчаскіх вучоных, халдзеі не выкарыстоўвалі геаметрычныя мадэлі нябесных сфер{{efn|Маюцца на ўвазе антычныя касмалагічныя тэорыі, якія тлумачылі складаны (у тым ліку [[Рэтраградны рух|петлепадобны]]) рух планет з дапамогай камбінацый раўнамерных кругавых рухаў. Асноўнымі з іх з’яўляліся [[тэорыя гамацэнтрычных сфер]] [[Эўдокс Кнідскі|Эўдокса]] і [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] (дзе нябесныя целы мацаваліся да сістэмы жорсткіх укладзеных сфер, што круціліся з рознай хуткасцю), а таксама больш позняя сістэма [[эпіцыкл]]аў і [[дэферэнт]]аў [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталамея]]. У адрозненне ад вавілонскіх вылічальных алгарытмаў, грэчаская навука імкнулася пабудаваць наглядную прасторавую карціну сусвету.}}, а абапіраліся выключна на вылічальныя алгарытмы. Гэтыя метады традыцыйна падзяляюць на дзве асноўныя сістэмы: * ''«Сістэма А»'' ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|System А}}): Звязваецца з імем астранома [[Набурыманну]] (каля V ст. да н.э.). Яна грунтавалася на выкарыстанні «ступеньчатых функцый». Згодна з ёй, хуткасць руху Месяца або планеты лічылася пастаяннай на пэўным участку арбіты, а затым скачкападобна змянялася да іншага значэння<ref>{{cite encyclopedia |title=Nabu-rimanni |url=https://www.britannica.com/biography/Nabu-rimanni |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. * ''«Сістэма Б»'' ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|System B}}): Прыпісваецца выдатнаму астраному [[Кідзіну]] (IV ст. да н.э.). Гэты больш дасканалы метад выкарыстоўваў «зігзагападобныя функцыі», якія мадэлявалі лінейнае нарастанне і спаданне [[Арбітальная скорасць|хуткасці]]. Гэта дазваляла значна дакладней апісваць рэальную арбітальную механіку і анамаліі руху. Даныя і вылічэнні Кідзіну мелі каласальны ўплыў на антычную навуку; лічыцца, што менавіта на іх пасля абапіраўся [[Гіпарх]] пры адкрыцці [[Прэцэсія|прэцэсіі]]<ref>{{cite encyclopedia |last=Evans |first=James |date= |title=Kidinnu |url=https://www.britannica.com/biography/Kidinnu#ref6857 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-05-24}}</ref>. Сістэматычныя запісы ў вавілонскіх астранамічных дзённіках дазволілі халдзеям выявіць «[[сарас]]» — [[Цыкл зацьменняў|цыкл месяцавых зацьменняў]], што паўтараецца кожныя 18 гадоў. Яны таксама выявілі, што рух Сонца ўздоўж [[Экліптыка|экліптыкі]] не з’яўляецца раўнамерным. Хоць яны і не ўсведамлялі прычыны гэтай з’явы, сёння вядома, што гэта звязана з рухам Зямлі вакол Сонца па эліптычнай арбіце: планета рухаецца хутчэй, калі знаходзіцца бліжэй да Сонца ў [[Перыгелій|перыгеліі]], і павольней, калі аддаляецца ад яго ў [[Афелій|афеліі]]{{sfn|Leverington|2003|pp=6–7}}. === Геліяцэнтрычная астраномія === {{Асноўны артыкул|Селеўк з Селеўкіі}} Адзіная вядомая планетная мадэль халдзейскіх астраномаў, якая захавалася да нашых дзён, належыць эліністычнаму вучонаму вавілонскага паходжання [[Селеўк з Селеўкіі|Селеўку з Селеўкіі]] (нар. каля 190 г. да н.э.). Ён заставаўся ўнікальным мысляром для сваёй эпохі: ці не адзіным вядомым паслядоўным прыхільнікам [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] [[Арыстарх Самоскі|Арыстарха Самоскага]]{{sfn|Sarton|1955|p=169}}. Селеўк сцвярджаў, што Зямля круціцца вакол сваёй восі, адначасова абарачаючыся вакол Сонца<ref>{{cite book |editor=Paul Murdin |year=2001 |chapter=Seleucus of Seleucia (c. 190 BCE?) |title=The Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics |url=https://archive.org/details/bwb_C0-ASZ-417_2 |bibcode=2000eaa..bookE3998. |doi=10.1888/0333750888/3998 |isbn=978-0333750889}}</ref>. Антычныя аўтары (напрыклад, [[Плутарх]] і грэчаскі географ [[Страбон]]) пісалі, што Селеўк здолеў абгрунтаваць гэта лагічна, хоць сучасным даследчыкам і невядома, да якіх менавіта аргументаў мысляр звяртаўся{{sfn|van der Waerden|1987}}. На думку даследчыка [[Лучыа Руса]], доказы Селеўка, імаверна, абапіраліся на феномен [[Прылівы і адлівы|прыліваў і адліваў]]<ref>{{cite book |last=Russo |first=Lucio |date=2003 |title=Flussi e riflussi |language=it |publisher=Feltrinelli |location=Milano |isbn=88-07-10349-4 }}</ref>. Старажытны вучоны слушна меркаваў, што гэтая прыродная з’ява выклікаецца Месяцам, аднак памылкова лічыў, што ўзаемадзеянне адбываецца апасродкавана, праз [[Атмасфера Зямлі|зямную атмасферу]]. Ён таксама заўважыў, што час і магутнасць прыліваў адрозніваюцца ў розных частках свету. Паводле Страбона, Селеўк стаў першым, хто заявіў: прылівы ўзнікаюць з-за прыцягнення Месяца, а іхняя вышыня залежыць ад становішча Месяца адносна Сонца<ref>''[[Страбон]]''. «[[Геаграфія (Страбон)|Геаграфія]]» ({{lang-el2|Γεογραφικά}}), Кніга I, раздзел 1, § 9.</ref>. Нідэрландскі матэматык [[Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн]] выказваў меркаванне, што Селеўк мог даказаць праўдзівасць геліяцэнтрычнай тэорыі, вызначыўшы канстанты яе геаметрычнай мадэлі і распрацаваўшы на яе аснове метады вылічэння становішча планет. Цалкам верагодна, што ён выкарыстоўваў ужо даступныя на той час [[Трыганаметрыя|трыганаметрычныя метады]], паколькі быў сучаснікам [[Гіпарх]]а{{sfn|van der Waerden|1987}}. Асноўныя звесткі пра Селеўка дайшлі да нас дзякуючы працам [[Плутарх]]а, [[Аэцый (даксограф)|Аэцыя]], [[Страбон]]а і [[Абу Бакр Мухамад ібн Закарыя ар-Разі|Мухамада ібн Закарыі ар-Разі]]. Страбон уключае Селеўка ў лік чатырох самых уплывовых астраномаў родам з эліністычнай [[Селеўкія-на-Тыгры|Селеўкіі-на-Тыгры]] разам з Кідэнасам ([[Кідзіну]]), Набурыянасам ([[Набурыману|Набурыманну]]) і [[Судзінес]]ам. Усе іхнія працы першапачаткова ствараліся на [[Акадская мова|акадскай мове]] і толькі пазней перакладаліся на грэчаскую{{sfn|van der Waerden|1987}}. Аднак ніводзін з арыгінальных тэкстаў Селеўка або іхніх грэчаскіх перакладаў не захаваўся. Да нас дайшоў толькі ўрывак ягонай працы ў [[Арабская мова|арабскім]] перакладзе, на які пазней спасылаўся персідскі вучоны Мухамад ібн Закарыя ар-Разі<ref>{{cite book |last=Pines |first=Shlomo |author-link=Шлома Пайнс |year=1986 |title=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science |publisher=Brill Publishers |volume=2 |isbn=978-965-223-626-5 |pages=viii & 201–217 }}</ref>. === Палярныя ззянні === Група навукоўцаў з [[Цукубскі ўніверсітэт|Універсітэта Цукубы]] даследавала асірыйскія клінапісныя таблічкі са згадкамі пра незвычайнае чырвонае неба. Мяркуецца, што гэта маглі быць [[палярныя ззянні]], выкліканыя [[Геамагнітная бура|геамагнітнымі бурамі]] ў перыяд паміж 680 і 650 гадамі да н.э.{{sfn|Hayakawa|Mitsuma|Ebihara|Miyake|2019}} == Уплыў на антычную і эліністычную астраномію == Вылічэнні вавілонскіх астраномаў былі настолькі дакладнымі, што іхнімі данымі і назіраннямі могуць карыстацца нават сучасныя вучоныя. Вавілоняне ўмелі з высокай дакладнасцю прадказваць зацьменні і мелі ўяўленне пра [[апярэджванне раўнадзенстваў]] (прэцэсію). Нягледзячы на гэта, доўгі час дасягненні [[Старажытны Блізкі Усход|старажытнаўсходніх цывілізацый]] заставаліся забытымі, і антычная грэчаская навука лічылася цалкам самастойнай. Толькі пасля маштабных археалагічных адкрыццяў XIX стагоддзя і расшыфроўкі тысячаў [[Клінапісная таблічка|клінапісных таблічак]] стала зразумела, што антычная астраномія развівалася пад каласальным уплывам Вавілона. Многія знойдзеныя астранамічныя таблічкі былі ўпершыню апісаныя аўстрыйскім матэматыкам [[Ота Эдуард Нойгебаўэр|Ота Нойгебаўэрам]], а пазней апублікаваныя супольна з амерыканскім [[Асірыялогія|асірыёлагам]] [[Абрахам Сакс|Абрахамам Саксам]] у фундаментальнай працы «Матэматычныя клінапісныя тэксты» ({{lang-en|Mathematical Cuneiform Texts}}, 1945). === Шляхі перадачы ведаў і ранні ўплыў === Гісторыкі лічаць, што ўжо ў канцы V стагоддзя да н.э. ў Афінах былі добра знаёмыя з вавілонскімі астранамічнымі канцэпцыямі. Напрыклад, [[Ксенафонт]] дакументаваў, што ў коле [[Сакрат]]а студэнтаў вучылі вызначаць начны час па зорках і знаках задыяку (гэты ж навык згадваецца ў паэме [[Арат з Сол|Арата]]){{sfn|van der Waerden|1951}}. Значны аб’ём ведаў грэкі перанялі ад халдзеяў наўпрост. Як пісаў [[Герадот]], менавіта ад вавілонян антычны свет атрымаў [[гноман]] і канцэпцыю падзелу светлавога дня на дзве паловы па 12 гадзін{{sfn|van der Waerden|1949}}. Іншыя крыніцы паказваюць, што грэчаскія парапегмы ({{lang-el|παράπηγμα}}; каменныя пліты з 365–366 адтулінамі для адліку дзён у годзе) таксама маюць вавілонскае паходжанне{{sfn|van der Waerden|1951}}. Пазней, у III стагоддзі да н.э., важным «жывым мостам» паміж дзвюма культурамі стаў вавілонскі жрэц і вучоны [[Берос]], які пераехаў у Грэцыю і заснаваў там уласную астралагічную і астранамічную школу на востраве [[Кос (востраў)|Кос]]<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 6, § 2.</ref>. [[Вітрувій]] таксама прыпісваў Беросу вынаходства ўдасканаленага [[Сонечны гадзіннік|сонечнага гадзінніка]] ў форме чашы (геміцыкла)<ref>''[[Марк Вітрувій Паліён]]''. «[[Дзесяць кніг пра архітэктуру]]» ({{lang-la2|De architectura}}), Кніга IX, раздзел 8, § 1.</ref>. === Уплыў на Гіпарха і Пталамея === Самым яскравым доказам прамога запазычвання вавілонскай матэматыкі стала адкрыццё, якое зрабіў у 1900 годзе нямецкі даследчык Франц Ксавер Куглер. Ён даказаў, што перыяды [[Фазы Месяца|месяцавых фаз]], якія [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзій Пталамей]] у сваім «[[Альмагест|Альмагесце]]» (IV.2) прыпісваў вялікаму грэчаскаму астраному [[Гіпарх]]у, насамрэч былі ўзятыя з вавілонскіх [[Эфемерыда|эфемерыд]]. Гэта была ўжо вядомая даследчыкам «Сістэма Б» (якую часцей за ўсё асацыююць з вавілонскім вучоным [[Кідзіну]]). Высветлілася, што Гіпарх не вылічваў гэтыя перыяды самастойна, а толькі пацвердзіў сапраўднасць даных, атрыманых ад вавілонян, праз уласныя пазнейшыя назіранні. Факт шырокага выкарыстання вавілонскай матэматыкі эліністычнымі вучонымі канчаткова пацвярджаецца знаходкай [[папірус]]а II стагоддзя н.э.: ён утрымлівае 32 радкі складаных вылічэнняў для Месяца, зробленых дакладна па вавілонскай «Сістэме Б», але напісаных па-грэчаску і на папірусе, а не на гліняных таблічках{{sfn|Aaboe|2001|pp=62–65}}. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} === Літаратура === {{refbegin|30em}} ; англійскай мовай * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1958 |title=On Babylonian Planetary Theories |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x |journal=Centaurus |volume=5 |issue=3–4 |pages=209–277 |doi=10.1111/j.1600-0498.1958.tb00499.x|url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Aaboe |first=Asger |date=1974 |title=Scientific Astronomy in Antiquity |url=https://www.jstor.org/stable/74272 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences |volume=276 |issue=1257 |pages=21–42 |doi=10.1098/rsta.1974.0007|jstor=74272 |bibcode=1974RSPTA.276...21A |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Aaboe |first=Asger |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4613-0109-7 |title=Episodes From the Early History of Astronomy |date=2001 |publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4613-0109-7 |isbn=978-0-387-95136-2 }} * {{Cite journal |last1=Aaboe |first1=A. |last2=Britton |first2=J.P. |last3=Henderson |first3=J.A. |last4=Neugebauer |first4=O. |last5=Sachs |first5=A.J. |date=1991 |title=Saros Cycle Dates and Related Babylonian Astronomical Texts |url=https://www.jstor.org/stable/1006543 |journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=81 |issue=6 |pages=1–75|doi=10.2307/1006543 |jstor=1006543 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Brown |first=David |url=https://brill.com/display/title/7384 |title=Mesopotamian Planetary Astronomy-Astrology |date=2000 |publisher=Brill|isbn=978-90-04-45332-6 }} * {{Cite book |last=Evans |first=James |url=https://global.oup.com/academic/product/the-history-and-practice-of-ancient-astronomy-9780195095395 |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |date=1998 |publisher=Oxford University Press}} * {{Cite journal |last=Friberg |first=Jöran |date=2019 |title=Three thousand years of sexagesimal numbers in Mesopotamian mathematical texts |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=73 |issue=2 |pages=183–216|doi=10.1007/s00407-019-00221-3 |doi-access=free }} * {{Cite journal |last1=Hayakawa |first1=Hisashi |last2=Mitsuma |first2=Yasuyuki |last3=Ebihara |first3=Yusuke |last4=Miyake |first4=Fusa |date=2019 |title=The Earliest Candidates of Auroral Observations in Assyrian Astrological Reports: Insights on Solar Activity around 660 BCE |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=884 |issue=1 |pages=L18|doi=10.3847/2041-8213/ab42e4 |doi-access=free |arxiv=1909.05498 |bibcode=2019ApJ...884L..18H }} * {{Cite book |last=Hetherington |first=Norris S. |url=https://archive.org/details/cosmologyhistori0000unse/ |title=Cosmology : historical, literary, philosophical, religious, and scientific perspectives |date=1993 |publisher=CRC Press}} * {{Cite book |last=Holden |first=James H. |title=A History of Horoscopic Astrology |date=2006 |publisher=American Federation of Astr}} * {{Cite book |last1=Hunger |first1=Hermann |last2=Pingree |first2=David |date=1999 |title=Astral Sciences in Mesopotamia |url=https://brill.com/display/title/824 |series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East |location=Leiden |publisher=Brill |volume=44 |isbn=978-90-04-29413-4 }} * {{cite book |last=Koch |first=Ulla Susanne |year=1995 |title=Mesopotamian Astrology: An Introduction to Babylonian and Assyrian Celestial Divination |url=https://archive.org/details/mesopotamianastr0000koch |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772892870}} * {{Cite journal |last=Lambert |first=W.G. |date=1987 |title=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |url=https://www.jstor.org/stable/602955 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=1 |pages=93–96|doi=10.2307/602955 |jstor=602955 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Leverington |first=David |title=Babylon to Voyager and Beyond: A History of Planetary Astronomy |url=https://archive.org/details/babylontovoyager0000leve |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |bibcode=2003bvb..book.....L }} * {{Cite journal |last=Neugebauer |first=O. |date=1948 |title=The History of Ancient Astronomy Problems and Methods |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370729 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=4 |issue=1 |pages=1–38|doi=10.1086/370729 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Olmstead |first=A.T. |date=1938 |title=Babylonian Astronomy: Historical Sketch |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |volume=55 |issue=2 |pages=113–129|doi=10.1086/amerjsemilanglit.55.2.3088090 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Ossendrijver |first=Mathieu |date=2016 |title=Ancient Babylonian astronomers calculated Jupiter's position from the area under a time-velocity graph |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aad8085 |journal=Science |volume=351 |issue=6272 |pages=482–484|doi=10.1126/science.aad8085 |pmid=26823423 |bibcode=2016Sci...351..482O |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Pingree |first=David |date=1992 |title=Hellenophilia versus the History of Science |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/356288 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–563|doi=10.1086/356288 |bibcode=1992Isis...83..554P |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Pingree |first=David |url=https://academic.oup.com/book/47229/chapter-abstract/422639186 |title=The Legacy of Mesopotamia |date=1998 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |pages=125–137 |chapter=Legacies In Astronomy And Celestial Omens}} * {{Cite journal |last=Rochberg |first=Francesca |date=2002 |title=A consideration of Babylonian astronomy within the historiography of science |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0039368102000225 |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A |volume=33 |issue=4 |pages=661–684|doi=10.1016/S0039-3681(02)00022-5 |bibcode=2002SHPSA..33..661R |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Rochberg |first=Francesca |date=2004 |url=https://www.cambridge.org/core/books/heavenly-writing/9A24735C23CA63EF8E1819B283B39F47 |title=The Heavenly Writing: Divination, Horoscopy, and Astronomy in Mesopotamian Culture |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9780511617409 |isbn=978-0-521-83010-2 }} * {{Cite journal |last=Rochberg-Halton |first=F. |date=1983 |title=Stellar Distances in Early Babylonian Astronomy: A New Perspective on the Hilprecht Text (HS 229) |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=43 |issue=3 |pages=209–217|doi=10.1086/373020 |jstor=545074 }} * {{Cite journal |last1=Sachs |first1=Abraham J. |last2=Hunger |first2=Hermann |year=1988 |editor-last=Tuman |editor-first=V.S. |title=Astronomical Diaries and Related Texts from Babylonia. Vol. I: Diaries from 652 B.C. to 262 B.C. |journal=Die Welt des Orients |volume=19 |location= |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht GmbH & Co. KG |pages=174–179 |isbn= |jstor=25683303}} * {{Cite journal |last=Sarton |first=George |date=1955 |title=Chaldaean Astronomy of the Last Three Centuries B. C. |url=https://www.jstor.org/stable/595168 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=55 |issue=3 |pages=166–173 |doi=10.2307/595168 |jstor=595168 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Steele |first=John |date=2019 |title=Explaining Babylonian Astronomy |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/703532 |journal=Isis |volume=110 |issue=2 |pages=292–295|doi=10.1086/703532 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Stevens |first=Kathryn |date=2019 |title=Between Greece and Babylonia: Hellenistic Intellectual History in Cross-Cultural Perspective |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=132–140 |isbn=978-1108419550}} * {{Cite book |last=Thompson |first1=R. Campbell |title=The Reports of the Magicians and Astrologers of Nineveh and Babylon |date=1904 |location=New York |publisher=D. Appleton & Company }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1949 |title=Babylonian Astronomy. II. The Thirty-Six Stars |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370901 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=8 |issue=1 |pages=6–26|doi=10.1086/370901 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1951 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/371009 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=10 |issue=1 |pages=20–34 |doi=10.1086/371009 |jstor=542419 |s2cid=222450259 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1953 |title=History of the Zodiac |journal=Archiv für Orientforschung |volume=16 |page=216–230}} * {{Cite journal |last=van der Waerden |first=B.L. |author-link=Бартэль Лендэрт ван дэр Вардэн |date=1987 |title=Babylonian Astronomy. III. The Earliest Astronomical Computations |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=525–545|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |url-access=subscription }} * {{cite book|last1=Watson|first1=Rita|title=Writing Science Before the Greeks: A Naturalistic Analysis of the Babylonian Astronomical Treatise MUL.APIN|year=2011|publisher=Brill Academic Pub|location=Leiden|isbn=978-90-04-20230-6|author2=Horowitz, Wayne}} ; рускай мовай * {{кніга |аўтар=[[Усевалад Ігаравіч Аўдзіеў|Авдиев, Всеволод Игоревич]] |частка=Астрономия |загаловак=История Древнего Востока |спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/index.shtml |спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st049.shtml |месца=Ленинград |выдавецтва=Госполитиздат |год=1953 |isbn= |ref=Авдиев}} * {{кніга |аўтар=Коэн, Ричард |загаловак=В погоне за Солнцем |спасылка=https://books.google.ru/books?id=AaomAgAAQBAJ&pg=PT116&dq=Вавилонская+астрономия&hl=ru&sa=X&ei=DuiLVMr2MaTpywPs14KACw&ved=0CB8Q6AEwAg#v=onepage&q=Вавилонская%20астрономия&f=false |выдавецтва=АСТ: CORPUS |год=2013 |старонак=12626 |isbn=5457490645 |ref=Коэн}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Панекук|Паннекук, Антон]] |частка=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире |загаловак=История астрономии |адказны=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Барыс Васільевіч Кукаркін|Кукаркина Б. В.]] и [[Пётр Рыгоравіч Кулікоўскі|Куликовского П. Г.]] |месца=Москва |выдавецтва=[[Наука (выдавецтва)|Наука]] |год=1966 |старонкі=28–36, 49–65 |ref=Паннекук}} * {{кніга |аўтар=[[Барыс Аляксандравіч Тураеў|Тураев, Борис Александрович]] |частка=Вавилонская религия и культура |загаловак=История Древнего Востока|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/index.shtml|спасылка частка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st011.shtml |адказны=под редакцией [[Васіль Васілевіч Струвэ|В. В. Струве]] и И. П. Снегирева |месца=Ленинград |выдавецтва=[[Мысль (выдавецтва, Масква)|Социально-экономическое]] |год=1935 |том=1 |ref=Тураев}} {{refend}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вавілон]] [[Катэгорыя:Вавілонская астраномія]] [[Катэгорыя:Навука ў Старажытнай Месапатаміі]] 59fxg9ctuwjnu9yoh0ufy0naey5a8u5 Максім Андрэевіч Крупейчанка 0 808583 5202199 5147567 2026-09-18T23:47:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202199 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{ДД}} '''Максім Андрэевіч Крупейчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі [[прадпрымальнік]] і [[юрыст]]. Генеральны дырэктар ТАА «Металаптзбыт». Ганаровы консул [[Гамбія|Рэспублікі Гамбія]] ў Рэспубліцы Беларусь (з 2026). Член Вышэйшага палітычнага савета Беларускай партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]». == Біяграфія == === Адукацыя === Максім Крупейчанка нарадзіўся 9 сакавіка 1990 года ў Мінску. Працоўную дзейнасць пачаў з 18 гадоў<ref name="minsknews">{{cite web|url=https://minsknews.by/akczent-nuzhno-delat-na-interesy-cheloveka-uspeshnyj-minskij-predprinimatel-o-razvitii-belarusi/|title=Акцэнт трэба рабіць на інтарэсы чалавека|publisher=Мінск-Навіны|date=2021-02-05|accessdate=2026-04-25}}</ref>. Сярэднюю спецыяльную адукацыю атрымаў у Мінскім дзяржаўным прафесійна-тэхнічным каледжы электронікі па спецыяльнасці «Праграмнае забеспячэнне інфармацыйных тэхналогій» (кваліфікацыя: тэхнік-праграміст). Вышэйшую юрыдычную адукацыю атрымаў у [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] (спецыяльнасць «Правазнаўства», 2015). У 2019 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], атрымаўшы ступень магістра кіравання і права. Пасля прайшоў аспірантуру [[Нацыянальны цэнтр заканадаўства і прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], атрымаў кваліфікацыю «Даследчык» у галіне юрыдычных навук. === Прадпрымальніцкая дзейнасць === Працаваў вартаўніком і дворнікам у ААТ «Белаттракцыён» (2008—2009), спецыялістам па кадрах у ААТ «Белаттракцыён» і ЗАТ «БМЦ» (2009—2011). З 2011 года — індывідуальны прадпрымальнік<ref name="sb">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/2020-y-nauchil-tsenit-zdorove-i-spokoystvie-na-ulitsakh.html|title=Паспяховы прадпрымальнік Максім Крупейчанка расказаў, навошта займаецца грамадскай працай|publisher=Савецкая Беларусія|accessdate=2026-04-25}}</ref>. З 20 снежня 2013 года — генеральны дырэктар «Металаптзбыт» (металагандаль, Мінск)<ref name="metallopt">{{cite web|url=https://metallopt.by/o-kompanii/direktor-ooo-metalloptsbyt-krupejchenko-maksim-andreevich.html|title=Генеральны дырэктар ТАА «Металаптзбыт» Крупейчанка Максім Андрэевіч|publisher=metallopt.by|accessdate=2026-04-25}}</ref>. Таксама вядзе кансультацыйную практыку ў сферы стратэгічнага развіцця бізнесу і ўзаемадзеяння з дзяржаўнымі органамі. === Грамадская і дзяржаўная дзейнасць === Актыўны ўдзельнік грамадска-палітычнага жыцця Беларусі. У 2016 годзе балатаваўся ў дэпутаты [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] шостага склікання<ref name="belayarus">{{cite web|url=https://belayarus.by/news/novosti-proektov/nashi-intervyu/10-oboyudoostrykh-voprosov-k-maksimu-krupeychenko/|title=10 абоюдаострых пытанняў да Максіма Крупейчанкі|publisher=belayarus.by|date=2019-05-03|accessdate=2026-04-25}}</ref>. З 11 чэрвеня 2019 года ўзначальвае Кастрычніцкую раённую арганізацыю Мінска РГА «[[Белая Русь (грамадскае аб’яднанне)|Белая Русь]]», быў таксама членам Прэзідыума Мінскай гарадской арганізацыі і рэспубліканскага савета РГА «Белая Русь», а таксама членам Вышэйшага палітычнага савета Беларускай партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]» (заснавальнік партыі). З студзеня 2023 года — старшыня каардынацыйнага савета грамадскіх аб’яднанняў, палітычных партый і прафсаюзаў Кастрычніцкага раёна г. Мінска<ref name="1br">{{cite web|url=https://1br.by/?p=6842|title=Пасяджэнне каардынацыйнага савета Кастрычніцкага раёна|publisher=1br.by|date=2023-01-19|accessdate=2026-04-25}}</ref>. З’яўляецца дэлегатам 6-га [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]] і членам Савета па развіцці прадпрымальніцтва пры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="ced">{{cite web|url=http://ced.by/ru/about/members/~shownews/krupejczenkoM|title=Крупейчанка Максім Андрэевіч|publisher=ced.by|accessdate=2026-04-25|archive-date=28 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428115906/http://ced.by/ru/about/members/~shownews/krupejczenkoM|url-status=dead}}</ref>. У адпаведнасці з распараджэннем [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 30.12.2022 № 249рп прызначаны народным засядацелем [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]]. З 12 красавіка 2024 года — памочнік старшыні Пастаяннай камісіі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльных пытаннях [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref name="belrus">{{cite web|url=https://belrus.ru/info/krupshenko/|title=Крупейчанка Максім Андрэевіч|publisher=Парламенцкае Сабранне Саюза Беларусі і Расіі|accessdate=2026-04-25}}</ref>. Таксама з’яўляецца кіраўніком грамадскай прыёмнай Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі па Кастрычніцкаму раёну г. Мінска (2020, 2025), дэлегатам 8-га Глабальнага форуму цывілізацый UNAOC ([[ААН]], 2018) і кіраўніком прадстаўніцтва ў Рэспубліцы Беларусь Сусветнай арганізацыі моладзі. === Ганаровае консульства Гамбіі === 19 лістапада 2025 года Урад Рэспублікі Гамбія прыняў рашэнне аб прызначэнні М. А. Крупейчанкі Ганаровым консулам Рэспублікі Гамбія ў Рэспубліцы Беларусь. 16 лютага 2026 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] у афіцыйнай ноце № 08.2-22/2409 пацвердзіла адсутнасць прынцыповых пярэчанняў супраць дадзенага прызначэння і пачало працэдуру афармлення экзекватуры. == Узнагароды і заахвочванні == За грамадскую і дзяржаўную дзейнасць Крупейчанка М. А. удастоены шэрагу ўзнагарод і заахвочванняў. У 2018 годзе атрымаў Падзяку Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў, а ў 2019-м — Ганаровую грамату таго ж савета. У 2021 годзе ўзнагароджаны Ганаровай граматай Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта, нагрудным знакам Кастрычніцкага раёна г. Мінска, Падзячным лістом Парламенцкага сходу Саюза Беларусі і Расіі (2020) і Падзячным лістом Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (паўторна — у 2025 годзе). У тым жа годзе ўдастоены юбілейнага медаля «75 лет Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945». У 2023 годзе ўзнагароджаны нагрудным знакам «За самаадданую службу» II ступені, у 2024-м — нагрудным знакам «80 гадоў галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама». Неаднаразова адзначаны Ганаровымі граматамі рэспубліканскага савета РГА «Белая Русь» (2022, 2024, 2025) і Ганаровай граматай Маладзёжнага савета пры Нацыянальным Сходзе Рэспублікі Беларусь. == Сям’я == Жанаты, выхоўвае дзвюх дачок<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://krupeichenko.by Афіцыйны сайт] * [https://metallopt.by Сайт кампаніі «Металаптзбыт»] * [https://belrus.ru/info/krupshenko/ Профіль на сайце Парламенцкага сходу Саюза Беларусі і Расіі] * [http://ced.by/ru/about/members/~shownews/krupejczenkoM Профіль на сайце Савета па развіцці прадпрымальніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260428115906/http://ced.by/ru/about/members/~shownews/krupejczenkoM |date=28 красавіка 2026 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-27}} {{DEFAULTSORT:Крупейчанка Максім Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены «Белай Русі»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя консулы]] rdpl8u4mxj407spmz4sk2r1yglmrs29 Найджэл Фарадж 0 809845 5202265 5178519 2026-09-19T07:15:14Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202265 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Найджэл Фарадж''' (нар. [[3 красавіка]] [[1964]]) — брытанскі палітык, які з 2024 года ўзначальвае партыю «[[Рэформ ЮК]]» і засядае ў парламенце ад акругі Клактан. Фарадж — адзін з самых вядомых брытанскіх [[Еўраскептыцызм|еўраскептыкаў]]: палітыкаў, якія выступаюць супраць глыбокай інтэграцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]]. Шлях у палітыцы ён пачаў у [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]], дзе складаўся чатырнаццаць гадоў — з 1978 па 1992 год, пасля чаго радыкальна змяніў курс. З 1999 па 2020 год ён прадстаўляў Вялікабрытанію ў Еўрапейскім парламенце ад Паўднёва-Усходняй Англіі — што само па сабе характэрна: чалавек, які ўсё жыццё змагаўся супраць ЕС, два дзесяцігоддзі працаваў у яго галоўным заканадаўчым органе. У 2006 годзе Фарадж узначаліў [[Партыя незалежнасці Злучанага Каралеўства|Партыю незалежнасці Вялікабрытаніі]] (UKIP) і ператварыў яе з маргінальнай сілы ў сур’ёзнага гульца. На выбарах у Еўрапарламент 2009 года партыя заняла другое месца па колькасці галасоў у краіне, а ў 2014-м — і зусім першае, што прымусіла тагачаснага прэм’ера [[Дэвід Кэмеран|Дэвіда Кэмерана]] паабяцаць правесці рэферэндум аб членстве ў ЕС. Гэты рэферэндум адбыўся ў 2016 годзе і завяршыўся перамогай прыхільнікаў выхаду — так званым [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|Brexit]]. Сам Фарадж двойчы спрабаваў патрапіць у брытанскі парламент — у 2010 і 2015 гадах — але абодва разы беспаспяхова. Пасля рэферэндуму ён сышоў з пасады лідэра UKIP, а ў 2018 годзе заснаваў новую структуру — Партыю Brexit, пасля перайменаваную ў «Рэформ ЮК». Партыя сабрала вакол сябе тых, хто быў незадаволены тым, як кансерватары зацягвалі рэальнае выйсце з ЕС. На выбарах у Еўрапарламент 2019 года яна атрымала найбольш галасоў сярод брытанскіх партый. На парламенцкіх выбарах 2024 года Фарадж нарэшце прайшоў у Вестмінстэр — ад акругі Клактан. З тых часоў яго партыя ўпэўнена трымаецца ў лідэрах агульнанацыянальных рэйтынгаў: на працягу большай часткі 2025 года «Рэформ ЮК» апярэджвала ўсе астатнія партыі краіны, а на мясцовых выбарах 2025 і 2026 гадоў заваявала найбольшую колькасць месцаў у саветах. == Біяграфія == === Раннія гады === Найджэл Фарадж нарадзіўся [[3 красавіка]] [[1964]] года ў [[Фарнбара (Лондан)|Фарнбара]], графства [[Кент]]<ref name="BBCNews1">{{citation|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-36701855 |title=The Nigel Farage story |website=[[BBC News]] website|date=4 July 2016 |access-date=17 November 2019 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111304/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-36701855 |url-status=live}}</ref><ref name="SkyNews1">{{citation|title=Nigel Farage: From UKIP maverick to self-proclaimed 'people's army' leader |url=https://news.sky.com/story/from-ukip-maverick-to-self-proclaimed-peoples-army-leader-everything-you-need-to-know-as-nigel-farage-announces-general-election-bid-13147268 |date=12 June 2024 |publisher=[[Sky News]] website|author1-first=Alexandra |author1-last=Rogers |access-date=16 June 2024 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611151725/https://news.sky.com/story/from-ukip-maverick-to-self-proclaimed-peoples-army-leader-everything-you-need-to-know-as-nigel-farage-announces-general-election-bid-13147268 |url-status=live}}</ref><ref name="EuroParl1">{{cite web |title= Biography of Nigel Farage at the European Parliament |url= https://www.europarl.europa.eu/meps/en/4525/NIGEL_FARAGE/home |publisher= European Parliament |access-date= 12 July 2019 |archive-date= 25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125010811/http://www.europarl.europa.eu/meps/en/4525/NIGEL_FARAGE/home |url-status= live}}</ref>. Яго бацька, Гай Фарадж, працаваў біржавым брокерам у [[Лондан]]е, аднак пакутаваў на алкагалізм і пакінуў сям’ю, калі Найджэлу было пяць гадоў<ref name="Goldsmith-2012">{{citation|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20543513 |author1-last=Goldsmith |author1-first=Rosie |title=Profile: Nigel Farage, UKIP leader |website=BBC News website|date=4 December 2012 |access-date=1 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318233529/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20543513|archive-date=2013-03-18}}</ref><ref name="Durkin-2014">{{cite news |url= https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10731266/My-six-months-with-normal-Nigel-Farage.html |title= My six months with normal Nigel Farage |author1-first=Martin |author1-last=Durkin |date=30 March 2014 |work=[[The Daily Telegraph]] website|location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331015904/http://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10731266/My-six-months-with-normal-Nigel-Farage.html|archive-date=2014-03-31}}</ref>. Пасля маці выйшла замуж паўторна. Бацька кінуў піць праз два гады пасля сыходу з сям’і, страціў месца на біржы і пераключыўся на гандаль антыкварыятам, а затым вярнуўся на біржу. Дзед Фараджа па бацькоўскай лініі ваяваў радавым у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і быў паранены ў [[Бітва пры Арасе (1917)|бітве пры Арасе]]. Прозвішча Фарадж меркавана ўзыходзіць да продкаў-[[Гугеноты|гугенотаў]] — французскім пратэстантам, якія ўцяклі ад рэлігійных пераследаў<ref name="Guardian2">{{cite news |author-last=Meltzer |author-first=Tom |location=London |url= https://www.theguardian.com/politics/shortcuts/2013/may/10/is-nigel-farage-racist |title=Is Nigel Farage a racist? |work=The Guardian website|date=10 May 2013 |access-date=28 April 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130730113659/http://www.theguardian.com/politics/shortcuts/2013/may/10/is-nigel-farage-racist |archive-date=30 July 2013 |url-status=live}}</ref>. Па матчынай лініі прасочваюцца нямецкія карані: прапрадзед Найджела з абодвух бакоў быў выхадцам з Франкфурта, які эмігрыраваў у Лондан каля 1861 года.<ref name="Telegraph2">{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/politics/nigel-farage/11447132/Nigel-Farage-Ukips-immigration-policy-is-built-on-fairness.html |title=Nigel Farage: Ukip's immigration policy is built on fairness |author-first=Nigel |author-last=Farage |date=3 March 2015 |work=The Daily Telegraph website|location=London |access-date=26 May 2019 |archive-date=4 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104135809/https://www.telegraph.co.uk/news/politics/nigel-farage/11447132/Nigel-Farage-Ukips-immigration-policy-is-built-on-fairness.html |url-status=live}}</ref> Сярэднюю адукацыю Фарадж атрымаў у Даліджскім каледжы — прэстыжнай прыватнай школе на поўдні Лондана, дзе вучыўся з 1975 па 1982 год.<ref>{{cite book |author-last=Farage |author-first=Nigel |title=Flying Free |url=https://archive.org/details/flyingfree0000fara |date=2011 |publisher=Biteback |location=New York |isbn=978-1849540940 |chapter=Why's Wally?}}</ref> Школу нярэдка наведвалі вядомыя палітыкі, у тым ліку [[Кіт Джозэф]], [[Эдвард Хіт]] і [[Энох Паўэл]] — апошні быў вядомы жорсткімі антыіміграцыйнымі поглядамі. Менавіта пасля візіту Джозэфа, у 1978 годзе, чатырнаццацігадовы Найджэл уступіў у [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўную партыю]]<ref name = crick_rebel>{{cite book |author-last=Crick |author-first=Michael |title=One party after another: the disruptive life of Nigel Farage |url=https://archive.org/details/onepartyafterano0000mich |date=2022 |publisher=Simon & Schuster |location=London |isbn=978-1471192296 |chapter=Rebel Without a Cause}}</ref> Гады вучобы ў Даліджы да гэтага часу застаюцца прадметам спрэчак. У снежні 2025 года дваццаць пяць былых вучняў і адзін выкладчык школы апублікавалі адкрыты ліст у газеце [[The Guardian]] з патрабаваннем да Фараджу прынесці прабачэнні за расісцкія і антысеміцкія выказванні ў юнацтве<ref>{{cite web |title=Nigel Farage told to apologise for alleged racism by ex-schoolmates |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-racist-comments-reform-letter-b2886088.html |date=17 December 2025 |access-date=9 June 2026 |website=The Independent}}</ref> . Адзін з аднакласнікаў, Пітэр Этэджуі, заявіў, што Фарадж неаднаразова абражаў яго як габрэя, у тым ліку прамаўляў фразы накшталт «Гітлер меў рацыю». Па дадзеных The Guardian, яго словы пацвердзілі яшчэ восем чалавек. Некалькі іншых былых вучняў паведамілі аб прыніжэннях на расавай глебе<ref name="ITV News">{{cite news |last1=Horton |first1=Harry |date=17 December 2025 |title=Dozens sign open letter calling for Farage to apologise for alleged racist abuse at school |url=https://www.itv.com/news/2025-12-17/dozens-call-for-farage-to-apologise-for-alleged-racist-abuse |access-date=17 December 2025 |work=ITV News}}</ref>. Фарадж катэгарычна адпрэчыў усе абвінавачванні, назваўшы іх палітычна матываванымі выдумкамі.<ref name="Independent1">{{citation|author1-last=Stavrou |author1-first=Athena |date=20 November 2025 |title=Keir Starmer calls on Nigel Farage to explain 'disturbing' school racism accusations |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-reform-school-racism-allegations-keir-starmer-b2868893.html |website=[[The Independent]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206195840/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-reform-school-racism-allegations-keir-starmer-b2868893.html|archive-date=6 December 2025}}</ref><ref name="Guardian3">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2025/nov/18/deeply-shocking-nigel-farage-faces-fresh-claims-of-racism-and-antisemitism-at-school|title='Deeply shocking': Nigel Farage faces fresh claims of racism and antisemitism at school|website=The Guardian website|access-date=18 November 2025|date=18 November 2025|author1-first=Daniel|author-last=Boffey|author-first=Mark|author-last=Blacklock|author-first=Henry|author-last=Dyer|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118152510/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2025/nov/18/deeply-shocking-nigel-farage-faces-fresh-claims-of-racism-and-antisemitism-at-school|archive-date=2025-11-18}}</ref><ref name="ITV News"/> Паказальна, што тады ж, у 1981 годзе, педагагічны калектыў абмяркоўваў, ці можна прызначыць Фараджа старастам з улікам ягоных поглядаў. Адна з настаўніц напісала дырэктару ліст, у якім згадвала пра «публічна спавядальныя расісцкія і неафашысцкія погляды» вучня. Тым не менш дырэктар свайго рашэння не змяніў, а пасля ахарактарызаваў паводзіны Фараджа як «свавольствы, а не расізм». Біёграф і журналіст Майкл Крык, які вывучыў пытанне падрабязна, прыйшоў да высновы, што сведчанні былых знаёмых дзеляцца прыкладна пароўну — адны памятаюць расісцкія выхадкі, іншыя няма — і што дарослага Фараджа расістам лічыць нельга<ref name=":0">{{Cite news |last=Boffey |first=Daniel |date=28 December 2025 |title='Of course he abused pupils': ex-Dulwich teacher speaks out about Farage racism claims |url=https://www.theguardian.com/news/ng-interactive/2025/dec/28/of-course-he-abused-pupils-ex-dulwich-teacher-speaks-out-about-farage-racism-claims |url-status=live |access-date=13 February 2026 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.channel4.com/news/nigel-farage-ukip-letter-school-concerns-racism-fascism|title=Nigel Farage schooldays letter reveals concerns over fascism|first=Michael|last=Crick|date=19 September 2013|work=Channel 4 News}}</ref>. Сам Фарадж у аўтабіяграфіі 2010 года патлумачыў школьны скандал тым, што настаўнікаў абурала яго абарона поглядаў Эноха Паўэла. У інтэрв’ю 2013 года ён прызнаў: «Вядома, я казаў розныя дурасці. Не абавязкова расісцкія — гледзячы як разумець гэтае слова» — і дадаў, што некаторыя ягоныя выказванні тых гадоў «маглі б глыбока абразіць»<ref name="Telegraph1">{{cite web |author1-last=Holehouse |author1-first=Matthew |title=Nigel Farage 'was a racist schoolboy' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10322331/Nigel-Farage-was-a-racist-schoolboy.html |website=The Daily Telegraph website|access-date=23 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053457/https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10322331/Nigel-Farage-was-a-racist-schoolboy.html|archive-date=21 September 2013|language=en |date=20 September 2013 |url-status=live}}</ref>. === Пачатак кар’еры === Скончыўшы школу ў 1982 годзе, Фарадж уладкаваўся ў Лондане трэйдарам на таварных рынках — біржавым спецыялістам па гандлі сыравінай і металамі. Пачынаў ён у амерыканскай брокерскай кампаніі Drexel Burnham Lambert, затым у 1986 годзе перайшоў у французскі банк Crédit Lyonnais, пазней працаваў у Refco і Natixis. У палітычным стаўленні гэтыя гады адзначыліся для яго паступовым парывам з кансерватарамі. Фармальна застаючыся сябрам партыі, на выбарах у Еўрапарламент 1989 года ён прагаласаваў за Партыю зялёных — выключна таму, што тая ў той момант выступала супраць паглыблення еўрапейскай інтэграцыі. Канчатковы разрыў адбыўся ў 1992 годзе, калі прэм’ер-міністр Джон Мейджор падпісаў [[Маастрыхцкі дагавор|Маастрыхцкую дагавор]] — асноўны дакумент, які ператварыў Еўрапейскую супольнасць у Еўрапейскі саюз з адзінай валютай, агульным грамадзянствам і значна пашыранымі наднацыянальнымі паўнамоцтвамі. Для Фараджа гэта было непрымальна, і ён выйшаў з кансерватараў. У тым жа годзе ён уступіў у Антыфедэралісцкую лігу — невялікую арганізацыю, якая аб’ядноўвала супернікаў федэралізацыі Еўропы, — а ў 1993-м стаў адным з заснавальнікаў Партыі незалежнасці Вялікабрытаніі (UKIP). У 1994 годзе Фарадж звярнуўся да Эноха Паўэла — палітыкі, чые антыіміграцыйныя погляды ён падзяляў яшчэ са школьных гадоў — з просьбай падтрымаць партыю і балатавацца ад яе імя. Паўэл адмовіў і ў тым, і ў іншым. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі]] ck309sw8czd5bsseuypt9axg0tgvxuq Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле 0 810784 5202208 5175408 2026-09-18T23:57:21Z DBatura 73587 /* Персанал */ 5202208 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларуска-венесуэльскія адносіны}} [[File:Misión Vivienda en Fuerte Tiuna.jpg|thumb|250px|Жылыя шматкватэрныя дамы ў сталічным раёне Фуертэ Тыуна.]] З канца 2000-х гадоў беларускія спецыялісты актыўна прыцягваюцца да будаўніцтва розных аб’ектаў у [[Венесуэла|Венесуэле]], а менавіта жылых комплексаў, сацыяльнай і прамысловай інфраструктуры. Галоўным чынам у краіне дзейнічалі кампаніі [[МАПІД]], «Белзамежбуд» і баранавіцкі будаўнічы трэст №25. == Ход работ == Актыўнае супрацоўніцтва ў сферы пачалося ў 2007 годзе, калі ў рамках міжурадавага пагаднення створана беларуска-венесуэльскае прадпрыемства VEMPROINCO. З венесуэльскага боку заснавальнікам выступіла дзяржаўнае прадпрыемства Vialidad Sucre S.A., з беларускага — ЗАТ «Белзамежбуд»<ref name="сб"/>. У лютым 2011 года, пасля буйной паводкі і на фоне жыллёвага крызісу, стартавала праграма «''Вялікая місія жылля Венесуэлы''» ([[Іспанская мова|ісп]]: ''Gran Misión Vivienda Venezuela'', ''GMVV'')<ref name=":1">[https://cadenaser.com/ser/2015/11/04/internacional/1446627601_845426.html Maduro se juega su bigote al cumplimiento de una promesa política|data=4 de novembro de 2015]</ref><ref name=":2">[https://efectococuyo.com/cocuyo-chequea/mision-vivienda-tendria-que-construir-2-casas-por-minuto-para-cumplir-meta-de-5-millones-cocuyochequea/ Misión Vivienda tendría que construir 2 casas por minuto para cumplir meta de 5 millones]</ref>. Яе прыярытэтнымі групамі сталі беднякі, уключаючы жыхароў [[трушчобы|трушчоб]], і людзі з сярэднім дастаткам. Каардынатарам выступіў міністр энергетыкі і нафтавай прамысловасці Рафаэль Рамірэс. За першыя 20 месяцаў, да канца 2012 года, у рамках праграмы было здадзена ў эксплуатацыю амаль 350 тыс. пабудаванага жылля па ўсёй краіне. За гэты час у жыллё ўлады ўклалі 98 млрд. балівараў (28 млрд. дол.). Разам з жыллём узводзіліся дзіцячыя сады і школы<ref>[https://ont.by/ru/world-ru/view/v-venesyele-preodoleli-rybezh-v-dva-mln-kvartir.-stroit-pomogali-belorysi-8213-2018/ В Венесуэле преодолели рубеж в два млн квартир. Строить помогали белорусы]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-etapy-zhizni-i-politicheskoy-deyatelnosti-ugo-chavesa Основные этапы жизни и политической деятельности Уго Чавеса]</ref>. У рамках праграмы жыхары набывалі жыллё па доўгатэрміновым плане плацяжоў, заснаваным на іх магчымасцях і кошту будаўніцтва, а не рынкавых цэнах на нерухомасць. Пры гэтым удзельнікі праграмы не валодаюць поўнымі правамі ўласнасці на жыллё. Калі грамадзяне жадаюць прадаць свой дом на працягу трыццаці гадоў пасля набыцця, урад мае першачарговае права куплі<ref name="bbc060316">{{cite web |last1=Livingstone |first1=Grace |date=6 March 2016 |title=Venezuelan social housing: Division over right to buy |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35689461 |access-date=27 November 2021 |website=BBC News}}</ref>. Сродкі на будаўніцтва жылля вылучаліся з даходаў дзяржаўнай нафтагазавай кампаніі [[PDVSA|Petróleos de Venezuela (PDVSA)]]<ref>{{Cite web |title=Bases de Misiones Sociales: Una estrategia electoral |trans-title=Social Missions Bases: An Electoral Strategy |url=https://transparenciave.org/project/bases-de-misiones-sociales-una-estrategia-electoral/ |access-date=2022-11-26 |website=Transparencia Venezuela |language=es}}</ref>, укладаў супольных саветаў і замежнага фінансавання, у прыватнасці, з [[КНР|Кітая]], [[РФ|Расіі]], [[Уругвай|Уругвая]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Пры гэтым праграма падвергнулася крытыцы з-за карупцыі, непразрыстасці і структурных недахопаў<ref>{{Cite news|title=Lo que Maduro no dice: Destapan olla de corrupción en construcción de Misión Vivienda|url=https://elcooperante.com/lo-que-nadie-investiga-destapan-olla-de-corrupcion-en-construcciones-de-la-mision-vivienda/|date=15 March 2017|access-date=23 December 2021|publisher=El Cooperante}}</ref><ref>{{Cite web |last=Avendaño |first=Emily |date=2017-10-02 |title=Tiembla la Misión Vivienda |trans-title=The Housing Mission trembles |url=https://elestimulo.com/climax/ciudad/2017-10-02/tiembla-la-mision-vivienda/ |access-date=2022-11-26 |website=El Estímulo |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|title=Colegio de Ingenieros alerta sobre deterioro en obras de Misión Vivienda|access-date=2021-12-23|date=2015-01-06|website=El Diario de Caracas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106083703/https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|archive-date=6 January 2015}}</ref>. Будаўніцтва сацыяльнага жылля ў Венесуэле сіламі беларускіх спецыялістаў пачыналася з мікрараёна ў [[Маракай|Маракае]] на 2420 кватэр<ref>[https://realt.onliner.by/2013/11/27/v-venesuele Белорусы построят еще 2 тысячи квартир в Венесуэле] // Onliner, 27 ноября 2013</ref>. На студзень 2010 года замежнікі заклалі падмурак будучых будынкаў. Разам з тым венесуэльскі бок прапанаваў будаўнікам другую пляцоўку для асваення — у горадзе Тэхерыа Флорэс, дзе былі пабудаваныя каля трох тысяч кватэр. Таксама спецыялісты з Беларусі склалі генеральныя планы гарадоў [[Барынас]] і Тэхрыяс, заняліся распрацоўкай праекта будаўніцтва ў Венесуэле [[аграгарадок|аграгарадка]], падрыхтавалі прапановы па ўзвядзенні перапрацоўчых прадпрыемстваў мясной і малочнай прамысловасці і прадставілі праект па рэканструкцыі жылога раёна Мірафлорэс у Каракасе<ref>Наталля Вярбіцкая. [https://www.sb.by/articles/motsny-padmurak.html Моцны падмурак] // СБ. Беларусь сегодня, 21 студзеня 2010</ref>. За 2009—2011 гады беларусы ўзвялі ў Каракасе 2 520 кватэр. На лета 2016 года ўсяго пабудавана: 7 256 кватэр, уключаючы жылы комплекс Фуертэ Тыуна ў [[Каракас]]е (8 дамоў на 288 квартэр) для ваенных, спартсменаў і пацярпелых ад стыхійных бедстваў, а таксама жыллё ў горадзе Маракай на 4 448 кватэр, у тым ліку на тэрыторыі ваеннай базы Лібертадор і раён Гуасімаль (каля 70 пяціпавярховых дамоў). Крыху пазней у тым жа горадзе ўзвялі паліцэйскі ўчастак, пажарнае дэпо, супермаркет і завод па вытворчасці жалезабетонных вырабаў. Акрамя таго, сіламі беларусаў у Венесуэле таксама ўзведзены цагляны завод у Гватыры (стаў самым буйным у Венесуэле — магутнасцю больш за 125 млн. штук цэглы ў год<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/belorusy-v-venesuele-primenili-innovatsionnyy-metod-parallelnogo-proektirovaniya-i-stroitelstva.html Белорусы в Венесуэле применили инновационный метод параллельного проектирования и строительства] // СБ. Беларусь сегодня, 9 апреля 2010</ref>), цэх па зборцы [[МАЗ]]аў, завод па вытворчасці трактароў «[[Беларус (трактар)|Беларусь]]» і «Амкадор», дзе вырабляюць будаўнічую тэхніку. Усё гэта працуе па беларускай франшызе. Многія будматэрыялы прывозіліся з Беларусі: плітка і сантэхніка «Керамін», ліфты — «Магілёўліфтмаш»<ref name="копричева">Анна Копричева. [https://realt.by/news/article/17386/ Интервью с белорусом, который строит социальное жилье в Венесуэле ― стране пустых прилавков и 700% инфляции] // REALT.BY, 27 июня 2016</ref>. Першапачаткова планавалася да 2017 года ўзвесці 2 млн дамоў. Пазней урад паставіў мэту пабудаваць тры мільёны дамоў да 2019 года; у 2018 годзе [[Нікалас Мадура]] павысіў яе да пяці мільёнаў да 2020 года<ref name=":2" /><ref name=":3">[https://www.theguardian.com/housing-network/2013/jun/06/public-investment-housing-venezuela Lessons from Latin America: the case for public investment in housing]</ref>. У перыяд з 2011 па 2017 год урад Венесуэлы пабудаваў 1,3 мільёна новых дамоў у рамках праграмы GMVV<ref>{{cite web |last1=García |first1=Teresa |title=Under the Eyes of Hugo Chavez |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-19/in-venezuela-the-eyes-of-hugo-chavez-are-everywhere |website=Bloomberg.com |access-date=9 July 2024 |language=en |date=19 January 2017}}</ref>, а да ліпеня 2023 года — 4,6 мільёнаў дамоў<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Juan |date=21 July 2023 |title=Venezuelan government delivers 4.6 million homes under housing program |url=https://www.riotimesonline.com/brazil-news/mercosur/venezuela/venezuelan-government-delivers-4-6-million-homes-under-housing-program/ |access-date=22 July 2023 |website=The Rio Times}}</ref>. На 2017 год беларускія фірмы (кампаніі [[МАПІД]]<ref name="земл"/> і «Белзамежбуд», у тым ліку з удзелам спецыялістаў з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], уключаючы баранавіцкі будаўнічы трэст №25) пабудавалі па ўсёй Венесуэле больш за 20 тысяч аб’ектаў<ref name="студ">[https://t.me/bsoby/10875 Белорусские дома в Венесуэле выстояли перед лицом глобальной катастрофы]</ref>. Пасля некаторага перапынку Беларусь і Венесуэла аднавілі рэалізацыю сумесных праектаў у сферы жыллёвага будаўніцтва. У 2022 годзе ў раёне Каракаса Фуертэ Тыуна здадзена ў строй два шматкватэрныя будынкі на 120 кватэр. Усяго здадзена 912 кватэр (20 дамоў) і дзіцячы сад<ref>[https://belta.by/society/view/v-venesuele-vvedeny-v-stroj-postroennye-belorusskimi-kompanijami-doma-na-120-kvartir-510404-2022/ В Венесуэле введены в строй построенные белорусскими компаниями дома на 120 квартир]</ref>. == Землетрасенні 2026 года == З-за сейсмічнай актыўнасці ў Венесуэле прад’яўляліся высокія патрабаванні да ўстойлівасці будынкаў, таму аб’екты будаваліся выключна маналітным спосабам. У Каракасе, напрыклад, беларусы зрабілі палевы падмурак глыбінёй да 20 метраў, затым залілі маналітную пліту і ўзвялі маналітны каркас<ref name="копричева"/>. [[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)|Землетрасенні 2026 года]] прывялі да поўнага абвальвання або сур’ёзнага пашкоджання некалькіх жылых комплексаў, пабудаваных у рамках GMVV<ref name="ANSA-GMVV-2026">[https://www.ansalatina.com/amp/americalatina/noticia/latinoamerica/2026/06/28/sismos-exponen-fallas-estructurales-en-viviendas-de-emblematico-plan-oficial_fc6605a0-8f37-4b85-a0f8-987a218e84f8.html Sismos exponen fallas estructurales en viviendas de emblemático plan oficial]</ref>. Сейсмалагічны ўдар не вытрымалі многія будынкі, але беларускія дамы, у тым ліку ў раёне Каракаса Фуэртэ-Тыуна і ў [[Арагуа|штаце Арагуа]], выстаялі. На гэта звярнулі ўвагу карыстальнікі Інтэрнэту, і відэа беларускіх кварталаў завірусілася ў Сеціве<ref name="земл">[https://tochka.by/articles/life/zemletryasenie_v_venesuele_razrushilo_59_tysyach_zdaniy_belorusskie_vystoyali/ Землетрясение в Венесуэле разрушило 59 000 зданий, белорусские – выстояли]</ref><ref name="студ"/>. == Персанал == 80% персаналу на будоўлях ― мясцовыя жыхары. У 2012 годзе ў Венесуэле працавала каля 700 беларусаў. Як правіла, гэта былі майстры, прарабы, бухгалтары, эканамісты і перакладчыкі. Сумесна з венесуэльскім персаналам — пад 7,5 тыс. чалавек. Акрамя звычайных будаўнікоў, яны працавалі на пасадах інжынераў па якасці, кадравікоў, вадзіцеляў, медыкаў<ref name="копричева"/>. Беларускія будаўнікі атрымлівалі каля 1500 долараў, венесуэльскія рабочыя — каля 1000. Таксама беларусы мелі камандзіровачныя — 50 долараў у суткі першыя 60 дзён, а з 61-га дня — 30 долараў у суткі. У выніку ў прараба атрымлівалася дзесьці 2500 долараў у месяц. Сялілі замежнікаў у гарадскія кватэры<ref name="онлинер"/>. Многія венесуэльцы прыкладна ведалі, дзе размешчаная Беларусь, але пры гэтым называлі замежнікаў «руса», гэта значыць [[рускія]]. Пра краіну ў асноўным адклікаліся станоўча, хоць мелі бедныя звесткі<ref name="онлинер">[https://realt.onliner.by/2011/12/03/venes Белорусские строители зарабатывают в Венесуэле 2500 долларов и опасаются выходить по вечерам на улицу] // Onliner, 3 декабря 2011</ref>. Размаўляючы з насельніцтвам, маладыя беларусы вельмі хутка асвойвалі іспанскую мову. Некаторыя бралі шлюбы з венесуэльцамі і заставаліся тут жыць<ref name="копричева"/>. Хоць на будпляцоўках працавалі перакладчыкі, але цэлы дзень на адным аб’екце знаходзіцца не маглі, надаючы на кожны дом па 30—60 хвілін. З часам, трохі асвоіўшы іспанскую, беларусы навучыліся ў большасці выпадкаў абыходзіцца і без іх. Перакладчыка, часам па тэлефоне, выклікалі толькі пры ўзнікненні цяжкасцяў<ref name="онлинер"/>. Перад камандзіроўкай у Венесуэле супрацоўнікі-беларусы праходзілі сур’ёзны адбор. Шмат увагі надавалася эмацыйнай устойлівасці чалавека. З кожным праводзіўся інструктаж па тэхніцы бяспекі. Ён уключае ў сябе правілы паводзін на тэрыторыі Венесуэлы, у прыватнасці, не рэкамендавалася хадзіць па горадзе ў адзіночку, мець пры сабе каштоўнасці. Камандзіроўкі беларускіх спецыялістаў доўжыліся каля года. Пры гэтым у іх заўсёды была магчымасць скасаваць кантракт і вярнуцца дадому, але ў гэтым выпадку зваротны білет даводзілася купляць за свой кошт<ref name="копричева"/>. Будаўнічы трэст №25 горада [[Баранавічы]] ў сваёй аб’яве паказваў, што абавязковая ўмова – гэта заключэнне працоўнага кантракту мінімум на год. Суіскальнікаў адбіралі ў выніку конкурсу ў адной з мінскіх кампаній, якая займалася падборам кадраў для працы ў Венесуэле. Асноўнае патрабаванне – гэта адукацыя: у Венесуэлу запрашаліся спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, акрамя гэтага ўлічваецца вопыт працы: звярталі ўвагу на тое, дзе і на якіх аб’ектах працаваў суіскальнік раней і колькі гадоў. Важна, каб быў вопыт працы менавіта ў гэтай сферы. Простых рабочых набіралі ўжо там па меры неабходнасці<ref>[https://aif.by/social/money/nekotorye_zhiteli_goroda_baranovichi_mogut_reshit_svoi_problemy_s_trudoustroystvom_v_venesuele_ Некоторые жители города Барановичи могут решить свои проблемы с трудоустройством в Венесуэле.] // Аргументы и факты, № 6 от 9 февраля 2011 года </ref>. Трапіць у краіну ў якасці размеркавання маглі таксама гэта выпускнікі будаўнічага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] са спецыяльнасцю «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Папярэдне яны праходзілі тэставанне. Акрамя спецыяльных ведаў кандыдаты павінны валодаць здольнасцямі кіраўніка, так як ім трэба было ўзначаліць брыгады венесуэльскіх рабочых<ref>[https://www.sb.by/articles/vypuskniki-brestskogo-tekhnicheskogo-universiteta-otpravyatsya-rabotat-v-venesuelu.html Выпускники Брестского технического университета отправятся работать в Венесуэлу] // СБ. Беларусь сегодня, 25 апреля 2011</ref>. У 2011 годзе 26 прадстаўнікоў студэнцкага будаўнічага атрада з БрДТУ прымалі ўдзел ва ўзвядзенні жылых дамоў у горадзе Маракай<ref name="студ"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы Венесуэлы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]][[Катэгорыя:Будаўніцтва]][[Катэгорыя:Уга Чавес]] qhyfgdegnxt1tk1wkgldcvic0awgx3x 5202209 5202208 2026-09-18T23:57:23Z KiranBOT 153639 выдалена адсочванне AMP з URL-адрасоў ([[:m:User:KiranBOT/AMP|падрабязнасці]]) ([[User talk:Usernamekiran|паведаміць пра памылку]]) v3.1.1-current 5202209 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларуска-венесуэльскія адносіны}} [[File:Misión Vivienda en Fuerte Tiuna.jpg|thumb|250px|Жылыя шматкватэрныя дамы ў сталічным раёне Фуертэ Тыуна.]] З канца 2000-х гадоў беларускія спецыялісты актыўна прыцягваюцца да будаўніцтва розных аб’ектаў у [[Венесуэла|Венесуэле]], а менавіта жылых комплексаў, сацыяльнай і прамысловай інфраструктуры. Галоўным чынам у краіне дзейнічалі кампаніі [[МАПІД]], «Белзамежбуд» і баранавіцкі будаўнічы трэст №25. == Ход работ == Актыўнае супрацоўніцтва ў сферы пачалося ў 2007 годзе, калі ў рамках міжурадавага пагаднення створана беларуска-венесуэльскае прадпрыемства VEMPROINCO. З венесуэльскага боку заснавальнікам выступіла дзяржаўнае прадпрыемства Vialidad Sucre S.A., з беларускага — ЗАТ «Белзамежбуд»<ref name="сб"/>. У лютым 2011 года, пасля буйной паводкі і на фоне жыллёвага крызісу, стартавала праграма «''Вялікая місія жылля Венесуэлы''» ([[Іспанская мова|ісп]]: ''Gran Misión Vivienda Venezuela'', ''GMVV'')<ref name=":1">[https://cadenaser.com/ser/2015/11/04/internacional/1446627601_845426.html Maduro se juega su bigote al cumplimiento de una promesa política|data=4 de novembro de 2015]</ref><ref name=":2">[https://efectococuyo.com/cocuyo-chequea/mision-vivienda-tendria-que-construir-2-casas-por-minuto-para-cumplir-meta-de-5-millones-cocuyochequea/ Misión Vivienda tendría que construir 2 casas por minuto para cumplir meta de 5 millones]</ref>. Яе прыярытэтнымі групамі сталі беднякі, уключаючы жыхароў [[трушчобы|трушчоб]], і людзі з сярэднім дастаткам. Каардынатарам выступіў міністр энергетыкі і нафтавай прамысловасці Рафаэль Рамірэс. За першыя 20 месяцаў, да канца 2012 года, у рамках праграмы было здадзена ў эксплуатацыю амаль 350 тыс. пабудаванага жылля па ўсёй краіне. За гэты час у жыллё ўлады ўклалі 98 млрд. балівараў (28 млрд. дол.). Разам з жыллём узводзіліся дзіцячыя сады і школы<ref>[https://ont.by/ru/world-ru/view/v-venesyele-preodoleli-rybezh-v-dva-mln-kvartir.-stroit-pomogali-belorysi-8213-2018/ В Венесуэле преодолели рубеж в два млн квартир. Строить помогали белорусы]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/osnovnye-etapy-zhizni-i-politicheskoy-deyatelnosti-ugo-chavesa Основные этапы жизни и политической деятельности Уго Чавеса]</ref>. У рамках праграмы жыхары набывалі жыллё па доўгатэрміновым плане плацяжоў, заснаваным на іх магчымасцях і кошту будаўніцтва, а не рынкавых цэнах на нерухомасць. Пры гэтым удзельнікі праграмы не валодаюць поўнымі правамі ўласнасці на жыллё. Калі грамадзяне жадаюць прадаць свой дом на працягу трыццаці гадоў пасля набыцця, урад мае першачарговае права куплі<ref name="bbc060316">{{cite web |last1=Livingstone |first1=Grace |date=6 March 2016 |title=Venezuelan social housing: Division over right to buy |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35689461 |access-date=27 November 2021 |website=BBC News}}</ref>. Сродкі на будаўніцтва жылля вылучаліся з даходаў дзяржаўнай нафтагазавай кампаніі [[PDVSA|Petróleos de Venezuela (PDVSA)]]<ref>{{Cite web |title=Bases de Misiones Sociales: Una estrategia electoral |trans-title=Social Missions Bases: An Electoral Strategy |url=https://transparenciave.org/project/bases-de-misiones-sociales-una-estrategia-electoral/ |access-date=2022-11-26 |website=Transparencia Venezuela |language=es}}</ref>, укладаў супольных саветаў і замежнага фінансавання, у прыватнасці, з [[КНР|Кітая]], [[РФ|Расіі]], [[Уругвай|Уругвая]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Пры гэтым праграма падвергнулася крытыцы з-за карупцыі, непразрыстасці і структурных недахопаў<ref>{{Cite news|title=Lo que Maduro no dice: Destapan olla de corrupción en construcción de Misión Vivienda|url=https://elcooperante.com/lo-que-nadie-investiga-destapan-olla-de-corrupcion-en-construcciones-de-la-mision-vivienda/|date=15 March 2017|access-date=23 December 2021|publisher=El Cooperante}}</ref><ref>{{Cite web |last=Avendaño |first=Emily |date=2017-10-02 |title=Tiembla la Misión Vivienda |trans-title=The Housing Mission trembles |url=https://elestimulo.com/climax/ciudad/2017-10-02/tiembla-la-mision-vivienda/ |access-date=2022-11-26 |website=El Estímulo |language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|title=Colegio de Ingenieros alerta sobre deterioro en obras de Misión Vivienda|access-date=2021-12-23|date=2015-01-06|website=El Diario de Caracas|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106083703/https://diariodecaracas.com/que-sucede/colegio-ingenieros-alerta-sobre-deterioro-en-obras-mision-vivienda|archive-date=6 January 2015}}</ref>. Будаўніцтва сацыяльнага жылля ў Венесуэле сіламі беларускіх спецыялістаў пачыналася з мікрараёна ў [[Маракай|Маракае]] на 2420 кватэр<ref>[https://realt.onliner.by/2013/11/27/v-venesuele Белорусы построят еще 2 тысячи квартир в Венесуэле] // Onliner, 27 ноября 2013</ref>. На студзень 2010 года замежнікі заклалі падмурак будучых будынкаў. Разам з тым венесуэльскі бок прапанаваў будаўнікам другую пляцоўку для асваення — у горадзе Тэхерыа Флорэс, дзе былі пабудаваныя каля трох тысяч кватэр. Таксама спецыялісты з Беларусі склалі генеральныя планы гарадоў [[Барынас]] і Тэхрыяс, заняліся распрацоўкай праекта будаўніцтва ў Венесуэле [[аграгарадок|аграгарадка]], падрыхтавалі прапановы па ўзвядзенні перапрацоўчых прадпрыемстваў мясной і малочнай прамысловасці і прадставілі праект па рэканструкцыі жылога раёна Мірафлорэс у Каракасе<ref>Наталля Вярбіцкая. [https://www.sb.by/articles/motsny-padmurak.html Моцны падмурак] // СБ. Беларусь сегодня, 21 студзеня 2010</ref>. За 2009—2011 гады беларусы ўзвялі ў Каракасе 2 520 кватэр. На лета 2016 года ўсяго пабудавана: 7 256 кватэр, уключаючы жылы комплекс Фуертэ Тыуна ў [[Каракас]]е (8 дамоў на 288 квартэр) для ваенных, спартсменаў і пацярпелых ад стыхійных бедстваў, а таксама жыллё ў горадзе Маракай на 4 448 кватэр, у тым ліку на тэрыторыі ваеннай базы Лібертадор і раён Гуасімаль (каля 70 пяціпавярховых дамоў). Крыху пазней у тым жа горадзе ўзвялі паліцэйскі ўчастак, пажарнае дэпо, супермаркет і завод па вытворчасці жалезабетонных вырабаў. Акрамя таго, сіламі беларусаў у Венесуэле таксама ўзведзены цагляны завод у Гватыры (стаў самым буйным у Венесуэле — магутнасцю больш за 125 млн. штук цэглы ў год<ref name="сб">[https://www.sb.by/articles/belorusy-v-venesuele-primenili-innovatsionnyy-metod-parallelnogo-proektirovaniya-i-stroitelstva.html Белорусы в Венесуэле применили инновационный метод параллельного проектирования и строительства] // СБ. Беларусь сегодня, 9 апреля 2010</ref>), цэх па зборцы [[МАЗ]]аў, завод па вытворчасці трактароў «[[Беларус (трактар)|Беларусь]]» і «Амкадор», дзе вырабляюць будаўнічую тэхніку. Усё гэта працуе па беларускай франшызе. Многія будматэрыялы прывозіліся з Беларусі: плітка і сантэхніка «Керамін», ліфты — «Магілёўліфтмаш»<ref name="копричева">Анна Копричева. [https://realt.by/news/article/17386/ Интервью с белорусом, который строит социальное жилье в Венесуэле ― стране пустых прилавков и 700% инфляции] // REALT.BY, 27 июня 2016</ref>. Першапачаткова планавалася да 2017 года ўзвесці 2 млн дамоў. Пазней урад паставіў мэту пабудаваць тры мільёны дамоў да 2019 года; у 2018 годзе [[Нікалас Мадура]] павысіў яе да пяці мільёнаў да 2020 года<ref name=":2" /><ref name=":3">[https://www.theguardian.com/housing-network/2013/jun/06/public-investment-housing-venezuela Lessons from Latin America: the case for public investment in housing]</ref>. У перыяд з 2011 па 2017 год урад Венесуэлы пабудаваў 1,3 мільёна новых дамоў у рамках праграмы GMVV<ref>{{cite web |last1=García |first1=Teresa |title=Under the Eyes of Hugo Chavez |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-19/in-venezuela-the-eyes-of-hugo-chavez-are-everywhere |website=Bloomberg.com |access-date=9 July 2024 |language=en |date=19 January 2017}}</ref>, а да ліпеня 2023 года — 4,6 мільёнаў дамоў<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Juan |date=21 July 2023 |title=Venezuelan government delivers 4.6 million homes under housing program |url=https://www.riotimesonline.com/brazil-news/mercosur/venezuela/venezuelan-government-delivers-4-6-million-homes-under-housing-program/ |access-date=22 July 2023 |website=The Rio Times}}</ref>. На 2017 год беларускія фірмы (кампаніі [[МАПІД]]<ref name="земл"/> і «Белзамежбуд», у тым ліку з удзелам спецыялістаў з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], уключаючы баранавіцкі будаўнічы трэст №25) пабудавалі па ўсёй Венесуэле больш за 20 тысяч аб’ектаў<ref name="студ">[https://t.me/bsoby/10875 Белорусские дома в Венесуэле выстояли перед лицом глобальной катастрофы]</ref>. Пасля некаторага перапынку Беларусь і Венесуэла аднавілі рэалізацыю сумесных праектаў у сферы жыллёвага будаўніцтва. У 2022 годзе ў раёне Каракаса Фуертэ Тыуна здадзена ў строй два шматкватэрныя будынкі на 120 кватэр. Усяго здадзена 912 кватэр (20 дамоў) і дзіцячы сад<ref>[https://belta.by/society/view/v-venesuele-vvedeny-v-stroj-postroennye-belorusskimi-kompanijami-doma-na-120-kvartir-510404-2022/ В Венесуэле введены в строй построенные белорусскими компаниями дома на 120 квартир]</ref>. == Землетрасенні 2026 года == З-за сейсмічнай актыўнасці ў Венесуэле прад’яўляліся высокія патрабаванні да ўстойлівасці будынкаў, таму аб’екты будаваліся выключна маналітным спосабам. У Каракасе, напрыклад, беларусы зрабілі палевы падмурак глыбінёй да 20 метраў, затым залілі маналітную пліту і ўзвялі маналітны каркас<ref name="копричева"/>. [[Землетрасенні ў Венесуэле (2026)|Землетрасенні 2026 года]] прывялі да поўнага абвальвання або сур’ёзнага пашкоджання некалькіх жылых комплексаў, пабудаваных у рамках GMVV<ref name="ANSA-GMVV-2026">[https://www.ansalatina.com/americalatina/noticia/latinoamerica/2026/06/28/sismos-exponen-fallas-estructurales-en-viviendas-de-emblematico-plan-oficial_fc6605a0-8f37-4b85-a0f8-987a218e84f8.html Sismos exponen fallas estructurales en viviendas de emblemático plan oficial]</ref>. Сейсмалагічны ўдар не вытрымалі многія будынкі, але беларускія дамы, у тым ліку ў раёне Каракаса Фуэртэ-Тыуна і ў [[Арагуа|штаце Арагуа]], выстаялі. На гэта звярнулі ўвагу карыстальнікі Інтэрнэту, і відэа беларускіх кварталаў завірусілася ў Сеціве<ref name="земл">[https://tochka.by/articles/life/zemletryasenie_v_venesuele_razrushilo_59_tysyach_zdaniy_belorusskie_vystoyali/ Землетрясение в Венесуэле разрушило 59 000 зданий, белорусские – выстояли]</ref><ref name="студ"/>. == Персанал == 80% персаналу на будоўлях ― мясцовыя жыхары. У 2012 годзе ў Венесуэле працавала каля 700 беларусаў. Як правіла, гэта былі майстры, прарабы, бухгалтары, эканамісты і перакладчыкі. Сумесна з венесуэльскім персаналам — пад 7,5 тыс. чалавек. Акрамя звычайных будаўнікоў, яны працавалі на пасадах інжынераў па якасці, кадравікоў, вадзіцеляў, медыкаў<ref name="копричева"/>. Беларускія будаўнікі атрымлівалі каля 1500 долараў, венесуэльскія рабочыя — каля 1000. Таксама беларусы мелі камандзіровачныя — 50 долараў у суткі першыя 60 дзён, а з 61-га дня — 30 долараў у суткі. У выніку ў прараба атрымлівалася дзесьці 2500 долараў у месяц. Сялілі замежнікаў у гарадскія кватэры<ref name="онлинер"/>. Многія венесуэльцы прыкладна ведалі, дзе размешчаная Беларусь, але пры гэтым называлі замежнікаў «руса», гэта значыць [[рускія]]. Пра краіну ў асноўным адклікаліся станоўча, хоць мелі бедныя звесткі<ref name="онлинер">[https://realt.onliner.by/2011/12/03/venes Белорусские строители зарабатывают в Венесуэле 2500 долларов и опасаются выходить по вечерам на улицу] // Onliner, 3 декабря 2011</ref>. Размаўляючы з насельніцтвам, маладыя беларусы вельмі хутка асвойвалі іспанскую мову. Некаторыя бралі шлюбы з венесуэльцамі і заставаліся тут жыць<ref name="копричева"/>. Хоць на будпляцоўках працавалі перакладчыкі, але цэлы дзень на адным аб’екце знаходзіцца не маглі, надаючы на кожны дом па 30—60 хвілін. З часам, трохі асвоіўшы іспанскую, беларусы навучыліся ў большасці выпадкаў абыходзіцца і без іх. Перакладчыка, часам па тэлефоне, выклікалі толькі пры ўзнікненні цяжкасцяў<ref name="онлинер"/>. Перад камандзіроўкай у Венесуэле супрацоўнікі-беларусы праходзілі сур’ёзны адбор. Шмат увагі надавалася эмацыйнай устойлівасці чалавека. З кожным праводзіўся інструктаж па тэхніцы бяспекі. Ён уключае ў сябе правілы паводзін на тэрыторыі Венесуэлы, у прыватнасці, не рэкамендавалася хадзіць па горадзе ў адзіночку, мець пры сабе каштоўнасці. Камандзіроўкі беларускіх спецыялістаў доўжыліся каля года. Пры гэтым у іх заўсёды была магчымасць скасаваць кантракт і вярнуцца дадому, але ў гэтым выпадку зваротны білет даводзілася купляць за свой кошт<ref name="копричева"/>. Будаўнічы трэст №25 горада [[Баранавічы]] ў сваёй аб’яве паказваў, што абавязковая ўмова – гэта заключэнне працоўнага кантракту мінімум на год. Суіскальнікаў адбіралі ў выніку конкурсу ў адной з мінскіх кампаній, якая займалася падборам кадраў для працы ў Венесуэле. Асноўнае патрабаванне – гэта адукацыя: у Венесуэлу запрашаліся спецыялісты з вышэйшай адукацыяй, акрамя гэтага ўлічваецца вопыт працы: звярталі ўвагу на тое, дзе і на якіх аб’ектах працаваў суіскальнік раней і колькі гадоў. Важна, каб быў вопыт працы менавіта ў гэтай сферы. Простых рабочых набіралі ўжо там па меры неабходнасці<ref>[https://aif.by/social/money/nekotorye_zhiteli_goroda_baranovichi_mogut_reshit_svoi_problemy_s_trudoustroystvom_v_venesuele_ Некоторые жители города Барановичи могут решить свои проблемы с трудоустройством в Венесуэле.] // Аргументы и факты, № 6 от 9 февраля 2011 года </ref>. Трапіць у краіну ў якасці размеркавання маглі таксама гэта выпускнікі будаўнічага факультэта [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] са спецыяльнасцю «прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва». Папярэдне яны праходзілі тэставанне. Акрамя спецыяльных ведаў кандыдаты павінны валодаць здольнасцямі кіраўніка, так як ім трэба было ўзначаліць брыгады венесуэльскіх рабочых<ref>[https://www.sb.by/articles/vypuskniki-brestskogo-tekhnicheskogo-universiteta-otpravyatsya-rabotat-v-venesuelu.html Выпускники Брестского технического университета отправятся работать в Венесуэлу] // СБ. Беларусь сегодня, 25 апреля 2011</ref>. У 2011 годзе 26 прадстаўнікоў студэнцкага будаўнічага атрада з БрДТУ прымалі ўдзел ва ўзвядзенні жылых дамоў у горадзе Маракай<ref name="студ"/>. == Гл. таксама == * [[Беларусы Венесуэлы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Эканоміка Венесуэлы]][[Катэгорыя:Будаўніцтва]][[Катэгорыя:Уга Чавес]] 9o9yl3ma4r9sb0mfj0gqkiud3lh1hdl Colobus congoensis 0 811130 5202195 5191502 2026-09-18T23:31:59Z DBatura 73587 /* Ахоўны статус */ 5202195 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленая белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густых лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Гл. таксама == * [[Leopardus tilcayo]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] s2uf8fx426qhhmjrb6tl8bjib84g05g 5202268 5202195 2026-09-19T07:19:38Z JerzyKundrat 174 5202268 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis''''' — [[біялагічны від|від]] малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Назва === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленая белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. == Пашырэнне == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густых лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. == Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Гл. таксама == * [[Leopardus tilcayo]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] 7q92ufq3x0omfgn81dkmz8s5ocy5jm2 5202269 5202268 2026-09-19T07:20:41Z JerzyKundrat 174 /* Апісанне */ 5202269 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis''''' — [[біялагічны від|від]] малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Назва === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == ''Colobus congoensis'' — гэта невялікі даўгахвосты калабус (маса каля 7 кг), у якога афарбоўка поўсці ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленая белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. == Пашырэнне == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густых лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. == Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Гл. таксама == * [[Leopardus tilcayo]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] qhpwnfeh8p4sp92hgyepau2ks0ezgx9 Майданак 0 811161 5202182 5172678 2026-09-18T22:55:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202182 wikitext text/x-wiki {{Картка канцлагера |Беларуская назва = Майданак |Арыгінальная назва = Konzentrationslager Lublin |Выява = Majdanek concentration camp 2018 P01 aerial photograph.jpg |Подпіс выявы = Тэрыторыя былога канцлагера з вышыні |Тып = [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]], [[лагер смерці]] |Месцазнаходжанне = [[Люблін]], [[Генерал-губернатарства]], акупаваная [[Польшча]] |Каардынаты = {{Каардынаты|51|13|11|N|22|35|59|E|type:landmark_region:PL|display=inline,title}} |Іншыя назвы = KL Lublin |Перыяд эксплуатацыі = кастрычнік 1941 — 22 ліпеня 1944 |Колькасць зняволеных = каля 130 000 |Колькасць загінулых = каля 80 000, у тым ліку каля 60 000 яўрэяў |Кіруючая арганізацыя = [[СС]] |Сайт = https://www.majdanek.eu/ |Каменданты лагера = [[Карл Ота Кох]]<br>[[Макс Кёгель]]<br>[[Герман Флорштэт]]<br>[[Марцін Готфрыд Вайс]]<br>[[Артур Лібехеншэль]] }} '''Майда́нак''' ({{lang-pl|Majdanek}}, {{IPA|[majˈdanɛk]}}), афіцыйна '''канцэнтрацыйны лагер «Люблін»''' ({{lang-de|Konzentrationslager Lublin}}, скарочана '''KL Lublin'''), — нямецкі нацысцкі [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]] і месца масавага знішчэння людзей, які дзейнічаў у 1941—1944 гадах на паўднёва-ўсходняй ускраіне [[Люблін]]а ў акупаванай [[Польшча|Польшчы]].<ref name="Museum-outline">{{cite web |url=https://www.majdanek.eu/en/camp-history/brief-outline |title=Brief Outline |publisher=Państwowe Muzeum na Majdanku |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref><ref name="USHMM-administration">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lublin-majdanek-concentration-camp-administration |title=Lublin/Majdanek Concentration Camp: Administration |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> Паводле сучаснай ацэнкі Дзяржаўнага музея ў Майданку, у лагер былі дэпартаваны каля 130 тысяч чалавек, з якіх каля 80 тысяч загінулі. Каля 60 тысяч ахвяр былі яўрэямі. Да найбольш шматлікіх груп ахвяр належалі таксама [[палякі]], [[беларусы]], [[рускія]] і [[Украінцы|ўкраінцы]].<ref name="Museum-outline"/> == Назва == Шырока ўжывальная назва «Майданак» паходзіць ад назвы люблінскага прадмесця Майдан-Татарскі, каля якога размяшчаўся лагер. Афіцыйнай назвай спачатку была {{lang-de|Kriegsgefangenenlager der Waffen-SS Lublin}} — «Лагер ваеннапалонных войскаў СС у Любліне». 16 лютага 1943 года ён быў перайменаваны ў {{lang-de|Konzentrationslager Lublin}} — «Канцэнтрацыйны лагер Люблін».<ref name="USHMM-administration"/> == Стварэнне і арганізацыя лагера == 20—21 ліпеня 1941 года кіраўнік СС [[Генрых Гімлер]] наведаў Люблін і загадаў кіраўніку [[СС]] і паліцыі Люблінскай акругі [[Одзіла Глобачнік|Одыла Глабочнік]]у арганізаваць лагер, разлічаны на ўтрыманне да 50 тысяч чалавек. Вязняў меркавалася выкарыстоўваць на будаўніцтве аб’ектаў СС і паліцыі ў акупаванай Польшчы і на захопленых тэрыторыях [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]].<ref name="USHMM-administration"/> Будаўніцтва пачалося ў кастрычніку [[1941]] года. Асноўнай рабочай сілай на першым этапе сталі савецкія ваеннапалонныя. Яны жылі ў неадпаведных умовах, галадалі і масава паміралі ад хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.<ref name="Museum-origins">{{cite web |url=https://www.majdanek.eu/en/camp-history/prisoner-origins |title=Prisoner Origins |publisher=Państwowe Muzeum na Majdanku |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> Лагер быў падзелены на шэсць палёў. Пятае поле выкарыстоўвалася як лагерны шпіталь, шостае засталося ў значнай ступені недабудаваным. На тэрыторыі знаходзіліся баракі, майстэрні, склады, лазнева-дэзінфекцыйны комплекс, [[Газавая камера|газавыя камеры]] і [[крэматорый]].<ref name="USHMM-administration"/> Майданак падпарадкоўваўся Інспекцыі канцэнтрацыйных лагераў. Адначасова значны ўплыў на яго дзейнасць меў Одыла Глабочнік, які кіраваў ажыццяўленнем [[Аперацыя «Рэйнхард»|аперацыі «Райнгард»]] у Люблінскай акрузе.<ref name="USHMM-administration"/> == Вязні == [[Файл:Transport nowo przybyłych więźniów w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|thumb|злева|Прыбыццё новых вязняў у лагер|317x317пкс]] У 1941—1944 гадах у Майданак былі дэпартаваны каля 130 тысяч мужчын, жанчын і дзяцей. Найбольшую групу складалі яўрэі — паводле ацэнкі музея, ад 74 да 80 тысяч чалавек. Другой паводле колькасці групай былі палякі — каля 35 тысяч. Трэцюю складалі грамадзяне Савецкага Саюза, сярод якіх пераважалі беларусы.<ref name="Museum-origins"/> На першым этапе большасць вязняў складалі савецкія ваеннапалонныя. З канца 1941 года сюды пачалі пераводзіць вязняў з іншых канцлагераў, а з вясны 1942 года — накіроўваць буйныя транспарты яўрэяў са [[Славакія|Славакіі]], [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|Пратэктарату Багеміі і Маравіі]], [[Трэці рэйх|Германіі]], а таксама з Любліна і навакольных мясцовасцей.<ref name="Museum-origins"/> Майданак выкарыстоўваўся таксама як карны лагер для палякаў, арыштаваных за невыкананне распараджэнняў акупацыйнай адміністрацыі, сувязь з партызанамі або ўдзел у супраціўленні. З 1943 года сюды накіроўвалі вязняў з турмаў у [[Варшава|Варшаве]], [[Радам|Радаме]], [[Львоў|Львове]] і Любліне.<ref name="Museum-origins"/> У лагеры ўтрымліваліся жанчыны і дзеці. Асобныя палі ў розны час мелі рознае прызначэнне: на першым размяшчалася жаночая частка, на трэцім утрымліваліся польскія палітычныя вязні і яўрэі, на чацвёртым — савецкія ваеннапалонныя, закладнікі і палітычныя вязні.<ref name="USHMM-administration"/> == Умовы ўтрымання і прымусовая праца == З першых дзён знаходжання ў лагеры вязні цярпелі ад голаду, хвароб, страху і знясільвальнай працы. За сапраўднае або меркаванае парушэнне правіл іх збівалі і падвяргалі іншым пакаранням. Людзі паміралі ў выніку цяжкіх умоў, хвароб і непасільнай працы, а таксама былі забіты падчас экзекуцый і ў газавых камерах.<ref name="Museum-outline"/> Вязняў выкарыстоўвалі на будаўнічых і гаспадарчых работах, у майстэрнях і на складах. Майданак выконваў таксама функцыі ў межах аперацыі «Райнгард»: тут захоўвалі і сартавалі вопратку, абутак ды іншыя рэчы, адабраныя ў яўрэяў, забітых у лагерах смерці [[Белжэц]], [[Сабібор]] і [[Трэблінка]].<ref name="USHMM-conditions">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lublin-majdanek-concentration-camp-conditions |title=Lublin/Majdanek Concentration Camp: Conditions |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> == Масавае знішчэнне людзей == [[Файл:Komora gazowa na Majdanku.jpg|thumb|Газавая камера ў Майданку|337x337пкс]] Майданак быў месцам мэтанакіраваных масавых забойстваў. Вязняў расстрэльвалі, вешалі, тапілі, забівалі ўдарамі і атрутнымі ін’екцыямі. Людзей забівалі таксама ў газавых камерах, дзе выкарыстоўвалі [[Цыклон Б]] і [[монааксід вугляроду]].<ref name="Museum-extermination">{{cite web |url=https://www.majdanek.eu/en/camp-history/extermination |title=Extermination |publisher=Państwowe Muzeum na Majdanku |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> Ахвярамі газавых камер былі пераважна яўрэі, але ў іх забівалі таксама іншых вязняў, прызнаных непрацаздольнымі. Целы спачатку хавалі ў магілах, пазней спальвалі на адкрытых вогнішчах і ў крэматорыі.<ref name="Museum-extermination"/> 3 лістапада 1943 года на тэрыторыі Майданка была праведзена найбуйнейшая аднаразовая экзекуцыя ў гісторыі лагера. Падчас аперацыі «[[Эрнтэфэст]]» супрацоўнікі СС і паліцыі расстралялі каля 18 тысяч яўрэяў. Не менш за 8 тысяч ахвяр былі вязнямі Майданка, астатніх прывялі з працоўных лагераў і турмаў Любліна. Каб заглушыць стрэлы, праз гучнагаварыцелі перадавалі музыку.<ref name="USHMM-conditions"/> == Беларусы ў Майданаку == Беларусы складалі значную частку савецкіх грамадзян, дэпартаваных у Майданак. [[Дзяржаўны музей у Майданаку|Дзяржаўны музей у Майданку]] адзначае, што сярод грамадзян СССР, якія трапілі ў лагер, беларусы былі найбольш шматлікай нацыянальнай групай.<ref name="Museum-origins"/> З вясны 1943 года ў Майданак у межах шырокамаштабных карных аперацый пачалі вывозіць жыхароў беларускіх вёсак, у тым ліку дзяцей.<ref name="Museum-origins"/> У лагеры яны рэгістраваліся не толькі паводле нацыянальнасці, але і як грамадзяне Савецкага Саюза, таму дакладная агульная колькасць беларускіх вязняў не вызначана. === Вываз мірнага насельніцтва === Ва ўспамінах жыхара Дубяжына Афанасія Авярчука «Пры немцах (1941—1944)», змешчаных у зборніку «Пакаленне вайны», апісаны прымусовы вываз жыхароў Беласточчыны на працу ў Германію.<ref name="Aviarchuk">{{кніга |аўтар = Авярчук, Афанасій |частка = Пры немцах (1941—1944) |загаловак = Пакаленне вайны |адказны = пад рэдакцыяй Віталя Лубы; уступ Яўгена Мірановіча |месца = Беласток |выдавецтва = Праграмная рада тыднёвіка «Ніва» |год = 2003 |старонак = 300 |isbn = 83-917349-1-9 |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=3548-6.pdf |мова = be |archive-date = 16 сакавіка 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260316140848/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=3548-6.pdf }}</ref> Пра вываз жыхароў Лідчыны паведамляў «Лідскі летапісец». У адной з публікацый апісаны выпадак Міці і Сямёна Пупко, якія ў снежні 1943 года разам з жонкамі выскачылі з цягніка, што ішоў у Майданак.<ref name="Lidski-letapisiec">{{cite journal |title=Піўзавод Пупко |journal=Лідскі летапісец |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=22313-1.pdf |language=be |url-status=dead }}</ref> === Майданак у беларускай літаратуры і памяці === Пра Майданак пісаў [[Янка Брыль]] у мемуарным нарысе «Вечар і раніца». Брыль, які служыў у Гдыні напярэдадні вайны, наведаў лагер ужо праз шмат гадоў пасля падчас паездкі ў Люблін. У тэксце ён згадвае, як за адзін дзень пабачыў два месцы масавага знішчэння — Сабібор і назаўтра Майданак, — і як гэтыя ўбачаныя абшары «нечалавечых пакут» пераплятаюцца з асабістымі ваеннымі ўспамінамі аўтара.<ref name="Bryl">{{кніга |аўтар = Брыль, Янка |частка = Вечар і раніца |загаловак = Сёння і памяць |загаловак = Апавяданні, мініяцюры, эсэ |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 1985 |старонак = 317 |спасылка = https://knihi.com/Janka_Bryl/Viecar_i_ranica.html |мова = be }}</ref> У рамане [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] «[[Сэрца на далоні]]» праз Майданак праходзіць адна з гераінь твора — гэта эпізод яе ваеннага мінулага, які ўплывае на яе далейшы лёс і паводзіны ў пасляваенным сюжэце рамана.<ref>{{cite web |url=https://knihi.com/Ivan_Samiakin/Serca_na_daloni.html |title=Сэрца на далоні |author=Шамякін, Іван |website=Беларуская палічка |language=be |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> [[Віктар Карамазаў]] у кнізе «Проста ўспомніў я цябе…» апісаў сваю сустрэчу з былым ваеннапалонным Петраком Кірылавічам, які прайшоў праз Майданак і іншыя нацысцкія лагеры і расказаў пра гэта аўтару ўжо праз многія гады пасля вайны.<ref>{{кніга |аўтар = Карамазаў, Віктар Філімонавіч |загаловак = Проста ўспомніў я цябе… |загаловак = Публіцыстычная проза, эсэ |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 1989 |старонкі = 234 |старонак = 317 |isbn = 5-310-00318-3 |спасылка = https://archive.org/details/Karamazau_Viktar.Prosta_uspomniu_ja_ciabie.djvu |мова = be }}</ref> == Філіялы == З восені 1943 года шэраг яўрэйскіх працоўных лагераў Люблінскай акругі быў адміністрацыйна падпарадкаваны Майданку. Сярод іх былі лагеры ў Будзыні, Траўніках, Панятове, Красніку і Пулавах, а таксама лагеры на вуліцы Ліпавай і на аэрадроме ў Любліне.<ref name="USHMM-conditions"/> У пачатку 1944 года ў сістэму Майданка былі ўключаны таксама лагеры ў [[Бліжын (канцэнтрацыйны лагер)|Бліжыне]] і [[Радам (канцэнтрацыйны лагер)|Радаме]], а таксама лагер на тэрыторыі разбуранага Варшаўскага гета. Склад сістэмы змяняўся: частка філіялаў была ліквідавана пасля забойства іх вязняў або эвакуіравана перад набліжэннем фронту.<ref name="USHMM-conditions"/> == Ліквідацыя і вызваленне == Вясной 1944 года СС пачало эвакуяваць вязняў у канцэнтрацыйныя лагеры, размешчаныя далей на захад. 22 ліпеня лагерны гарнізон пакінуў Майданак, вывезшы амаль усіх вязняў, якія яшчэ заставаліся там, у [[Асвенцім (канцэнтрацыйны лагер)|Асвенцім]].<ref name="Museum-outline"/> У ноч з 22 на 23 ліпеня на тэрыторыю лагера ўвайшлі савецкія войскі, а 24 ліпеня Чырвоная Армія заняла Люблін. Лагер не быў цалкам знішчаны, таму захаваліся баракі, газавыя камеры, крэматорый, дакументы і маёмасць вязняў.<ref name="USHMM-conditions"/> Пасля заняцця Майданка савецкія ўлады выкарыстоўвалі частку яго інфраструктуры. На тэрыторыі былога лагера НКУС утрымліваў жаўнераў польскага падполля; асобныя ўчасткі выкарыстоўваліся таксама для нямецкіх ваеннапалонных.<ref name="Museum-outline"/> == Колькасць ахвяр == Колькасць ахвяр Майданка неаднаразова пераглядалася. У першых пасляваенных матэрыялах называліся лічбы, значна большыя за сучасныя ацэнкі. «Беларуская энцыклапедыя» паведамляла пра каля 500 тысяч вязняў і 350 тысяч загінулых, у тым ліку 200 тысяч яўрэяў і 120 тысяч палякаў.<ref name="БелЭн">{{cite encyclopedia |title=Майданак |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=9 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1999 |pages=519 |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%9A |language=be }}</ref> Паводле больш новых даследаванняў Дзяржаўнага музея ў Майданку, у лагер былі дэпартаваны каля 130 тысяч чалавек, з якіх загінулі каля 80 тысяч, у тым ліку каля 60 тысяч яўрэяў.<ref name="Museum-outline"/><ref name="Museum-extermination"/> == Музей і мемарыял == [[Файл:Pomnik Walki i Męczeństwa na Majdanku.jpg|thumb|Помнік змагання і пакутніцтва]] У лістападзе 1944 года на тэрыторыі былога лагера быў створаны Дзяржаўны музей у Майданаку. Ён лічыцца найстарэйшым музеем у свеце, арганізаваным на месцы былога нацысцкага канцлагера.<ref>{{cite web |url=https://www.majdanek.eu/en/plan-your-visit |title=Plan Your Visit |publisher=Państwowe Muzeum na Majdanku |language=en |accessdate=17 ліпеня 2026 }}</ref> На тэрыторыі захоўваюцца баракі, вартавыя вышкі, агароджы, лазнева-дэзінфекцыйны комплекс, газавыя камеры і крэматорый. У 1969 годзе быў адкрыты манументальны комплекс «Помнік змагання і пакутніцтва», створаны паводле праекта [[Віктар Толкін|Віктара Толкіна]]. == Галерэя == <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Lublin - Majdanek - 003 - Barracks.jpg|Захаваныя лагерныя баракі Файл:Wieża strażnicza na Majdanku.jpg|Вартавая вышка Файл:Wnętrze komory gazowej w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|Унутраная частка газавай камеры Файл:Krematorium w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|Будынак крэматорыя Файл:Puszki z cyklonem B w obozie koncentracyjnym na Majdanku.jpg|Бляшанкі з «Цыклонам Б», знойдзеныя ў лагеры Файл:Shoes of Victims from Operation Reinhard Death Camps - Collected at Majdanek Concentration Camp - Lublin - Poland.jpg|Абутак ахвяр аперацыі «Райнгард», сабраны ў Майданку </gallery> == Гл. таксама == * [[Канцэнтрацыйны лагер]] * [[Аперацыя «Рэйнхард»|Аперацыя «Райнгард»]] * [[Аперацыя «Эрнтэфэст»]] * [[Халакост у Беларусі]] * [[Асвенцім (канцэнтрацыйны лагер)|Асвенцім]] * [[Белжэц]] * [[Сабібор]] * [[Трэблінка]] * [[Трасцянец]] == Літаратура == * Майданак // {{крыніцы/БелЭн|9}} — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 1999. — С. 519. * ''Majdanek 1941—1944'' / praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Mencela. — Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1991. — 556 s. * Kranz, Tomasz. ''Ewidencja zgonów i śmiertelność więźniów KL Lublin''. — Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2005. * Marszałek, Józef. ''Majdanek: obóz koncentracyjny w Lublinie''. — Warszawa: Interpress, 1987. * Брыль, Янка. ''Сёння і памяць: Апавяданні, мініяцюры, эсэ''. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 317 с. * Карамазаў, Віктар. ''Проста ўспомніў я цябе…: Публіцыстычная проза, эсэ''. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1989. — 317 с. — ISBN 5-310-00318-3. * Авярчук, Афанасій. Пры немцах (1941—1944) // ''Пакаленне вайны: Штодзённае жыццё беларусаў Беласточчыны ў перыяд вайны і акупацыі (1939—1944)'' / пад рэд. Віталя Лубы; уступ Яўгена Мірановіча. — Беласток: Праграмная рада тыднёвіка «Ніва», 2003. — 300 с. — ISBN 83-917349-1-9. == Спасылкі == * {{cite web |url=https://www.majdanek.eu/ |title=Дзяржаўны музей у Майданаку |publisher=Państwowe Muzeum na Majdanku |language=pl }} * {{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lublin-majdanek-concentration-camp-administration |title=Lublin/Majdanek Concentration Camp |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en }} * {{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%9A |title=Майданак |website=Беларуская энцыклапедыя |language=be }} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Лагеры смерці]] [[Катэгорыя:Аперацыя «Райнгард»]] [[Катэгорыя:Гісторыя Любліна]] [[Катэгорыя:Халакост у Польшчы]] [[Катэгорыя:Заснаваныя ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Люблінскага ваяводства]] <references />{{Лагеры Трэцяга рэйха}} ifsnas2rykrkfrg9kpb0l1m0a0k37h9 Сакотра (востраў) 0 813079 5202241 5185067 2026-09-19T05:56:41Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202241 wikitext text/x-wiki {{Востраў|Назва=Сакотра}} '''Сакотра''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|k|oʊ|t|r|ə|,_|s|oʊ|-|,_|ˈ|s|ɒ|k|ə|t|r|ə}}; {{lang-ar|سُقُطْرَىٰ}} {{transliteration|ar|Suquṭrā}}}} мясцова вядомы як '''Сакатры''',{{Efn|{{lang-sqt|ساقطْري|Sāqaṭri}}}} — [[Емен|еменскі]] востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Ён размешчаны паміж [[Адэнскі заліў|Адэнскім залівам]], пралівам Гуардафуі і [[Аравійскае мора|Аравійскім морам]], паблізу асноўных суднаходных шляхоў. Найбуйнейшы з шасці астравоў архіпелага [[Сакотра]], ён складае каля 95% сушы архіпелага. Ён размешчаны ў 380 кіламетрах на поўдзень ад [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]] і 232 км на ўсход ад [[Самалі (паўвостраў)|Афрыканскага Рога]].{{Скарочаная зноска|Brown|Mies|2012|p=6}} Востраў культурна і адміністрацыйна з'яўляецца часткай Емена, але геаграфічна належыць да Афрыкі, бо ўяўляе сабой кантынентальны фрагмент, геалагічна звязаны з [[Самалійская пліта|Самалійскай плітой]]. Жыхары вострава размаўляюць на [[Арабская мова|арабскай]] і сакотрыйскай мовах. Сакотра незвычайны тым, што тут расце вялікая колькасць [[Эндэмізм|эндэмічных]] відаў; траціна яе расліннасці не сустракаецца больш нідзе на Зямлі. З-за незвычайнай геаграфіі вострава яго называюць «найбольш іншапланетным месцам на Зямлі».<ref name="Huntingford2">{{cite book|last=Huntingford|first=George Wynn Brereton|author-link=George Wynn Brereton Huntingford|title=The Periplus of the Erythraean Sea|url=https://archive.org/details/periplusoferythr0000unse_m6p3|publisher=[[Hakluyt Society]]|year=1980|page=[https://archive.org/details/periplusoferythr0000unse_m6p3/page/103 103]|isbn=978-0-904180-05-3}}</ref> Памеры вострава складаюць 132 км (82 мілі) у даўжыню і 42 км (26 мілі) у самым шырокім месцы.<ref>{{Cite web|url=http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|title=The Most Alien-Looking Place on Earth|author=Abrams|first=Avi|website=DarkRoastedBlend.com|date=4 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005054207/http://www.darkroastedblend.com/2008/09/most-alien-looking-place-on-earth.html|archive-date=5 October 2012|access-date=30 August 2011|url-status=dead}}</ref> У 2008 годзе Сакотра быў прызнана [[Сусветная спадчына|аб'ектам Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].<ref name="autogenerated12">{{cite news|url=http://www.sabanews.net/en/news151852.htm|title=EU to protect Socotra archipelago environment|publisher=[[Yemen News Agency]]|work=SabaNews.net|date=15 April 2008}}</ref> == Заўвагі == {{Notelist|group=Заўв.}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://latimes.com/travel/la-tr-socotra-pg,0,7583685.photogallery Фотагалерэя LA Times] * [http://www.friendsofsoqotra.org/ Глабальная арганізацыя «Сябры Сакотры» ў любым аспекце са штаб-кватэрай у Эдынбургу, Шатландыя] * Картэр, Майк. [https://www.theguardian.com/travel/2006/apr/16/yemen.observerescapesection «Зямля, якую забыў час»], ''The Observer'' . Нядзеля, 16 красавіка 2006 г. * [https://web.archive.org/web/20060806223654/http://www.aiys.org/webdate/socot.html Гістарычная генеалогія Сакотры як аб'ект міфічных разважанняў, навуковых даследаванняў і эксперыментаў па распрацоўцы] * [https://web.archive.org/web/20040211074302/http://socotraisland.org/intro/ Арганізацыя SCF] * [https://travel.nytimes.com/2007/03/25/travel/tmagazine/03well.socotra.t.html Артыкул у часопісе T Style – NYTimes] * [https://archive.org/stream/encyclopediaofIslam9/Vol.9san-sze#page/n830/mode/1up/ «Сукутра»] ў ''Энцыклапедыі ісламу'' * [http://www.businessinsider.com/socotra-island-pictures-2014-8 «15 здымкаў «Самага іншапланетнага месца на Зямлі '] — фотаэсэ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Емене]] [[Катэгорыя:Астравы Емена]] [[Катэгорыя:Астравы Арабскага мора]] oqygyxh3sg6c8u5imromirqi1znebjx Мардэхай Гарэлік 0 813646 5202244 5190003 2026-09-19T06:05:58Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 1 book for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202244 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэлік}} {{Кінематаграфіст |імя = Мардэхай Гарэлік |арыгінал імя = {{lang-en|Mordecai Gorelik}} |выява = |апісанне выявы = Мардэхай Гарэлік |дата нараджэння = 25.8.1899 |месца нараджэння = [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]] |дата смерці = 7.3.1990 |месца смерці = [[Сарасота]], [[Фларыда]], [[ЗША]] |прафесія = [[сцэнограф]], прадзюсар, [[тэатральны рэжысёр]] |imdb_id = 0330794 }} '''Мардэхай (Макс) Гарэлік''' ({{lang-en|Mordecai Gorelik}}; {{ДН|25|8|1899}}, [[Шчадрын (Жлобінскі раён)|Шчадрын]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|7|3|1990}}, [[Сарасота]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) — амерыканскі [[сцэнограф]], прадзюсар, тэатральны рэжысёр і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і ў Шчадрыне. У 1905 годзе разам з сям’ёй эміграваў у [[ЗША]]. У 1920 годзе скончыў Інстытут Прата ў [[Бруклін]]е, пасля чаго некаторы час працаваў з амерыканскім сцэнографам Робертам Эдмандам Джонсам<ref name="oac">{{cite web |url=https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4s20348q/ |title=Gorelik (Mordecai) Play Scripts, 1957–1989 |website=Online Archive of California |language=en |access-date=2026-08-30 }}</ref>. З 1921 года займаўся педагагічнай дзейнасцю і выкладаў сцэнаграфію. У 1960—1972 гадах працаваў прафесарам-даследчыкам тэатра ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса, дзе таксама ставіў спектаклі<ref name="siu">{{cite web |url=https://7009.sydneyplus.com/final/Portal/SIU.aspx?component=AAJS&record=1615db62-eb66-4e10-8d3e-c2c8f0f390ef |title=MSS 147. Mordecai Gorelik papers |website=Southern Illinois University Carbondale |language=en |access-date=2026-08-30 }}</ref>. Выкладаў таксама ў шэрагу іншых амерыканскіх навучальных устаноў. Гарэлік працаваў з тэатральнымі калектывамі Нью-Ёрка і Галівуда. Сярод найбольш вядомых аформленых ім пастановак — «Працэсія» (1925), «Людзі ў белым» (1933), «Залаты хлопец» (1937), «Усе мае сыны» (1947) і «Поўны капялюш дажджу» (1957)<ref name="oac"/>. Ён таксама афармляў спектаклі паводле твораў [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]], [[Артур Мілер|Артура Мілера]] і [[Юджын О’Ніл|Юджына О’Ніла]]. У 1935 годзе Гарэлік атрымаў [[Стыпендыя Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] ў галіне тэатральнага мастацтва<ref>{{cite web |url=https://www.gf.org/fellows/mordecai-gorelik/ |title=Mordecai Gorelik |website=John Simon Guggenheim Memorial Foundation |language=en |access-date=2026-08-30 }}</ref>. Памёр 7 сакавіка 1990 года ў Сарасоце ва ўзросце 90 гадоў<ref>{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEFD9153CF933A25750C0A966958260 |title=Mordecai Gorelic, Theatrical Designer and Playwright, 90 |work=The New York Times |date=1990-03-10 |language=en |access-date=2026-08-30 }}</ref>. == Літаратура == * {{cite book |last=Fletcher |first=Anne |title=Rediscovering Mordecai Gorelik: Scene Design and the American Theatre |url=https://archive.org/details/rediscoveringmor0000flet |publisher=Southern Illinois University Press |year=2009 |isbn=978-0-8093-2880-2 |language=en }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://collections.carli.illinois.edu/digital/collection/sic_gorelik Тэатральная калекцыя Мардэхая Гарэліка] ва Універсітэце Паўднёвага Ілінойса * {{IMDb name|0330794}} * {{Commonscat|Mordecai Gorelik}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэлік Мардэхай}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шчадрыне]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Стыпендыяты Гугенхайма]] rdti8t5a3wwcitj4ucuc8hn6mw0ssk0 Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай 0 814098 5202294 5199151 2026-09-19T09:47:32Z DBatura 73587 /* Паказанні Івана Мігуліна */ 5202294 wikitext text/x-wiki [[File:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (M. Mironaŭ, 1910).jpg|міні|Фотаздымак арыгінала Крыжа Ефрасінні Полацкай, 1910 год.]] '''Знікненне і пошукі крыжа Ефрасінні Полацкай''' — праблема лёсу арыгінальнай версіі [[Крыж Еўфрасінні Полацкай|Крыжа Ефрасінні Полацкай]], значнай беларускай сярэднявечнай рэліквіі. Артэфакт знік у 1941 годзе ў пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з будынка [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]]. Паводле розных версій, святыня ці то згубілася ў ходзе эвакуацыі і трапіла ў [[Расія|Расію]], ці то апынулася пасля савецкай эвакуацыі альбо выкрадання немцамі ў [[ЗША]], ці то выкрадзена дырэктарам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскага музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іванам Мігуліным]] разам са змоўшчыкамі, ці то замуравана духавенствам у сцяну. З [[Распад СССР|распадам СССР]] тэма знікнення крыжа набыла яшчэ большую актуальнасць. Беларускія гісторыкі, грамадскія дзеячы, дыпламаты і супрацоўнікі КДБ, пры падтрымцы прадстаўнікоў ЗША, Расіі і [[Інтэрпол]]а, праводзілі пошукі рэліквіі. Прапрацоўваліся розныя версіі. Аднак канкрэтных вынікаў пошукі так і не далі. Беларускае грамадства, асабліва [[праваслаўе ў Беларусі|праваслаўнае насельніцтва]], спадзяецца на вяртанне крыжа, паколькі для краіны значнасць рэліквіі ў рэлігійным, нацыянальна-культурным, гістарычным і палітычным плане вялікая. Улады і апазіцыя сыходзяцца ў меркаванні з грамадзянамі ў асаблівым для нацыі статусе крыжа. Яго вобраз выкарыстоўваецца ў [[гістарычная палітыка Беларусі|гістарычным наратыве]] і [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржаўнай ідэалогіі]]. == Значэнне праблемы == [[File:Магілёўскі абласны мастацкі музей. Захаваная спадчына. 136.jpg|міні|злева|Экспазіцыя Крыжа Ефрасінні Полацкай у былым пакоі-сейфе, з якой ён знік у 1941 годзе.]] Крыж выкананы ў 1161 годзе [[Лазар Богша|Лазарам Богшам]] па замове [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}. Большую частку сваёй гісторыі захоўваўся ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскай царкве]] ў [[Полацк]]у. У 1921 годзе святыня рэквізавана і знаходзілася ў мясцовым фінаддзеле. Праз сем гадоў дырэктар Беларускага дзяржаўнага музея [[Вацлаў Ластоўскі]] адправіўся з экспедыцыяй у Полацк, каб адшукаць рэліквію. Знойдзены крыж адправілі ў [[Мінск]], а затым у [[Магілёў]], дзе ён захоўваўся ў пакоі-сейфе [[Магілёўскі абласны камітэт КПБ|Магілёўскага абкама]] і гаркама партыі. У 1941 года, калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], артэфакт бясследна знік{{sfn|Арбузов|2011|с=73}}. У тыя дні з Магілёва зніклі і іншыя каштоўнасці. Паводле спісу за снежань 1944 года, акрамя крыжа (запісаны пад № 3), знікла і [[Слуцкае Евангелле|Слуцкае Евангелле 1581 года]] (№ 21){{sfn|Арбузов|2011|с=78}}, а таксама 20 іншых Евангелляў, залаты і сярэбраны ключы Магілёва, сярэбраныя пячаткі, дадзеныя гораду [[Магдэбургскае права|Магдэбургскім правам]], залатыя ўпрыгожванні, знойдзеныя на раскопках [[Пампеі]], сярэбраная булава [[кароль Рэчы Паспалітай|караля Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], абразы [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкай Маці Божай]], Спаскай Маці Божай і іншыя, троннае крэсла [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], сані [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], карціны [[Уладзімір Лукіч Баравікоўскі|Уладзіміра Баравікоўскага]], калекцыі [[Беларускі народны касцюм|беларускага адзення]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. Былі вылучана некалькі версій далейшага лёсу рэліквіі<ref>Кирилл Калечиц. [https://mlyn.by/15032025/krest-evfrosinii-poloczkoj-gde-on-teorii-i-dogadki/ Крест Ефросинии Полоцкой: где он? Теории и догадки] // Мінская праўда, 15 марта 2025</ref><ref name="марозава"/>: * «'''Расійская'''». Падчас эвакуацыі каштоўнасцяў вопіс вырабляўся альбо карава і ў спешцы, альбо зусім не праводзіўся. Як следства, экспанат быў вывезены ў [[РСФСР]] і, не маючы дакументальнага суправаджэння, згубіўся. * «'''Заходняя'''». Святыня не была вывезена і трапіла ў рукі немцаў, якія вывезлі яе з Беларусі. Пад канец вайны ім маглі завалодаць амерыканскія ваенныя, праз якіх крыж трапіў у прыватныя рукі. Паводле іншай інфармацыі, ён апынуўся на Захадзе не праз немцаў, а праз савецкія ўлады. Сярод магчымых месцаў знаходжання — Фонд Моргана. * «'''Беларуская'''». Крыж надзейна схавалі ў Беларусі, умураваўшы ў сцяну альбо іншым спосабам. На сённяшні дзень ні адна з гэтых версій пакуль не знайшла пацверджання{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}<ref name="марозава"/>. Адносна важнасці артэфакта гісторык [[Анатоль Арбузаў]] пісаў{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}:{{Цытата|Крыж Ефрасінні Полацкай — не проста каштоўнасць, не проста шэдэўр ювелірнага мастацтва, гэта — не толькі нацыянальная святыня беларускага народа, але і праваслаўная святыня, каштоўная рэліквія сусветнага хрысціянства. Пошукі працягваюцца, і вельмі хочацца верыць, што святыня ўсё ж вернецца ў Беларусь. Так павінна быць па законе Справядлівасці.}} Як і [[Бурштынавы пакой]], крыж увайшоў у дзясятку самых каштоўных зніклых прадметаў мастацтваў. Хоць у 1990-я гады створана копія, нічым не адрозная ад арыгінала, зыходнік вабіў знатакоў і вернікаў сваім духоўным і гістарычным напаўненнем. Для Беларусі ён меў вялікае значэнне, бо святыню вырабіла беларуская святая для сваіх жа землякоў. Крыж задумваўся Ефрасінняй Полацкай як абаронца і захавальнік народа [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Рэліквія ўпісвала Беларусь і беларусаў у еўрапейскую гісторыю, так як Лазар Богша не толькі зрабіў яго па канонах сярэднявечнага еўрапейскага мастацтва, але і прыўнёс у твор мясцовы каларыт, які вылучаў яго сярод падобных рэліквій. Факт аднаўлення крыжа ў незалежнай Беларусі сведчыць пра важнасць яго для праваслаўнага насельніцтва краіны, якое спадзяецца на вяртанне экспаната{{sfn|Арбузов|2011|с=79}}<ref name="марозава"/>. Як паказваў гісторык [[Міхаіл Васілевіч Стралец|Міхаіл Стралец]], у нацыянальнай памяці Беларусі не існуе артэфакта, які мог бы параўнацца з ім па ўзроўні сімвалічнай, сакральнай і палітычнай значнасці. Шмат у чым такі статус экспанат набыў за кошт надпісу-завяшчання, выразаным на бакавых тарцах самой Еўфрасініяй Полацкай<ref name="нг"/>: {{Цытата|У лета 6669 (1161 год ад нараджэння Хрыстова) пакладае Еўфрасіння сумленны крыж у манастыры сваім, у царкве Святога Спаса. Ды не вынясецца з манастыра ніколі ж, бо ні прадаць, ні аддаць. Калі хто гэтага не паслухае, знясе яго з манастыра, хай не будзе яму памочнікам сумленны Крыж ні ў гэты век, ні ў будучы і хай будзе пракляты Святою Жыватворчай...}} Гэта заклён, накіраваны супраць любой формы адчужэння манастырскай уласнасці, у ментальнасці наступных пакаленняў атрымаў фатальны характар. Уся далейшая шматвяковая гісторыя перасоўванняў і канчатковай страты святыні ўспрымаецца вернікамі праз прызму парушэння гэтага запавету<ref name="нг"/>. У пачатку 1990-х гадоў, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і здабыцця [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] незалежнасці, тэма пошуку крыжа Еўфрасінні Полацкай стала адным з галоўных лейтматываў грамадскіх, навуковых і палітычных дыскусій. Маладая дзяржава, якая апынулася ў сітуацыі недахопу кансалідуючых ідэалагем, мела патрэбу ў гістарычных сімвалах, здольных пацвердзіць яе ўкараненне ў еўрапейскім гістарычным працэсе. Так, напрыклад, прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], выступаючы ў студзені 2025-га, прызнаў, што пошук крыжа Еўфрасінні ў пачатку 1990-х гадоў быў найважнейшай тэмай. Лукашэнка падкрэсліў, што без захавання матэрыяльнай і духоўнай спадчыны продкаў не можа быць ні нацыі, ні дзяржавы. У гэтай оптыцы Крыж Еўфрасінні Полацкай інтэгруецца ў [[канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці|наратыў аб тысячагадовай беларускай дзяржаўнасці]]. У [[ідэалогія беларускай дзяржавы|дзяржідэалогіі]] выкарыстоўваецца вобраз крыжа як прыклад уключэння беларусаў у сусветную гісторыю са сваімі эксклюзіўнымі архітэктурнымі і мастацкімі формамі. Дадзеныя ідэі падзяляюць таксама грамадзянская супольнасць, [[беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыя]], інтэлігенцыя і дзеячы сучаснага мастацтва<ref name="нг">Михаил Стрелец. [https://www.ng.ru/ng_religii/2026-07-07/8_9532_symbolism.html Сила креста Евфросинии Полоцкой] // Независимая газета, 7 июля 2026</ref>. == Паказанні Івана Мігуліна== [[File:Магілёўскія відарысы 05.jpg|міні|Былы будынак Магілёўскага абкама КП(б)Б. Першапачаткова — [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|Пазямельна-сялянскі банк]]. У міжваенны перыяд тут знаходзіўся абласны краязнаўчы музей, які пазней быў перамешчаны ў іншы будынак, а стары перадалі пад абкам. Цяпер — [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава]].]] Як сцвярджаў былы дырэктар [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласного музея]] [[Іван Сяргеевіч Мігулін|Іван Мігулін]] (пам. у 1995), у будынку абкама падчас акупацыі была размешчана нямецкая ваенная часць. Доўгі час на так званы «пакой-сейф» фашысты не звярталі ўвагі. Але аднойчы адзін салдат дабраўся па лесвіцы да акна з кратамі і ўбачыў, што за ім нешта блішчыць, пасля чаго немцы зрэзалі цяжкія дзверы аўтагенам і вывезлі ўсе каштоўнасці ў невядомым кірунку{{sfn|Арбузов|2011|с=73—74}}. Хоць былы дырэктар не вельмі хацеў распаўсюджвацца пра лёс крыжа, але, пасля палемічных публікацый у газетах «[[Веснік Магілёва]]» і «[[Савецкая Беларусь (газета)|Советская Белоруссия]]», 20 верасня 1991 года ў першым выданні Мігулін паведаміў, што на другі дзень вайны ён вырашыў вывезці самыя каштоўныя экспанаты музея, уключаючы крыж, загарад. Нечакана дырэктар быў арыштаваны камендантам горада як панікёр. Толькі ўмяшанне знаёмага зампаліта выратавала яго. Пасля чаго Мігулін у складзе апалчэння ўдзельнічаў у [[Абарона Магілёва (1941)|абароне горада]]. 29 чэрвеня мужчына вярнуўся ў будынак абкама, але яго не пусціў нарад [[Міліцыя СССР|міліцыі]]. Ён пайшоў да чэкістаў, і тыя паведамілі, што ўсе работнікі музея эвакуіраваліся. Мігулін спытаў у чэкістаў: што рабіць з музейнай маёмасцю? Невядомы маёр загадаў ахоўваць каштоўнасці. Аднак дырэктар у той жа дзень сеў з сям’ёй у цягнік і паехаў у тыл, вырашыўшы, што каштоўнасці ўжо вывезены, і не знайшоўшы час праверыць, ці так гэта на самай справе. У 1944 годзе, на другі дзень вызвалення, дырэктар вярнуўся і сустрэўся з настаўнікам Лукоўнікавым, які да вайны быў членам музейнага савета. Той распавёў, што будынак музея быў спалены ў апошнія дні абароны горада згодна з указам [[Іосіф Сталін|Сталіна]] ад 3 ліпеня «Знішчыць усе матэрыяльныя і культурныя каштоўнасці, якія застаюцца нявывезенымі». Упершыню гэтую гісторыю ён выклаў на партсходзе 19 кастрычніка 1949 года, пасля праверкі музея спецыяльнай камісіяй. Тады дырэктара абвінавацілі ў тым, што той «кінуў на волю лёсу вялікія дзяржаўныя каштоўнасці і дэзерціраваў у тыл», і абвясцілі строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. У наступным яго версія крытыкавалася. Па-першае, часу для эвакуацыі рэліквіі з Магілёва ў першыя дні вайны хапала. Па-другое, старыя браняваныя (да таго ж абсалютна цэлыя) дзверы ў будынку знялі толькі ў канцы 90-х гадоў, а іншыя, кратаваныя, стаяць да гэтага часу{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Са слоў магілёўскіх старажылаў, якія публічна заявілі ў эпоху [[Галоснасць|галоснасці]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}, у чэрвені ў будынак увайшла група людзей у форме [[НКУС]] (альбо пераапранутых бандытаў). Адкрыўшы пакой-сейф, яны склалі каштоўнасці ў загадзя падрыхтаваныя мяшкі і кудысьці павезлі{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. Нібыта Мігулін падзяліў з імі музейныя скарбы, што ён сам абвяргаў на старонках «Магілёўскага весніка», бо ваяваў у апалчэнні, а пасля адразу ж з’ехаў з горада. Як той дадаў, па дарозе ён выкінуў з акна вагона ключы ад браняванага пакоя-сейфа і спаслаўся на тое, што яго алібі можа пацвердзіць тагачасны намеснік Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР [[Іван Фролавіч Клімаў|Іван Клімаў]]{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. Тым не менш, новы дырэктар Іван Скварцоў у газеце «Магілёўскія ведамасці» за 1 сакавіка 1997 года распавёў, што Мігулін у прыватных размовах адкрыта выхваліўся наяўным у яго багаццем, а адзін раз, нават прынёс вельмі рэдкую брашуру пра горад, выдадзеную ў 1928 годзе. Калі ж у яго спыталі, адкуль узялася гэтак рэдкая кніга, адказаў, што з яго асабістай бібліятэкі. Хоць да таго сцвярджаў, што ўсе яго рэчы згарэлі разам з кватэрай у гады вайны{{sfn|Селицкая|2003|loc=Что сказал директор?}}. Людміла Сяліцкая ў выданні «[[Камсамольская праўда]]» прымеціла, што пасля вызвалення Беларусі дырэктарам было складзена два спісы страчаных экспанатаў. Першы прадстаўлены 22 снежня 1944 года, дзе фігуравала 89 пазіцый{{sfn|Селицкая|2010|loc=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины IIи сани Наполеона}}. 17 верасня 1947 года Мігулін склаў другі вопіс музейных страт і пералічыў усяго 24 пазіцыі. Усё гэта наводзіць падазрэнні на Мігуліна, як і досыць мяккае пакаранне за пакіданне экспанатаў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Однорукий директор музея поделил сокровища с чекистами?}}. У сваю чаргу ў пацверджанне слоў Мігуліна расійскі даследчык Мікалай Пятроўскі, чый артыкул 6 красавіка 2000 года перадрукавалі «Магілёўскія ведамасці», паказваў, што падчас знаёмства з адным з фондаў «[[Штаб рэйхсляйтэра Розенберга|Аператыўнага штаба Розенберга]]», які знаходзіцца цяпер у Цэнтральным дзяржаўным архіве Кіева, ён наткнуўся на шматзначны запіс, дзе згаданы нейкі «магілёўскі срэбны скарб». Нібыта ён знаходзіцца ў [[Смаленск]]у ў [[Служба бяспекі (Трэці рэйх)|СД]], аднак афіцыйна ўжо перададзена Штабу, а менавіта зондэркамандзе «Смаленск». Скарб складаецца з 369 асобных прадметаў, упакаваных у 4 вялікіх скрыні{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. == Правядзенне пошукаў == === Першыя спробы === Адразу пасля заканчэння Вялікай Айчыннай вайны вялося расследаванне аб знікненні скарбаў, але рэальных вынікаў яно не дало<ref name="смартпресс"/>. У 1960-я магілёўскі абласны музей звярнуўся ў [[Эрмітаж]] з запытам пра лёс крыжа Ефрасінні. У адказе паведамлялася, што рэліквія трапіла ў калекцыю мільянераў Морганаў і знаходзіцца ў [[Нью-Ёрк]]у. Аднак гэтаму няма дакументальных пацверджанняў{{sfn|Арбузов|2011|с=74}}. 10 красавіка 1970 года ў кабінеце ў намесніка Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Івана Клімава для размовы аб знікненні крыжа былі запрошаны два дырэктары магілёўскага музея — даваенны, Іван Мігулін, пры якім крыж знік, і новы, Іван Скварцоў, які напісаў запыт у Эрмітаж. Туды ж накіраваліся гісторык [[Адам Мальдзіс]] і археолаг [[Георгій Васільевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]]. Мігулін, па словах Мальдзіса, выглядаў узнятым: яго кій бесперапынна шаркаў па падлозе. Падчас сустрэчы Мігулін акцэнтаваў увагу на тым, што перад прыходам немцаў у будынку гаспадарылі адны партыйцы, «масквічы нейкія». Пасля гэтага Клімаў камусьці патэлефанаваў, а затым звярнуўся да экс-дырэктара{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}: {{Цытата|Ведаеш, дзед, ніводнаму твайму слову не веру. Я вось пагаварыў з адным таварышам, з якім разам адказваў у 1941-м за эвакуацыю Магілёва. Ты ж не прыйшоў да мяне і не патлумачыў, што крыж каштуе даражэй, чым які-небудзь станок... А Морган... Можа, потым усё патрапіла і да Моргана. Паспрабуем на ўсялякі выпадак падрыхтаваць паперы нашаму паслу ў ЗША.}} У першыя хвіліны Мальдзіс не зразумеў, чаму высокі начальнік пасля таямнічага званка наверх раптам страціў цікавасць да крыжа. Але неўзабаве здагадаўся, у чым справа. Таму што адразу пасля гэтага загадкавага званка на ўсе спробы працягнуць пошукі крыжа было накладзена сакрэтнае табу{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Не дапамог нават чэкіст з Магілёва Дзямідаў, які спачатку паабяцаў новаму дырэктару музея Івана Скварцова дапамогу, бо таго раптоўна перавялі ў іншы горад{{sfn|Арбузов|2011|с=74—75}}. Пошукі на афіцыйным узроўні, па сутнасці, апынуліся, замарожанымі на доўгія 20 гадоў{{sfn|Селицкая|2010|loc=Как профессор Адам Мальдис впервые догадался, что Крест в России?}}. Усё ж у канцы 1970-х гадоў супрацоўнікі [[КДБ СССР]] правялі апытанне грамадзян, якія маглі нешта ведаць пра лёс крыжа і ўсіх музейных каштоўнасцяў. Спецслужбіст Іван Юркін, які тады толькі пачынаў сваю кар’еру, адзначыў<ref name="смартпресс">[https://smartpress.by/idea/istoriya/49185/ Тайна Креста Евфросинии Полоцкой: где находится реликвия сегодня?] // Смартпресс, 4 августа 2023</ref>: {{Цытата|Часам складвалася ўражанне, што людзі проста пераказваюць тое, што чулі ад іншых, дадаючы нейкія нязначныя дэталі. Пры праверцы сведчанняў, нітка вышуку абрывалася альбо мы наогул ўпіраліся ў тупік.}} === Амерыканскі напрамак === [[File:Adam Maldzis.jpg|міні|злева|Адам Мальдзіс.]] Доктар філалагічных навук, прафесар [[Адам Мальдзіс]] рабіў неаднаразовыя спробы знайсці крыж, шмат разоў падымаў гэтае пытанне ў прэсе. Паводле яго расследаванняў, крыж не быў выкрадзены нямецкімі войскамі, як заяўлялі савецкія партыйныя дзеячы{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Тым не менш, у штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]» Мальдзіс у сваім артыкуле «Сляды продкаў» настойваў менавіта на амерыканскай версіі. Яшчэ ў 1974 годзе{{sfn|Арбузов|2011|с=76}} [[Беларусы ў ЗША|беларускія амерыканцы]] [[Вітаўт Кіпель]] і [[Вітаўт Тумаш]] зацікавіліся прапановай вучонага і звярнуліся ў Нью-Ёрку да супрацоўнікаў [[Бібліятэка і музей Моргана|морганаўскай бібліятэкі і калекцыі твораў мастацтваў]]. Зварот быў складзены ад [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]], што зрэшты ні да чаго не прывяло{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. Падчас святаў, прысвечаных 500-годдзю ўсходнеславянскага першадрукара [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], Мальдзіс выпадкова сустрэўся ў Полацку з доктарам гістарычных навук, супрацоўнікам [[Эрмітаж]]а [[Барыс Віктаравіч Сапуноў|Барысам Сапуновым]]. Аказалася, што пецябруржац у 1960-я як раз пісаў адказ у краязнаўчы музей горада Магілёва. Сапуноў пацвердзіў, што крыж Ефрасінні быў закуплены ў калекцыю Морганаў на аўкцыёне ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] адразу ж пасля вайны. А гэта азначае, што ў беларусаў як быццам і няма юрыдычных правоў на рэліквію. Праз некалькі тыдняў пасля размовы Сапуновым, Мальдзіс у якасці члена беларускай дэлегацыі прыбыў на чарговую сесію [[ААН]] у Нью-Ёрку. Паміж справай гісторык наведаў фонд Моргана і сустрэў з рускай эмігранткай Яўгеніяй Зазоўскай, якая ведала славянскімі рукапісамі і рэдкімі выданнямі ў бібліятэцы Моргана. Мальдзіс звярнуўся да яе з просьбай паглядзець каталог музейных фондаў. Зазоўская адказала, што пра існаванне такога каталога ёй не вядома. Хоць у 1974 годзе, калі з лёсам крыжа разбіраўся Тумаш, ён знаёміўся з каталогам фонда{{sfn|Арбузов|2011|с=76}}. [[File:Pierpont Morgan Library.jpg|міні|Бібліятэка-музей Моргана ў Нью-Ёрку.]] Разам з тым даследчык сустрэўся з [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антонам Шукелойцем]]. У гады нямецкай акупацыі той узначальваў Мінскі гісторыка-мастацкі музей. Шукелойць выказаў свой пункт гледжання: нацыянальную святыню хутчэй вывезлі на ўсход, магчыма, раздзялілі. Нью-ёркскія пошукі завяршыліся ў кастрычніку 1990 года візітам у Морганаўскі фонд [[Міністэрства замежных спраў БССР|міністра замежных спраў БССР]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка|Пятра Краўчанкі]]. Суправаджалі міністра Адам Мальдзіс і супрацоўнік беларускага прадстаўніцтва ААН. Паводле Антоля Арбузава, дырэктару фонду быў перададзены афіцыйны запыт аб Крыжы Ефрасінні Полацкай. Праз некаторы час МЗС Беларусі прыйшоў афіцыйны адказ, з якога вынікала, што ў самім фондзе яго няма. Таксама адзначалася, што сям’я Морганаў мае і прыватныя калекцыі, аднак за іх, як вынікала з дасланага дакумента, адміністрацыя адказваць не можа{{sfn|Арбузов|2011|с=76—77}}. Ва ўспамінах Краўчанкі гэтая гісторыя трохі адрозніваецца. Першапачаткова ўсю працу праводзіў Мальдзіс. Ужо ў першыя тыдні знаходжання ў Нью-Ёрку ён наведаў бібліятэкі, музеі, архівы, правёў шмат сустрэч з прадстаўнікамі беларускай эміграцыі. Гэтыя наведванні і сабраная інфармацыя далі меркаваць, што многія адказы на пытанні, якія ўзнікаюць, можна знайсці ў экспазіцыях і запасніках музея фонду Моргана. Навукоўцу ўдалося пазнаёміцца і ўсталяваць добры кантакт з Зазоўскай. Яна распавяла яму, што ў запасніках музея захоўваюцца больш за 300 сярэднявечных еўрапейскіх крыжоў. Але тэрмін камандзіроўкі Мальдыса паступова падыходзіў да канца. Пошукам страчанай рэліквіі прыйшлося займацца самому міністру. Краўчанка звязаўся з дырэктарам гэтага музея, афіцыйна паведаміў яму пра сваё жаданне азнаёміцца з экспазіцыяй. Праўда прыйшлося прымяніць дыпламатычную хітрасць паказаўшы, што яго цікавяць не крыжы, а сярэднявечныя кніжныя мініяцюры. Дырэктар даў згоду, і неўзабаве Краўчанка апынуўся ў Фондзе Моргана<ref name="борисов"/>. У ненадакучлівай гутарцы факт існавання калекцыі крыжоў пацвердзіўся. Але яе апісання і класіфікацыі ў музеі не было. Краўчанка паказаў здымак святыні. Дырэктар заявіў, што дасць яму адказ праз два тыдні, але так і не звязаўся з ім. Тады Краўчанка запрасіў некалькі уплывовых [[СМІ ЗША|амерыканскіх журналістаў]] і распавёў ім усю гэтую гісторыю з Фондам Моргана. Пасля гэтай сустрэчы ў прэсе з’явілася шэраг публікацый, якія ў пэўнай ступені аказалі ціск на сямейства мільярдэраў. У гэтых артыкулах, вядома, не сцвярджалася, што крыж Еўфрасінні Полацкай знаходзіцца ў Морганаў, але выказвалася меркаванне, што зацягванне з адказам ускосна гэта прадугледжвае<ref name="борисов"/>. У тым жа годзе свае пошукі пачаў журналіст [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Алесь Лукашук]]. Ён сустрэўся з мастацкім экспертам [[Ракфелер-цэнтр|Ракфелераўскага цэнтра]] Аліў Брагозі, якая, выслухаўшы апісанне рэліквіі, запэўніла, што падобнага крыжа ў мастацкай калекцыі [[Ракфелеры|Ракфелераў]] няма і ніколі не было. Спецыялістка параіла беларусу звярнуцца ў прыватнае нью-ёркскае агенцтва, якое выдае сусветны каталог выкрадзеных твораў мастацтва. Але, як высветлілася, гэты каталог фіксуе толькі рэчы, якія знаходзіліся ў вышуку пасля 1945 года. Некалькі іншых спробаў, зробленых Лукашукам (напрыклад, наведванне фонду Моргана), таксама не ўвянчаліся поспехам{{sfn|Арбузов|2011|с=75}}. ===Расійскі напрамак === [[Файл:Село Воробьёво.jpg|міні|Ленінскія горы ў 1940-я.]] У 1995 годзе<ref>{{артыкул|загаловак=КГБ ищет крест Ефросиньи Полоцкой|выданне=Витебский Курьер М|год=1995|чысло=15|месяц=9|нумар=37|старонкі=3}}</reF> пошукамі заняўся супрацоўнік упраўлення [[КДБ Беларусі|Камітэта дзяржбяспекі]] па [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] Сяргей Багдановіч. Ён прапрацоўваў расійскую версію. Згодна з чуткамі, што хадзілі тады, магілёўскія скарбы забрала група НКУС на чале з капітанам Віктарам Пудзіным. Багдановіча зацікавіла сведчанне 75-гадовага жыхара Магілёва Пятра Паддубскага. Ветэран распавёў супрацоўніку, што ў разгар баёў яго, выпускніка сельгастэхнікума, які меў правы кіроўцы, выклікаў да сябе начальнік гарадскога гарнізона Ваяводзін, каб забраць і вывезці важны груз. 13 ліпеня Паддубскі, падчас выканання работ, пачуў вокліч: «Які крыж прыгожы!». Машыну з грузам узялі пад ахову шасцёра супрацоўнікаў НКУС на чале з маёрам і загадалі ехаць у бок банка, дзе яшчэ два аўтамабілі загружаліся мяшкамі з грашыма. На наступную раніцу на ўскраіне горада ў кабіну да Паддубскага падсеў першы сакратар ЦК КПБ [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка| Панцеляймон Панамарэнка]]. Пасля яны рушылі ў Маскву. У сталіцы груз быў здадзены ўпраўленню кадраў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] на [[Ленінскія горы|Ленінскіх гарах]]{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. Як устанавіў Багдановіч, словы Паддубскага маюць ускоснае пацверджанне ва ўспамінах Панамарэнкі і Ваяводзіна. З меркаваннем калегі пагадзіўся тагачасны кіраўнік Цэнтра інфармацыі і грамадскіх сувязяў КДБ Беларусі Генадзь Сенюкоў. 19 чэрвеня 1997 года на старонках «[[Звязда (газета)|Звязды]]» спецслужбіст выказаў здагадку, што святыня апынулася ў правінцыйным расійскім музеі або архіве{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У КДБ лічылі, што правесці пошукі і вяртанне рэліквіі з Расіі будзе проста, за кошт добрых [[беларуска-расійскія адносіны|двухбаковых адносін]]. Аднак у 1997 годзе [[Дзяржаўная дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждума]] падрыхтавала закон аб рэстытуцыях, згодна з якім усе змешчаныя на тэрыторыі РФ каштоўнасці з’яўляюцца ўласнасцю краіны і вяртанню іншым дзяржавам не падлягаюць. Тым не менш, спецслужбісты працягвалі працу. Сфармаваны пры Камітэце па пытаннях бяспекі [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] штаб па пошуку святыні пад кіраўніцтвам генерал-маёра КДБ Івана Юркіна выказаў намер ініцыяваць зварот да прэзідэнтаў дзвюх краін з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні вышуковых работ. Як меркавалася, крыж разам з іншымі каштоўнасцямі мог быць эвакуіраваны ў музейныя запаснікі Масквы, [[Самара|Самары]], [[Уфа|Уфы]] або [[Яраслаўль|Яраслаўля]], трапіць у калекцыю [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнція Берыі]], альбо нават быць вывезены за мяжу як аплата па ленд-лізу, альбо, па прыбыцці ў Маскву, магчыма, трапіць у прыватныя калекцыі чыноўнікаў з [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|Наркамата дзяржбяспекі]], або перададзены ў дар [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннаму Сіноду]]. Таксама прапрацоўваліся версіі аб крадзяжы святыні Іванам Мінуліным, бо па чутках у кватэрах яго сыноў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і Маскве меліся рэчы са збораў магілёўскага музея{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. КДБ атрымаў велізарны стос адмоўных адказаў з Цэнтральнага аператыўнага архіва, [[Расійскі фонд культуры|фонду культуры]], Эрмітажа, Аб’яднанага дзяржаўнага музея Масквы, Прэзідыума [[Акадэмія навук Расіі|Акадэміі навук]], [[Гохран Расіі|Гохрана]], [[Цэнтрабанк Расіі|цэнтральнага банка]], [[Міністэрства фінансаў Расійскай Федэрацыі|Міністэрства фінансаў]], камітэта каштоўных металаў і каштоўных камянёў, Бранскага, Смаленскага і Пскоўскага архіваў, [[Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Цэнтральнага архіва МА]]. Увесну 1999 года рабіўся запыт у [[Генеральная пракуратура Расіі|Генпракуратуру]] з нагоды канфіскаваных рэчаў пасля арышту Берыі, але, як аказалася, па справе Берыі стаяў грыф сакрэтнасці. У той жа час Юркін афіцыйна папрасіў кіраўніцтва [[ФСБ РФ]] правесці гутарку з сынамі экс-дырэктара гутарку. Аднак яны не ўспомнілі нічога істотнага{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У чэрвені 2001 года была створана спецыялізаваная група для вышукаў крыжа з супрацоўнікаў спецслужбаў дзвюх дзяржаў{{sfn|Селицкая|2003|loc=Вектор поиска определяет штаб}}. У наступныя гады гэтую працу курыраваў палкоўнік Аляксей Гарохаў, работнік Камітэта па пытаннях бяспекі Саюза Беларусі і Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Іван Юркін, будучы ўжо ў адстаўцы, працягваў шукаць інфармацыю пра беларускую рэліквію. На жнівень 2023 года ім выяўлена новая зачэпка. 25 чэрвеня 1941 года з горада эвакуіравалі архіўныя дакументы. У 9-ы вагон пагрузілі партархіў Магілёўскага абкама, справы і матэрыялы Мінскага і Беластоцкага абкамаў, некаторых раённых камітэтаў [[Заходняя Беларусь|заходніх абласцей БССР]] і некалькі скрынь воінскіх часцей. Юркін выказаў здагадку, што ў скрынях былі музейныя каштоўнасці з пакоя-сейфа, а іх уяўная прыналежнасць да вайсковых часцей – гэта маскіроўка. Партархіў суправаджалі тры работніка архіва з сем’ямі: загадчык партархівам ЦК КП(б)Б Фёдар Папоў, яго намеснік Рай і інструктар Галавач, таксама была ахова. На памежных беларускіх станцыях вагоны ў Маскву не прапускалі без спецыяльнага дазволу, таму шлях да сталіцы заняў 10 дзён. За ўвесь гэты час ва ўспамінах не зафіксавана ніякіх інцыдэнтаў. У Маскве вагоны не разгружалі, яны былі апламбаваныя і пад аховай. Кіраўнік спраў ЦК ВКП(б) Крупін распарадзіўся адправіць беларускі архіў ва Уфу, куды ён і прыбыў 10 ліпеня<ref name="смартпресс"/>. === Іншыя мерапрыемствы === Вясной 1991 года па ініцыятыве Пятра Краўчанкі пададзена афіцыйная заяўка на пошук Крыжа Еўфрасінні Полацкай у [[Інтэрпол]], якая 26 чэрвеня была зарэгістраваная пад № 34-1130 у камп’ютарным цэнтры арганізацыі ў г. [[Ліён]]е ([[Францыя]])<ref name="борисов">Александр Медельцов. [https://borisov-spas.by/novosti-pravoslavnyx-smi/v-poiskah-kresta-evfrosinii-polotskoy.html В поисках Креста Евфросинии Полоцкой] // Кафедральный собор Воскресения Христова г.Борисова, 13 сентября 2013</ref>. Шмат гадоў праз даследчык Сяргей Крапівін знайшоў у архівах стэнаграмы выказванняў кіраўніка Беларускай ССР [[Панцеляймон Кандрацьевіч Панамарэнка|Панцеляймона Панамарэнкі]], якія ўскосна паказваюць на тое, што савецкае кіраўніцтва ведала, дзе знаходзіцца крыж. Верагодней за ўсё, крыж быў вывезены падчас эвакуацыі ў [[Масква|Маскву]], затым, магчыма, быў прададзены ў ЗША ў якасці разлікаў па [[ленд-ліз]]у або, магчыма, так і застаўся ў сталіцы Расіі{{sfn|Арбузов|2011|с=78}}. Акрамя таго, развівалася полацкая версія, згодна з якой крыж у ХХ стагоддзі нікуды не вывозіўся. Калі ў 1920-я савецкая ўлада праводзіла кампанію па канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў, полацкае духавенства аддало копію. Гэта сцвярджэнне грунтуецца на апісанні рэліквіі, зробленым Вацлавам Ластоўскім і апублікаваным у «Запісах». Як вопытны гісторык, збіральнік музейных экспанатаў ён павінен быў ведаць, што крыж зроблены з кіпарыса. У акце ж прыёмкі-перадачы фігуруе дубовае дрэва. Акрамя таго, навуковец фіксуе факт замены некаторых каштоўных камянёў шкельцамі. Адсюль і здагадка, што духавенства вырабіла копію, каб захаваць арыгінал ад экспрапрыяцыі{{sfn|Демидовец|2023|с=35}}<ref name="марозава">Марозава, С.В. [https://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/41/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6_%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9_-_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%9E.html Крыж Ефрасінні Полацкай - галоўная нацыянальная рэліквія беларусаў] / С.В. Марозава // Роль женщин в укреплении местных сообществ: Материалы Республиканской научной конференции (Путришки, 12 февраля 2011 г.). - Гродно, 2011. - С. 13-18.</ref>. Падобная схема раней пракручвалася падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]]{{sfn|Арбузов|2011|с=77}}. Па іншых дадзеных, крыж з іншымі каштоўнасцямі быў спецыяльна патоплены чырвонаармейцамі, якія трапілі ў акружэнне ў глухім возеры на [[Краснапольскі раён|Краснапольшчыне]], каб каштоўнасці не дасталіся немцам. Таксама хадзілі чуткі, што крыж пахаваны ў глыбокім шурфе або ў падзямеллі пад будынкам самога магілёўскага музея, дзе відавочцы таксама нібыта назіралі ў першыя дні вайны правядзенне апалчэнцамі нейкіх таямнічых работ{{sfn|Селицкая|2003|loc=Чекисты идут по следу}}. У кастрычніку 2024 года [[Міністэрства культуры Беларусі|Мінкульт]], склаў па ініцыятыве [[Генеральная пракуратура Беларусі|Генеральнай пракуратуры]], пералік культурных каштоўнасцей, перамешчаных з тэрыторыі БССР у гады Вялікай Айчыннай вайны і падлягаюць вяртанню. У спіс уключылі 694 прадметы культуры, уключаючы Крыж Ефрасінні Полацкай<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/353365 Генпрокуратура хочет вернуть в Беларусь Крест Ефросиньи Полоцкой, слуцкие пояса и сани Наполеона] // Наша Ніва, 15.10.2024</ref>. == Памяць == У 2013 годзе ў Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. В. Масленікава адбылося адкрыццё пастаянна дзеючай экспазіцыя «Таямніца крыжа», прысвечанай згубленаму крыжу Еўфрасінні Полацкай. Экспазіцыя была размешчана ў браняваным пакоі-сейфе, з якой ён і знік у 1941 годзе<ref>[https://maslenikov.by/mystery-of-the-cross/ Таямнічы водбліск стагоддзяў] // Мастацкі музей імя П. В. Масленікава</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Демидовец|2023|Демидовец, В. В. [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/52819/1/Demidovec_Taina.pdf Тайна креста Евфросинии Полоцкой] / В. В. Демидовец // Информационные технологии и управление : материалы 59-ой научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов, Минск, 17–21 апреля 2023 года / Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники ; редкол.: Л. Ю. Шилин [и др.]. – Минск, 2023. – С. 35.}} * {{h|Арбузов|2011|Арбузов, А. Т. [https://rep.bntu.by/items/54a4f193-ecae-4bcd-baad-6df935d04c16/full Белорусский талисман - всемирная реликвия] [крест Евфросинии Полоцкой] / А. Т. Арбузов // Научные труды кафедры "История, мировая и отечественная культура" БНТУ. – Минск : БНТУ, 2011. - С. 66-80.}} * {{артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/tayna-svyatogo-kresta.html|выданне=СБ. Беларусь сегодня|загаловак=Тайна святого Креста|год=2003|чысло=28|месяц=февраля|аўтар=Людмила Селицкая|ref=Селицкая}} * {{артыкул|аўтар=Людмила Селицкая|спасылка=https://www.kp.ru/daily/24617.3/784167/|загаловак=Вместе с Крестом находились золото Помпеи, тронное кресло Екатерины II и сани Наполеона|выданне=Комсомольская правда|чысло=30|месяц=декабря|год=2010|ref=Селицкая}} {{ВС}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Ефрасіння Полацкая]][[Катэгорыя:Магілёў у гады Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Нявырашаныя праблемы]][[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] gu6vponv739kfo9og8yi9bfzeg4z4aa Лімітроф 0 814214 5202106 5196154 2026-09-18T15:57:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202106 wikitext text/x-wiki '''Лімітроф''' (ад {{Lang-la|limitrophus}} праз фр.— памежны). * Назва правінцый на межах - [[Лімес|лімесе]] Рымскай імперыі ў [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]]. * Распаўсюджаная сярод савецкіх і расейскіх шавіністаў, рэваншыстаў і геапалітыкаў ХХ - пач. ХХІ ст. назва дзяржаў, якія ўтварыліся пасля распаду Расійскай імперыі: Літва, Латвія, Эстонія і Фінляндыя<ref>{{Кніга|загаловак=Б. Волин. Лимитрофы. Малая Советская энциклопедия. М.: 1929, — т. 4, с. 641.}}</ref>, пазней пасля развалу - СССР былыя яго рэспублікі. Прамежкавая прастора паміж імперыямі або [[Цывілізацыя|цывілізацыямі]]<ref>{{Кніга|загаловак=Цымбурский В. Геополитика для «евразийской Атлантиды»}}</ref> == Канцэпцыя == Пачаткова тэрмін літаральна азначаў - тэрыторыю ці правінцыю вызначаную сенатам ці імператарам дзеля ўтрымання памежных ('''лац. ''limitanei''''') легіёнаў<ref>{{Кніга|загаловак=Georges, Karl Ernst (1998). Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch. Nachdruck Darmstadt. p. Band 2, Sp. 660}}</ref>. Дзеля абазначэння тэрыторый на памежжы паміж імперыямі ці цывілізацыямі тэрмін пачалі ўжываць у французкай дыпламатычнай мове<ref>{{Кніга|загаловак=Calvo, Carlos (2009). Dictionnaire Manuel de Diplomatie et de Droit International Public et Privé. The Lawbook Exchange, Ltd. p. 246. ISBN 9781584779490}}</ref> у сярэдзіне 18 ст. адтуль ен трапіў у англійскую мову, аднак ня быў шырока ўжываны<ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/limitrophe|title=limitrophe}}</ref>. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] паняцце «памежныя дзяржавы» адышло ў шэраг гістарычных аж да канца Другой сусветнай вайны. Перамога над Германіяй вярнула заходнія межы СССР, галоўным чынам, да межаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пачатку Першай сусветнай вайны (за выключэннем Фінляндыі і Польшчы, а таксама Карскай вобласці). Энцыклапедыі выдадзеныя ў СССР у 1928-1939 г. запісваюць ў лімітрофы Фінляндыю, Балтыю, Польшчу <ref>{{Кніга|загаловак=Лимитроф. Толковый словарь русского языка. Под ред. проф. Д.Н.Ушакова. т. 2. — М.:ОГИЗ, 1938. — стлб.61.}}</ref> Ужываючы ўжо вядомы тэрмін да той жа геапалітычнай сукупнасці, якая меўся на ўвазе пад паняццем памежных дзяржаў у перыяд 1917-1945 гг., В. Цымбурскі толькі мадэрнізаваў яго вызначэнне, звязаўшы яго са сфармуляванай ім канцэпцыяй «міжцывілізацыйнага пояса» <ref>{{Cite web|url=http://magazines.russ.ru/oz/2002/6/2002_06_32.html|title=Оренбуржский полигон|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305033305/http://magazines.russ.ru/oz/2002/6/2002_06_32.html|archive-date=5 березня 2016|access-date=4 червня 2013}}</ref>. Гэты раней вядомы тэрмін быў рэактываваны ў лексіконе сучаснай расійскай паліталогіі.Цяпер маюцца на ўвазе новыя дзяржавы, якія абвясцілі свой суверэнітэт падчас распаду СССР. Паняцце «цывілізацыйных міжсветаў», або лімітрофаў, мае важнае метадалагічнае значэнне ў цывілізацыйным раяніраванні. Гэта паняцце звязана менавіта з праблемамі межаў цывілізацый і апісвае тэрыторыі, якія патэнцыйна маюць элемент канфлікту (гістарычны, этнічны, культурны і г.д.), і дапамагае вырашаць такія канфлікты. У рэгіянальных даследаваннях цывілізацыйны падыход даволі распаўсюджаны, і паняцце «лімітроф» адыгрывае ў ім важную ролю, бо яно звязана з такімі шырока ўжывальнымі ў рэгіянальных даследаваннях паняццямі, як [[Тэрыторыя|«тэрыторыя»]], [[Дзяржава|«дзяржава»]], «міждзяржаўная прастора», «цывілізацыйныя міжсветы». На сённяшні дзень тэрмін і канцэпцыя шырока выкарыстоўваецца ў расейскай прапагандзе і рыторыцы пры апраўданні яе агрэсіі супраць суседзяў, генацыда і тэрарыстычнай вайны. === Дактрына Цымбурскага «Вялікі лімітроф». === Вывучэнне Вялікага лімітрофа цесна пераплятаецца з пытаннямі даследаванняў у палітычнай геаграфіі і геапалітыцы. Цымбурскі разглядае пояс лімітрофаў, які прылягае да Расіі, як «гіганцкі лімітроф, які, рассякаючы Еўразію, ізалюе Расію і надае ёй рысы своеасаблівага вострава ўнутры кантынента». Цымбурскі сцвярджае, што «вялікі міжцывілізацыйны паяс (Лімітроф), які цягнецца ад Прыбалтыкі праз Усходнюю Еўропу і, ахопліваючы Каўказ, постсавецкую Цэнтральную Азію і так званую старую Тыбета-Сіньцзян-Мангольскую Цэнтральную Азію, заканчваецца ў Карэі». Ён сцвярджае, што гэты «пояс тэрыторый-праліў аддзяляе Расію ад цэнтраў сілы, якія развіліся на платформах іншых цывілізацый»<ref>{{Cite web|url=http://www.politstudies.ru/universum/esse/7zmb.htm|title=В. ЦЫМБУРСКИЙ. ЭТО ТВОЙ ПОСЛЕДНИЙ ГЕОКУЛЬТУРНЫЙ ВЫБОР, РОССИЯ?|access-date=9 верасня 2026|archive-date=18 красавіка 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418233023/http://www.politstudies.ru/universum/esse/7zmb.htm|url-status=dead}}</ref>. === Межы «Вялікага лімітрофа» === Вялікі лімітроф распасціралася па ўсім кантыненце ад Польшчы і Прыбалтыкі да Паміра і Цянь-Шаня, ахопліваючы Усходнюю Еўропу з Балканамі, Каўказам і «новай», гэта значыць постсавецкай, Цэнтральнай Азіяй. З культурнага і геаграфічнага пункту гледжання гэты пояс, або Вялікі Лімітроф, утвораны пераходнымі перыферыямі ўсіх цывілізацый Старога Свету: рамана-германскай (Заходняя Еўропа), араба-іранскай (Блізкі і Сярэдні Усход), рускай, кітайскай і індыйскай. Яна знаходзіць свой натуральны працяг у цюркска-мангольскіх землях на стыку Кітайскай і Рускай платформаў, сваё адгалінаванне ў Тыбеце і канец на Карэйскім паўвостраве. Цымбурскі лічыць, што, хутчэй за ўсё, найважнейшыя ваенна-стратэгічныя і геаэканамічныя падзеі пачатку XXI стагоддзя адбудуцца на Вялікім Лімітрофе. <ref name="arch">{{Cite web|url=http://www.archipelag.ru/geopolitics/osnovi/russia/earth/|title=Земля за великим лимитрофом: от «России-Евразии» к «России в Евразии»|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204024857/http://www.archipelag.ru/geopolitics/osnovi/russia/earth/|archive-date=4 лютого 2014|access-date=4 червня 2013}}</ref> === Іншыя погляды на праблему Вялікага лімітрофа і палітычнае выкарыстанне. === Ідэю Вялікага Лімітрофа з 1994 года незалежна распрацаваны варонежскім гісторык С. Хатунцаў. Ён апісвае Вялікі Лімітроф як паласу, якая цягнецца ад Фінляндыі праз Прыбалтыку, Польшчу і Заходнюю Украіну, затым праз Малдову і горны Крым.— у Закаўказзе і Анатолію. За Каспійскім морам яна ўключае частку Туркменістана, Афганістана, Пакістана, Кашміра, Уйгурыі і, нарэшце, праз Манголію, Маньчжурыю і Прымор'е дасягае Курыльскай хрыбта, Алеўцкіх астравоў і Аляскі. <ref name="arch" /> У адрозненне ад Хатунцава, Цымбурскі ўключае ў Вялікі Лімітроф значна большую частку Усходняй Еўропы і ўвесь рэгіён пустынь і паўпустынь на поўнач ад Паміра, але не ўключае Афганістан і Пакістан. Акрамя таго, ён не бачыць ніякіх лімітрофных прастор у Ціхім акіяне. Амаль адразу расейскія рэваншысцкія, шавіністычныя і неаімперыяльныя колы ўзяліся выкарыстоўваць гэтую канцэпцыю і тэрміналогію зневажаючы суседзяў і апраўдваючы сваю агрэсіўную палітыку супраць іх (Грузія, Прыбалтыка, Украіна). Пад крылом спецслужбаў і расейскіх ўрадавых пляцовак з 2007 праводзіліся з'езды прарасійскіх актывістаў, якія выстаўлялі нейкія патрабаванні да кіруючых колаў суседніх краін<ref>{{Кніга|спасылка=https://regnum.ru/news/821909|загаловак=Рекомендации российских историков: "Россия и Прибалтика: компетентные ответы на исторические претензии лимитрофов"}}</ref>. Падчас [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска ўкраінскай вайны]] з 2014 г. [[Аляксандр Гельевіч Дугін|А.Г. Дугін]] неаднаразова заклікаў падначаліць, знішчыць або русіфікаваць усе лімітрофныя абшары і народы. == Глядзі так сама == * Гранічныя краіны (Усходняя Еўропа) * [[Буферная дзяржава]] * [[Санітарны кардон (міжнародныя адносіны)|Санітарны кардон]] * [[Міжмор’е|Intermarium]] * [[Сярэдняя Еўропа]] * [[Блізкае замежжа]] * [[Марка (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|Марка (тэрыторыя)]] === Спасылкі === [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Наступствы Першай сусветнай вайны]] 9f33do0jo6eb1zalde8yulbfqw18d86 Альхаміяда 0 814433 5202249 5197362 2026-09-19T06:26:48Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 2 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202249 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aljamiado.png|міні|справа|Фрагмент тэксту альхаміяда аўтарства [[Мансеба дэ Арэвала]], XVI стагоддзе]] '''Альхамія́да''' (ад {{lang-es|aljamía}}; у іспанамоўнай літаратуры таксама {{lang-es|aljamiado, -da}}, у баснійскай — {{lang-bs|alhamijado}}) — у вузкім значэнні спосаб запісу [[Раманскія мовы|раманскіх моў]] [[Арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]], а таксама створаны такім чынам корпус тэкстаў, найперш літаратура [[Мудэхары|мудэхараў]] і [[Марыскі|марыскаў]] Кастыліі і Арагона XV — пачатку XVII стагоддзя<ref name="Castilla2019">{{cite book |last=de Castilla |first=Nuria |chapter=Uses and Written Practices in Aljamiado Manuscripts |title=Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures |editor1-last=Bondarev |editor1-first=Dmitry |editor2-last=Gori |editor2-first=Alessandro |editor3-last=Souag |editor3-first=Lameen |location=Berlin; Boston |publisher=De Gruyter |year=2019 |pages=111—130 |doi=10.1515/9783110639063-005 |lang=en }}</ref><ref name="Tikhonova">{{cite journal |last=Тихонова |first=О. В. |title=К проблеме корректности употребления термина «литература на алхамиадо» |journal=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация |year=2021 |volume=19 |issue=3 |pages=135—147 |doi=10.25205/1818-7935-2021-19-3-135-147 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-probleme-korrektnosti-upotrebleniya-termina-literatura-na-alhamiado |lang=ru }}</ref>. У шырэйшай параўнальнай тэрміналогіі '''альхаміядай''' называюць таксама некаторыя іншыя еўрапейскамоўныя пісьмовыя традыцыі на аснове арабскага пісьма, у тым ліку баснійскую, беларускую і польскую<ref name="Beilinson">{{cite encyclopedia |last=Beilinson |first=Orel |title=Alhamijado |encyclopedia=Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online |publisher=Brill |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |url=https://doi.org/10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |lang=en }}</ref>. Альхаміяда не з’яўляецца назвай аднаго пэўнага алфавіта. Гэта агульнае паняцце для пісьмовай практыкі, пры якой неарабская мова запісваецца арабскім пісьмом або, у некаторых раманістычных ужываннях тэрміна, іншым семіцкім пісьмом; у розных рэгіёнах пры гэтым узнікалі самастойныя сістэмы арфаграфіі<ref name="Bondarev">{{cite book |last=Bondarev |first=Dmitry |chapter=Introduction: Orthographic Polyphony in Arabic Script |title=Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures |editor1-last=Bondarev |editor1-first=Dmitry |editor2-last=Gori |editor2-first=Alessandro |editor3-last=Souag |editor3-first=Lameen |location=Berlin; Boston |publisher=De Gruyter |year=2019 |pages=1—38 |doi=10.1515/9783110639063-001 |lang=en }}</ref>. Так, у Босніі канкрэтная сістэма пісьма называецца [[Арэбіца|арэбіцай]], а ў беларуска-татарскай традыцыі — [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускім арабскім алфавітам]]<ref name="Beilinson"/>. == Тэрміналогія і этымалогія == Іспанскае слова {{lang-es|aljamía}} паходзіць ад арабскага {{lang-ar|العجمية}}, ''al-ʿaǧamiyya'' — ‘неарабская, чужая [мова]’, вытворнага ад {{lang-ar|عجم}}, ''ʿajam'' — ‘неарабы, чужаземцы’<ref name="Tikhonova"/><ref name="Chejne">{{cite book |last=Chejne |first=Anwar G. |title=Muslim Spain: Its History and Culture |location=Minneapolis |publisher=University of Minnesota Press |year=1974 |lang=en }}</ref>. У сярэдневяковым мусульманскім асяроддзі [[Аль-Андалус]]а гэтым словам маглі называць мясцовую раманскую мову ў супрацьпастаўленні арабскай; пазней яно стала абазначаць таксама раманскі тэкст, запісаны арабскімі літарамі<ref name="Tikhonova"/>. У сучаснай іспанскай тэрміналогіі размяжоўваюцца назоўнік {{lang-es|aljamía}} і прыметнік {{lang-es|aljamiado, -da}}. ''Aljamía'' можа абазначаць неарабскую, найперш раманскую мову, запісаную арабскім пісьмом, або сам спосаб такога пісьма; ''aljamiado'' азначае ‘напісаны на альхамія, арабскім пісьмом’. Гістарычна словам ''aljamiado'' маглі называць і чалавека, які карыстаўся ''aljamía''<ref name="Tikhonova"/>. Ад прыметніка паходзяць міжнародныя назвы {{lang-en|Aljamiado literature}}, {{lang-de|Aljamiado-Literatur}}, {{lang-pt|literatura aljamiada}}. У беларускай навуковай літаратуры засведчана форма '''альхаміяда'''. У беларускім перакладзе манаграфіі Паўля Сутэра ''Альфуркан татарскі. Каран-тэфсір татараў Вялікага Княства Літоўскага'' ўжываецца назва «„Альхаміяда“-літаратура»; асобныя падраздзелы прысвечаны Босніі і Вялікаму Княству Літоўскаму<ref name="Suter">{{cite book |last=Сутэр |first=Паўль |title=Альфуркан татарскі. Каран-тэфсір татараў Вялікага Княства Літоўскага |others=Пераклад з нямецкай Ірыны Сынковай, Віктара Свякло і Міхася Тарэлкі; навуковы рэдактар Генадзь Цыхун |location=Мінск |publisher=Тэхналогія |year=2009 |isbn=978-985-458-189-7 }}</ref>. Таму ў беларускай мове для агульнага паняцця мэтазгодна ўжываць форму '''альхаміяда''', а для корпуса тэкстаў — '''літаратура альхаміяда''' або '''альхаміяда-літаратура'''. Форма ''альхам'яда'' не адпавядае засведчанаму беларускаму навуковаму ўжыванню. У баснійскай навуковай традыцыі замацавалася словазлучэнне {{lang-bs|alhamijado književnost}} — ‘альхаміяда-літаратура’. Яно абазначае літаратуру на мясцовай паўднёваславянскай мове, запісаную адаптаваным арабскім пісьмом; сама сістэма пісьма называецца {{lang-bs|arebica}} або {{lang-bs|arabica}}<ref name="Ivusic">{{cite book |last=Ivušić |first=Branka |chapter=Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems |title=Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures |editor1-last=Bondarev |editor1-first=Dmitry |editor2-last=Gori |editor2-first=Alessandro |editor3-last=Souag |editor3-first=Lameen |location=Berlin; Boston |publisher=De Gruyter |year=2019 |pages=147—176 |doi=10.1515/9783110639063-007 |lang=en }}</ref>. Такім чынам, баснійскія тэрміны ''alhamijado'' і ''arebica'' не з’яўляюцца сінонімамі: першы адносіцца перадусім да літаратурнай і пісьмовай традыцыі, другі — да канкрэтнай сістэмы пісьма<ref name="Beilinson"/>. У рускамоўнай навуковай літаратуры пераважаюць формы {{lang-ru|алхамиадо}}, {{lang-ru|литература на алхамиадо}} і {{lang-ru|алхамия}}. У сучаснай раманістычнай тэрміналогіі ''алхамия'' звычайна адпавядае іспанскаму назоўніку ''aljamía'', а ''алхамиадо'' — міжнароднаму прыметнікаваму тэрміну ''aljamiado'' і назве літаратурна-пісьмовай традыцыі<ref name="Tikhonova"/>. Тэрмін '''альхаміяда''' не варта аўтаматычна ўжываць да любой неарабскай мовы, запісанай арабскім пісьмом. У гісторыі арабаграфічных традыцый існуе шырэйшае паняцце '''[[аджамі]]''' ({{lang-ar|عجمي}}, ''ʿaǧamī''), якім, напрыклад, называюць арабаграфічнае пісьменства шэрагу афрыканскіх моў<ref name="Bondarev"/>. Персідскае, урду і іншыя даўнія пісьменствы на арабскай графічнай аснове звычайна не адносяць да альхаміяды. === Межы паняцця === У вузкім гістарычным значэнні '''літаратура альхаміяда''' — гэта раманская літаратура мусульман Пірэнейскага паўвострава, запісаная арабскім пісьмом. Асноўны корпус складаюць творы мудэхараў і марыскаў на кастыльскай і арагонскай мовах XV—XVII стагоддзяў<ref name="Castilla2019"/>. У частцы іспанамоўнай літаратуры паняцце можа трактавацца шырэй — як раманскі тэкст, запісаны не лацінскім, а арабскім або яўрэйскім пісьмом. Таму словамі ''texto aljamiado'' часам называюць таксама іспанскія, арагонскія або каталонскія тэксты, запісаныя яўрэйскімі літарамі<ref name="Tikhonova"/>. У даследаваннях славянскіх моў тэрмін звычайна звязаны менавіта з арабскім пісьмом<ref name="Beilinson"/>. У яшчэ шырэйшым параўнальным значэнні ''Aljamiado'' выкарыстоўваецца для баснійскіх, беларускіх, польскіх, албанскіх, грэчаскіх і некаторых іншых еўрапейскамоўных тэкстаў арабскім пісьмом. Такое пашырэнне тэрміна не з’яўляецца цалкам уніфікаваным: частка даследчыкаў лічыць больш дакладным абмяжоўваць ''Aljamiado'' раманскай традыцыяй і называць іншыя сістэмы іх уласнымі гістарычнымі назвамі<ref name="Beilinson"/><ref name="Tikhonova"/>. == Ібера-раманская альхаміяда == Ібера-раманская альхаміяда складае гістарычнае ядро паняцця. Яна ахоплівае найперш кастыльскія і арагонскія тэксты мудэхараў і марыскаў, але ў шырокім раманістычным разуменні да яе адносіцца таксама невялікі корпус партугальскіх тэкстаў арабскім пісьмом. Апошнія былі створаны не на Пірэнейскім паўвостраве, а ў [[Марока]] ў асяроддзі, звязаным з партугальскім панаваннем на паўночнаафрыканскім узбярэжжы<ref name="MazniakTikhonova2021">{{cite journal |last1=Мазняк |first1=М. М. |last2=Тихонова |first2=О. В. |title=Орфографические особенности португальских текстов арабским письмом XVI века |journal=Филология. Теория и практика |year=2021 |volume=14 |issue=12 |doi=10.30853/phil20210651 |url=https://www.gramota.net/materials/2/2021/12/51.html |lang=ru }}</ref>. === Раманскія тэксты Аль-Андалуса === Пасля араба-мусульманскага заваявання Пірэнейскага паўвострава ў VIII стагоддзі арабская мова стала адной з асноўных моў высокай культуры, рэлігіі, навукі і адміністрацыйнага пісьменства [[Аль-Андалус]]а, але мясцовыя раманскія гаворкі працягвалі існаваць побач з ёй. Арабскія аўтары называлі такія неарабскія гаворкі ''ʿaǧamiyya''<ref name="Chejne"/>. Асобныя раманскія фрагменты арабскім і яўрэйскім пісьмом вядомы ўжо ў сярэдневяковай паэзіі, у прыватнасці ў [[Харча|харчах]] — заключных строфах некаторых арабскіх і яўрэйскіх [[Мувашах|мувашахаў]]<ref name="Harvey">{{cite book |last=Harvey |first=L. P. |title=Islamic Spain, 1250 to 1500 |url=https://archive.org/details/islamicspain12500000lple |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1990 |lang=en }}</ref>. Сістэматычная рукапісная альхаміяда-традыцыя, аднак, сфарміравалася пазней; асноўны захаваны корпус паходзіць з XV—XVII стагоддзяў<ref name="Castilla2019"/>. === Мудэхары === Пасля пераходу значных тэрыторый Аль-Андалуса пад уладу хрысціянскіх каралеўстваў мусульманскія супольнасці, якія засталіся там жыць, атрымалі назву [[Мудэхары|мудэхараў]]. З цягам часу многія з іх усё шырэй карысталіся кастыльскай або арагонскай мовай, але захоўвалі арабскае пісьмо як элемент рэлігійнай і культурнай традыцыі<ref name="Wiegers">{{cite book |last=Wiegers |first=Gerard Albert |title=Islamic Literature in Spanish and Aljamiado: Yça of Segovia (fl. 1450), His Antecedents and Successors |location=Leiden |publisher=Brill |year=1994 |lang=en }}</ref>. Запіс ісламскіх тэкстаў на раманскай мове арабскім пісьмом дазваляў перадаваць рэлігійныя веды насельніцтву, якое ўжо недастаткова добра валодала арабскай. Альхаміяда такім чынам выконвала адначасова моўную, рэлігійную і ідэнтыфікацыйную функцыі<ref name="Castilla2019"/>. Адным з важных аўтараў ранняга перыяду быў муфцій [[Сеговія|Сеговіі]] Іса дэ Хебір ({{lang-es|Yça de Segovia}}). У 1462 годзе ён склаў ''Suma de los principales mandamientos y devediamentos de nuestra santa ley y sunna'' — сістэматызаваны выклад ісламскага веравучэння і права на раманскай мове для мусульманскай супольнасці Кастыліі<ref name="Wiegers"/>. [[Файл:Poema de Yusuf.jpg|міні|злева|Фрагмент ''Poema de Yuçuf'' — аднаго з найбольш вядомых арагонскіх твораў альхаміяда]] === Марыскі === Пасля завяршэння [[Рэканкіста|Рэканкісты]] і прымусовага хрышчэння мусульман Кастыліі і Арагона ў пачатку XVI стагоддзя іх сталі называць [[Марыскі|марыскамі]]. Значная частка гэтай супольнасці працягвала ў прыватным жыцці захоўваць ісламскія вераванні і традыцыі, а альхаміяда стала адным са сродкаў перадачы рэлігійных ведаў ва ўмовах паступовай страты арабскай мовы<ref name="Harvey2005">{{cite book |last=Harvey |first=L. P. |title=Muslims in Spain, 1500 to 1614 |url=https://archive.org/details/muslimsinspain1500lple |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=2005 |lang=en }}</ref>. У 1567 годзе кароль [[Філіп II Габсбург|Філіп II]] прыняў прагматычнае распараджэнне, накіраванае супраць арабскай мовы, адзення, звычаяў і іншых прыкмет асобнай марыскай культуры. Ва ўмовах абмежавання арабскамоўнага пісьменства раманскія тэксты арабскім пісьмом захоўвалі сувязь з ісламскай кніжнай традыцыяй і адначасова заставаліся зразумелымі для марыскаў, якія ўжо карысталіся пераважна раманскімі мовамі<ref name="Harvey2005"/>. Адным з найбольш значных аўтараў марыскай літаратуры быў [[Мансеба дэ Арэвала]], які ў першай палове XVI стагоддзя стварыў некалькі вялікіх рэлігійна-дыдактычных твораў. Яго тэксты сведчаць пра спробу прыстасаваць ісламскія нормы да жыцця крыптамусульманскай супольнасці пасля прымусовага хрышчэння<ref name="Harvey2005"/>. [[Файл:Leyenda de la Doncella Carcayçiyona 1587.jpg|міні|справа|Першая старонка ''Leyenda de la Doncella Carcayçiyona'', 1587]] Высяленне марыскаў з Іспаніі ў 1609—1614 гадах паклала канец асноўнаму іберыйскаму этапу літаратуры альхаміяда. У выгнанні, асабліва ў краінах [[Магрыб]]а, іспанамоўнае пісьменства марыскаў некаторы час працягвала існаваць, але паступова арабскае пісьмо для раманскай мовы выйшла з ужытку<ref name="Harvey2005"/>. === Партугальская альхаміяда === '''Партугальская альхаміяда''' ({{lang-pt|aljamia portuguesa}}) — невялікі корпус тэкстаў [[Партугальская мова|партугальскай мовай]], запісаных арабскім пісьмом у першай палове XVI стагоддзя. У адрозненне ад кастыльска-арагонскай альхаміяды мудэхараў і марыскаў, вядомыя партугальскія тэксты былі створаны не на Пірэнейскім паўвостраве, а на атлантычным узбярэжжы [[Марока]], у кантэксце партугальскай экспансіі ў Паўночнай Афрыцы<ref name="MazniakTikhonova2021"/><ref name="Lopes1897">{{cite book |last=Lopes |first=David |title=Textos em aljamía portuguesa: documentos para a historia do dominio português em Safim, extrahidos dos originaes da Torre do Tombo |location=Lisboa |publisher=Imprensa Nacional |year=1897 |url=https://archive.org/details/textosemaljamap00lopegoog |lang=pt }}</ref>. Да гэтага часу вядомыя толькі '''восем''' такіх дакументаў. Яны сабраны ў невялікім рукапісным сшытку, які захоўваецца ў [[Нацыянальны архіў Торэ-ду-Томбу|Нацыянальным архіве Торэ-ду-Томбу]] ў Лісабоне<ref name="PoMar">{{cite web |title=Portuguese Aljamia in Light of Maghrebi Vernacular Arabic |url=https://cordis.europa.eu/project/id/101207202 |publisher=European Commission |work=CORDIS |lang=en |access-date=2026-09-11 }}</ref>. Усе яны адносяцца да XVI стагоддзя і звязаны з партугальскім панаваннем у [[Сафі]] і суседніх раёнах Марока. Партугалія заняла Сафі ў 1508 годзе і ўтрымлівала горад да 1542 года; асноўны гістарычны кантэкст захаваных арабаграфічных партугальскіх дакументаў адносіцца да першых дзесяцігоддзяў гэтага перыяду<ref name="Lopes1897"/>. Тэксты паходзяць з асяроддзя мараканскіх мусульман, якія супрацоўнічалі з партугальскай каронай. Значная частка корпуса звязана з берберскім правадыром [[Ях'я ў-Тафуфт|Ях’ёй ў-Тафуфтам]] (у партугальскіх крыніцах ''Bentafuf'', ''Bentafuft''), які служыў каралю [[Мануэл I|Мануэлу I]], быў прызначаны кіраўніком саюзных партугальцам мусульманскіх груп у вобласці Дукала і адыгрываў важную ролю ў палітычных і ваенных адносінах паміж партугальскімі ўладамі і мясцовым насельніцтвам<ref name="PoMar"/>. У старэйшым выданні Давіда Лопеша пяць з васьмі тэкстаў звязваліся непасрэдна з Ях’ёй ў-Тафуфтам; аўтарства і працэс стварэння асобных дакументаў застаюцца прадметам даследавання<ref name="Lopes1940">{{cite book |last=Lopes |first=David |title=Textos em Aljamía Portuguesa: estudo filológico e histórico |edition=Nova edição inteiramente refundida |location=Lisboa |publisher=Imprensa Nacional |year=1940 |lang=pt }}</ref><ref name="PoMar"/>. Дакументы маюць пераважна практычны, палітычны і адміністрацыйны характар. Сярод іх ёсць лісты мясцовых кіраўнікоў да караля Мануэла I і іншыя тэксты, звязаныя з адносінамі партугальскай адміністрацыі з так званымі {{lang-pt|mouros de pazes}} — мусульманскімі групамі, якія знаходзіліся ў саюзніцкіх або васальных адносінах з партугальскай каронай<ref name="Lopes1897"/>. Таму партугальская альхаміяда істотна адрозніваецца паводле функцыі ад вялікага рэлігійна-літаратурнага корпуса іспанскіх марыскаў: гэта не асобная падпольная рэлігійная літаратура, а найперш сродак пісьмовай камунікацыі на мяжы партугальскага і мараканскага светаў<ref name="PortugueseAljamiaRevisited">{{cite journal |last=Harvey |first=L. P. |title=Aljamia Portuguesa Revisited |journal=Portuguese Studies |year=1986 |volume=2 |lang=en }}</ref>. Паходжанне тэкстаў і механізм іх стварэння не цалкам высветлены. У сучасных даследаваннях разглядаецца магчымасць, што частка іх з’яўляецца партугальскімі версіямі або перакладамі паведамленняў, першапачаткова сфармуляваных на тагачаснай мараканскай арабскай мове. На карысць гэтага сведчаць асаблівасці сінтаксісу, лексікі і графікі, а таксама моцны ўплыў мясцовага арабскага моўнага асяроддзя<ref name="PoMar"/>. Праект ''Portuguese Aljamia in Light of Maghrebi Vernacular Arabic'' даследуе гэтыя дакументы комплексна метадамі раманскай і арабскай філалогіі, палеаграфіі і гісторыі моўных кантактаў<ref name="PoMar"/>. Арабская графіка партугальскіх тэкстаў не ўтварае цалкам унармаванага асобнага алфавіта. Перапісчыкі выкарыстоўвалі арабскія літары для прыблізнай перадачы партугальскіх гукаў, пры гэтым адзін і той жа партугальскі гук мог перадавацца рознымі графемамі. Асаблівасці выбару знакаў залежалі як ад фанетыкі партугальскай мовы XVI стагоддзя, так і ад арабскай арфаграфічнай традыцыі перапісчыкаў<ref name="MazniakTikhonova2021"/>. Асабліва паказальна перадаваліся словы арабскага паходжання і геаграфічныя назвы. У іх маглі захоўвацца арабскія літары, якія ў звычайнай перадачы раманскай лексікі амаль не выкарыстоўваліся. Такім чынам, напісанне такіх слоў часам адлюстроўвала не партугальскае вымаўленне, а традыцыйную арабскую графічную форму слова<ref name="MazniakTikhonova2021"/>. Партугальскія тэксты арабскім пісьмом маюць каштоўнасць і для гісторыі [[Партугальская мова|партугальскай мовы]]. Паколькі яны не залежалі ад тагачаснай лацінскай арфаграфіі, іх графіка можа даваць незалежныя звесткі пра вымаўленне партугальскай мовы пачатку XVI стагоддзя. Яшчэ Давід Лопеш выкарыстоўваў іх для рэканструкцыі тагачасных зычных, у тым ліку гістарычных адрозненняў паміж гукамі, якія пазней у большасці разнавіднасцей партугальскай супалі або істотна змяніліся<ref name="Lopes1940"/>. Пазней гэтую крыніцазнаўчую магчымасць развівалі даследаванні Паля Тэйсье і іншых раманістаў<ref name="Teyssier">{{cite conference |last=Teyssier |first=Paul |title=Les textes en «Aljamia» portugaise: ce qu’ils nous apprennent sur la prononciation du portugais au début du XVIe siècle |book-title=Actes du XIVe Congrès International de Linguistique et Philologie Romanes |location=Napoli |publisher=Macchiaroli |year=1974 |lang=fr }}</ref>. У навуковы ўжытак корпус увёў партугальскі арабіст [[Давід Лопеш]] (1867—1942). У 1897 годзе ён апублікаваў восем дакументаў у кнізе ''Textos em aljamía portuguesa: documentos para a historia do dominio português em Safim, extrahidos dos originaes da Torre do Tombo''<ref name="Lopes1897"/>. У 1940 годзе выйшла істотна перапрацаванае і пашыранае выданне ''Textos em Aljamía Portuguesa: estudo filológico e histórico'', у якім Лопеш значна пашырыў філалагічны і гістарычны каментар<ref name="Lopes1940"/>. Партугальская альхаміяда, такім чынам, займае асобнае месца ў гісторыі раманскага арабаграфічнага пісьменства. Яна значна меншая за іспанскі марыскі корпус і ўзнікла ў іншым сацыяльным асяроддзі, аднак паказвае, што арабскае пісьмо выкарыстоўвалася для раманскіх моў не толькі мусульманамі Пірэнейскага паўвострава, але і ў непасрэднай пісьмовай камунікацыі паміж мусульманскім насельніцтвам Марока і партугальскай адміністрацыяй<ref name="MazniakTikhonova2021"/><ref name="PoMar"/>. == Пісьмо і арфаграфія іспана-арагонскай альхаміяды == Іспана-арагонская альхаміяда грунтавалася пераважна на магрыбскім варыянце арабскага пісьма. Яе арфаграфія не была простай механічнай заменай лацінскіх літар арабскімі: перапісчыкі выпрацавалі спецыяльныя спосабы перадачы раманскіх гукаў, якіх не было ў арабскай мове<ref name="Castilla2019"/>. Для асобных раманскіх зычных выкарыстоўваліся арабскія літары ў новых значэннях, камбінацыі знакаў і дадатковая дыякрытыка. У некаторых сістэмах знак [[Шада|шады]] мог выкарыстоўвацца не толькі для абазначэння падваення зычнай, але і як дыякрытычны сродак для адрознення спецыфічных раманскіх гукаў<ref name="Galmes">{{cite book |last=Galmés de Fuentes |first=Álvaro |title=Estudios sobre la literatura española aljamiado-morisca |location=Madrid |publisher=Fundación Ramón Menéndez Pidal |year=2004 |lang=es }}</ref>. Галосныя звычайна абазначаліся арабскімі дыякрытычнымі знакамі: [[фатха]]й, [[касра]]й і [[дамма]]й. Паколькі арабская сістэма галосных не супадала з раманскай, розныя раманскія фанемы маглі перадавацца аднолькавымі арабскімі сродкамі; асабліва характэрным было неадрозненне ''o'' і ''u''<ref name="Galmes"/>. [[Файл:Alifato morisco - PabloGil 1888 - 640px.jpg|міні|справа|Табліца знакаў марыскай альхаміяды, апублікаваная Пабла Гілем у 1888 годзе]] Альхаміяда-рукапісы маюць значэнне для [[Гісторыя іспанскай мовы|гісторыі іспанскай]] і [[Арагонская мова|арагонскай моў]]. Паколькі арабская графіка не была звязана з лацінскай арфаграфічнай традыцыяй, яна ў шэрагу выпадкаў па-іншаму адлюстроўвала гістарычнае вымаўленне і фанетычныя змены<ref name="Castilla2019"/>. == Іспана-арагонская літаратура альхаміяда == Асноўную частку іберыйскага корпуса альхаміяды складаюць рэлігійныя і рэлігійна-прававыя тэксты. Да іх належаць пераклады і пераказы [[Каран]]а, [[Тафсір|тафсіры]], зборнікі [[Хадыс|хадысаў]], малітвы, выклады асноў ісламу, нормы мусульманскага права, апісанні рытуалаў, жыцці прарокаў, эсхаталагічныя творы і апавяданні пра [[Хадж|хадж]]<ref name="Wiegers"/><ref name="Castilla2019"/>. Разам з тым літаратура альхаміяда не абмяжоўвалася рэлігійнай прозай. Захаваліся павучальныя і маральна-дыдактычныя творы, легенды, чарадзейныя і варажбітныя тэксты, падарожныя апавяданні, мастацкая проза і паэзія<ref name="Bernabe">{{cite book |last=Bernabé Pons |first=Luis F. |title=Bibliografía de la literatura aljamiado-morisca |location=Alicante |publisher=Universidad de Alicante |year=1992 |isbn=84-7908-071-X |lang=es }}</ref>. Адным з найбольш вядомых твораў з’яўляецца арагонская ''Poema de Yuçuf'' — вершаваны пераказ гісторыі прарока [[Юсуф]]а. Захаваліся два яе рукапісы, запісаныя арабскім пісьмом; тэкст з’яўляецца важнай памяткай сярэдневяковай арагонскай мовы<ref name="Galmes"/>. Значная частка альхаміяда-рукапісаў мае характар зборнікаў: у адным кодэксе маглі суседнічаць творы розных жанраў, пераклады з арабскай, самастойныя раманскія тэксты, малітвы і практычныя рэлігійныя інструкцыі<ref name="Castilla2019"/>. == Рукапісы і вывучэнне == Вядома каля двухсот марыска-мудэхарскіх рукапісаў, якія змяшчаюць арабскія і альхаміяда-тэксты. Значная іх частка захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі|Нацыянальнай бібліятэцы Іспаніі]], бібліятэках [[Вышэйшы савет па навуковых даследаваннях|Вышэйшага савета па навуковых даследаваннях Іспаніі]] і [[Каралеўская акадэмія гісторыі|Каралеўскай акадэміі гісторыі]] ў Мадрыдзе<ref name="Castilla2019"/>. Асобныя зборы і рукапісы знаходзяцца ў [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэцы Францыі]], [[Ватыканская бібліятэка|Ватыканскай бібліятэцы]], бібліятэцы [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскага ўніверсітэта]], [[Бібліятэка Каталоніі|Бібліятэцы Каталоніі]] і іншых еўрапейскіх кнігазборах<ref name="Castilla2019"/>. Навуковае даследаванне літаратуры альхаміяда пачалося ў XIX стагоддзі і асабліва развілося ў XX стагоддзі. Значны ўклад у публікацыю, транслітарацыю і даследаванне тэкстаў зрабілі Паскуаль дэ Гаянгас, Франсіска Хавьер Сіманет, Хуліян Рыбера, Мігель Асін-Паласіас, Рамон Менендэс Підаль, Алоіс Рыхард Нікль, Альвара Гальмес дэ Фуэнтэс і іншыя даследчыкі<ref name="Nykl">{{cite journal |last=Nykl |first=Alois Richard |title=Aljamiado Literature: El Rrekontamiento del Rrey Ališandere |journal=Revue Hispanique |volume=77 |year=1929 |pages=409—611 |lang=en }}</ref><ref name="Bernabe"/>. == Славянская альхаміяда == Першапачаткова тэрмін узнік у ібера-раманскім кантэксце. Пазней у параўнальным мовазнаўстве і гісторыі пісьма ён быў перанесены на некаторыя тыпалагічна падобныя традыцыі іншых еўрапейскіх моў, запісаных арабскім пісьмом. Найбольш устойліва такое ўжыванне замацавалася ў дачыненні да баснійскага і беларуска-татарскага пісьменства<ref name="Beilinson"/>. === Баснійская альхаміяда === [[Файл:Ibrahim Edhem Berbić, Elif-bai bosnevi, 1304 AH (1887-1888).jpg|міні|злева|''Elif-bai bosnevi'' Ібрагіма Эдхема Бербіча, 1887/1888. Прыклад [[Арэбіца|арэбіцы]]]] У баснійскім мовазнаўстве і гісторыі літаратуры тэрмін {{lang-bs|alhamijado književnost}} замацаваўся як назва літаратуры на мясцовай паўднёваславянскай мове, запісанай арабскім пісьмом. Канкрэтная баснійская сістэма арабскага пісьма называецца '''[[Арэбіца|арэбіцай]]''' або ''arabica''<ref name="Ivusic"/><ref name="Beilinson"/>. Баснійская альхаміяда развівалася ў мусульманскім асяроддзі [[Асманская Боснія|Асманскай Босніі]]. Найстарэйшыя захаваныя помнікі адносяцца да канца XVI стагоддзя, а значны корпус рукапіснай літаратуры — да XVII—XIX стагоддзяў<ref name="Ivusic"/>. У ім прадстаўлены рэлігійна-дыдактычныя творы, [[Ілахія|ілахіі]], [[Касыда|касыды]], малітвы, павучанні, легенды, маральная, любоўная і сацыяльная паэзія. У XIX — пачатку XX стагоддзя арэбіца была істотна ўнармавана. Пасля рэформы [[Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч|Мехмеда Джэмалудзіна Чаўшэвіча]] яна выкарыстоўвалася ў друкаваных кнігах, навучальных дапаможніках і мусульманскай перыёдыцы<ref name="Buljina">{{cite journal |last=Buljina |first=Harun |title=Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century |journal=Turcica |volume=54 |year=2023 |pages=325—351 |doi=10.2143/TURC.54.0.3292412 |lang=en }}</ref>. Назва ''alhamijado književnost'' з’яўляецца пазнейшым навуковым тэрмінам і не была гістарычнай саманазвай ранняй баснійскай арабаграфічнай літаратуры. Таму гісторыю самой пісьмовай традыцыі і гісторыю тэрміна ''alhamijado'' неабходна размяжоўваць<ref name="Ivusic"/>. === Беларуская і польская альхаміяда === [[Файл:Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|міні|справа|Старонка [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|кітаба Івана Луцкевіча]], першая палова XVIII стагоддзя. Беларуская мова запісана арабскім пісьмом]] Асобную славянскую арабаграфічную традыцыю стварыла мусульманская супольнасць [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Пасля перасялення ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] татары паступова страцілі свае першапачатковыя цюркскія гаворкі і перайшлі пераважна на беларускую, а пазней часткова на польскую мову, але захавалі арабскае пісьмо як элемент мусульманскай пісьмовай культуры<ref name="Antonovic">{{cite book |last=Антонович |first=А. К. |title=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |location=Вильнюс |year=1968 |lang=ru }}</ref>. У выніку не пазней за XVI стагоддзе склаўся [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]], істотна прыстасаваны да беларускай фанетычнай сістэмы. Ім пісаліся [[Кітаб|кітабы]], [[Хамаіл|хамаілы]], [[Тафсір|тафсіры]] і іншыя рукапісныя кнігі; у многіх кодэксах беларускамоўныя і польскамоўныя часткі суседнічаюць з арабскімі і цюркскімі тэкстамі<ref name="Antonovic"/>. У параўнальнай славістыцы беларуска- і польскамоўныя татарскія тэксты арабскім пісьмом могуць разглядацца як асобны тып '''славянскай альхаміяды'''<ref name="Beilinson"/>. Пры гэтым тэрмін ''альхаміяда'' мае больш агульнае тыпалагічнае значэнне і не замяняе спецыяльных паняццяў '''беларускі арабскі алфавіт''', '''кітабы''', '''тафсіры''', '''хамаілы''' і '''[[кітабістыка]]'''. Беларуская традыцыя істотна адрознівалася ад баснійскай. Яна ўзнікла не ў выніку пераходу мясцовага славянскага насельніцтва ў іслам, а ў татарскай мусульманскай супольнасці, якая змяніла мову, але захавала арабскую графічную традыцыю<ref name="Antonovic"/>. Акрамя таго, беларускае арабаграфічнае пісьменства заставалася пераважна рукапісным, тады як у Босніі арэбіца ў XIX—XX стагоддзях атрымала развітую друкаваную форму. == Іншыя традыцыі == У навуковай літаратуры тэрмін ''Aljamiado'' часам выкарыстоўваецца таксама ў дачыненні да албанскіх, грэчаскіх, лацінскіх, венгерскіх і нямецкіх тэкстаў, запісаных арабскім або асманска-турэцкім пісьмом<ref name="Beilinson"/>. Для грэчаскай мовы арабаграфічныя тэксты вядомы ўжо з XIII стагоддзя, у тым ліку ў творах [[Румі]] і яго сына Султана Валада. У дачыненні да такіх традыцый тэрміналагічная практыка неаднастайная. Частка даследчыкаў ужывае міжнародны тэрмін ''Aljamiado'', іншыя аддаюць перавагу апісальным назвам кшталту «грэчаская мова арабскім пісьмом» або мясцовым назвам канкрэтнай сістэмы<ref name="Bondarev"/>. == Альхаміяда і аджамі == Паняцці '''альхаміяда''' і '''[[аджамі]]''' этымалагічна роднасныя: абодва ўзыходзяць да арабскага кораня {{lang-ar|ع ج م}}, звязанага з паняццем неараба або неарабскай мовы. Аднак у сучаснай навуковай тэрміналогіі сферы іх ужывання часткова размежаваліся<ref name="Bondarev"/>. Назва ''альхаміяда'' гістарычна звязана найперш з мусульманскай Іспаніяй, марыскай літаратурай і пазней з тыпалагічна падобнымі еўрапейскімі традыцыямі. ''Аджамі'' значна часцей ужываецца для афрыканскіх і азіяцкіх моў, запісаных адаптаваным арабскім пісьмом, напрыклад [[Хаўса (мова)|хаўса]], [[Фула (мова)|фула]], [[Суахілі|суахілі]], [[Волоф|волоф]] і іншых<ref name="Bondarev"/>. Мяжа паміж абодвума тэрмінамі не абсалютная і залежыць ад навуковай традыцыі. Таму пры апісанні канкрэтнага помніка або пісьменства перавага звычайна аддаецца той назве, якая замацавалася ў адпаведнай гістарыяграфіі. == Значэнне == Альхаміяда з’яўляецца важнай крыніцай для гісторыі моў, пісьма, рэлігіі і міжкультурных кантактаў. Іберыйскія рукапісы дазваляюць даследаваць моўную практыку мусульман Кастыліі і Арагона, гісторыю іспанскай і арагонскай фанетыкі, працэс страты арабскай мовы марыскамі і спосабы захавання ісламскай тоеснасці пасля Рэканкісты<ref name="Castilla2019"/><ref name="Harvey2005"/>. Партугальскія арабаграфічныя дакументы маюць іншы характар, але таксама з’яўляюцца каштоўным матэрыялам для гістарычнай фанетыкі і гісторыі моўных кантактаў. Яны адлюстроўваюць непасрэднае ўзаемадзеянне партугальскай і мараканскай арабскай моў у палітычным і адміністрацыйным асяроддзі Паўночнай Афрыкі пачатку XVI стагоддзя<ref name="MazniakTikhonova2021"/><ref name="PoMar"/>. Славянскія традыцыі паказваюць, што прыстасаванне арабскага пісьма да несеміцкіх моў магло прыводзіць да ўзнікнення складаных мясцовых арфаграфічных сістэм. У баснійскай арэбіцы і беларускім арабскім алфавіце незалежна выпрацоўваліся сродкі перадачы славянскіх галосных, афрыкат, мяккіх зычных і іншых гукавых асаблівасцей<ref name="Ivusic"/><ref name="Antonovic"/>. Для беларускага мовазнаўства рукапісы беларускіх татар маюць асаблівую каштоўнасць як крыніца па гісторыі беларускай фанетыкі, дыялекталогіі, лексікі і граматыкі. Арабскае пісьмо ў шэрагу выпадкаў адлюстроўвае гукавую форму беларускіх слоў інакш, чым традыцыйная кірылічная арфаграфія<ref name="Antonovic"/>. У больш шырокім сэнсе альхаміяда сведчыць, што мова, пісьмо і рэлігійна-культурная тоеснасць могуць развівацца адносна незалежна. Адна і тая ж арабская графічная традыцыя была адаптавана да структурна розных раманскіх, славянскіх і іншых моў і магла выконваць функцыі ад прыватнага рэлігійнага пісьменства да мастацкай літаратуры, адукацыі, адміністрацыйнай камунікацыі і кнігадрукавання<ref name="Bondarev"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Антонович А. К. ''Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система''. — Вильнюс, 1968. * Мазняк М. М., Тихонова О. В. Орфографические особенности португальских текстов арабским письмом XVI века // ''Филология. Теория и практика''. — 2021. — Т. 14, № 12. — DOI 10.30853/phil20210651. * Сутэр П. ''Альфуркан татарскі. Каран-тэфсір татараў Вялікага Княства Літоўскага'' / пераклад з нямецкай Ірыны Сынковай, Віктара Свякло і Міхася Тарэлкі; навук. рэд. Генадзь Цыхун. — Мінск: Тэхналогія, 2009. — 530 с. — ISBN 978-985-458-189-7. * Тихонова О. В. К проблеме корректности употребления термина «литература на алхамиадо» // ''Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация''. — 2021. — Т. 19, № 3. — С. 135—147. — DOI 10.25205/1818-7935-2021-19-3-135-147. * Bernabé Pons L. F. ''Bibliografía de la literatura aljamiado-morisca''. — Alicante: Universidad de Alicante, 1992. — ISBN 84-7908-071-X. * Bondarev D., Gori A., Souag L. (eds.). ''Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures''. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2019. — DOI 10.1515/9783110639063. * Buljina H. Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century // ''Turcica''. — 2023. — Vol. 54. — P. 325—351. — DOI 10.2143/TURC.54.0.3292412. * Chejne A. G. ''Muslim Spain: Its History and Culture''. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1974. * de Castilla N. Uses and Written Practices in Aljamiado Manuscripts // ''Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures''. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2019. — P. 111—130. — DOI 10.1515/9783110639063-005. * Galmés de Fuentes Á. ''Estudios sobre la literatura española aljamiado-morisca''. — Madrid: Fundación Ramón Menéndez Pidal, 2004. * Harvey L. P. ''Islamic Spain, 1250 to 1500''. — Chicago: University of Chicago Press, 1990. * Harvey L. P. ''Muslims in Spain, 1500 to 1614''. — Chicago: University of Chicago Press, 2005. * Harvey L. P. Aljamia Portuguesa Revisited // ''Portuguese Studies''. — 1986. — Vol. 2. * Ivušić B. Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems // ''Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures''. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2019. — P. 147—176. — DOI 10.1515/9783110639063-007. * Lopes D. ''Textos em aljamía portuguesa: documentos para a historia do dominio português em Safim, extrahidos dos originaes da Torre do Tombo''. — Lisboa: Imprensa Nacional, 1897. * Lopes D. ''Textos em Aljamía Portuguesa: estudo filológico e histórico''. Nova edição inteiramente refundida. — Lisboa: Imprensa Nacional, 1940. * Nykl A. R. Aljamiado Literature: El Rrekontamiento del Rrey Ališandere // ''Revue Hispanique''. — 1929. — Vol. 77. — P. 409—611. * Teyssier P. Les textes en «Aljamia» portugaise: ce qu’ils nous apprennent sur la prononciation du portugais au début du XVIe siècle // ''Actes du XIVe Congrès International de Linguistique et Philologie Romanes''. — Napoli: Macchiaroli, 1974. * Wiegers G. A. ''Islamic Literature in Spanish and Aljamiado: Yça of Segovia (fl. 1450), His Antecedents and Successors''. — Leiden: Brill, 1994. == Гл. таксама == * [[Арабскае пісьмо]] * [[Арабскі алфавіт]] * [[Аджамі]] * [[Арэбіца]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] * [[Беларуска-татарскае пісьменства]] * [[Кітабістыка]] * [[Кітаб]] * [[Тафсір]] * [[Мудэхары]] * [[Марыскі]] * [[Аль-Андалус]] == Спасылкі == {{Commonscat|Aljamiado}} * [https://referenceworks.brill.com/display/entries/ESLO/COM-032646.xml ''Alhamijado'' ў ''Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online''] * [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110639063-005/html Nuria de Castilla. ''Uses and Written Practices in Aljamiado Manuscripts''] * [https://simurg.bibliotecas.csic.es/ Лічбавы збор рукапісаў бібліятэк CSIC] * [https://cordis.europa.eu/project/id/101207202 Праект ''Portuguese Aljamia in Light of Maghrebi Vernacular Arabic''] * [https://www.tefsir.umk.pl/ Праект «Tefsir» па даследаванні пісьмовай спадчыны татараў Вялікага Княства Літоўскага] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{DEFAULTSORT:Альхаміяда}} {{Сістэмы пісьма}} [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Пісьменнасць]] [[Катэгорыя:Іспанская літаратура]] [[Катэгорыя:Партугальская мова]] [[Катэгорыя:Ісламская літаратура]] [[Катэгорыя:Іспанская мова]] [[Катэгорыя:Арагонская мова]] [[Катэгорыя:Баснійская мова]] [[Катэгорыя:Беларуска-татарскае пісьменства]] rbx0grb96jxadgft734mi8ayk2o1wdc Маўнт-Хаген 0 814824 5202283 5201185 2026-09-19T08:20:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202283 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маўнт-Хаген''' ({{lang-en|Mount Hagen}}) — пяты па велічыні горад [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] з насельніцтвам 46 256 чалавек. З’яўляецца сталіцай правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]] і знаходзіцца ў вялікай урадлівай даліне Вахгі ў цэнтры вострава [[Новая Гвінея]] на вышыні 1677 м. {{Iw|Хайлендская шаша|3=en|4=Highlands Highway}} з’яўляецца асноўнай транспартнай артэрыяй, якая злучае Маўнт-Хаген з прыбярэжнымі гарадамі [[Лаэ (горад)|Лаэ]] і [[Маданг (горад)|Маданг]]. Горад названы ў гонар вулкана [[Маўнт-Хаген (вулкан)|Маўнт-Хаген]], размешчанага прыкладна за 24 км на паўночны захад. Вулкан быў названы ў гонар нямецкага каланіяльнага афіцэра Курта фон Хагена. == Геаграфія і клімат == Горад Маўнт-Хаген размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, у горным рэгіёне паблізу гары [[Вільгельм (гара)|Вільгельм]], на вышыні 1996 м над узроўнем мора. <ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|title=Mount Hagen, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoHeXOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]]. Маўнт-Хаген хутка расце. У цяперашні час — 5-ы па велічыні горад Папуа — Новай Гвінеі, у той час як у 1980 годзе ён быў толькі 7-м. У горадзе пабудаваны буйны аэрапорт, які выкарыстоўваецца ў тым ліку і пры пералётах па міжнародных лініях. Маўнт-Хаген знаходзіцца ў горным рэгіёне, таму ў ім прахалодны для еўрапейцаў клімат. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 46 256 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302936422|title=Mount Hagen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoI7Uch?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 13 642 || 17 392 || 27 782 || 46 256 |} == Гісторыя і традыцыі == Маўнт-Хаген быў заснаваны ў [[1934]] годзе, калі ў Новай Гвінеі, якая знаходзілася тады пад апекай [[Аўстралія|Аўстраліі]], пракладалася шасейная магістраль. Названы ў гонар {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}, нямецкага каланіста і чыноўніка часоў [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]]. Маўнт-Хаген з’яўляецца нечым накшталт фарпоста цывілізацыі ў гэтым рэгіёне краіны, паколькі далей пачынаюцца тэрыторыі горных плямён Новай Гвінеі. Аднак горад таксама з’яўляецца адным з самых крымінагенных месцаў краіны, таму турызм тут развіты слаба. Маўнт-Хаген — буйны гандлёвы цэнтр горнага рэгіёна, з якім можа канкурыраваць толькі горад [[Гарока]] ў правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Абодва гарады служаць таксама месцам правядзення штогадовага Горнага фестывалю, на які збіраюцца прадстаўнікі розных горных народнасцей для ўзаемнага знаёмства, святкавання і ўладжвання спрэчак. Кожны год у Маўнт-Хагене праводзіцца культурнае шоу, адно з найбуйнейшых культурных падзей у Папуа — Новай Гвінеі. Розныя рэгіянальныя, правінцыйныя і нават нацыянальныя племянныя танцавальныя калектывы збіраюцца, каб адсвяткаваць сваю культурную спадчыну ў выглядзе сінг-сінга. Традыцыйная культура і вераванні застаюцца моцнымі ў Маўнт-Хагене і вакол яго. У 2009 і 2013 гадах паведамлялася пра спаленне зажыва жанчын па абвінавачванні ў вядзьмарстве.<ref>http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130517045050/http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 |date=17 мая 2013 }} ABC News о сожжении</ref>.<br> За 12,5 км на паўночны ўсход ад Маўнт-Хагена знаходзіцца [[старажытнае земляробчае паселішча Кука]], уключанае ў спіс [[Сусветная спадчына{{!}}Сусветнай спадчыны]].<ref>{{Cite web |url=https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |title=Археологическое наследие среди объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО (на примере памятника «Болота Кук», Папуа-Новая Гвинея) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912115929/https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |url-status=live }}</ref> == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Орындж (Аўстралія){{!}}Орындж]] ([[Аўстралія]]) == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ Маўнт-Хаген у часопісе «Вокруг света»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090309063334/http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ |date=9 сакавіка 2009 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5gwu6xez3x561ps2eesm7v5by07x54e Размовы з удзельнікам:Maksonkaa 3 814911 5202091 5201917 2026-09-18T14:55:29Z MocnyDuham 99818 /* Машынныя пераклады */ reply to Maksonkaa ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5202091 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) ::Добрага дня! Дзякую за заўвагі. Вы цалкам правы, кожны артыкул патрабуе пільнай вычыткі і павагі да правілаў мовы і супольнасці.Я прызнаю свае памылкі з машынным перакладам і абяцаю, што больш не буду ствараць артыкулы ў такім выглядзе. У далейшым я буду старанна правяраць кожны матэрыял, зважаць на правілы наймення і наяўнасць ужо створаных старонак. Яшчэ раз дзякую, што звярнулі на гэта ўвагу, і прабачце за дадатковую працу па выпраўленні. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:19, 17 верасня 2026 (+03) :::Дзякуй за заўвагу! Зараз я вазьмуся за выпраўленне сваіх памылак. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:24, 17 верасня 2026 (+03) :Вітаю! Я хачу паведаміць, што стаў больш уважліва і дакладна падыходзіць да праверкі і вычыткі сваіх перакладаў, каб мінімізаваць памылкі і правільна афармляць шаблоны па стандартах БелВікі.У якасці прыкладу сур’ёзна вычытаў і аформіў артыкул пра горад [[Ойсцінс]]. Буду ўдзячны, калі вы паглядзіце яго. Гатовы ўлічваць заўвагі, калі яны з’явяцца. Дзякуй за ваш час! [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 13:47, 18 верасня 2026 (+03) :: Пра артыкул [[Ойсцінс]]: :: 1. Прэамбула змяшчае "UN/LOCODE: BB OST". Гэта што такое? <br> 2. "Яна знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі Крыст-Чэрч і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам гэтай акругі" - гэты вы так вычыталі? <br> 3. Дзе спасылкі на крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:55, 18 верасня 2026 (+03) glcusshcmh9e3qy87w1ua8e8m5bp5i8 5202117 5202091 2026-09-18T17:48:33Z Maksonkaa 174158 /* Машынныя пераклады */ Адказ 5202117 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) == Машынныя пераклады == Добрага дня. Вы робіце машынныя пераклады не ведаючы беларускай мовы, не спрабуючы нават разабрацца ў парадку наймення артыкулаў на БелВікі і не зважаючы на наяўныя ўжо артыкулы ([[Майкл Самарэ]]). Вырашылі нанесці нам карысць? Каб нехта потым даводзіў усю гэту прыгажосць да ладу. Спадзяюся на разуменне, кожны артыкул мусіць быць пільна вычытаны, калі гэта немагчыма, то і ствараць старонкі не трэба. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:43, 17 верасня 2026 (+03) :Напрыклад, "[[Умбой]]", Вы разбіраліся, дзе націск і як правільна беларускай пісаць назву? А пішаце на тэму, дзе шмат незвычайных назваў, і ўсё так паробіце абы было? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:54, 17 верасня 2026 (+03) ::Добрага дня! Дзякую за заўвагі. Вы цалкам правы, кожны артыкул патрабуе пільнай вычыткі і павагі да правілаў мовы і супольнасці.Я прызнаю свае памылкі з машынным перакладам і абяцаю, што больш не буду ствараць артыкулы ў такім выглядзе. У далейшым я буду старанна правяраць кожны матэрыял, зважаць на правілы наймення і наяўнасць ужо створаных старонак. Яшчэ раз дзякую, што звярнулі на гэта ўвагу, і прабачце за дадатковую працу па выпраўленні. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:19, 17 верасня 2026 (+03) :::Дзякуй за заўвагу! Зараз я вазьмуся за выпраўленне сваіх памылак. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 23:24, 17 верасня 2026 (+03) :Вітаю! Я хачу паведаміць, што стаў больш уважліва і дакладна падыходзіць да праверкі і вычыткі сваіх перакладаў, каб мінімізаваць памылкі і правільна афармляць шаблоны па стандартах БелВікі.У якасці прыкладу сур’ёзна вычытаў і аформіў артыкул пра горад [[Ойсцінс]]. Буду ўдзячны, калі вы паглядзіце яго. Гатовы ўлічваць заўвагі, калі яны з’явяцца. Дзякуй за ваш час! [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 13:47, 18 верасня 2026 (+03) :: Пра артыкул [[Ойсцінс]]: :: 1. Прэамбула змяшчае "UN/LOCODE: BB OST". Гэта што такое? <br> 2. "Яна знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі Крыст-Чэрч і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам гэтай акругі" - гэты вы так вычыталі? <br> 3. Дзе спасылкі на крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:55, 18 верасня 2026 (+03) :::Вітаю! Дзякуй за ўвагу да артыкула і канструктыўныя заўвагі. :::# '''UN/LOCODE (BB OST):''' Гэта міжнародны код геаграфічнага месцазнаходжання ААН (United Nations Code for Trade and Transport Locations). Я перанёс яго з арыгінальнага артыкула, але калі для БелВікі такой фармат у прэамбуле лічыцца залішнім, я з задавальненнем яго прыбяру. :::# '''Фармулёўка:''' Пагаджаюся, фармулёўка гучыць нязграбна. Дзякуй, што звярнулі ўвагу — зараз выпраўлю і прывяду да больш натуральнага выгляду: ''«Пасёлак знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі Крыст-Чэрч і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам»''. :::# '''Крыніцы:''' Я перакладаў артыкул з англійскай Вікіпедыі і перанёс усе спасылкі, якія былі ў арыгінальным тэксце (там іх сапраўды вельмі мала). Сам пакуль не магу знайсці дадатковыя надзейныя крыніцы. Падкажыце, калі ласка, да якіх менавіта сцвярджэнняў варта дадаць спасылкі ў першую чаргу? Буду ўдзячны за дапамогу. :::Дзякуй за вычытку! Адкарэктую артыкул у бліжэйшы час. [[Удзельнік:Maksonkaa|Maksonkaa]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksonkaa|размовы]]) 20:48, 18 верасня 2026 (+03) 2hev7cfe9hhnzgw81hh2rv62bbxwrhh Засаўка 0 814931 5202299 5201533 2026-09-19T10:39:32Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5202299 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Гісторыя == Самыя раннія згадкі «засавак» у беларускіх крыніцах звязаны з фартыфікацыяй. У інвентарах Мірскага замка (1681 і 1688 гг.) падрабязна апісваюцца вароты: «двайная дубовая брама на бегунах», якая замыкалася «двума навяснымі замкамі», а таксама згадваецца «дубовая тоўстая куна (куніца)», якой засоўваліся вароты знутры. Гэта паказвае на выкарыстанне масіўных драўляных брусаў-засавак для фіксацыі створак варот. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 0p81sajxi9smmitf5bwaxq4qekq1u9n 5202300 5202299 2026-09-19T10:50:40Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5202300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Гісторыя == Самыя раннія згадкі «засавак» у беларускіх крыніцах звязаны з фартыфікацыяй. У інвентары Мірскага замка аді 1688 года сказана: «Уваходзячы да замка мураваны рэдут, падвойныя вароты на бегунах з форткай, абабітыя жалезнымі цвікамі, фортка на завесах з вялікім жалезным прутом для замыкання і двума навяснымі замкамі.»<ref name=":1">Калнін В. В. [http://mirzamak.by/public/publications/download/88#2#2 Як не трапіць у пастку пры Мірскім замку]</ref>. У інвентары 1681 года іншае апісанне: «самі вароты закладаюцца дубовым брусам, які ўваходзіць у два клямры ў канцы і пасярэдзіне»<ref name=":1" />. Гэта паказвае на выкарыстанне масіўных засавак для фіксацыі створак варот. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 8o917lrdwj16a8nyo345jrfx5a1hj1h 5202307 5202300 2026-09-19T11:14:51Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202307 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Гісторыя == Самыя раннія згадкі «засавак» у беларускіх крыніцах звязаны з фартыфікацыяй. У інвентары Мірскага замка аді 1688 года сказана: «Уваходзячы да замка мураваны рэдут, падвойныя вароты на бегунах з форткай, абабітыя жалезнымі цвікамі, фортка на завесах з вялікім жалезным прутом для замыкання і двума навяснымі замкамі.»<ref name=":1">Калнін В. В. [http://mirzamak.by/public/publications/download/88#2#2 Як не трапіць у пастку пры Мірскім замку]</ref>. У інвентары 1681 года іншае апісанне: «самі вароты закладаюцца дубовым брусам, які ўваходзіць у два клямры ў канцы і пасярэдзіне»<ref name=":1" />. Гэта паказвае на выкарыстанне масіўных засавак для фіксацыі створак варот. У Слуцкай цытадэлі інвентар 1687 года згадвае падвойныя дубовыя вароты равеліна на чатырох жалезных завесах і масіўныя дубовыя вароты глаўнай брамы цытадэлі, падбітыя жалезнымі цвікамі, якія трымаліся трох моцных завесах. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 75bmifnpdb8llipcs831yc7ygwaog6f 5202308 5202307 2026-09-19T11:16:47Z Ciepiersia 162280 5202308 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Гісторыя == Самыя раннія згадкі «засавак» у беларускіх крыніцах звязаны з фартыфікацыяй. У інвентары Мірскага замка аді 1688 года сказана: «Уваходзячы да замка мураваны рэдут, падвойныя вароты на бегунах з форткай, абабітыя жалезнымі цвікамі, фортка на завесах з вялікім жалезным прутом для замыкання і двума навяснымі замкамі.»<ref name=":1">Калнін В. В. [http://mirzamak.by/public/publications/download/88#2#2 Як не трапіць у пастку пры Мірскім замку]</ref>. У інвентары 1681 года іншае апісанне: «самі вароты закладаюцца дубовым брусам, які ўваходзіць у два клямры ў канцы і пасярэдзіне»<ref name=":1" />. Гэта паказвае на выкарыстанне масіўных засавак для фіксацыі створак варот. У [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] інвентар 1687 года згадвае падвойныя дубовыя вароты равеліна на чатырох жалезных завесах і масіўныя дубовыя вароты глаўнай брамы цытадэлі, падбітыя жалезнымі цвікамі, якія трымаліся трох моцных завесах<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII–XVIII ст.]</ref>. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] lpgq62lndxbl2pgrgiscxof05vuorkj Магнус Інфлянцкі 0 814970 5202156 5201776 2026-09-18T20:19:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202156 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hertsog Magnuse pitsat.jpg|міні|Пячатка Магнуса як князя-біскупа Эзэля]] '''Магнус Інфлянцкі''' (нарадзіўся [[26 жніўня]] [[1540|1540 года]] ў [[Капенгаген|Капенгагене]], памёр [[18 сакавіка]] [[1583|1583 года]] ў [[Пілтэнэ|Пілтыне]] ) — дацкі прынц, герцаг [[Гольштэйн|Гальштэйна]], [[Лівонскае каралеўства|кароль Лівоніі]] ў 1570–1577 гадах, [[Эзель-Вікскае біскупства|князь-біскуп Эзеля]] 1560–1572 гадоў, [[Курляндскае епіскапства|князь-біскуп Курляндыі]] 1560–1583 гадоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D1%83%D1%81,_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86|загаловак=Форстен Г. В. Магнус, датский принц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Сын [[Спіс каралёў Даніі|караля]] Даніі [[Крысціян III|Крысціяна III]] і Дароты Саксен-Лаўэнбургскай. Падчас [[Паўночная сямігадовая вайна|Першай Паўночнай вайны]] яго падтрымліваў [[Расія|рускі]] [[цар]] [[Іван IV Грозны]], які стварыў для яго марыянетачнае [[Лівонскае каралеўства|каралеўства Лівонія]] са сталіцай у [[Пылтсамаа|Пыльтсамаа]] і выдаў за яго сваю стрыечную пляменніцу Марыю Старыцкую. Паводле "Умоваў падначалення 1561 г". не занятая маскоўцамі частка [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацый]] канчаткова далучылася да ВКЛ. У 1565 г., як адзін з прэтэндэнтаў на руку [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], ён прапанаваў праект польска-дацкага саюза ў абмен на некалькі замкаў у [[Рыга|Рыжскім]] архібіскупстве ў якасці яе пасагу. Гэтую прапанову адхіліў брат Ганны[[Каралі польскія|, кароль]] Польшчы і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст]]. У 1575–1577 гадах, калі маскоўскія войскі аднавілі вайну, аблажыўшы лівонскія гарады, большасць з іх, каб пазбегнуць расійскай акупацыі, перайшлі пад абарону Магнуса. У 1577 годзе Магнус уступіў у таемныя перамовы з [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]], у выніку якіх Іван Грозны зняволіў яго. Вымушаны адмовіцца ад каралеўскага тытула, ён прызнаў сябе падданым [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і прыняў удзел у Маскоўскай вайне Стэфана Баторыя зрабіўшы ў 1580 г. напад сваімі сіламі на маскоўцаў у ваколіцы Дэрпта<ref>{{Кніга|спасылка=http://department.monm.edu/history/urban/books/Henning%20Part%20Three%201577-1590.htm|загаловак=The noteworthy events which took place in Livonia, the Duchy of Courland, and elsewhere between 1577 and 1590 during the reign of King Stephen until the time of King Sigismund III|archive-date=8 жніўня 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050808080518/http://department.monm.edu/history/urban/books/Henning%20Part%20Three%201577-1590.htm}}</ref>. Памер, нарабіўшы пазык у Пільэне у 1583 г. Пасля чаго яго ўладанні - Пільтэн і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] былі далучаныя войскамі ВКЛ да Рэчы Паспалітай. Жонку [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыс Гадуноў]] запрасіў у Маскву дзе, магчыма, і яе і дачку Еўдакію, атруцілі ў 1589 г. == Спасылкі == * [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капенгагене]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1583 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1540 годзе]] [[Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] r0u0xys5javsgbotp83vvx1zvfczqxf 5202164 5202156 2026-09-18T21:11:32Z JerzyKundrat 174 5202164 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Магнус Інфлянцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дацкі прынц, герцаг [[Гольштэйн|Гальштэйна]], [[Лівонскае каралеўства|кароль Лівоніі]] ў 1570—1577 гадах, [[Эзель-Вікскае біскупства|князь-біскуп Эзеля]] 1560—1572 гадоў, [[Курляндскае епіскапства|князь-біскуп Курляндыі]] 1560—1583 гадоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D1%83%D1%81,_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%86|загаловак=Форстен Г. В. Магнус, датский принц // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. == Біяграфія == Сын [[Спіс каралёў Даніі|караля]] Даніі [[Крысціян III|Крысціяна III]] і Дароты Саксен-Лаўэнбургскай. Падчас [[Паўночная сямігадовая вайна|Першай Паўночнай вайны]] яго падтрымліваў [[Расія|рускі]] [[цар]] [[Іван IV Грозны]], які стварыў для яго марыянетачнае [[Лівонскае каралеўства|каралеўства Лівонія]] са сталіцай у [[Пылтсамаа|Пыльтсамаа]] і выдаў за яго сваю стрыечную пляменніцу Марыю Старыцкую. Паводле «Умоваў падначалення 1561 г». не занятая маскоўцамі частка [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацый]] канчаткова далучылася да ВКЛ. У 1565 г., як адзін з прэтэндэнтаў на руку [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], ён прапанаваў праект польска-дацкага саюза ў абмен на некалькі замкаў у [[Рыга|Рыжскім]] архібіскупстве ў якасці яе пасагу. Гэтую прапанову адхіліў брат Ганны[[Каралі польскія|, кароль]] Польшчы і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт II Аўгуст]]. У 1575—1577 гадах, калі маскоўскія войскі аднавілі вайну, аблажыўшы лівонскія гарады, большасць з іх, каб пазбегнуць расійскай акупацыі, перайшлі пад абарону Магнуса. У 1577 годзе Магнус уступіў у таемныя перамовы з [[Каралі польскія|польскім каралём]] [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]], у выніку якіх Іван Грозны зняволіў яго. Вымушаны адмовіцца ад каралеўскага тытула, ён прызнаў сябе падданым [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і прыняў удзел у Маскоўскай вайне Стэфана Баторыя зрабіўшы ў 1580 г. напад сваімі сіламі на маскоўцаў у ваколіцы Дэрпта<ref>{{Кніга|спасылка=http://department.monm.edu/history/urban/books/Henning%20Part%20Three%201577-1590.htm|загаловак=The noteworthy events which took place in Livonia, the Duchy of Courland, and elsewhere between 1577 and 1590 during the reign of King Stephen until the time of King Sigismund III|archive-date=8 жніўня 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050808080518/http://department.monm.edu/history/urban/books/Henning%20Part%20Three%201577-1590.htm}}</ref>. Памер, нарабіўшы пазык у Пільэне у 1583 г. Пасля чаго яго ўладанні — Пільтэн і [[Курляндскае епіскапства|Куронскае біскупства]] былі далучаныя войскамі ВКЛ да Рэчы Паспалітай. Жонку [[Барыс Фёдаравіч Гадуноў|Барыс Гадуноў]] запрасіў у Маскву дзе, магчыма, і яе і дачку Еўдакію, атруцілі ў 1589 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ольдэнбургская дынастыя]] fgvyqrak5dmsvih8rdqv7fskahjfcox Стакгольмскі скрутак 0 814986 5202034 5201948 2026-09-18T13:34:21Z M.L.Bot 261 афармленне 5202034 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва}} [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', у тым ліку '''Польскі рулон''' (шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605—1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў парадзе]] Яна намалявана рознакаляровай [[гуаш]]шу на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]], дыпламаты, польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з’яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататкаў вядучага (майстра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва і гэтую рулонны малюнак. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм]]е. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым шэдэўрам і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм’ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у Польшчу<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|[[Леў Сапега]] едзе ў аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевіч]] або [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскі]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць, як будучага цара, маскоўцы.]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5q6c8blcfurzn7s4ptvn4z8o3t10g4l 5202237 5202034 2026-09-19T05:22:01Z ~2026-50514-56 174276 /* */ 5202237 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва}} [[Файл:Rolka Sztokholmska.jpg|міні|Каралева Канстанцыя на Стакгольскім скрутку.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 3.jpg|міні|Кароль Жыгімонт Ваза на скрутку 1605 г.]] [[Файл:Rolka Sztokholmska 4.jpg|міні|Трубачы і гусары]] '''Стакгольмскі скрутак''', або '''Польскі рулон''' (шв. «Polska rullen») — [[гуаш]] ананімнага мастака, створаная ў першым дзесяцігоддзі XVII стагоддзя, якая адлюстроўвае трыумфальны ўезд польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] у [[Кракаў]] з нагоды яго шлюбу з [[Эрцгерцагства Аўстрыя|аўстрыйскай]] эрцгерцагіняй [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй]], сястрой эрцгерцага і пазней імператара [[Фердынанд II Габсбург|Фердынанда II]]. Канстанцыя была другой жонкай Жыгімонта, сястрой [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганны Габсбургскай,]] якая памерла сем гадоў таму. Лічыцца што на скрутку паказаны прыжыццевыя партрэты і ўборы большасці дзяржаўных дзеячоў Рэчы Паспалітай 1605—1609 г. == Апісанне == [[Файл:Entry of the wedding procession of Sigismund III Vasa into Cracow (detail).jpg|міні|Польская і літоўская пяхота ў парадзе]] Яна намалявана рознакаляровай [[гуаш]]шу на рулоне паперы шырынёй 27 см, ад якога захаваўся ўчастак даўжынёй 16,09 м. Ананімны мастак, якога некаторыя гісторыкі атаясамліваюць з прыдворным мастаком каралеўскага двара [[Baltazar Gebhard|Бальтазарам Гебхардам]], увекавечыў трыумфальны ўезд каралеўскай працэсіі, які адбыўся 4 снежня 1605 года. у [[Кракаў|Кракаве]]. Акрамя маладых, на ёй таксама намаляваны каралеўскі двор, [[Шляхта|польская і літоўскае шляхта]], дыпламаты, польскае, літоўскае і найманае войска, у тым ліку, сярод іншых, даволі рэдкія выявы [[Гусарыя|гусараў]], пяхоты і вайсковых музыкаў (бубначы, шыпашы, дудары). Скрутак з’яўляецца фіксацыяй падзеі, падрыхтаванай на падставе нататкаў вядучага (майстра) цырымоніі, які дакладна вызначаў парадак працэсіі<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy S. Majewski. Królewski orszak na rolce. „Stolica”, s. 45, styczeń–luty 2019}}</ref>. Скрутак быў часткай прыватнай калекцыі польскага караля, перш чым быў зрабаваны разам з іншымі трафеямі падчас [[Шведскі патоп|шведскага ўварвання ў Польшчу]]. Пасля акупацыі Варшавы 30 жніўня 1655 года спецыяльна падрыхтаваныя падраздзяленні шведскай арміі, якія займаліся рабаваннем. Яны скралі сярод іншых польскіх твораў мастацтва і гэтую рулонны малюнак. Затым, сотні гадоў, ён ляжаў забытым у [[Ліўрусткамарэн|Ліўрусткаммарэне]] — каралеўскай [[Арсенал|збройні]] ў [[Стакгольм]]е. У 1961 годзе польскія даследчыкі зацікавіліся гэтым шэдэўрам і запланавалі сумесную польска-шведскую публікацыю гістарычнага помніка ў выглядзе [[Кніга|кнігі]] на пачатку 1966 года. Нягледзячы на тое, што да справы падключыўся і куратар каралеўскай зброевай палаты ў Стакгольме, доктар Брынольф Хелнер, публікацыя так і не адбылася. У 1969 годзе Стакгольмскі рулон быў перададзены ў якасці дэпазіту ў [[Нацыянальны музей у Варшаве]]. У красавіку 1974 года прэм’ер-міністр Швецыі [[Улаф Пальмэ|Улаф Пальмэ,]] які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Польшчы, перадаў яго ў дар адноўленаму [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскаму замку ў Варшаве]]. Гэта адзін з нямногіх прадметаў культуры і спадчыны, забраных шведамі і вернутых у Польшчу<ref>{{Кніга|загаловак=Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–30 VI 1974. „Kronika Warszawy”. 4 (20), s. 139, 1974}}</ref>. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 4193.jpg|міні|Літоўская пяхота з вайсковымі музыкамі.]] У канцы 1980-х гадоў У 1960-х гадах было прынята рашэнне падзяліць помнік на 39 асобных лістоў у месцах, дзе яны былі склеены разам, утвараючы доўгую паласу. З-за разрыву ў нумарах бандэроляў паміж 15 і 24 існуе гіпотэза, што доўгая частка рулона можа адсутнічаць<ref>{{Кніга|загаловак=Tomasz Urzykowski. Królewski komiks ślubny. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 11 lutego 2019}}</ref>. [[Файл:Polska rullen - Livrustkammaren - 81391.tif|міні|[[Леў Сапега]] едзе ў аршаку перад біскупамі і кардыналамі 1605.]] Стакгольмскі рулон захоўваецца ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім замку ў Варшаве]] . З-за адчувальнасці да святла ён дэманструеца вельмі рэдка і на кароткі час (апошні раз у 2002 і 2019 гадах). Яго таксама больш не пазычаюць за мяжу. [[Файл:Polska rullen från 1605 - Livrustkammaren - 81237.jpg|міні|[[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевіч]] або [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскі]] перад каралевічам [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіславам]] якога суправаджаюць, як будучага цара, маскоўцы.]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} == Бібліяграфія == * Zdzisław Żygulski jun.: Broń w dawnej Polsce. Warszawa: PWN, 1982. ISBN 83-01-02515-8. * M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów. Wrocław: 1968. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралеўскі замак (Варшава)]] [[Катэгорыя:Гістарычны жывапіс]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7zsrqham52htfa8o1zybxomnv8aak0j Ойсцінс 0 814988 5202119 5201898 2026-09-18T17:51:15Z Maksonkaa 174158 5202119 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' ({{lang-en|Oistins}}) — горад у краіне [[Барбадос]]. Ён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 — {{en}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] pv3ad7qdg7fymg1nz5r1x7e2osec4do 5202121 5202119 2026-09-18T17:53:41Z Maksonkaa 174158 5202121 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' ({{lang-en|Oistins}}) — горад у краіне [[Барбадос]]. Ён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] cpw0j1ymweapqv1hqnwm7dh4dc7r2in 5202122 5202121 2026-09-18T17:57:29Z Maksonkaa 174158 5202122 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' ({{lang-en|Oistins}}) — горад у краіне [[Барбадос]]. Ён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». Імя Осцін (Oistin) вядома з аналаў гісторыі [[Фрагментарныя аналы Ірландыі|Ірландыі]] і Шатландскага высакагор’я. Імаверна, гэта [[Гаэльскія мовы|гаэлізацыя]] [[Старажытнаскандынаўская мова|скандынаўскага]] імя [[Торстэйн Рыжы|Тарстэйн]]. Імя Осцін выкарыстоўваецца ў Ірландыі і сёння.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=6WFO3QOU1c0C&q=hostin+lough+key&pg=PA57 | title=The Annals of Ireland by the Four Masters: Translated into English by Owen Connellan | isbn=9780940134775 | last1=О’Кліры | first1=Міхаіл | date=сакавік 2003}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.glenhest.com/ | title=Glenhest - Gleann Oistín | access-date=4 снежня 2011}}</ref><ref>{{cite web | url=http://oistin.com/ | title=Oistin Mac Bride | access-date=4 снежня 2011}}</ref> == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] g9j6db1y6rvppe6eef8s9vycvq15nlh 5202159 5202122 2026-09-18T20:25:50Z Maksonkaa 174158 5202159 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' ({{lang-en|Oistins}}) — горад у краіне [[Барбадос]]. Ён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». Імя Осцін (Oistin) вядома з аналаў гісторыі [[Фрагментарныя аналы Ірландыі|Ірландыі]] і Шатландскага высакагор’я. Імаверна, гэта [[Гаэльскія мовы|гаэлізацыя]] [[Старажытнаскандынаўская мова|скандынаўскага]] імя [[Торстэйн Рыжы|Тарстэйн]]. Імя Осцін выкарыстоўваецца ў Ірландыі і сёння.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=6WFO3QOU1c0C&q=hostin+lough+key&pg=PA57 | title=The Annals of Ireland by the Four Masters: Translated into English by Owen Connellan | isbn=9780940134775 | last1=О’Кліры | first1=Міхаіл | date=сакавік 2003}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.glenhest.com/ | title=Glenhest - Gleann Oistín | access-date=4 снежня 2011}}</ref><ref>{{cite web | url=http://oistin.com/ | title=Oistin Mac Bride | access-date=4 снежня 2011}}</ref> == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барбадоса]] [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] b7mx8z674q9pqmhkhxg95oucyffzm07 5202160 5202159 2026-09-18T20:26:00Z Maksonkaa 174158 5202160 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Ойсцінс | арыгінальная назва = {{lang-en|Oistins}} | краіна = Барбадос | статус = [[Горад]] | выява = Miami Beach, Barbados.jpg | шырата = 13.068239 | даўгата = -59.541963 | плошча = 13.82 | насельніцтва = 2 285 | год перапісу = [[2013 год|2013]]<ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/barbados/3373652/oistins|title=World population data}}</ref> | афіцыйная мова = [[англійская мова|англійская]] | тэлефонны код = +1 246 }} '''Ойсцінс''' ({{lang-en|Oistins}}) — горад у краіне [[Барбадос]]. Ён знаходзіцца ў цэнтральнай частцы ўзбярэжжа акругі [[Крыст-Чэрч (Барбадос)|Крыст-Чэрч]] і з’яўляецца яе адміністрацыйным цэнтрам. == Этымалогія == Лічыцца, што назва «Ойсцінс» (Oistins) з’яўляецца скажэннем ад «Осцін» (Austin). Осцін быў адным з першых землеўладальнікаў у гэтай мясцовасці, якога Рычард Ліган, адзін з першых гісторыкаў Барбадаса, апісваў як «дзікага, вар’яцкага, п’янага чалавека, чые распусныя і экстравагантныя паводзіны зрабілі яго ганебна вядомым на востраве». Імя Осцін (Oistin) вядома з аналаў гісторыі [[Фрагментарныя аналы Ірландыі|Ірландыі]] і Шатландскага высакагор’я. Імаверна, гэта [[Гаэльскія мовы|гаэлізацыя]] [[Старажытнаскандынаўская мова|скандынаўскага]] імя [[Торстэйн Рыжы|Тарстэйн]]. Імя Осцін выкарыстоўваецца ў Ірландыі і сёння.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=6WFO3QOU1c0C&q=hostin+lough+key&pg=PA57 | title=The Annals of Ireland by the Four Masters: Translated into English by Owen Connellan | isbn=9780940134775 | last1=О’Кліры | first1=Міхаіл | date=сакавік 2003}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.glenhest.com/ | title=Glenhest - Gleann Oistín | access-date=4 снежня 2011}}</ref><ref>{{cite web | url=http://oistin.com/ | title=Oistin Mac Bride | access-date=4 снежня 2011}}</ref> == Гісторыя == У гістарычным кантэксце Ойсцінс вядомы як месца падпісання Ойсцінскага пагаднення (Хартыі Барбадаса), якое, як лічыцца, было падпісана ў карчме «Русалка» (Mermaid’s Inn) 17 студзеня 1652 года. Гэта пагадненне павінна было афіцыйна пакласці канец баявым дзеянням паміж каланіяльнымі пасяленцамі Барбадаса і Англійскай садружнасцю з-за права Барбадаса гандляваць з Нідэрландамі (Рэспублікай Сямі Злучаных Правінцый), а таксама з-за іншых патрабаванняў. Пазней у Ойсцівінсе размясцілісяангліканская парафіяльная царква Хрыстовай Царквы, былая раённая бальніца Крыст-Чэрч і былая падводная станцыя берагавой аховы Барбадаса. Непадалёк ад Ойсцівінса і суседняга аэрапорта пражывалі шматлікія рабочыя праекта HARP [[Буль Джэральд|Джэральда Буля]]. == Турызм == Пад канец XX стагоддзя ў Ойсцінсе зарадзілася традыцыя, калі турысты разам з мясцовымі жыхарамі збіраюцца па пятніцах (і трохі больш спакойных суботах) на «Рыбную пятніцу» (Fish Fry) і «лайм» (lime — сяброўскія пасядзелкі). У гэты час працуюць шматлікія кіёскі з ежай і напоямі, дзе прадаюць рыбу на грылі або смажаную ў фрыцюры і вырабы мясцовых рамёстваў пад гучную музыку, пакуль старэйшыя жыхары танцуюць больш традыцыйныя «старадаўнія» танцы. Гэтая тэрыторыя знаходзіцца даволі блізка да многіх гатэляў на паўднёвым узбярэжжы Барбадоса і мае некалькі пляжаў, напрыклад, [[Маямі-Біч (Барбадос)|Маямі-Біч]]. === Спотынг === Пляж у Ойсцінсе размешчаны на звычайнай траекторыі пасадкі многіх самалётаў, заходзяць на пасадку, і таму з’яўляецца папулярным месцам для [[Спатынг|авіяспатынгу]]. Гэтая тэрыторыя таксама служыць невялікім портам з афшорным прычалам для судоў, дастаўляюць выкапнёвае паліва на Барбадос.<ref>[[Automated Manifest System]] [[Код марскога порта|Seaport Code]]: 27210.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070302170922/http://www.nationnews.com/story/296839056656472.php Oistins in line for facelift]: March 7, 2006 [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] 89so8jc5rpw4dyngjd0e6dh9ya1ezsi Грынкевічы герба «Наліўка» 0 814990 5202264 5201915 2026-09-19T07:14:21Z InternetArchiveBot 89999 Bluelink 2 books for [[Вікіпедыя:Правяральнасць|Правяральнасць]] (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 5202264 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Грынкевічы | Арыгінал = {{lang-pl|Hrynkiewicz}} | Герб = POL COA Nalewka.svg | Апісанне герба = «Наліўка» | Перыяд = XVII—XVIII стст. | Роданачальнік = Сымон Грынкевіч | Месца паходжання = [[Мінскае ваяводства]] | Зямельныя ўладанні = * ваколіца Сапагі ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] * спадчынныя маёнткі ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Грамадзянская дзейнасць = возніцтва (генеральства) Рэчыцкага павета }} '''Грынкевічы''' ({{lang-pl|Hrynkiewicz}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Наліўка»<ref group="заўв.">Форма ''Наліўка'' — паводле «Малога гербоўніка Рагачоўскай шляхты»; у іншых выданнях той жа герб пішацца ''Налеўка'' ({{lang-pl|Nalewka}}).</ref>, вядомы ў XVIII ст. у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паходзіў з [[Зямяне|зямян]] Мінскага ваяводства; на мяжы XVII—XVIII стст. адна з галін роду перайшла ў Рэчыцкі павет і асела ў Сапагах у Чачэрскім тракце — дробнай шляхецкай [[ваколіца|ваколіцы]], якую Грынкевічы трымалі супольна з Драбышэўскімі.<ref name="jackievic">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} (арт. 17, с. 269—270).</ref> Найбольш дакументаваныя эпізоды гісторыі роду прыпадаюць на 1760-я гг.: крымінальная справа 1762 г. пра ўзброены наезд на сенажаць пад [[Карма (Кармянскі раён)|Кармой]], у якой сярод абвінавачаных былі Антон Грынкевіч і яго сын Стэфан, і атрыманае Стэфанам у 1766 г. [[Возны|возніцтва (генеральства)]] Рэчыцкага павета.<ref name="chadzinski">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П |title=Беларускі суд. Фігуранты справы аб забойствах атрымалі высокія дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час |date=2024-08-05 |lang=be}}</ref> Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў дваранстве земскім судом [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]] 14 ліпеня 1773 г.<ref name="jackievic" /> == Герб == У чырвоным полі — срэбная ''наліўка'', збан з ручкай і носікам; над шлемам у кароне тры страўсіныя пёры, намёт чырвоны, падбіты срэбрам.<ref name="ostrowski">{{Cite book |last=Ostrowski |first=J. |title=Księga herbowa rodów polskich |location=Warszawa |publisher=Gł. skł. Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza |year=1897 |pages=224}} ''«NALEWKA. — W polu czerwonem — srebrna nalewka. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Labry czerwone podbite srebrem»''.</ref><ref name="malgerb">{{Cite book |last=Лукомский |first=В. К. |last2=Модзалевский |first2=В. Л. |title=Малороссийский гербовник |location=СПб. |publisher=Изд. Черниговского дворянства |year=1914 |pages=38}} ''«Щитъ: въ красномъ полѣ бѣлый кувшинъ. Нашлемникъ: три страусовыхъ пера. (Налевка)»''.</ref> Назва герба «гаворачая»: ''наліўка'' — гэта і ёсць такі збан. Герб рэдкі. Ю. Астроўскі называе яго «гербам некалькіх літоўскіх родаў: Грабніцкіх, Грыцэвічаў, Наркоўскіх і іншых» і спасылаецца на [[Гербоўнік|гербоўнік]] [[Войцех Віюк Каяловіч|В. Каяловіча]];<ref name="ostrowski" /> пазнейшыя зводы дадаюць да носьбітаў Грынкевічаў, Грыцкевічаў, Грыцкевічаў-Рачынскіх, Губчыцаў, Дактаровічаў і Налявайкаў.<ref name="gajl">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |url=https://archive.org/details/herbarzpolskiods0000unse |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Nalewka).</ref><ref name="hbs4-242">{{Cite book |chapter=242. Грыцкевічы-Рачынскія (Hryckiewicz-Raczyński) герба «Налеўка» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=620—623 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> Сярод шасцідзесяці пяці родаў «Малога гербоўніка Рагачоўскай шляхты» герб «Наліўка» насілі толькі Грынкевічы.<ref name="jackievic" /> == Паходжанне і рэчыцкая галіна == Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Сымон Грынкевіч''', зямянін [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]], дзе валодаў спадчыннымі маёнткамі. Паводле выпісу з метрыкі хросту, выдадзенага краснасельскім дэканам Радаманскім<ref group="заўв.">Так у публікацыі; выдавец З. Яцкевіч мяркуе, што правільна — Радашкоўскім.</ref>, Сымон пакінуў маёнткі двум сынам — '''Аляксандру''' і '''Яну'''. Аляксандр і яго нашчадкі засталіся ў родавых уладаннях у Мінскім ваяводстве.<ref name="jackievic" /> '''Ян Грынкевіч''' (нар. 5 студзеня 1675 г.) перайшоў у Рэчыцкі павет, дзе ажаніўся з Настассяй з Драбышэўскіх і ўзяў за ёй у [[пасаг]] ваколіцу Сапагі; пасаг быў засведчаны запісам Эліяша Драбышэўскага ад 25 студзеня 1722 г. Сын Яна і Настассі '''Антон Грынкевіч''' меў маёмасныя справы з Пшэздзецкім, пісарам ВКЛ, і з Кельчэўскімі, адным з родаў павятовай эліты; дэкрэт па гэтых справах быў актыкаваны 15 мая 1751 г. у Рэчыцкім [[Гродскі суд|гродскім судзе]]. Спадчыннікамі Сапагоў засталіся тры сыны Антона — '''Стэфан''', '''Юзаф''' і '''Рыгор'''.<ref name="jackievic" /> == Ваколіца Сапагі == Сапагі — невялікая шляхецкая ваколіца ў Чачэрскім тракце Рэчыцкага павета, у Прапойскай парафіі, непадалёк ад [[Карма (Кармянскі раён)|Кармы]].<ref name="chadzinski" /> Паселішча вядома як баярская ваколіца [[Чачэрскае староства|Чачэрскага староства]]: у «спісе баяраў Чачэрскага староства» паводле інвентара 1726 г. за ім лічылася 4 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]].<ref name="dovhiala">Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской / под ред. Д. И. Довгялло. Вып. 28. Витебск, 1900. С. 31.</ref> У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета, які адбыўся 30 верасня 1765 г. пад [[Рагачоў|Рагачовам]], з Сапагоў пісаліся Андрэй Драбышэўскі — «з дабротаў вечыстых Сапагоў» на кані — і следам «Тэадор Драбышэўскі і Стэфан Грынкевіч з дабротаў вечыстых часці сваёй Сапагоў», пехатою.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> == Справа 1762 года == Улетку 1762 г. Драбышэўскія з Сапагоў разам з 75 сваімі [[Падданыя|падданымі]] наехалі на [[сенажаць]] ва [[урочышча|ўрочышчы]] Ланіца на [[Сож]]ы каля маёнтка Карма і звезлі да сябе вазы з сенам, якія належалі шляхцічу Васькоўскаму. Калі той выслаў па астатняе сена некалькі дзясяткаў сялян з падводамі і стрэльбамі, Драбышэўскія, Грынкевічы, Антон Казлоўскі ([[лоўчы]] [[Смаленскае ваяводства|смаленскі]]), Андрэй Рудніцкі і Казімір Кубліцкі са сваімі жаўнерамі зрабілі на іх засаду. Паводле матэрыялаў справы, пяць чалавек былі забітыя, сем смяротна параненыя, каля сарака збітыя і абрабаваныя; сярод забітых названыя сяляне Юрка Шымантовіч, Амельян Пятрушонак, Аўтух Лысцёг і Марцін Чумачонак і шляхціч Халімон Караткевіч.<ref name="chadzinski" /> Суд Рэчыцкага павета ў складзе Флярыяна Быкоўскага, Людвіка Васілеўскага і Францішка Парчэўскага прысудзіў пераследаваць вінаватых — сярод іх Тэадора, Стэфана, Міхала, Яна і Аляксандра Драбышэўскіх, Антона і Стэфана Грынкевічаў — і спагнаць з іх не менш за 100 000 [[Злоты|злотых]]. Як адзначае гісторык Герман Брэгер, штрафы такога памеру ніколі не выплачваліся: бакі звычайна дамаўляліся пазасудова. У тым жа годзе Антона Грынкевіча разам з Тэадорам, Міхалам, Якубам і Дамінікам Драбышэўскімі судзілі яшчэ раз, за лоўлю рыбы ў чужым возеры і крадзёж мёду, з штрафам у 500 [[талер]]аў бітых.<ref name="chadzinski" /> == Стэфан Грынкевіч, возны рэчыцкі == У 1766 г. Стэфан Грынкевіч, «зямянін і жыхар павету Рэчыцкага», атрымаў [[Возны|возніцтва (генеральства)]] Рэчыцкага павета — судовую, а не вайсковую пасаду, якая давалася пажыццёва. [[Прывілей]] быў выдадзены ад імя караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] і падпісаны [[Падканцлер літоўскі|падканцлерам ВКЛ]] {{нп3|Антоні Тадэвуш Пшэздзецкі|Антонім Пшэздзецкім|pl|Antoni Tadeusz Przeździecki}}. Прысягу паводле [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статута ВКЛ 1588 г.]] Стэфан склаў на траецкіх роках у Рагачове перад земскімі ўраднікамі павета — суддзямі Юзафам Дамінікам Фашчам, Антонам Мікалаем Кельчэўскім і Міхалам Маліноўскім і суддзёй і намеснікам каралеўскага пісара Міхалам Скарынам, гэта значыць у тым самым судзе, які чатырма гадамі раней вынес прысуд па справе 1762 г.<ref name="chadzinski" /> Стэфан Грынкевіч памёр 12 жніўня 1791 г. у Сапагах; запіс пра смерць змяшчаюць метрычныя кнігі [[Журавічы|журавіцкага]] касцёла.<ref name="chadzinski" /> == Вывад шляхецтва == Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай 1772 г. усходняя частка Рэчыцкага павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўвайшла ў [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскую правінцыю]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], і мясцовая шляхта мусіла даказваць сваё паходжанне перад новай уладай у земскім судзе правінцыі.<ref name="jackievic" /> Грынкевічы прадставілі, між іншым, выпіс ад 28 студзеня 1777 г. з вывадовага дэкрэта свайго роду з Галоўнага земскага суда Магілёўскай губерні ад 14 ліпеня 1773 г., а таксама пасведчанне сваякоў і шляхты Мінскага ваяводства аб шляхецкім паходжанні, актыкаванае 7 лістапада 1775 г. у Мінскім [[Земскі суд|земскім судзе]] праз стрыечнага брата выводнікаў — ксяндза '''Ігната Грынкевіча''', вікарыя краснасельскага касцёла<ref group="заўв.">Мясцовасць у публікацыі не ўдакладнена; З. Яцкевіч звязвае краснасельскае дэканства з [[Радашковічы|Радашковічамі]].</ref>. Пры вывадзе род прадстаўляў патрон Станіслаў Князевіч, ротмістр аршанскі. Род быў прызнаны ў дваранстве земскім судом Рагачоўскай правінцыі 14 ліпеня 1773 г.<ref name="jackievic" /> Звестак пра род у XIX ст. апублікаваныя крыніцы не падаюць.<ref name="jackievic" /><ref name="chadzinski" /> == Прадстаўнікі == * '''Сымон''' — роданачальнік, зямянін Мінскага ваяводства ** '''Аляксандр''' — застаўся ў родавых маёнтках у Мінскім ваяводстве ** '''Ян''' (нар. 5 студзеня 1675) — перайшоў у Рэчыцкі павет; жанаты з Настассяй з Драбышэўскіх, узяў за ёй ваколіцу Сапагі (1722) *** '''Антон''' — судзіўся з Пшэздзецкім, пісарам ВКЛ, і з Кельчэўскімі (дэкрэт актыкаваны 1751); адзін з абвінавачаных у справе 1762 г. **** '''Стэфан''' (†12 жніўня 1791, Сапагі) — возны (генерал) Рэчыцкага павета з 1766 г. **** '''Юзаф''' і '''Рыгор''' — спадчыннікі Сапагоў * '''Ігнат''' — ксёндз, вікарый краснасельскага касцёла, стрыечны брат выводнікаў 1773 г. == Іншыя роды з тым жа прозвішчам == Прозвішча Грынкевіч насілі і іншыя, не звязаныя з апісаным, шляхецкія роды. «Гербоўнік беларускай шляхты» падае два з іх: Грынкевічаў герба «{{нп3|Прагоня (герб)|Прагоня|pl|Przeginia (herb szlachecki)}}», радавым гняздом якіх былі Даўкшышкі Грынкевічаўскія ў [[Ашмянскі павет|Ашмянскім павеце]]<ref group="заўв.">Лакалізацыя паводле геаграфічнага паказальніка 4-га тома «Гербоўніка беларускай шляхты».</ref>, і Грынкевічаў з [[Мінскі павет|Мінскага павета]], герб якіх не пазначаны.<ref name="hbs4">{{Cite book |chapter=230. Грынкевічы (Hrynkiewicz) герба «Прагоня»; 231. Грынкевічы (Hrynkiewicz) |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=597—603 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> Вядомы таксама роды з падвойным прозвішчам — Мачульскія-Грынкевічы, Грынкевічы-Суднікі і Малішэўскія-Грынкевічы.<ref name="hbs4-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4 |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=9 |isbn=978-985-01-1175-3}}</ref> == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў З. Л. Яцкевіч у «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» (2009) паводле спраў земскага суда Рагачоўскай правінцыі, якія захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="jackievic" /><ref name="fond2128">НГАБ. Ф. 2128 «Земскі суд Рагачоўскай правінцыі. 1773—1863 гг.»; захавалася ўсяго 7 спраў гэтага суда.</ref> Судовыя эпізоды 1762 і 1766 гг. апісаў П. Хадзінскі паводле актаў Рэчыцкага павятовага суда.<ref name="chadzinski" /><ref group="заўв.">Аўтар публікацыі адзначае, што Антон і Стэфан Грынкевічы — яго ўласныя продкі.</ref> У «Гербоўніку беларускай шляхты» род артыкула не мае: чацвёрты том гэтага выдання, які ахоплівае прозвішчы на літару «Г», складзены паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу і ўключае шляхту пераважна [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], тады як Грынкевічы з Сапагоў вывадзіліся ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref name="hbs4-pradmova" /> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўская правінцыя]] * [[Чачэрскае староства]] * [[Возны]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} * {{Cite book |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=4: Г |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |others=Д. Ч. Матвейчык [і інш.] |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |isbn=978-985-01-1175-3}} * {{Cite book |last=Ostrowski |first=J. |title=Księga herbowa rodów polskich |location=Warszawa |publisher=Gł. skł. Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza |year=1897}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |url=https://archive.org/details/herbarzpolskiods0000unse |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} * {{Cite web |last=Хадзінскі |first=П |title=Беларускі суд. Фігуранты справы аб забойствах атрымалі высокія дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час |date=2024-08-05 |lang=be}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Рагачоўскі павет]] f722uzjbhq7niv8jhkrqmui52pkxjjy Данкерк (Нью-Ёрк) 0 815000 5201975 2026-09-18T12:01:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Данкерк''' ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Крыні...» 5201975 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк''' ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] s2rbqw0vrue8zhvwfrqypu25jih4njl 5201976 5201975 2026-09-18T12:02:55Z Autumndancer 168015 5201976 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк''' ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] eyi2jsswje8svh2vg31lak5t16gqxy7 5201977 5201976 2026-09-18T12:03:28Z Autumndancer 168015 5201977 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] fphubjn5nwn5ng06qzwet152qmo5573 5201978 5201977 2026-09-18T12:03:58Z Autumndancer 168015 5201978 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] eqixhoix0m1qmr6el5whiyhjo4kytdn 5201979 5201978 2026-09-18T12:05:07Z Autumndancer 168015 5201979 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк''' ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Самюэль Гопкінс Адамс]], амерыканскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] nooils4p6vdwtt052ycbeq426xkqwq7 5201980 5201979 2026-09-18T12:05:45Z Autumndancer 168015 5201980 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк''' ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Самюэль Гопкінс Адамс]], амерыканскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] 0znbna1abd5ey3immtpoau4o959j3hh 5201988 5201980 2026-09-18T12:21:13Z Autumndancer 168015 5201988 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Самюэль Гопкінс Адамс]], амерыканскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] iqtrregrgritydvwrnj8o8ab4gxm9zq Элмайра (Нью-Ёрк) 0 815001 5201984 2026-09-18T12:18:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Элмайра''' ({{lang-en|Elmira}}) — горад на паўночным усходзе [[ЗША]], у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Шэманг. Знаходзіцца на берагах аднайменнай ракі Шэманг, каля мяжы са штатам Пенсільванія. Гарадскі статус (сіці) Элмайра атрым...» 5201984 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Элмайра''' ({{lang-en|Elmira}}) — горад на паўночным усходзе [[ЗША]], у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Шэманг. Знаходзіцца на берагах аднайменнай ракі Шэманг, каля мяжы са штатам Пенсільванія. Гарадскі статус (сіці) Элмайра атрымала ў 1864 годзе. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Томі Хілфігер]], амерыканскі мадэльер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] k8p4233tef4v9gur8yy5z3j4yitdx9n 5201985 5201984 2026-09-18T12:19:40Z Autumndancer 168015 5201985 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Элмайра''' ({{lang-en|Elmira}}) — горад на паўночным усходзе [[ЗША]], у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Шэманг. Знаходзіцца на берагах аднайменнай ракі Шэманг, каля мяжы са штатам Пенсільванія. Гарадскі статус (сіці) Элмайра атрымала ў 1864 годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Томі Хілфігер]], амерыканскі мадэльер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] 7roz78poo0fetjluivrrrqcq63xdpcr 5201987 5201985 2026-09-18T12:20:56Z Autumndancer 168015 5201987 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Элмайра'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Elmira}}) — горад на паўночным усходзе [[ЗША]], у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Шэманг. Знаходзіцца на берагах аднайменнай ракі Шэманг, каля мяжы са штатам Пенсільванія. Гарадскі статус (сіці) Элмайра атрымала ў 1864 годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Томі Хілфігер]], амерыканскі мадэльер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] e9ciq51vf6oxd9lq222m4spf3a6hup4 5201989 5201987 2026-09-18T12:22:20Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5201989 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Элмайра'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Elmira}}) — горад на паўночным усходзе [[ЗША]], у [[Нью-Ёрк (штат)|штаце Нью-Ёрк]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Шэманг. Знаходзіцца на берагах аднайменнай ракі Шэманг, каля мяжы са штатам Пенсільванія. Гарадскі статус (сіці) Элмайра атрымала ў 1864 годзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Джэймс Бісет Прат]], амерыканскі філосаф * [[Томі Хілфігер]], амерыканскі мадэльер == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] b0xb13rsdzo94xa8amqqwo838cce49k Адвес 0 815005 5202009 2026-09-18T12:56:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Адвес''' — груз, падвешаны на ніці; найпрасцейшае прыстасаванне для вызначэння вертыкалі. Пад дзеяннем [[сіла цяжару|сілы цяжару]] грузу нітка прымае вертыкальны напрамак, адпаведны дадзенаму пункту зямной паверхні. Выкарыстоўваецца ў будаўніцтва|б...» 5202009 wikitext text/x-wiki '''Адвес''' — груз, падвешаны на ніці; найпрасцейшае прыстасаванне для вызначэння вертыкалі. Пад дзеяннем [[сіла цяжару|сілы цяжару]] грузу нітка прымае вертыкальны напрамак, адпаведны дадзенаму пункту зямной паверхні. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], пры ўстаноўцы вымяральных прылад, вымярэнні глыбіняў і інш. [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] tc9iocb2eckx7qcqiy6dg5k2gkqixpj 5202010 5202009 2026-09-18T12:57:22Z Autumndancer 168015 5202010 wikitext text/x-wiki '''Адвес''' — груз, падвешаны на ніці; найпрасцейшае прыстасаванне для вызначэння вертыкалі. Пад дзеяннем [[сіла цяжару|сілы цяжару]] грузу нітка прымае вертыкальны напрамак, адпаведны дадзенаму пункту зямной паверхні. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], пры ўстаноўцы вымяральных прылад, вымярэнні глыбіняў і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адвес|||}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] h4obz6xgz0l7z5bzbos2r2nx2nkq8dn 5202011 5202010 2026-09-18T12:58:26Z Autumndancer 168015 5202011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plumb (PSF).png|thumb|Адвес]] '''Адвес''' — груз, падвешаны на ніці; найпрасцейшае прыстасаванне для вызначэння вертыкалі. Пад дзеяннем [[сіла цяжару|сілы цяжару]] грузу нітка прымае вертыкальны напрамак, адпаведны дадзенаму пункту зямной паверхні. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], пры ўстаноўцы вымяральных прылад, вымярэнні глыбіняў і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адвес|||}} [[Катэгорыя:Цяслярскія інструменты]] b96yf04s1c4htzvl4c7jtj2uk0ua35l Аднарог (жывёла) 0 815006 5202017 2026-09-18T13:19:33Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Нарвал]] 5202017 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нарвал]] rhi5zxo2l5zdfaszbftj5xgd4vb9lif Аднарог (значэнні) 0 815007 5202018 2026-09-18T13:21:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Аднарог]] * [[Аднарог (гармата)]] * [[Аднарог (жывёла)]] * [[Аднарог (сузор’е)]] {{неадназначнасць}}» 5202018 wikitext text/x-wiki * [[Аднарог]] * [[Аднарог (гармата)]] * [[Аднарог (жывёла)]] * [[Аднарог (сузор’е)]] {{неадназначнасць}} abrva30he73dk4abcwls4eua8vo0qvk Беларусы Азербайджана 0 815008 5202023 2026-09-18T13:24:01Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202023 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Азербайджана''' — беларуская этнічная супольнасць у [[Азербайджан]]е, фарміраванне якой у значнай ступені звязана з перасяленнем на [[Каўказ]] у другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя і міграцыямі ў савецкі перыяд. Галоўным цэнтрам пражывання беларусаў гістарычна быў [[Баку]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу насельніцтва СССР 1989 года]], у Азербайджанскай ССР жылі 7833 беларусы — найбольшая колькасць за ўвесь перыяд савецкіх перапісаў.<ref name="1989">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР] // ''Демоскоп Weekly''.</ref> [[Файл:Baku Skyline qiz qalasi.jpg|міні|[[Баку]] — галоўны гістарычны цэнтр беларускай прысутнасці ў Азербайджане]] == Гісторыя == === XIX — пачатак XX стагоддзя === Прыкметная міграцыя беларусаў на тэрыторыю сучаснага Азербайджана пачалася ў другой палове XIX стагоддзя. Развіццё [[Нафтавая прамысловасць Азербайджана|нафтавай прамысловасці]] і іншых галін гаспадаркі прыцягвала ў азербайджанскія гарады, перадусім у Баку, выхадцаў з розных частак [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку беларусаў і ўкраінцаў. Сярод перасяленцаў былі інжынеры і іншыя спецыялісты, прадпрымальнікі, служачыя, педагогі і рабочыя.<ref name="Zeynalova">[https://multiculturalism.preslib.az/ru_others-nqr8UTN3Mx.html Зейналова С. Из истории мультикультурализма в Азербайджане] // Президентская библиотека Управления делами Президента Азербайджанской Республики. — 28 студзеня 2016.</ref> Эканамічным цэнтрам гэтай міграцыі быў Баку, які ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя хутка развіваўся як адзін з галоўных нафтаздабыўных і прамысловых цэнтраў імперыі.<ref name="Zeynalova"/> === Савецкі перыяд === Першыя поўныя колькасныя звесткі пра беларусаў Азербайджана дае [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапіс насельніцтва СССР 1926 года]]. У Азербайджанскай ССР было зарэгістравана 2867 беларусаў, з іх 2510 жылі ў гарадскіх паселішчах і 357 — у сельскай мясцовасці.<ref name="1926">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения Азербайджанской ССР] // ''Демоскоп Weekly''. — Крыніца даных: ''Всесоюзная перепись населения 1926 года''. — М.: ЦСУ СССР, 1928—1929. — Т. 10—16. — Табл. VI.</ref> Такім чынам, ужо ў гэты час беларуская супольнасць мела пераважна гарадскі характар. Асноўным месцам пражывання быў Баку: у 1926 годзе ў горадзе разам з Прамыслова-Заводскім раёнам налічвалася 2104 беларусы. У [[Гянджа|Гянджы]] жылі 187 беларусаў.<ref name="1926cities">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2278 Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав городского населения Азербайджанской ССР] // ''Демоскоп Weekly''.</ref> Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]], у Азербайджанскай ССР налічвалася 1472 беларусы.<ref name="1939">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР] // ''Демоскоп Weekly''.</ref> У пасляваенныя дзесяцігоддзі іх колькасць зноў павялічылася: у 1959 годзе — да 4284 чалавек, у 1970 годзе — да 4929.<ref name="1959">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=7 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности] // ''Демоскоп Weekly''.</ref><ref name="1970">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=7 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности] // ''Демоскоп Weekly''.</ref> Беларусы заставаліся пераважна гарадскім насельніцтвам. У 1959 годзе ў гарадах жылі 3557 з 4284 беларусаў Азербайджанскай ССР, у 1970 годзе — 4652 з 4929, а ў 1979 годзе — 4609 з 4782.<ref name="1959"/><ref name="1970"/><ref name="1979">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=7 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности] // ''Демоскоп Weekly''.</ref> У 1989 годзе колькасць беларусаў у Азербайджанскай ССР дасягнула 7833 чалавек.<ref name="1989"/> У наступнае дзесяцігоддзе яна істотна скарацілася: зводныя матэрыялы перапісу Азербайджана 1999 года, апублікаваныя Сусветным банкам, ацэньваюць беларускую этнічную групу прыблізна ў 1 тыс. чалавек.<ref name="WB1999">[https://documents1.worldbank.org/curated/en/558161468239979178/pdf/782240WP0Diasp0Box0377330B00PUBLIC0.pdf ''Harnessing the Diaspora for Development in Europe and Central Asia'']. — Washington: The World Bank, 2011. — Annex Table 2: ''Ethnic Composition of the Soviet Successor States, 1999–2002''.</ref> === Колькасць паводле перапісаў === {| class="wikitable sortable" |+ Колькасць беларусаў у Азербайджане паводле перапісаў насельніцтва ! Год ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | 2867<ref name="1926"/> |- | 1939 | 1472<ref name="1939"/> |- | 1959 | 4284<ref name="1959"/> |- | 1970 | 4929<ref name="1970"/> |- | 1979 | 4782<ref name="1979"/> |- | 1989 | 7833<ref name="1989"/> |- | 1999 | каля 1000<ref name="WB1999"/> |} Звесткі за 1999 год у крыніцы Сусветнага банка пададзены ў тысячах чалавек і таму з'яўляюцца акругленымі.<ref name="WB1999"/> У перапісах незалежнага Азербайджана нацыянальная (этнічная) прыналежнасць вызначалася на падставе самаідэнтыфікацыі апытаных; для дзяцей яна запісвалася паводле адказу бацькоў.<ref name="AzStat">[https://www.stat.gov.az/menu/6/statistical_yearbooks/source/stat-yearbook_2024.pdf ''Statistical yearbook of Azerbaijan 2024'']. — Baku: The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 2024. — С. 59.</ref> У зводных табліцах Дзяржаўнага камітэта статыстыкі Азербайджана за перапісы 2009 і 2019 гадоў беларусы асобным радком не вылучаны і ўключаны ў катэгорыю «іншыя нацыянальнасці». У 2009 годзе да яе адносіліся 9,5 тыс. чалавек, у 2019 годзе — 5,0 тыс.; таму гэтыя велічыні нельга выкарыстоўваць як колькасць беларусаў.<ref name="AzStat"/> == Культурна-адукацыйнае жыццё == Беларуская мова і культура прадстаўлены ў сістэме вышэйшай адукацыі Азербайджана. У [[Бакінскі славянскі ўніверсітэт|Бакінскім славянскім універсітэце]] выкладаецца беларуская мова і дзейнічае адукацыйна-культурны цэнтр Беларусі; ва ўніверсітэце рыхтуюць спецыялістаў па славянскіх мовах і рэгіёназнаўстве.<ref name="BSU">[https://www.bsu-uni.edu.az/Beynelxalq/Terefdaslar Tərəfdaşlar] // Bakı Slavyan Universiteti.</ref> [[Файл:Azerbaijan University of Languages new.jpg|міні|[[Азербайджанскі ўніверсітэт моў]], дзе дзейнічае Цэнтр беларускай мовы і культуры]] 15 мая 2024 года ў [[Азербайджанскі ўніверсітэт моў|Азербайджанскім універсітэце моў]] у Баку быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы і культуры. Ён быў створаны ў рамках супрацоўніцтва ўніверсітэта з [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам]] для вывучэння і папулярызацыі беларускай мовы, культуры і традыцый, а таксама развіцця акадэмічнага абмену і сумесных даследаванняў.<ref name="AUL">[https://adu.edu.az/en/bim/Centers/blcc/ Belarusian Language and Culture Center] // Azerbaijan University of Languages.</ref><ref name="AULopen">[https://adu.edu.az/en/xeberler/xeberler/8523.html Belarusian Language and Culture Center opened at AUL] // Azerbaijan University of Languages. — 20 мая 2024.</ref> У дзейнасць цэнтра ўваходзяць навуковыя семінары, канферэнцыі, лекцыі, выставы, майстар-класы і іншыя адукацыйныя і культурныя мерапрыемствы. Цэнтр таксама супрацоўнічае з пасольствам Беларусі ў Азербайджане і беларускімі адукацыйнымі, навуковымі і культурнымі ўстановамі.<ref name="AUL"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-азербайджанскія адносіны]] * [[Азербайджанцы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Народы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Беларуска-азербайджанскія адносіны]] 1kjtn9lovuhdvv9acq91f337lwzdhxp 5202041 5202023 2026-09-18T13:39:20Z АлесьНавіцкі90 162483 вычытка, вікіфікацыя 5202041 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Азербайджана''' — беларуская этнічная супольнасць у [[Азербайджан]]е. Яе фарміраванне звязана з перасяленнем выхадцаў з беларускіх зямель на [[Каўказ]] у часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а найбольшы колькасны рост адбываўся ў савецкі перыяд. Галоўным гістарычным цэнтрам пражывання беларусаў быў [[Баку]].<ref name="zeynalova">{{cite web |url=https://multiculturalism.preslib.az/ru_others-nqr8UTN3Mx.html |title=Из истории мультикультурализма в Азербайджане |author=Зейналова С. |publisher=Президентская библиотека Управления делами Президента Азербайджанской Республики |date=2016-01-28 |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу насельніцтва СССР 1989 года]], у Азербайджанскай ССР жылі 7833 беларусы — найбольшая колькасць, зафіксаваная савецкімі перапісамі ў рэспубліцы.<ref name="census1989">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> [[Файл:Baku Skyline qiz qalasi.jpg|міні|[[Баку]] — галоўны гістарычны цэнтр беларускай прысутнасці ў Азербайджане]] == Гісторыя == === XIX — пачатак XX стагоддзя === Прыкметная міграцыя насельніцтва з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі на тэрыторыю сучаснага Азербайджана ўзмацнілася ў другой палове XIX стагоддзя. Хуткае развіццё [[Нафтавая прамысловасць Азербайджана|нафтавай прамысловасці Баку]] прыцягвала ў горад спецыялістаў, служачых і рабочых з розных рэгіёнаў імперыі, у тым ліку з беларускіх губерняў.<ref name="zeynalova"/> У гэты перыяд беларусы яшчэ не ўтваралі шматлікай і выразна арганізаванай нацыянальнай супольнасці. Асноўным месцам іх канцэнтрацыі стаў Баку — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Паўднёвага Каўказа.<ref name="zeynalova"/> === Савецкі перыяд === Першыя поўныя перапісныя даныя пра колькасць беларусаў у Азербайджане дае [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапіс насельніцтва СССР 1926 года]]. У Азербайджанскай ССР было зарэгістравана 2867 беларусаў, з іх 2510 жылі ў гарадскіх паселішчах, а 357 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1926">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Такім чынам, беларуская супольнасць ужо ў 1920-я гады мела пераважна гарадскі характар. Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]], у Азербайджанскай ССР жылі 1472 беларусы.<ref name="census1939">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У самім Баку было зарэгістравана 574 беларусы.<ref>{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=679 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Баку |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У пасляваенны перыяд колькасць беларусаў зноў пачала расці. У 1959 годзе ў Азербайджанскай ССР жылі 4284 беларусы, з іх 3557 — у гарадах і 727 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1959">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У 1970 годзе іх колькасць павялічылася да 4929 чалавек, прычым 4652 з іх жылі ў гарадах.<ref name="census1970">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Паводле перапісу 1979 года, у рэспубліцы жылі 4782 беларусы, з якіх 4609 былі гарадскімі жыхарамі.<ref name="census1979">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Да 1989 года колькасць беларусаў узрасла да 7833 чалавек.<ref name="census1989"/> === Колькасць паводле перапісаў === {| class="wikitable sortable" |+ Колькасць беларусаў у Азербайджане паводле перапісаў насельніцтва ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў ! Гарадское насельніцтва ! Сельскае насельніцтва |- | 1926 | 2867<ref name="census1926"/> | 2510 | 357 |- | 1939 | 1472<ref name="census1939"/> | — | — |- | 1959 | 4284<ref name="census1959"/> | 3557 | 727 |- | 1970 | 4929<ref name="census1970"/> | 4652 | 277 |- | 1979 | 4782<ref name="census1979"/> | 4609 | 173 |- | 1989 | 7833<ref name="census1989"/> | — | — |} Перапісныя даныя паказваюць, што на працягу большай часткі савецкага перыяду беларусы Азербайджана былі пераважна гарадской групай. У 1979 годзе больш за 96 % беларусаў рэспублікі жылі ў гарадскіх паселішчах.<ref name="census1979"/> Пасля распаду СССР колькасць выхадцаў з іншых былых саюзных рэспублік у Азербайджане істотна змяншалася ў выніку міграцыйных працэсаў. У зводных табліцах этнічнага складу насельніцтва Азербайджана паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў беларусы асобным радком не вылучаюцца і ўваходзяць у групу іншых нацыянальнасцей, таму гэтыя табліцы не дазваляюць вызначыць дакладную колькасць беларусаў.<ref name="ethnicstructure">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2017/0723/tema02.php |title=Этническая структура населения Азербайджана |author=Сахвадзе А. Ш. |website=Демоскоп Weekly |issue=723—724 |date=2017 |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> == Культурнае і адукацыйнае жыццё == У XXI стагоддзі адной з форм прысутнасці беларускай культуры ў Азербайджане стала супрацоўніцтва ўстаноў вышэйшай адукацыі дзвюх краін. 15 мая 2024 года ў [[Азербайджанскі ўніверсітэт моў|Азербайджанскім універсітэце моў]] у Баку быў створаны Цэнтр беларускай мовы і культуры.<ref name="aul">{{cite web |url=https://adu.edu.az/en/bim/Centers/blcc/ |title=Belarusian Language and Culture Center |publisher=Azerbaijan University of Languages |language=en |accessdate=2026-09-18 }}</ref> [[Файл:Azerbaijan University of Languages new.jpg|міні|[[Азербайджанскі ўніверсітэт моў]], дзе ў 2024 годзе быў створаны Цэнтр беларускай мовы і культуры]] Цэнтр быў адкрыты ў межах супрацоўніцтва Азербайджанскага ўніверсітэта моў з [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам]]. Яго мэтамі вызначаны папулярызацыя беларускай мовы, традыцый і культуры, развіццё міжкультурных сувязей, акадэмічнага абмену і сумесных навуковых даследаванняў.<ref name="aul"/> У дзейнасць цэнтра ўваходзяць навуковыя семінары, канферэнцыі, круглыя сталы, лекцыі, выставы, майстар-класы, кінапаказы і іншыя адукацыйныя і культурныя мерапрыемствы. Цэнтр супрацоўнічае з [[Пасольства Беларусі ў Азербайджане|Пасольствам Беларусі ў Азербайджане]], а таксама імкнецца развіваць сувязі з беларускімі адукацыйнымі, навуковымі і культурнымі ўстановамі.<ref name="aul"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-азербайджанскія адносіны]] * [[Азербайджанцы ў Беларусі]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Народы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Беларуска-азербайджанскія адносіны]] h1e9d85k276wt6ib8c01b2422tl82cq Аднарог (гармата) 0 815009 5202026 2026-09-18T13:29:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' - старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — пішчаль-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5...» 5202026 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' - старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — пішчаль-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі гранатамі, бомбамі і карцеччу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] 0y8iccv1dmxf735h4q7hdos5utx5bv9 5202028 5202026 2026-09-18T13:31:18Z Autumndancer 168015 5202028 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' - старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — пішчаль-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі гранатамі, бомбамі і карцеччу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] dn7tcoe33c05z3fmbcf2upld67l4q7h 5202058 5202028 2026-09-18T13:53:45Z Autumndancer 168015 5202058 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' — старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — пішчаль-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі гранатамі, бомбамі і карцеччу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] b2h7evvwsg0x3c4k7zil1m2ephd2ikj 5202059 5202058 2026-09-18T13:55:32Z Autumndancer 168015 5202059 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' — старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — пішчаль-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі [[граната]]мі, [[бомба]]мі і [[карцеч]]чу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] 4j9xvvnr97mejk3s0rm3srx8382cguf 5202061 5202059 2026-09-18T13:57:32Z Autumndancer 168015 5202061 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' — старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — [[пішчаль]]-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі [[граната]]мі, [[бомба]]мі і [[карцеч]]чу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] l6yqcun79iufzpiyr1anid6e3go3m9g Аднарог (гаўбіца) 0 815010 5202027 2026-09-18T13:30:22Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Аднарог (гармата)]] 5202027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аднарог (гармата)]] siqcbxo77z9yscqggddor3l7w2xbi0t Каралеўскі палац (Варшава) 0 815011 5202031 2026-09-18T13:31:41Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Каралеўскі палац (Варшава)]] у [[Каралеўскі замак (Варшава)]] па-над перасылкай 5202031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Каралеўскі замак (Варшава)]] kg8v53z8h6qvym4jfaecwhm16gcjfyl Гожскі палігон 0 815012 5202033 2026-09-18T13:34:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Ваеннае збудаванне | назва = Гожскі палігон | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | тып = Ваенны паліг...» 5202033 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае збудаванне | назва = Гожскі палігон | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | тып = [[Ваенны палігон]] | каардынаты = | плошча = 791,5 га (зона бяспекі) | сучасны стан = Дзеючы | уладальнік = [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у кіраванні = [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада]] }} '''Го́жскі паліго́н''' (афіцыйна — ''палігон «Гожскі» 6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады'') — вайсковы вучэбны аб’ект [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], размешчаны ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] паблізу аграгарадка [[Гожа]] і [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскай мяжы]]. Палігон знаходзіцца ў зоне непасрэднай блізкасці да [[Сувалкаўскі калідор|Сувалкаўскага калідора]], з-за чаго з’яўляецца аб’ектам пільнай увагі з боку разведкі краін [[НАТА]]<ref name="bb">{{cite web|url=https://bb.lv/statja/v-mire/2026/09/16/belarus-nacala-voennye-uceniia-vozle-granic-polsi-i-litvy|title=Беларусь начала военные учения возле границ Польши и Литвы|publisher=BB.LV|date=2026-09-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2401161/rassledovanie-rossiiskie-bazy-na-granitse-s-litvoi-diversanty-i-gotoviashchiisia-sabotazh|title=Расследование. Российские базы на границе с Литвой: диверсанты и готовящийся саботаж|publisher=LRT|date=2024-10-30|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Гісторыя і інфраструктура == Назва палігона паходзіць ад найбліжэйшага населенага пункта — [[Гожа|Гожы]]<ref name="sb2009">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/dolgiy-vek-gozhi.html|title=Долгий век Гожи|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2009-07-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Яшчэ ў савецкія часы гэты аб’ект меў статус ваеннага палігона саюзнага значэння. Да 2013 года палігон уяўляў сабой пераважна пясчаную тэрыторыю, аднак напярэдадні сумесных беларуска-расійскіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2013]]» ён быў маштабна рэканструяваны ў рэкордна кароткія тэрміны — усяго за адзін месяц. На тэрыторыі вайсковай часці быў пакладзены новы асфальт, заменены ліхтары, а на месцы старога фантана пабудаваны новы з граніту. Таксама была праведзена рэканструкцыя штаба, гасцініцы і салдацкай сталовай, абноўлены вучэбны корпус, а ля брамы ўсталявалі пастамент з баявой машынай пяхоты [[БМП-2]]. За аператыўную працу будаўнікоў асабіста падзякаваў тагачасны міністр абароны Рэспублікі Беларусь генерал-лейтэнант [[Юрый Віктаравіч Жадобін|Юрый Жадобін]]<ref name="vgr2013">{{cite web|url=https://vgr.by/2013/09/26/news-grodno-zapad-2013/|title=После учений Гожский полигон превратился в образцово–показательный|publisher=Вечерний Гродно|date=2013-09-26|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У снежні 2024 года, згодна са спадарожнікавымі здымкамі сістэмы [[Planet Labs]], на паўночна-заходнім краі палігона, усяго за шэсць кіламетраў ад мяжы з Літвой і на захад ад дарогі да [[Пагранічны пункт «Прывалка»|пагранічнага пункта «Прывалка»]], былі выкапаныя новыя маштабныя [[акопы]] для пяхоты і тэхнікі. Траншэя мела даўжыню 340 метраў і шырыню ад 5 да 7 метраў, што дазваляе свабодна праходзіць танкам. Адзначалася, што дадзеныя ўмацаванні былі створаны па-за афіцыйнымі межамі палігона, на тэрыторыі рэспубліканскага [[Гродзенская пушча|ландшафтнага заказніка «Гродзенская пушча»]]<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-franitsa-okopy-belarus-litva/33279480.html|title=Возле белорусско-литовской границы появились военные окопы|publisher=Радыё Свабода / Крым.Рэаліі|date=2025-01-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Вайсковыя вучэнні і дзейнасць == Гожскі палігон з’яўляецца асноўнай базай для правядзення вучэбна-баявых мерапрыемстваў [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады]] [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняга аператыўнага камандавання]] (ЗАК). Падчас палявых выхадаў на палігоне праводзяцца маштабныя лагерныя зборы ракетных войск і артылерыі, адпрацоўваецца паражэнне мішэняў і ўзаемадзеянне розных родаў войск. Улічваючы вопыт сучасных узброеных канфліктаў, асаблівая ўвага на занятках надаецца барацьбе з беспілотнымі лятальнымі апаратамі (БПЛА), устаноўцы мінна-выбуховых загарод, а таксама дзеянням малых тактычных груп у лесе і пры штурме будынкаў і акопаў<ref name="ctv">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-voennosluzhashie-6-j-mehanizirovannoj-brigady-ottachivayut-navyki-oborony|title=На Гожском полигоне военнослужащие 6-й механизированной бригады оттачивают навыки обороны|publisher=СТБ|date=2026-01-31|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="sb2025">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/na-poligone-gozhskiy-voennye-otrabatyvayut-protivodeystvie-bespilotnikam-i-deystviya-malykh-taktiche.html|title=На полигоне Гожский военные отрабатывают противодействие беспилотникам и действия малых тактических групп|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2025-01-15|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У вучэннях рэгулярна задзейнічаюцца самаходныя ўстаноўкі [[2С5 «Гіяцынт-С»|2С5 «Гіяцынт»]], буксіруемыя гарматы [[2А65 «Мста-Б»]], самаходныя ўстаноўкі [[2С1 «Гваздзік»]] і [[2С3 «Акацыя»]], а таксама рэактыўныя сістэмы залпавага агню [[БМ-21 Град|БМ-21 «Град»]]<ref name="belta25">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/sobranno-i-slazhenno-na-gozhskom-poligone-prohodit-lagernyj-sbor-raketnyh-vojsk-i-artillerii-zok-695157-2025/|title=Собранно и слаженно. На Гожском полигоне проходит лагерный сбор ракетных войск и артиллерии ЗОК|publisher=БЕЛТА|date=2025-02-11|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Рэгулярна на палігоне праходзяць буйныя тактычныя, стратэгічныя і міжнародныя манеўры: * '''2013 год''': Сумесныя стратэгічныя вучэнні «Захад-2013», за якімі назіралі прэзідэнты Беларусі і Расіі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] і [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]. Адпрацоўвалася знішчэнне ўмоўных тэрарыстычных груп з прыцягненнем авіяцыі (верталётаў [[Мі-8]] і самалётаў [[Су-27]])<ref name="vgr2013" />. * '''2019 год''': Збор ваенных інжынераў з васьмі краін-удзельніц [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] па вызваленні вучэбнага населенага пункта ва ўмовах мінных палёў<ref name="cis">{{cite web|url=https://eccis.org/news/11442/voennye-inzenery-stran-sng-sobralis-na-gozskom-poligone|title=Военные инженеры стран СНГ собрались на Гожском полигоне|publisher=Выканаўчы камітэт СНД|date=2019-06-13|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2021 год''': У рамках праверкі сіл рэагавання Саюзнай дзяржавы адбылася высадка сумеснага тактычнага паветранага дэсанта сіл спецыяльных аперацый Беларусі і паветрана-дэсантных войскаў Расіі з выкарыстаннем самалётаў [[Іл-76]]<ref name="nn2021">{{cite web|url=https://nashaniva.com/280425|title=На палігоне «Гожскі» пад Гродна высадзіўся дэсант сіл спецаперацый Беларусі і Расіі|publisher=Наша Ніва|date=2021-11-12|lang=be|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2023 год''': Падчас раптоўнай праверкі баявой гатоўнасці беларускія вайскоўцы адпрацоўвалі тактычныя эпізоды пад прыкрыццём баявых верталётаў [[Мі-24]] і штурмавікоў [[Су-25]]. Вялікую ролю ў навучанні адыграў вопыт інструктараў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<ref name="voran">{{cite web|url=https://www.voran.by/news/vlast/na-poligone-gozhskiy-proshla-planovaya-proverka-sostoyaniya-boegotovnosti-vooruzhennykh-sil-respubli.html|title=На полигоне «Гожский» прошла плановая проверка состояния боеготовности Вооруженных Сил|publisher=Воранаўская газета|date=2023-10-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У жніўні прайшлі вучэнні з улікам вопыту вайны ва Украіне<ref name="oboz23">{{cite web|url=https://www.obozrevatel.com/belarus/belarus-nachala-voennyie-ucheniya-bliz-granits-s-litvoj-i-polshej-hochet-ispolzovat-opyit-svo-foto.htm|title=Беларусь начала военные учения близ границ с Литвой и Польшей: хочет использовать "опыт "СВО"|publisher=Obozrevatel|date=2023-08-07|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2025 год''': У студзені і лютым прайшлі тактычныя зборы камандзіраў і лагерны збор трох вайсковых часцей: 111-й гвардзейскай артылерыйскай брыгады, 350-й і 841-й груп артылерыі<ref name="sb2025" /><ref name="belta25" />. У жніўні праведзена ротнае тактычнае вучэнне 6-й механізаванай брыгады па манеўранай абароне з выкарыстаннем беспілотнікаў<ref name="ctv25">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-prohodit-rotnoe-takticheskoe-uchenie-s-bojcami-mehanizirovannoj-brigady|title=На Гожском полигоне проходит ротное тактическое учение с бойцами механизированной бригады|publisher=СТБ|date=2025-08-21|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2026 год''': У жніўні прайшлі маштабныя танкавыя заняткі на мадэрнізаваных танках [[Т-72Б]], за якімі назіраў міністр абароны [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]]<ref name="tvgrodno">{{cite web|url=https://www.tvgrodno.by/news/masshtabnye-tankovye-zanyatiya-proshli-na-poligone-gozhskiy-za-khodom-ucheniy-nablyudal-viktor-khrenin|title=Масштабные танковые занятия прошли на полигоне «Гожский»: за ходом учений наблюдал Виктор Хренин|publisher=Тэлерадыёкампанія Гродна|date=2026-08-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. З 15 па 18 верасня адбылося маштабнае камандна-штабное вучэнне войскаў Заходняга аператыўнага камандавання пад кіраўніцтвам начальніка Генеральнага штаба. Адпрацоўваліся пытанні прыкрыцця дзяржаўнай мяжы, забеспячэння ваеннага становішча, барацьбы з дыверсійна-разведвальнымі групамі і беспілотнікамі. Гэтыя вучэнні выклікалі значны рэзананс і ўвагу з боку краін НАТА (у прыватнасці, Літвы і Польшчы) з-за блізкасці палігона да Сувалкаўскага калідора<ref name="bb" /><ref name="mezha">{{cite web|url=https://mezha.net/eng/news/6aaf0b2c_belarus_holds_military_drills/|title=Belarus Holds Military Drills Near Poland and Lithuania as Minsk Denies Offensive Plans|publisher=Mezha.net|date=2026-09-17|lang=en|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Акрамя таго, палігон выкарыстоўваецца для штогадовых збораў па тэрытарыяльнай абароне для кіраўнікоў мясцовых выканаўчых камітэтаў з удзелам кіраўніцтва Міністэрства абароны і Дзяржаўнага сакратарыята Савета бяспекі. Дзяржсакратар Савета бяспекі [[Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч|Аляксандр Вальфовіч]] адзначаў важнасць такіх мерапрыемстваў<ref name="grn2021">{{cite web|url=https://grodnonews.by/news/vlast/pod_grodno_prokhodit_sbor_rukovoditeley_mestnykh_ispolkomov_.html|title=На Гожском полигоне под Гродно проходит сбор руководителей местных исполкомов|publisher=Гродзенская праўда|date=2021-02-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>: {{цытата|Ваенна-палітычная абстаноўка ў свеце сёння няпростая. Некаторыя заходнія палітыкі, на дагоду сваіх геапалітычных інтарэсаў, спрабуюць развязаць на тэрыторыі сумежных краін розныя ўзброеныя канфлікты... Таму пытанні ваеннай і нацыянальнай бяспекі ў дзяржаве стаяць на першым месцы.{{арыгінальны тэкст|ru|Военно-политическая обстановка в мире сегодня непростая. Некоторые западные политики, в угоду своих геополитических интересов, пытаются развязать на территории сопредельных стран различные вооруженные конфликты... Поэтому вопросы военной и национальной безопасности в государстве стоят во главе угла.}}}} == Зоны бяспекі == Юрыдычны статус, дакладныя каардынаты межаў палігона і яго зон бяспекі вызначаны Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 20 ад 12 студзеня 2024 года<ref name="sovmin">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400020|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь 12 января 2024 г. № 20 Об обеспечении деятельности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2024-01-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агульная плошча зоны бяспекі Гожскага палігона складае 791,5 гектара. Яна ахоплівае асобныя кварталы [[Гродзенскае лясніцтва|Гродзенскага]], [[Гожскае лясніцтва|Гожскага]] і [[Ваеннае лясніцтва|Ваеннага]] лясніцтваў. Па перыметры ўстанаўліваюцца папераджальныя знакі і пракладваюцца мінералізаваныя супрацьпажарныя палосы шырынёй не менш за 30 метраў. У межах зон бяспекі строга забараняецца знаходжанне грамадзянскага насельніцтва (у тым ліку збор грыбоў, ягад і нарыхтоўка дроў), а таксама будаўніцтва жылля або дачных кааператываў. Лесагаспадарчыя працы могуць праводзіцца толькі пры адсутнасці баявой падрыхтоўкі і па ўзгадненні з ваенным кіраўніцтвам<ref name="leshoz">{{cite web|url=https://grodnoleshoz.by/zoni-bezopasnosti-poligonov-i-voyskovih-strelbishch|title=Зоны безопасности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=ГЛГУ «Гродзенскі лясгас»|date=2022|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Здарэнні == З-за спецыфікі ваеннага аб’екта на палігоне перыядычна ўзнікаюць пажаранебяспечныя сітуацыі. Самы буйны інцыдэнт адбыўся 24 красавіка 2019 года. З-за моцнай сушы і актыўных стрэльбаў загарэлася сухая расліннасць. Вярховы пажар хутка перакінуўся цераз аўтамабільную трасу [[Р42]] (Гродна — Гожа — мяжа Літвы) на землі грамадзянскіх лясніцтваў і рушыў у бок дзяржаўнай мяжы. З-за шчыльнага дыму прыйшлося часова прыпыніць працу [[Прывалка (пункт пропуску)|пагранічнага пункта пропуску «Прывалка»]]<ref name="hrodna">{{cite web|url=https://ru.hrodna.life/2019/04/24/pozhar-zakryita-granica-s-litvoy/|title=Из-за пожара на Гожском полигоне временно закрыта граница с Литвой|publisher=Hrodna.life|date=2019-04-24|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агонь ліквідавалі толькі праз 9 гадзін. У выніку пажару было знішчана каля 770—800 гектараў лесу (пераважна сасняк ва ўзросце 65-70 гадоў). Па факце знішчэння ляснога фонду ў асабліва буйным памеры Следчы камітэт узбудзіў крымінальную справу. Для аднаўлення страчанай экасістэмы падчас экалагічных акцый было высаджана больш за 500 тысяч саджанцаў бярозы і сасны з дапамогай [[Меч Колесава|мяча Колесава]]<ref name="vgr2019">{{cite web|url=https://vgr.by/2019/05/02/ustanavlivayut-vinovnykh-v-pozhare-pod-gozhej-vozbuzhdeno-ugolovnoe-delo/|title=Устанавливают виновных в пожаре под Гожей, возбуждено уголовное дело|publisher=Вечерний Гродно|date=2019-05-02|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="green">{{cite web|url=https://greenbelarus.info/articles/16-04-2020/grodnenskaya-puscha-prevratilas-v-ogromnuyu-vyrubku|title=Гродненская пуща превратилась в огромную вырубку|publisher=Зялёны партал|date=2020-04-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Каб пазбегнуць паўтарэння падобных маштабных пажараў, ваеннае ведамства сумесна з [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам па надзвычайных сітуацыях]] і Міністэрствам лясной гаспадаркі сталі рэгулярна праводзіць сумесныя вучэнні па лакалізацыі і ліквідацыі ўзгаранняў на тэрыторыі Гожскага палігона з прыцягненнем авіяцыі і штатных супрацьпажарных разлікаў Узброеных Сіл<ref name="belta_pozh">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/slazhenno-i-metodichno-uchenija-predstavitelej-vs-mchs-i-minleshoza-proshli-na-gozhskom-poligone-705362-2025/|title=Слаженно и методично. Учения представителей ВС, МЧС и Минлесхоза прошли на Гожском полигоне|publisher=БЕЛТА|date=2025-03-27|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенныя палігоны Беларусі]] [[Катэгорыя:Гродзенскі раён]] 3lnni0tfk621hm9skpancgo3wvejmgk 5202066 5202033 2026-09-18T14:08:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5202066 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае збудаванне | назва = Гожскі палігон | арыгінальная назва = | выява =Map of the Hoza military polygon borders (2024).jpg | подпіс =Схема межаў Гожскага палігона. 2024 г. | размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | тып = [[Ваенны палігон]] | каардынаты = | плошча = 791,5 га (зона бяспекі) | сучасны стан = Дзеючы | уладальнік = [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у кіраванні = [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада]] }} '''Го́жскі паліго́н''' (афіцыйна — ''палігон «Гожскі» 6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады'') — вайсковы вучэбны аб’ект [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], размешчаны ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] паблізу аграгарадка [[Гожа]] і [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскай мяжы]]. Палігон знаходзіцца ў зоне непасрэднай блізкасці да [[Сувалкаўскі калідор|Сувалкаўскага калідора]], з-за чаго з’яўляецца аб’ектам пільнай увагі з боку разведкі краін [[НАТА]]<ref name="bb">{{cite web|url=https://bb.lv/statja/v-mire/2026/09/16/belarus-nacala-voennye-uceniia-vozle-granic-polsi-i-litvy|title=Беларусь начала военные учения возле границ Польши и Литвы|publisher=BB.LV|date=2026-09-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2401161/rassledovanie-rossiiskie-bazy-na-granitse-s-litvoi-diversanty-i-gotoviashchiisia-sabotazh|title=Расследование. Российские базы на границе с Литвой: диверсанты и готовящийся саботаж|publisher=LRT|date=2024-10-30|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Гісторыя і інфраструктура == Назва палігона паходзіць ад найбліжэйшага населенага пункта — [[Гожа|Гожы]]<ref name="sb2009">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/dolgiy-vek-gozhi.html|title=Долгий век Гожи|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2009-07-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Яшчэ ў савецкія часы гэты аб’ект меў статус ваеннага палігона саюзнага значэння. Да 2013 года палігон уяўляў сабой пераважна пясчаную тэрыторыю, аднак напярэдадні сумесных беларуска-расійскіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2013]]» ён быў маштабна рэканструяваны ў рэкордна кароткія тэрміны — усяго за адзін месяц. На тэрыторыі вайсковай часці быў пакладзены новы асфальт, заменены ліхтары, а на месцы старога фантана пабудаваны новы з граніту. Таксама была праведзена рэканструкцыя штаба, гасцініцы і салдацкай сталовай, абноўлены вучэбны корпус, а ля брамы ўсталявалі пастамент з баявой машынай пяхоты [[БМП-2]]. За аператыўную працу будаўнікоў асабіста падзякаваў тагачасны міністр абароны Рэспублікі Беларусь генерал-лейтэнант [[Юрый Віктаравіч Жадобін|Юрый Жадобін]]<ref name="vgr2013">{{cite web|url=https://vgr.by/2013/09/26/news-grodno-zapad-2013/|title=После учений Гожский полигон превратился в образцово–показательный|publisher=Вечерний Гродно|date=2013-09-26|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У снежні 2024 года, згодна са спадарожнікавымі здымкамі сістэмы [[Planet Labs]], на паўночна-заходнім краі палігона, усяго за шэсць кіламетраў ад мяжы з Літвой і на захад ад дарогі да [[Пагранічны пункт «Прывалка»|пагранічнага пункта «Прывалка»]], былі выкапаныя новыя маштабныя [[акопы]] для пяхоты і тэхнікі. Траншэя мела даўжыню 340 метраў і шырыню ад 5 да 7 метраў, што дазваляе свабодна праходзіць танкам. Адзначалася, што дадзеныя ўмацаванні былі створаны па-за афіцыйнымі межамі палігона, на тэрыторыі рэспубліканскага [[Гродзенская пушча|ландшафтнага заказніка «Гродзенская пушча»]]<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-franitsa-okopy-belarus-litva/33279480.html|title=Возле белорусско-литовской границы появились военные окопы|publisher=Радыё Свабода / Крым.Рэаліі|date=2025-01-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Вайсковыя вучэнні і дзейнасць == Гожскі палігон з’яўляецца асноўнай базай для правядзення вучэбна-баявых мерапрыемстваў [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады]] [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняга аператыўнага камандавання]] (ЗАК). Падчас палявых выхадаў на палігоне праводзяцца маштабныя лагерныя зборы ракетных войск і артылерыі, адпрацоўваецца паражэнне мішэняў і ўзаемадзеянне розных родаў войск. Улічваючы вопыт сучасных узброеных канфліктаў, асаблівая ўвага на занятках надаецца барацьбе з беспілотнымі лятальнымі апаратамі (БПЛА), устаноўцы мінна-выбуховых загарод, а таксама дзеянням малых тактычных груп у лесе і пры штурме будынкаў і акопаў<ref name="ctv">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-voennosluzhashie-6-j-mehanizirovannoj-brigady-ottachivayut-navyki-oborony|title=На Гожском полигоне военнослужащие 6-й механизированной бригады оттачивают навыки обороны|publisher=СТБ|date=2026-01-31|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="sb2025">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/na-poligone-gozhskiy-voennye-otrabatyvayut-protivodeystvie-bespilotnikam-i-deystviya-malykh-taktiche.html|title=На полигоне Гожский военные отрабатывают противодействие беспилотникам и действия малых тактических групп|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2025-01-15|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У вучэннях рэгулярна задзейнічаюцца самаходныя ўстаноўкі [[2С5 «Гіяцынт-С»|2С5 «Гіяцынт»]], буксіруемыя гарматы [[2А65 «Мста-Б»]], самаходныя ўстаноўкі [[2С1 «Гваздзік»]] і [[2С3 «Акацыя»]], а таксама рэактыўныя сістэмы залпавага агню [[БМ-21 Град|БМ-21 «Град»]]<ref name="belta25">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/sobranno-i-slazhenno-na-gozhskom-poligone-prohodit-lagernyj-sbor-raketnyh-vojsk-i-artillerii-zok-695157-2025/|title=Собранно и слаженно. На Гожском полигоне проходит лагерный сбор ракетных войск и артиллерии ЗОК|publisher=БЕЛТА|date=2025-02-11|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Рэгулярна на палігоне праходзяць буйныя тактычныя, стратэгічныя і міжнародныя манеўры: * '''2013 год''': Сумесныя стратэгічныя вучэнні «Захад-2013», за якімі назіралі прэзідэнты Беларусі і Расіі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] і [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]. Адпрацоўвалася знішчэнне ўмоўных тэрарыстычных груп з прыцягненнем авіяцыі (верталётаў [[Мі-8]] і самалётаў [[Су-27]])<ref name="vgr2013" />. * '''2019 год''': Збор ваенных інжынераў з васьмі краін-удзельніц [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] па вызваленні вучэбнага населенага пункта ва ўмовах мінных палёў<ref name="cis">{{cite web|url=https://eccis.org/news/11442/voennye-inzenery-stran-sng-sobralis-na-gozskom-poligone|title=Военные инженеры стран СНГ собрались на Гожском полигоне|publisher=Выканаўчы камітэт СНД|date=2019-06-13|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2021 год''': У рамках праверкі сіл рэагавання Саюзнай дзяржавы адбылася высадка сумеснага тактычнага паветранага дэсанта сіл спецыяльных аперацый Беларусі і паветрана-дэсантных войскаў Расіі з выкарыстаннем самалётаў [[Іл-76]]<ref name="nn2021">{{cite web|url=https://nashaniva.com/280425|title=На палігоне «Гожскі» пад Гродна высадзіўся дэсант сіл спецаперацый Беларусі і Расіі|publisher=Наша Ніва|date=2021-11-12|lang=be|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2023 год''': Падчас раптоўнай праверкі баявой гатоўнасці беларускія вайскоўцы адпрацоўвалі тактычныя эпізоды пад прыкрыццём баявых верталётаў [[Мі-24]] і штурмавікоў [[Су-25]]. Вялікую ролю ў навучанні адыграў вопыт інструктараў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<ref name="voran">{{cite web|url=https://www.voran.by/news/vlast/na-poligone-gozhskiy-proshla-planovaya-proverka-sostoyaniya-boegotovnosti-vooruzhennykh-sil-respubli.html|title=На полигоне «Гожский» прошла плановая проверка состояния боеготовности Вооруженных Сил|publisher=Воранаўская газета|date=2023-10-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У жніўні прайшлі вучэнні з улікам вопыту вайны ва Украіне<ref name="oboz23">{{cite web|url=https://www.obozrevatel.com/belarus/belarus-nachala-voennyie-ucheniya-bliz-granits-s-litvoj-i-polshej-hochet-ispolzovat-opyit-svo-foto.htm|title=Беларусь начала военные учения близ границ с Литвой и Польшей: хочет использовать "опыт "СВО"|publisher=Obozrevatel|date=2023-08-07|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2025 год''': У студзені і лютым прайшлі тактычныя зборы камандзіраў і лагерны збор трох вайсковых часцей: 111-й гвардзейскай артылерыйскай брыгады, 350-й і 841-й груп артылерыі<ref name="sb2025" /><ref name="belta25" />. У жніўні праведзена ротнае тактычнае вучэнне 6-й механізаванай брыгады па манеўранай абароне з выкарыстаннем беспілотнікаў<ref name="ctv25">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-prohodit-rotnoe-takticheskoe-uchenie-s-bojcami-mehanizirovannoj-brigady|title=На Гожском полигоне проходит ротное тактическое учение с бойцами механизированной бригады|publisher=СТБ|date=2025-08-21|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2026 год''': У жніўні прайшлі маштабныя танкавыя заняткі на мадэрнізаваных танках [[Т-72Б]], за якімі назіраў міністр абароны [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]]<ref name="tvgrodno">{{cite web|url=https://www.tvgrodno.by/news/masshtabnye-tankovye-zanyatiya-proshli-na-poligone-gozhskiy-za-khodom-ucheniy-nablyudal-viktor-khrenin|title=Масштабные танковые занятия прошли на полигоне «Гожский»: за ходом учений наблюдал Виктор Хренин|publisher=Тэлерадыёкампанія Гродна|date=2026-08-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. З 15 па 18 верасня адбылося маштабнае камандна-штабное вучэнне войскаў Заходняга аператыўнага камандавання пад кіраўніцтвам начальніка Генеральнага штаба. Адпрацоўваліся пытанні прыкрыцця дзяржаўнай мяжы, забеспячэння ваеннага становішча, барацьбы з дыверсійна-разведвальнымі групамі і беспілотнікамі. Гэтыя вучэнні выклікалі значны рэзананс і ўвагу з боку краін НАТА (у прыватнасці, Літвы і Польшчы) з-за блізкасці палігона да Сувалкаўскага калідора<ref name="bb" /><ref name="mezha">{{cite web|url=https://mezha.net/eng/news/6aaf0b2c_belarus_holds_military_drills/|title=Belarus Holds Military Drills Near Poland and Lithuania as Minsk Denies Offensive Plans|publisher=Mezha.net|date=2026-09-17|lang=en|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Акрамя таго, палігон выкарыстоўваецца для штогадовых збораў па тэрытарыяльнай абароне для кіраўнікоў мясцовых выканаўчых камітэтаў з удзелам кіраўніцтва Міністэрства абароны і Дзяржаўнага сакратарыята Савета бяспекі. Дзяржсакратар Савета бяспекі [[Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч|Аляксандр Вальфовіч]] адзначаў важнасць такіх мерапрыемстваў<ref name="grn2021">{{cite web|url=https://grodnonews.by/news/vlast/pod_grodno_prokhodit_sbor_rukovoditeley_mestnykh_ispolkomov_.html|title=На Гожском полигоне под Гродно проходит сбор руководителей местных исполкомов|publisher=Гродзенская праўда|date=2021-02-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>: {{цытата|Ваенна-палітычная абстаноўка ў свеце сёння няпростая. Некаторыя заходнія палітыкі, на дагоду сваіх геапалітычных інтарэсаў, спрабуюць развязаць на тэрыторыі сумежных краін розныя ўзброеныя канфлікты... Таму пытанні ваеннай і нацыянальнай бяспекі ў дзяржаве стаяць на першым месцы.{{арыгінальны тэкст|ru|Военно-политическая обстановка в мире сегодня непростая. Некоторые западные политики, в угоду своих геополитических интересов, пытаются развязать на территории сопредельных стран различные вооруженные конфликты... Поэтому вопросы военной и национальной безопасности в государстве стоят во главе угла.}}}} == Зоны бяспекі == Юрыдычны статус, дакладныя каардынаты межаў палігона і яго зон бяспекі вызначаны Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 20 ад 12 студзеня 2024 года<ref name="sovmin">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400020|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь 12 января 2024 г. № 20 Об обеспечении деятельности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2024-01-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агульная плошча зоны бяспекі Гожскага палігона складае 791,5 гектара. Яна ахоплівае асобныя кварталы [[Гродзенскае лясніцтва|Гродзенскага]], [[Гожскае лясніцтва|Гожскага]] і [[Ваеннае лясніцтва|Ваеннага]] лясніцтваў. Па перыметры ўстанаўліваюцца папераджальныя знакі і пракладваюцца мінералізаваныя супрацьпажарныя палосы шырынёй не менш за 30 метраў. У межах зон бяспекі строга забараняецца знаходжанне грамадзянскага насельніцтва (у тым ліку збор грыбоў, ягад і нарыхтоўка дроў), а таксама будаўніцтва жылля або дачных кааператываў. Лесагаспадарчыя працы могуць праводзіцца толькі пры адсутнасці баявой падрыхтоўкі і па ўзгадненні з ваенным кіраўніцтвам<ref name="leshoz">{{cite web|url=https://grodnoleshoz.by/zoni-bezopasnosti-poligonov-i-voyskovih-strelbishch|title=Зоны безопасности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=ГЛГУ «Гродзенскі лясгас»|date=2022|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Здарэнні == З-за спецыфікі ваеннага аб’екта на палігоне перыядычна ўзнікаюць пажаранебяспечныя сітуацыі. Самы буйны інцыдэнт адбыўся 24 красавіка 2019 года. З-за моцнай сушы і актыўных стрэльбаў загарэлася сухая расліннасць. Вярховы пажар хутка перакінуўся цераз аўтамабільную трасу [[Р42]] (Гродна — Гожа — мяжа Літвы) на землі грамадзянскіх лясніцтваў і рушыў у бок дзяржаўнай мяжы. З-за шчыльнага дыму прыйшлося часова прыпыніць працу [[Прывалка (пункт пропуску)|пагранічнага пункта пропуску «Прывалка»]]<ref name="hrodna">{{cite web|url=https://ru.hrodna.life/2019/04/24/pozhar-zakryita-granica-s-litvoy/|title=Из-за пожара на Гожском полигоне временно закрыта граница с Литвой|publisher=Hrodna.life|date=2019-04-24|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агонь ліквідавалі толькі праз 9 гадзін. У выніку пажару было знішчана каля 770—800 гектараў лесу (пераважна сасняк ва ўзросце 65-70 гадоў). Па факце знішчэння ляснога фонду ў асабліва буйным памеры Следчы камітэт узбудзіў крымінальную справу. Для аднаўлення страчанай экасістэмы падчас экалагічных акцый было высаджана больш за 500 тысяч саджанцаў бярозы і сасны з дапамогай [[Меч Колесава|мяча Колесава]]<ref name="vgr2019">{{cite web|url=https://vgr.by/2019/05/02/ustanavlivayut-vinovnykh-v-pozhare-pod-gozhej-vozbuzhdeno-ugolovnoe-delo/|title=Устанавливают виновных в пожаре под Гожей, возбуждено уголовное дело|publisher=Вечерний Гродно|date=2019-05-02|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="green">{{cite web|url=https://greenbelarus.info/articles/16-04-2020/grodnenskaya-puscha-prevratilas-v-ogromnuyu-vyrubku|title=Гродненская пуща превратилась в огромную вырубку|publisher=Зялёны партал|date=2020-04-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Каб пазбегнуць паўтарэння падобных маштабных пажараў, ваеннае ведамства сумесна з [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам па надзвычайных сітуацыях]] і Міністэрствам лясной гаспадаркі сталі рэгулярна праводзіць сумесныя вучэнні па лакалізацыі і ліквідацыі ўзгаранняў на тэрыторыі Гожскага палігона з прыцягненнем авіяцыі і штатных супрацьпажарных разлікаў Узброеных Сіл<ref name="belta_pozh">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/slazhenno-i-metodichno-uchenija-predstavitelej-vs-mchs-i-minleshoza-proshli-na-gozhskom-poligone-705362-2025/|title=Слаженно и методично. Учения представителей ВС, МЧС и Минлесхоза прошли на Гожском полигоне|publisher=БЕЛТА|date=2025-03-27|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенныя палігоны Беларусі]] [[Катэгорыя:Гродзенскі раён]] ged6s9evzd3chp7w7i1rrltewjxof7l Сонпхет Сонсупхан 0 815013 5202035 2026-09-18T13:34:57Z Ingrid Andreessen 174130 Новая старонка: «{{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Мальта]] |Дата смер...» 5202035 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Мальта]] |Дата смерці = 08.01.2022 |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[1972]] — [[2022]] |Краіна = {{THA}} |Прафесіі = [[спявак]] |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[поп-музыка]] |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Сонпхет Сонсупхан''' ({{Lang-th|ศรเพชร ศรสุพรรณ}}; 23 сакавіка 1948 — 8 студзеня 2022) — тайскі мужчына-[[спявак]], вядомы сваёй дзейнасцю ў жанры лук тхунг. Ён быў вядомы здольнасцю спяваць у высокім [[голас|галасавым]] рэгістры, меў шырокі дыяпазон і асабліва вылучаўся выкананнем высокіх нот. Дзякуючы гэтаму яго лічылі адным з тайскіх спевакоў, якія валодалі выдатнымі здольнасцямі да выкарыстання высокага галасавога рэгістра.<ref>[https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/2249139/saying-goodbye-to-cultural-giants Saying goodbye to cultural giants]</ref> Акрамя таго, ён быў вядомы сваёй маўклівасцю, суровым характарам, строгасцю да парадку і схільнасцю высока цаніць асабістую прастору, таму многія прадстаўнікі індустрыі забаў ставіліся да яго з вялікай павагай і не заўсёды адважваліся непасрэдна пачынаць з ім размову.<ref>[http://www.maemaiplengthai.com/webboard/viewthread.php?tid=352 จริงหรือไม่ที่"ศรเพชร ศรสุพรรณ"หยิ่ง"]{{Dead link|date=september 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сонпхет нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў [[правінцыя Супханбуры|правінцыі Супханбуры]] і пачаў сваю кар'еру спевака, далучыўшыся да музычнага калектыву Дама Дэнсупхана, які выконваў музыку ў стылі рам вонг. Пазней ён пазнаёміўся з Пхопхінам Пхонсупханам, спеваком таго ж калектыву, і разам яны падрыхтавалі першую песню для запісу на грампласцінку. Гэта была песня «Рысу няма ў продажы» («Кхао Май Мі Кхай»; {{Lang-th|ข้าวไม่มีขาย}}), выпушчаная ў 1975 годзе. Гэтая песня прынесла Сонпхету значную вядомасць і прынесла яму прэмію «Залатая антэна» («Саў Акат Тхонгкхам»; {{Lang-th|เสาอากาศทองคำ}}), якая ў той час лічылася важнай узнагародай для дзеячаў розных галін тайскай індустрыі забаў.<ref>[http://www.thaimusicstory.com/index.php?topic=91.0 ชีวประวัติ ศรเพชร ศรสุพรรณ]</ref> Пазней Сонпхет заснаваў уласны музычны калектыў і цесна супрацоўнічаў з кампазітарамі Кіятам Чалермчаем і Ноппхананам Кванпрапхам. У 1993 годзе ён зноў набыў шырокую папулярнасць дзякуючы песням «Слёзы ў кафэ» («Сіа Намта Тхі Кхафэ»; {{Lang-th|เสียน้ำตาที่คาเฟ่}}) і «Кахаю цябе ўжо пяць гадоў» («Рак Ма Ха Пі»; {{Lang-th|รักมาห้าปี}}), напісаным гэтымі двума аўтарамі. Акрамя таго, у 1983 годзе былі выпушчаныя і іншыя вядомыя песні, напісаныя згаданымі двума аўтарамі, у тым ліку «Прабач, Рыам» («Апхай Хай Рыам»; {{Lang-th|อภัยให้เรียม}}) і «Ванг абавязкова памрэ» («Ай Ванг Тай Нэ»; {{Lang-th|ไอ้หวังตายแน่}}).<ref>[https://www.chiangmainews.co.th/topstories/1894007/ ศรเพชร ศรสุพรรณ นักร้องลูกทุ่งชื่อดัง เจ้าของบทเพลง ‘ไอ้หวังตายแน่’ เสียชีวิตแล้ว ด้วยวัย 73 ปี ที่ โรงพยาบาลศิริราช]</ref> Сонпхет быў жанаты тры разы і меў агулам восем дзяцей. У 2021 годзе Сонпхет цяжка захварэў і некалькі разоў праходзіў лячэнне ў бальніцы. Ён мірна памёр 8 студзеня 2022 года ва ўзросце 73 гадоў.<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/news/981580 เผยกำหนดการรดน้ำศพ "ศรเพชร ศรสุพรรณ" หลังสิ้นตำนานนักร้องลูกทุ่ง]</ref> Яго пахаванне адбылося праз адзін тыдзень пасля смерці. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Сонсупхан}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда]] 4jr19y0q5fjfc06g12wwnn5pmx3e5hk 5202045 5202035 2026-09-18T13:45:06Z Ingrid Andreessen 174130 5202045 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Супханбуры]] |Дата смерці = 08.01.2022 |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[1972]] — [[2022]] |Краіна = {{THA}} |Прафесіі = [[спявак]] |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[поп-музыка]] |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Сонпхет Сонсупхан''' ({{Lang-th|ศรเพชร ศรสุพรรณ}}; 23 сакавіка 1948 — 8 студзеня 2022) — тайскі мужчына-[[спявак]], вядомы сваёй дзейнасцю ў жанры лук тхунг. Ён быў вядомы здольнасцю спяваць у высокім [[голас|галасавым]] рэгістры, меў шырокі дыяпазон і асабліва вылучаўся выкананнем высокіх нот. Дзякуючы гэтаму яго лічылі адным з тайскіх спевакоў, якія валодалі выдатнымі здольнасцямі да выкарыстання высокага галасавога рэгістра.<ref>[https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/2249139/saying-goodbye-to-cultural-giants Saying goodbye to cultural giants]</ref> Акрамя таго, ён быў вядомы сваёй маўклівасцю, суровым характарам, строгасцю да парадку і схільнасцю высока цаніць асабістую прастору, таму многія прадстаўнікі індустрыі забаў ставіліся да яго з вялікай павагай і не заўсёды адважваліся непасрэдна пачынаць з ім размову.<ref>[http://www.maemaiplengthai.com/webboard/viewthread.php?tid=352 จริงหรือไม่ที่"ศรเพชร ศรสุพรรณ"หยิ่ง"]{{Dead link|date=september 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сонпхет нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў [[правінцыя Супханбуры|правінцыі Супханбуры]] і пачаў сваю кар'еру спевака, далучыўшыся да музычнага калектыву Дама Дэнсупхана, які выконваў музыку ў стылі рам вонг. Пазней ён пазнаёміўся з Пхопхінам Пхонсупханам, спеваком таго ж калектыву, і разам яны падрыхтавалі першую песню для запісу на грампласцінку. Гэта была песня «Рысу няма ў продажы» («Кхао Май Мі Кхай»; {{Lang-th|ข้าวไม่มีขาย}}), выпушчаная ў 1975 годзе. Гэтая песня прынесла Сонпхету значную вядомасць і прынесла яму прэмію «Залатая антэна» («Саў Акат Тхонгкхам»; {{Lang-th|เสาอากาศทองคำ}}), якая ў той час лічылася важнай узнагародай для дзеячаў розных галін тайскай індустрыі забаў.<ref>[http://www.thaimusicstory.com/index.php?topic=91.0 ชีวประวัติ ศรเพชร ศรสุพรรณ]</ref> Пазней Сонпхет заснаваў уласны музычны калектыў і цесна супрацоўнічаў з кампазітарамі Кіятам Чалермчаем і Ноппхананам Кванпрапхам. У 1993 годзе ён зноў набыў шырокую папулярнасць дзякуючы песням «Слёзы ў кафэ» («Сіа Намта Тхі Кхафэ»; {{Lang-th|เสียน้ำตาที่คาเฟ่}}) і «Кахаю цябе ўжо пяць гадоў» («Рак Ма Ха Пі»; {{Lang-th|รักมาห้าปี}}), напісаным гэтымі двума аўтарамі. Акрамя таго, у 1983 годзе былі выпушчаныя і іншыя вядомыя песні, напісаныя згаданымі двума аўтарамі, у тым ліку «Прабач, Рыам» («Апхай Хай Рыам»; {{Lang-th|อภัยให้เรียม}}) і «Ванг абавязкова памрэ» («Ай Ванг Тай Нэ»; {{Lang-th|ไอ้หวังตายแน่}}).<ref>[https://www.chiangmainews.co.th/topstories/1894007/ ศรเพชร ศรสุพรรณ นักร้องลูกทุ่งชื่อดัง เจ้าของบทเพลง ‘ไอ้หวังตายแน่’ เสียชีวิตแล้ว ด้วยวัย 73 ปี ที่ โรงพยาบาลศิริราช]</ref> Сонпхет быў жанаты тры разы і меў агулам восем дзяцей. У 2021 годзе Сонпхет цяжка захварэў і некалькі разоў праходзіў лячэнне ў бальніцы. Ён мірна памёр 8 студзеня 2022 года ва ўзросце 73 гадоў.<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/news/981580 เผยกำหนดการรดน้ำศพ "ศรเพชร ศรสุพรรณ" หลังสิ้นตำนานนักร้องลูกทุ่ง]</ref> Яго пахаванне адбылося праз адзін тыдзень пасля смерці. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Сонсупхан}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда]] fb6hr35f0g4l0a232r83g2zltzvxq26 5202047 5202045 2026-09-18T13:45:26Z Ingrid Andreessen 174130 5202047 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Супханбуры]] |Дата смерці = 08.01.2022 |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[1972]] — [[2022]] |Краіна = {{THA}} |Прафесіі = [[спявак]] |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[поп-музыка]] |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Сонпхет Сонсупхан''' ({{Lang-th|ศรเพชร ศรสุพรรณ}}; 23 сакавіка 1948 — 8 студзеня 2022) — тайскі мужчына-[[спявак]], вядомы сваёй дзейнасцю ў жанры лук тхунг. Ён быў вядомы здольнасцю спяваць у высокім [[голас|галасавым]] рэгістры, меў шырокі дыяпазон і асабліва вылучаўся выкананнем высокіх нот. Дзякуючы гэтаму яго лічылі адным з тайскіх спевакоў, якія валодалі выдатнымі здольнасцямі да выкарыстання высокага галасавога рэгістра.<ref>[https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/2249139/saying-goodbye-to-cultural-giants Saying goodbye to cultural giants]</ref> Акрамя таго, ён быў вядомы сваёй маўклівасцю, суровым характарам, строгасцю да парадку і схільнасцю высока цаніць асабістую прастору, таму многія прадстаўнікі індустрыі забаў ставіліся да яго з вялікай павагай і не заўсёды адважваліся непасрэдна пачынаць з ім размову.<ref>[http://www.maemaiplengthai.com/webboard/viewthread.php?tid=352 จริงหรือไม่ที่"ศรเพชร ศรสุพรรณ"หยิ่ง"]{{Dead link|date=september 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сонпхет нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў [[Супханбуры|правінцыі Супханбуры]] і пачаў сваю кар'еру спевака, далучыўшыся да музычнага калектыву Дама Дэнсупхана, які выконваў музыку ў стылі рам вонг. Пазней ён пазнаёміўся з Пхопхінам Пхонсупханам, спеваком таго ж калектыву, і разам яны падрыхтавалі першую песню для запісу на грампласцінку. Гэта была песня «Рысу няма ў продажы» («Кхао Май Мі Кхай»; {{Lang-th|ข้าวไม่มีขาย}}), выпушчаная ў 1975 годзе. Гэтая песня прынесла Сонпхету значную вядомасць і прынесла яму прэмію «Залатая антэна» («Саў Акат Тхонгкхам»; {{Lang-th|เสาอากาศทองคำ}}), якая ў той час лічылася важнай узнагародай для дзеячаў розных галін тайскай індустрыі забаў.<ref>[http://www.thaimusicstory.com/index.php?topic=91.0 ชีวประวัติ ศรเพชร ศรสุพรรณ]</ref> Пазней Сонпхет заснаваў уласны музычны калектыў і цесна супрацоўнічаў з кампазітарамі Кіятам Чалермчаем і Ноппхананам Кванпрапхам. У 1993 годзе ён зноў набыў шырокую папулярнасць дзякуючы песням «Слёзы ў кафэ» («Сіа Намта Тхі Кхафэ»; {{Lang-th|เสียน้ำตาที่คาเฟ่}}) і «Кахаю цябе ўжо пяць гадоў» («Рак Ма Ха Пі»; {{Lang-th|รักมาห้าปี}}), напісаным гэтымі двума аўтарамі. Акрамя таго, у 1983 годзе былі выпушчаныя і іншыя вядомыя песні, напісаныя згаданымі двума аўтарамі, у тым ліку «Прабач, Рыам» («Апхай Хай Рыам»; {{Lang-th|อภัยให้เรียม}}) і «Ванг абавязкова памрэ» («Ай Ванг Тай Нэ»; {{Lang-th|ไอ้หวังตายแน่}}).<ref>[https://www.chiangmainews.co.th/topstories/1894007/ ศรเพชร ศรสุพรรณ นักร้องลูกทุ่งชื่อดัง เจ้าของบทเพลง ‘ไอ้หวังตายแน่’ เสียชีวิตแล้ว ด้วยวัย 73 ปี ที่ โรงพยาบาลศิริราช]</ref> Сонпхет быў жанаты тры разы і меў агулам восем дзяцей. У 2021 годзе Сонпхет цяжка захварэў і некалькі разоў праходзіў лячэнне ў бальніцы. Ён мірна памёр 8 студзеня 2022 года ва ўзросце 73 гадоў.<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/news/981580 เผยกำหนดการรดน้ำศพ "ศรเพชร ศรสุพรรณ" หลังสิ้นตำนานนักร้องลูกทุ่ง]</ref> Яго пахаванне адбылося праз адзін тыдзень пасля смерці. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Сонсупхан}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда]] bjwqsjvpbioh7tnzf33860k5sunqfvh 5202111 5202047 2026-09-18T17:08:43Z JerzyKundrat 174 Прапанавана хутка выдаліць 5202111 wikitext text/x-wiki {{хв|кросвікіспам з памылкай у назве}} {{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Супханбуры]] |Дата смерці = 08.01.2022 |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[1972]] — [[2022]] |Краіна = {{THA}} |Прафесіі = [[спявак]] |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[поп-музыка]] |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Сонпхет Сонсупхан''' ({{Lang-th|ศรเพชร ศรสุพรรณ}}; 23 сакавіка 1948 — 8 студзеня 2022) — тайскі мужчына-[[спявак]], вядомы сваёй дзейнасцю ў жанры лук тхунг. Ён быў вядомы здольнасцю спяваць у высокім [[голас|галасавым]] рэгістры, меў шырокі дыяпазон і асабліва вылучаўся выкананнем высокіх нот. Дзякуючы гэтаму яго лічылі адным з тайскіх спевакоў, якія валодалі выдатнымі здольнасцямі да выкарыстання высокага галасавога рэгістра.<ref>[https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/2249139/saying-goodbye-to-cultural-giants Saying goodbye to cultural giants]</ref> Акрамя таго, ён быў вядомы сваёй маўклівасцю, суровым характарам, строгасцю да парадку і схільнасцю высока цаніць асабістую прастору, таму многія прадстаўнікі індустрыі забаў ставіліся да яго з вялікай павагай і не заўсёды адважваліся непасрэдна пачынаць з ім размову.<ref>[http://www.maemaiplengthai.com/webboard/viewthread.php?tid=352 จริงหรือไม่ที่"ศรเพชร ศรสุพรรณ"หยิ่ง"]{{Dead link|date=september 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сонпхет нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў [[Супханбуры|правінцыі Супханбуры]] і пачаў сваю кар'еру спевака, далучыўшыся да музычнага калектыву Дама Дэнсупхана, які выконваў музыку ў стылі рам вонг. Пазней ён пазнаёміўся з Пхопхінам Пхонсупханам, спеваком таго ж калектыву, і разам яны падрыхтавалі першую песню для запісу на грампласцінку. Гэта была песня «Рысу няма ў продажы» («Кхао Май Мі Кхай»; {{Lang-th|ข้าวไม่มีขาย}}), выпушчаная ў 1975 годзе. Гэтая песня прынесла Сонпхету значную вядомасць і прынесла яму прэмію «Залатая антэна» («Саў Акат Тхонгкхам»; {{Lang-th|เสาอากาศทองคำ}}), якая ў той час лічылася важнай узнагародай для дзеячаў розных галін тайскай індустрыі забаў.<ref>[http://www.thaimusicstory.com/index.php?topic=91.0 ชีวประวัติ ศรเพชร ศรสุพรรณ]</ref> Пазней Сонпхет заснаваў уласны музычны калектыў і цесна супрацоўнічаў з кампазітарамі Кіятам Чалермчаем і Ноппхананам Кванпрапхам. У 1993 годзе ён зноў набыў шырокую папулярнасць дзякуючы песням «Слёзы ў кафэ» («Сіа Намта Тхі Кхафэ»; {{Lang-th|เสียน้ำตาที่คาเฟ่}}) і «Кахаю цябе ўжо пяць гадоў» («Рак Ма Ха Пі»; {{Lang-th|รักมาห้าปี}}), напісаным гэтымі двума аўтарамі. Акрамя таго, у 1983 годзе былі выпушчаныя і іншыя вядомыя песні, напісаныя згаданымі двума аўтарамі, у тым ліку «Прабач, Рыам» («Апхай Хай Рыам»; {{Lang-th|อภัยให้เรียม}}) і «Ванг абавязкова памрэ» («Ай Ванг Тай Нэ»; {{Lang-th|ไอ้หวังตายแน่}}).<ref>[https://www.chiangmainews.co.th/topstories/1894007/ ศรเพชร ศรสุพรรณ นักร้องลูกทุ่งชื่อดัง เจ้าของบทเพลง ‘ไอ้หวังตายแน่’ เสียชีวิตแล้ว ด้วยวัย 73 ปี ที่ โรงพยาบาลศิริราช]</ref> Сонпхет быў жанаты тры разы і меў агулам восем дзяцей. У 2021 годзе Сонпхет цяжка захварэў і некалькі разоў праходзіў лячэнне ў бальніцы. Ён мірна памёр 8 студзеня 2022 года ва ўзросце 73 гадоў.<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/news/981580 เผยกำหนดการรดน้ำศพ "ศรเพชร ศรสุพรรณ" หลังสิ้นตำนานนักร้องลูกทุ่ง]</ref> Яго пахаванне адбылося праз адзін тыдзень пасля смерці. {{Зноскі}} {{DEFAULTSORT:Сонсупхан}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда]] qmn5o6bpe8l1u07xyxnmtooaz2149se Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда 14 815014 5202036 2026-09-18T13:35:19Z Ingrid Andreessen 174130 Новая старонка: «{{Commonscat|Vocalists from Thailand}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле краін|Тайланда]]» 5202036 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vocalists from Thailand}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле краін|Тайланда]] dpbrbj05qr9hyeyyp74ep0jen86kc7p 5202037 5202036 2026-09-18T13:35:47Z Ingrid Andreessen 174130 5202037 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vocalists from Thailand}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле краін|Тайланда]] [[Катэгорыя:Постаці Тайланда|Спевакі]] eppyo8xdh5ec7qqgbs8v5snc88nj6ly 5202040 5202037 2026-09-18T13:38:49Z Ingrid Andreessen 174130 5202040 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vocalists from Thailand}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле краін|Тайланда]] [[Катэгорыя:Музыканты Тайланда|Спевакі]] 5rdrcd400j3x9aitlsll8p7sow0avz1 Катэгорыя:Музыканты Тайланда 14 815015 5202042 2026-09-18T13:39:31Z Ingrid Andreessen 174130 Новая старонка: «{{Commonscat|Musicians from Thailand}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле краін|Тайланда]] [[Катэгорыя:Постаці Тайланда|Музыканты]]» 5202042 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Musicians from Thailand}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле краін|Тайланда]] [[Катэгорыя:Постаці Тайланда|Музыканты]] dyp95od91osprh2dboc3bno4lawoi2y Сяргей Васілевіч Шабельцаў 0 815016 5202067 2026-09-18T14:11:48Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202067 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' ({{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}}) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]], [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. == Крыніцы == {{зноскі}} {{Беларусы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў Парагваі]] == Спасылкі == * ORCID: 0000-0002-4807-1815 * «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне» — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 года. [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] lsdp5g1y3obat62dl5z7s2of1vxsa89 5202069 5202067 2026-09-18T14:13:00Z АлесьНавіцкі90 162483 дапаўненне 5202069 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Дата нараджэння = 28.7.1972 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' (нар. 28 ліпеня 1972, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (2005), [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. == Крыніцы == {{зноскі}} {{Беларусы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў Парагваі]] == Спасылкі == * ORCID: 0000-0002-4807-1815 * «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне» — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 года. [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] tu2ucyderzejimlbpv9xhiciyl424ut 5202071 5202069 2026-09-18T14:14:37Z АлесьНавіцкі90 162483 5202071 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Дата нараджэння = 28.7.1972 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' (нар. 28 ліпеня 1972, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (2005), [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. {{зноскі}} {{Беларусы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў Парагваі]] == Спасылкі == * ORCID: 0000-0002-4807-1815 * «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне» — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 года. [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] glmw324z44bmtdmov96qbjdge9a9xz6 5202072 5202071 2026-09-18T14:15:24Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гл. таксама */ 5202072 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Дата нараджэння = 28.7.1972 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' (нар. 28 ліпеня 1972, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (2005), [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. {{зноскі}} {{Беларусы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Парагвая]] == Спасылкі == * ORCID: 0000-0002-4807-1815 * «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне» — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 года. [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] 488962e6e18qx7vmp17c09akq13ilfa 5202073 5202072 2026-09-18T14:18:54Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202073 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Дата нараджэння = 28.7.1972 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' (нар. 28 ліпеня 1972, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (2005), [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Парагвая]] == Спасылкі == * [https://orcid.org/0000-0002-4807-1815 Сяргей Шабельцаў] у [[ORCID]] * [https://lohvinau.eu/ru/authors/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B5%D0%B2/ Сяргей Шабельцаў] на сайце выдавецтва «Логвінаў» {{ref-ru}} * [https://taksklhist.mave.digital/ep-70 «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне»] — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 * [https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/09/06-05_Shabelcev.pdf «Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов»] — артыкул Шабельцава ў матэрыялах Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі {{ref-ru}} * [https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/download/2513/2368 «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)»] — артыкул Шабельцава ў ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' {{ref-ru}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] e0dk4jjsommszlbxjy62mg0v1zcmu3h 5202276 5202073 2026-09-19T07:36:09Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5202276 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Сяргей Васілевіч Шабельцаў | Арыгінал імя = {{lang-ru|Сергей Васильевич Шабельцев}} | Дата нараджэння = 28.7.1972 | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[гісторык]], выкладчык | Навуковая сфера = [[гісторыя]], гісторыя эміграцыі і дыяспары | Месца працы = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] | Навуковая ступень = [[кандыдат гістарычных навук]] | Навуковае званне = [[дацэнт]] }} '''Сяргей Васілевіч Шабельцаў''' (нар. 28 ліпеня 1972, [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (2005), [[дацэнт]]. Даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары, найперш [[Беларусы ў Аргенціне|беларусаў у Аргенціне]], а таксама беларуска-ўкраінскіх і беларуска-рускіх сувязей у эміграцыйным асяроддзі Паўднёвай Амерыкі. Аўтар манаграфій, зборнікаў дакументаў і навуковых артыкулаў пра ідэнтычнасць, адаптацыю, грамадска-палітычную і культурную дзейнасць эмігрантаў, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё беларускай дыяспары. == Біяграфія == У 2005 годзе ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] абараніў кандыдацкую дысертацыю «Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)» па спецыяльнасці 07.00.03 — усеагульная гісторыя (адпаведнага перыяду).<ref name="diss">Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с.; автореф. дис. … канд. ист. наук. — Минск: БГУ, 2005. — 19, [1] с.</ref> Па стане на 2008 год працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі новага і найноўшага часу БДУ.<ref name="bgu">Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. У звестках пра аўтара: «кандидат исторических наук, доцент кафедры истории Беларуси нового и новейшего времени Белорусского государственного университета».</ref> У матэрыялах Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі і ў праграме Кангрэса 2016 года Шабельцаў пазначаны як кандыдат гістарычных навук з [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]].<ref name="bdmu">''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260; праграма Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі, 2016: Сяргей Шабельцаў — Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт, кандыдат гістарычных навук.</ref> Быў адным з аўтараў вучэбна-метадычнага дапаможніка БДМУ «Гісторыя Беларусі», выдадзенага ў 2016 годзе.<ref>Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4.</ref> У публікацыі 2017 года «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)» месцам працы Шабельцава пазначана [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].<ref name="religion">Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513.</ref> У артыкуле 2021 года ў часопісе ''Przegląd Środkowo-Wschodni'' Шабельцаў быў афіляваны з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]]; у публікацыі пазначаны яго ORCID 0000-0002-4807-1815.<ref name="ehu">Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206.</ref> У чэрвені 2022 года ўдзельнічаў у канферэнцыі кафедры беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] з дакладам «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне»; у праграме быў пазначаны як даследчык з Вільні.<ref>Праграма навуковай канферэнцыі кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 8—9 чэрвеня 2022 г. — Даклад: «Постаць Янкі Купалы ў жыцці прасавецкіх беларусаў у Аргенціне».</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўны кірунак даследаванняў Шабельцава — гісторыя перасялення беларусаў у [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Парагвай]], іх адаптацыі да новага грамадства, фарміравання і трансфармацыі этнічнай і нацыянальнай ідэнтычнасці, дзейнасці эмігранцкіх арганізацый і кантактаў з радзімай. У яго працах разглядаюцца таксама рээміграцыя беларусаў і ўкраінцаў з Аргенціны ў СССР, гісторыя прасавецкіх арганізацый у Аргенціне, узаемадзеянне беларускай, украінскай і рускай эміграцыі і месца рэлігіі ў жыцці дыяспары.<ref name="diss"/><ref name="religion"/><ref name="ehu"/> У даследаваннях Шабельцаў шырока выкарыстоўваў успаміны і вусныя сведчанні ўдзельнікаў эміграцыйнага жыцця. У артыкуле 2008 года ён адзначаў, што на працягу некалькіх гадоў запісваў у Беларусі ўспаміны рээмігрантаў з Аргенціны.<ref name="bgu"/> Частку сабраных дакументаў і ўспамінаў ён апублікаваў у 2009 годзе ў зборніку «Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.)». Выданне ахоплівае дзейнасць беларускай дыяспары ў Аргенціне і жыццё людзей, якія вярнуліся з Аргенціны ў СССР.<ref name="arg2009">Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8.</ref> У 2011 годзе выдаў кнігу «Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев», прысвечаную пераважна досведу беларускіх і ўкраінскіх сельскіх перасяленцаў з міжваеннай Польскай Рэспублікі.<ref name="chakarero">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с.</ref> У працах 2000—2010-х гадоў даследаваў асобныя аспекты гісторыі дыяспары: палітыку савецкага пасольства ў адносінах да беларускіх эмігрантаў, адаптацыю і самаідэнтыфікацыю перасяленцаў, дзейнасць беларусаў у правінцыі Буэнас-Айрэс, рээміграцыю ў СССР і рэлігійнае жыццё.<ref>Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109.</ref><ref>Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19.</ref><ref>Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120.</ref> Асобныя працы Шабельцава прысвечаны ўкраінскай дыяспары і ўзаемадзеянню беларусаў і ўкраінцаў у Аргенціне. Яшчэ ў 2002 годзе ён апублікаваў даследаванне пра ўкраінскіх рээмігрантаў з Аргенціны, а таксама артыкул пра грамадска-палітычную дзейнасць украінскай і беларускай дыяспар.<ref>Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104.</ref><ref>Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224.</ref> Да тэматыкі рускай эміграцыі належаць, між іншым, артыкулы «Русские в Аргентине: белорусский взгляд» (2008) і «Русские белоэмигранты в Аргентине: „от монархии к сталинизму“ (1930–1940 гг.)» (2021).<ref name="bgu"/><ref name="ehu"/> Падсумаваннем шматгадовых даследаванняў стала манаграфія «Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)» аб'ёмам 708 старонак. У ёй разглядаюцца працэсы ідэнтыфікацыі і адаптацыі беларускіх перасяленцаў, эвалюцыя іх самасвядомасці, уплыў мовы, культуры, рэлігіі і палітычных арыентацый, а таксама дзейнасць беларускіх арганізацый у Аргенціне ў XX — пачатку XXI стагоддзя.<ref name="monograph">Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6.</ref> У 2022 годзе апублікаваў таксама артыкул на польскай мове «Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej», прысвечаны механізмам украінскай і беларускай ідэнтыфікацыі ў асяроддзі прасавецкіх эмігрантаў.<ref>Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16.</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі і зборнікі === * Шабельцаў С. В. ''Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў''. — Мінск: Медысонт, 2009. — 366, [1] с., [6] л. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 17). — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. * Шабельцев С. ''Белорусы в Аргентине: идентификация, адаптация и общественно-политическая деятельность (конец XIX — начало XXI вв.)''. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. === Дысертацыя === * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': дис. … канд. ист. наук: 07.00.03. — Минск, 2005. — 116 с. * Шабельцев С. В. ''Украинцы и белорусы в Аргентине: общественно-политическая деятельность и связи с родиной (1945–1991 гг.)'': автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.03 / Белорусский государственный университет. — Минск, 2005. — 19, [1] с. === Артыкулы і матэрыялы === * Шабельцев С. Українські реемігранти з Аргентини (1950–1960-ті рр.) // ''Український історичний журнал''. — 2002. — № 5. — С. 92–104. * Шабельцев С. Українська і білоруська діаспори в Аргентині: громадсько-політична діяльність прорадянських організацій (1945–1956 рр.) // ''Міжнародні зв’язки України: наукові пошуки і знахідки''. — 2002. — Вып. 11. — С. 207–224. * Шабельцаў С. В. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — 2003. — № 26. — С. 98–109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900–1950-х гг. // ''Веснік БДУ''. — 2008. — № 3. — С. 15–19. * Шабельцев С. В. Русские в Аргентине: белорусский взгляд // ''Латинская Америка''. — 2008. — № 7. — С. 73–81. * Шабельцев С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР // ''Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны''. — Вып. 5. — Мінск: БДУ, 2009. — С. 111–120. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргентыне // ''Белорусское зарубежье = Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359–371. * Шабельцев С. В. Уроженцы Брестчины в Аргентине: идентификация эмигрантов межвоенного периода // ''Брестчина: история и современность: материалы республиканской научно-практической конференции, Брест, 29–30 июня 2012 г.'' — 2012. — С. 144–149. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы''. — 2012. — С. 198–205. * Шабельцев С. Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов // ''Працоўныя матэрыялы Трэцяга Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі''. — 2014. — С. 260–263. * Шабельцев С. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Vol. 9. — С. 103–123. — DOI 10.15633/ochc.2513. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138–156. * Шабельцев С. Русские белоэмигранты в Аргентине: «от монархии к сталинизму» (1930–1940 гг.) // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2021. — Т. 6. — С. 169–206. — DOI 10.32612/uw.2543618X.2021.pp.169-206. * Shabeltsau S. Podstawy ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji w Argentynie prosowieckich imigrantów z II Rzeczypospolitej // ''Nowy Prometeusz''. — 2022. — № 16. — С. 41–57. — DOI 10.32690/2018-206x/np16. === Вучэбныя выданні === * Шабельцаў С., Аніпяркоў В., Лубінскі І. і інш. ''Гісторыя Беларусі: вучэбна-метадычны дапаможнік''. — Мінск: БДМУ, 2016. — 232 с. — ISBN 978-985-567-431-4. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Парагвая]] == Спасылкі == * [https://orcid.org/0000-0002-4807-1815 Сяргей Шабельцаў] у [[ORCID]] * [https://lohvinau.eu/ru/authors/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%B5%D0%B2/ Сяргей Шабельцаў] на сайце выдавецтва «Логвінаў» {{ref-ru}} * [https://taksklhist.mave.digital/ep-70 «69 | Шабельцаў | Беларусы ў Аргенціне»] — выпуск падкаста «Так склалася гістарычна», 11 лістапада 2024 * [https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/09/06-05_Shabelcev.pdf «Беларусы в провинции Буэнос-Айрес (Аргентина): общественная деятельность в 1960-х — первой половине 1980-х годов»] — артыкул Шабельцава ў матэрыялах Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі {{ref-ru}} * [https://czasopisma.upjp2.edu.pl/orientalia/article/download/2513/2368 «Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.)»] — артыкул Шабельцава ў ''Orientalia Christiana Cracoviensia'' {{ref-ru}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] 4y9uim1765vumldbx6bg6008wu8a5to Сяргей Шабельцаў 0 815017 5202075 2026-09-18T14:20:06Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5202075 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў]] ltbx9v31v9tzr0w911tqp9pwr36y31o Па кім звоніць звон (фільм) 0 815018 5202082 2026-09-18T14:46:19Z StarDeg 16311 Новая старонка: ««'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра Сэма Вуда, знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == У гэтым артыкуле няма поўнага апісання сюжэту. Вы можаце дапамагчы праекту, дадаўш...» 5202082 wikitext text/x-wiki «'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра Сэма Вуда, знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == У гэтым артыкуле няма поўнага апісання сюжэту. Вы можаце дапамагчы праекту, дадаўшы поўнае апісанне сюжэту, уключаючы важныя сюжэтныя хады і/ці канцоўку. Калі ласка, пішыце тэкст самі, а не капіруйце з іншых рэсурсаў. (26 сакавіка 2019) Атрымаўшы заданне ўзарваць мост праз горную раку, амерыканец Роберт Джордан (Гэры Купер), які змагаецца за рэспубліканцаў, прыбывае ў партызанскі атрад, размешчаны ў той мясцовасці. Яго камандзір — хітры і бязлітасны Пабла (Акім Таміраў), ад якога можна чакаць чаго заўгодна. Зрэшты, яшчэ большую вагу ў атрадзе мае яго жонка Пілар (Каціна Паксіна), жанчына гарачая і ўладная. Там жа Роберт сустракае дзяўчыну Марыю (Інгрыд Бергман), якая апынулася тут у выніку падрыву атрадам Пабла франкісцкага цягніка, які перавозіў салдат і зняволеных. {{Бібліяінфармацыя}} 7h63byjg2n4x7dbswhlw78tvzb8ap2j 5202083 5202082 2026-09-18T14:47:34Z StarDeg 16311 5202083 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра Сэма Вуда, знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == У гэтым артыкуле няма поўнага апісання сюжэту. Вы можаце дапамагчы праекту, дадаўшы поўнае апісанне сюжэту, уключаючы важныя сюжэтныя хады і/ці канцоўку. Калі ласка, пішыце тэкст самі, а не капіруйце з іншых рэсурсаў. (26 сакавіка 2019) Атрымаўшы заданне ўзарваць мост праз горную раку, амерыканец Роберт Джордан (Гэры Купер), які змагаецца за рэспубліканцаў, прыбывае ў партызанскі атрад, размешчаны ў той мясцовасці. Яго камандзір — хітры і бязлітасны Пабла (Акім Таміраў), ад якога можна чакаць чаго заўгодна. Зрэшты, яшчэ большую вагу ў атрадзе мае яго жонка Пілар (Каціна Паксіна), жанчына гарачая і ўладная. Там жа Роберт сустракае дзяўчыну Марыю (Інгрыд Бергман), якая апынулася тут у выніку падрыву атрадам Пабла франкісцкага цягніка, які перавозіў салдат і зняволеных. {{Бібліяінфармацыя}} 2zxvqc070g395naaepfk0blcl1abs5v 5202085 5202083 2026-09-18T14:50:00Z StarDeg 16311 5202085 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра [[Сэм Вуд|Сэма Вуда]], знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == Атрымаўшы заданне ўзарваць мост праз горную раку, амерыканец Роберт Джордан ([[Гэры Купер]]), які змагаецца за рэспубліканцаў, прыбывае ў партызанскі атрад, размешчаны ў той мясцовасці. Яго камандзір — хітры і бязлітасны Пабла (Акім Таміраў), ад якога можна чакаць чаго заўгодна. Зрэшты, яшчэ большую вагу ў атрадзе мае яго жонка Пілар ([[Каціна Паксіну]]), жанчына гарачая і ўладная. Там жа Роберт сустракае дзяўчыну Марыю ([[Інгрыд Бергман]]), якая апынулася тут у выніку падрыву атрадам Пабла франкісцкага цягніка, які перавозіў салдат і зняволеных. {{Бібліяінфармацыя}} dty5wwe29ja4exllffg80ltyvb59lp7 5202092 5202085 2026-09-18T14:56:46Z StarDeg 16311 5202092 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра [[Сэм Вуд|Сэма Вуда]], знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == Атрымаўшы заданне ўзарваць мост праз горную раку, амерыканец Роберт Джордан ([[Гэры Купер]]), які змагаецца за рэспубліканцаў, прыбывае ў партызанскі атрад, размешчаны ў той мясцовасці. Яго камандзір — хітры і бязлітасны Пабла (Акім Таміраў), ад якога можна чакаць чаго заўгодна. Зрэшты, яшчэ большую вагу ў атрадзе мае яго жонка Пілар ([[Каціна Паксіну]]), жанчына гарачая і ўладная. Там жа Роберт сустракае дзяўчыну Марыю ([[Інгрыд Бергман]]), якая апынулася тут у выніку падрыву атрадам Пабла франкісцкага цягніка, які перавозіў салдат і зняволеных. {{Бібліяінфармацыя}} {{Эрнэст Хемінгуэй}} naq1ztz1ymt3v289wxevestzcnpwe6x 5202093 5202092 2026-09-18T14:58:22Z StarDeg 16311 5202093 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Па кім звоніць звон'''» ({{lang-en|For Whom the Bell Tolls}}) — драма рэжысёра [[Сэм Вуд|Сэма Вуда]], знятая ў 1943 годзе паводле аднайменнага рамана [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]]. == Сюжэт == Атрымаўшы заданне ўзарваць мост праз горную раку, амерыканец Роберт Джордан ([[Гэры Купер]]), які змагаецца за рэспубліканцаў, прыбывае ў партызанскі атрад, размешчаны ў той мясцовасці. Яго камандзір — хітры і бязлітасны Пабла (Акім Таміраў), ад якога можна чакаць чаго заўгодна. Зрэшты, яшчэ большую вагу ў атрадзе мае яго жонка Пілар ([[Каціна Паксіну]]), жанчына гарачая і ўладная. Там жа Роберт сустракае дзяўчыну Марыю ([[Інгрыд Бергман]]), якая апынулася тут у выніку падрыву атрадам Пабла франкісцкага цягніка, які перавозіў салдат і зняволеных. {{Бібліяінфармацыя}} {{Эрнэст Хемінгуэй}} [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Эрнэста Хемінгуэя]] 5gjb2vw77wydk39t6l9b2mu4fcnag30 Дзвярныя завесы 0 815019 5202109 2026-09-18T16:16:01Z Ciepiersia 162280 Перасылае да [[Завеса]] 5202109 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Завеса]] ech7ka93trel20slzi5ylh88fobwyxt Спейтстаўн 0 815020 5202155 2026-09-18T20:14:27Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Спейтстаўн |арыгінальная назва = Speightstown |выява = Speightstownbds.JPG |подпіс = Спейтстаўн |краіна = Барбадас |lat_deg = 13 |lat_min = 15 |lat_sec = 16 |lat_dir = N |lon_...» 5202155 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Спейтстаўн |арыгінальная назва = Speightstown |выява = Speightstownbds.JPG |подпіс = Спейтстаўн |краіна = Барбадас |lat_deg = 13 |lat_min = 15 |lat_sec = 16 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 38 |lon_sec = 27 |lon_dir = W |дата заснавання = 1630 |вышыня цэнтра НП = 11 ± 1 м |насельніцтва = 2192 |commons = Speightstown }} '''Спейтстаўн'''<ref>{{БРЭ|артыкул=Барбадос|спасылка=https://bigenc.ru|архіў=https://archive.org|архіў дата=2022-10-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://geamap.com |title=Тапакарты Генштаба |access-date=2021-09-23 |archive-date=2021-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031192927/https://geamap.com |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Speightstown}}, {{IPAc-en|'|s|p|ī|t|s|.|t|aʊ|n}}) — другі па велічыні горад на [[Барбадас]]е, буйны турыстычны цэнтр. Горад заснаваны ў XVII стагоддзі і названы ў гонар Уільяма Спейта, члена першай Асамблеі Барбадаса. На працягу многіх гадоў заставаўся адным з галоўных партоў вострава. Спейтстаўн цікавы сваёй архітэктурай, якая захавала шмат старадаўніх маёнткаў каланіяльных часоў. Адной з самых знакамітых жыхарак горада была папулярная галівудская актрыса [[Кальбер, Кладэт|Кладэт Кальбер]], якая правяла ў Спейтстаўне свае апошнія гады пасля выхаду на пенсію<ref>{{cite news | last= Pace |first= Eric |title= Claudette Colbert, Unflappable Heroine of Screwball Comedies, is Dead at 92. |date= 1996-07-31 |work= [[The New York Times]]}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] 8ni347wshtczdehmdjv0mcgks6hmjae Катэгорыя:Гарады Барбадаса 14 815021 5202157 2026-09-18T20:22:18Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Commonscat|Cities in Barbados}}» 5202157 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Barbados}} 7560w2nv5ye01fv54aiygzvfosbizqd Холтаўн 0 815022 5202161 2026-09-18T20:45:54Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Холтаўн |арыгінальная назва = Holetown |выява = Holetown, Saint James, Barbados-001.jpg |подпіс = Шоссе №1 |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністрацыйная адзінка =...» 5202161 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Холтаўн |арыгінальная назва = Holetown |выява = Holetown, Saint James, Barbados-001.jpg |подпіс = Шоссе №1 |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністрацыйная адзінка = Сент-Джэймс |lat_deg = 13 |lat_min = 11 |lat_sec = 12 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 38 |lon_sec = 17 |lon_dir = W |дата заснавання = 1627 год |афіцыйная мова = англійская |насельніцтва = 1 595<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com |title=World Gazetteer World Gazetteer}}</ref> |год переписи = 2012 |часавы пояс = UTC-4 |тэлефонны код = +1 246 |сайт = http://barbados.org |commons = Holetown }} '''Холтаўн'''<({{lang-en|Holetown}})<ref>[https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm Barbados codes] {{Wayback|url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm |date=20210228191331 }}, United Nations — Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE</ref> — невялікі [[горад]] у прыходзе [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]] на [[Барбадас]]е. == Гісторыя == У 1625 годзе Холтаўн стаў месцам першага англійскага паселішча на [[Барбадас (востраў)|Барбадасе]] — капітан Джон Паўэл на шляху з Паўднёвай Амерыкі ў Англію быў вымушаны высадзіцца на востраве і, скарыстаўшыся гэтым, заявіў правы на Барбадас з боку [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адпраўляючыся ў метраполію, Паўэл пакінуў Холтаўн пустым.<ref name="Holetown" />. 17 лютага 1627 года брат Джона Паўэла, Генры Паўэл, на борце «''Olive Blossom''» прыбыў у Холтаўн са сваім дабрадзеем, сэрам Уільямам Курцінам, англійскім гандляром галандскага паходжання, пяцідзесяццю пасяленцамі і 10 рабамі-неграмі. Помнік, узведзены ў азнаменаванне гэтай высадкі на востраў, памылкова паказвае дату як 1605 год. З 1977 года ў горадзе праводзіцца прысвечаны гэтым падзеям фестываль Барбадас-Холтаўн.<ref name="Holetown" />. Назва «Холтаўн» паходзіць ад ручая «Хол» ({{lang-en|The Hole}}), які ўтвараў бяспечнае месца для заснавання горада пасяленцамі. Паселішча, якое часам называлі Сент-Джэймс-Таўн, да 1629 года было адзіным горадам на востраве. Холтаўн як сталіца меў у сваіх межах першыя плантацыі на Барбадасе, першае ваеннае ўмацаванне, першы будынак суда і першы Дом губернатара; праз горад праходзіў трансатлантычны гандаль з [[Брысталь|Брысталем]], [[Лондан]]ам і на працягу кароткага прамежку часу — з [[Бостан]]ам<ref name="Holetown">{{cite web|url=http://www.barbados.org/htown.htm|title=Holetown|publisher=barbados.org|access-date=2021-06-24|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628003237/https://barbados.org/htown.htm|url-status=live}}</ref>. Калі 2 ліпеня 1627 года кароль [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I]] даў грант на ўсе брытанскія астравы [[Карыбскія астравы|Карыбскага архіпелага]] [[Хэй, Джэймс, 1-ы граф Карлайл|Джэймсу Хэю, 1-му графу Карлайлу]], значэнне Холтаўна стала змяншацца, а яго насельніцтва — скарачацца. Карлайл заснаваў у паўднёвай частцы вострава [[Брыджтаўн]], куды і перанёс сталіцу Барбадаса<ref>{{кніга|загаловак=A~Z of Barbados Heritage|год=2003 |выдавецтва=Macmillan Caribbean |isbn=978-0-333-92068-8 |старонкі=14, 29, 186 |аўтар=Carrington, Sean; Fraser, Henry}}</ref>. Самая старая царква вострава, прыходская царква [[Іакаў Зевядзееў|Св. Іакава]], была ўзведзена тут у 1628 годзе, праз год пасля высадкі першых пасяленцаў. У горадзе размяшчаецца [[Даследчы інстытут Белерса]], кампус [[Мак-Гілскі ўніверсітэт|Мак-Гілскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|title=From the archives - Bellairs Research Institute|url=https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|publisher=McGill University|access-date=2016-03-11|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204438/https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|url-status=live}}</ref> . {{зноскі}} == Літаратура == * «Holetown, Barbados: Settlement Revisited» — Morris Greenidge, 2004 == Спасылкі == * [https://www.holetownchamber.com/ Holetown Chamber of Trade] {{ref-en}} * [http://www.totallybarbados.com/barbados/About_Barbados/Local_Information/Towns_and_Places_of_Interest/Holetown/ Holetown — TotallyBarbados.com] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] ip30qcqebk4e1rawvj3whkyan64p7p3 5202162 5202161 2026-09-18T20:47:57Z Maksonkaa 174158 5202162 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Холтаўн |арыгінальная назва = Holetown |выява = Holetown, Saint James, Barbados-001.jpg |подпіс = Шоссе №1 |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністрацыйная адзінка = Сент-Джэймс |lat_deg = 13 |lat_min = 11 |lat_sec = 12 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 38 |lon_sec = 17 |lon_dir = W |дата заснавання = 1627 год |афіцыйная мова = англійская |насельніцтва = 1 595<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com |title=World Gazetteer World Gazetteer}}</ref> |год перапісу = 2012 |часавы пояс = UTC-4 |тэлефонны код = +1 246 |сайт = http://barbados.org |commons = Holetown }} '''Холтаўн'''({{lang-en|Holetown}})<ref>[https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm Barbados codes] {{Wayback|url=https://www.unece.org/fileadmin/DAM/cefact/locode/bb.htm |date=20210228191331 }}, United Nations — Code for Trade and Transport Locations (UN/LOCODE) via UNECE</ref> — невялікі [[горад]] у прыходзе [[Сент-Джэймс (Барбадас)|Сент-Джэймс]] на [[Барбадас]]е. == Гісторыя == У 1625 годзе Холтаўн стаў месцам першага англійскага паселішча на [[Барбадас (востраў)|Барбадасе]] — капітан Джон Паўэл на шляху з Паўднёвай Амерыкі ў Англію быў вымушаны высадзіцца на востраве і, скарыстаўшыся гэтым, заявіў правы на Барбадас з боку [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адпраўляючыся ў метраполію, Паўэл пакінуў Холтаўн пустым.<ref name="Holetown" />. 17 лютага 1627 года брат Джона Паўэла, Генры Паўэл, на борце «''Olive Blossom''» прыбыў у Холтаўн са сваім дабрадзеем, сэрам Уільямам Курцінам, англійскім гандляром галандскага паходжання, пяцідзесяццю пасяленцамі і 10 рабамі-неграмі. Помнік, узведзены ў азнаменаванне гэтай высадкі на востраў, памылкова паказвае дату як 1605 год. З 1977 года ў горадзе праводзіцца прысвечаны гэтым падзеям фестываль Барбадас-Холтаўн.<ref name="Holetown" />. Назва «Холтаўн» паходзіць ад ручая «Хол» ({{lang-en|The Hole}}), які ўтвараў бяспечнае месца для заснавання горада пасяленцамі. Паселішча, якое часам называлі Сент-Джэймс-Таўн, да 1629 года было адзіным горадам на востраве. Холтаўн як сталіца меў у сваіх межах першыя плантацыі на Барбадасе, першае ваеннае ўмацаванне, першы будынак суда і першы Дом губернатара; праз горад праходзіў трансатлантычны гандаль з [[Брысталь|Брысталем]], [[Лондан]]ам і на працягу кароткага прамежку часу — з [[Бостан]]ам<ref name="Holetown">{{cite web|url=http://www.barbados.org/htown.htm|title=Holetown|publisher=barbados.org|access-date=2021-06-24|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628003237/https://barbados.org/htown.htm|url-status=live}}</ref>. Калі 2 ліпеня 1627 года кароль [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I]] даў грант на ўсе брытанскія астравы [[Карыбскія астравы|Карыбскага архіпелага]] [[Хэй, Джэймс, 1-ы граф Карлайл|Джэймсу Хэю, 1-му графу Карлайлу]], значэнне Холтаўна стала змяншацца, а яго насельніцтва — скарачацца. Карлайл заснаваў у паўднёвай частцы вострава [[Брыджтаўн]], куды і перанёс сталіцу Барбадаса<ref>{{кніга|загаловак=A~Z of Barbados Heritage|год=2003 |выдавецтва=Macmillan Caribbean |isbn=978-0-333-92068-8 |старонкі=14, 29, 186 |аўтар=Carrington, Sean; Fraser, Henry}}</ref>. Самая старая царква вострава, прыходская царква [[Іакаў Зевядзееў|Св. Іакава]], была ўзведзена тут у 1628 годзе, праз год пасля высадкі першых пасяленцаў. У горадзе размяшчаецца [[Даследчы інстытут Белерса]], кампус [[Мак-Гілскі ўніверсітэт|Мак-Гілскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|title=From the archives - Bellairs Research Institute|url=https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|publisher=McGill University|access-date=2016-03-11|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204438/https://www.mcgill.ca/bellairs/archives|url-status=live}}</ref> . {{зноскі}} == Літаратура == * «Holetown, Barbados: Settlement Revisited» — Morris Greenidge, 2004 == Спасылкі == * [https://www.holetownchamber.com/ Holetown Chamber of Trade] {{ref-en}} * [http://www.totallybarbados.com/barbados/About_Barbados/Local_Information/Towns_and_Places_of_Interest/Holetown/ Holetown — TotallyBarbados.com] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] 6isf98zz6c0tybhnhwub8mxcspu5dbq Уорэнс (Барбадас) 0 815023 5202163 2026-09-18T21:05:05Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Уорэнс |арыгінальная назва = Warrens |выява = Warrens viewed from the ABC highway.jpg |подпіс = Панарама Уорэнса з шасэ ABC |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністра...» 5202163 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Уорэнс |арыгінальная назва = Warrens |выява = Warrens viewed from the ABC highway.jpg |подпіс = Панарама Уорэнса з шасэ ABC |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністрацыйная адзінка = Сент-Мішэль |lat_deg = 13 |lat_min = 08 |lat_sec = 43 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 36 |lon_sec = 21 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Warrens, Barbados }} Горад '''Уорэнс''' ({{lang-en|Warrens}}), размешчаны ў [[Прыходы Барбадаса|прыходзе]] [[Сент-Мішэль (Барбадас)|Сент-Мішэль]], з'яўляецца адным з раёнаў краіны [[Барбадас]], якія развіваюцца найбольш хутка. За кароткі прамежак часу, пачынаючы прыкладна з 2000 года, тэрыторыя Уорэнса і суседняга Сент-Томаса стала сінонімам прытоку новых грошай у краіну і развіцця ў выглядзе новапабудаваных вышынных будынкаў.<ref>{{cite news |title=Warrens rising |first=Amanda |last=Lynch-Foster |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |date=10 June 2007 |access-date=2007-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070817162119/http://nationnews.com |archive-date=17 August 2007 }}</ref> Паводле ацэнак, пасля завяршэння будаўніцтва дзвюх новых вежаў у Уорэнсе тут будзе сканцэнтравана прыкладна {{convert|350000|sqft|m2}} офісных плошчаў А-класа з агульных {{convert|860000|sqft|m2|abbr=on}}, даступных на востраве.<ref>{{cite news |title=Hutton: Warrens leads island in A-Class office market |first=Patrick |last=Hoyos |url=http://broadstreetjournalbarbados.com |publisher=The Broad Street Journal |date=7 February 2011 |access-date=5 March 2011 |quote=They are usually occupied by retail banks and are “spread evenly across the four major submarkets of Warrens, Wildey, Collymore Rock and the South Coast (Highway Seven between the Garrison and Oistins),” writes Mr. Hutton. However, when the two large office buildings currently being built at Warrens - Omni Towers and Baobab Towers - are completed, Warrens will have around {{convert|350,000|sqft|m2}} of A-Class office space out of a total of {{convert|860,000|sqft|m2|abbr=on}}. on the island. }}</ref> Традыцыйныя абмежаванні вышыні будынкаў у цэнтральнай частцы [[Брыджтаўн|Брыджтаўна]]<ref>[http://townplanning.gov.bb Town and Country Planning Department Office - Barbados Government: FAQ -- Is there a maximum number of storeys that can be constructed?]</ref>, а таксама імкненне ўлад Барбадаса не дапусціць поўнай перабудовы шматлікіх гістарычных будынкаў сталіцы ў вышынныя хмарачосы з [[жалеза]] і [[шкло|шкла]]<ref>[http://townplanning.gov.bb Town and Country Planning Department Office - Barbados Government: Preservation and Conservation of Historic Buildings]</ref>, прывялі да таго, што многія кампаніі на Барбадасе выбіраюць менавіта раён Уорэнса для размяшчэння сваіх вышынных офісных комплексаў.<ref>{{cite news |title=Warrens still in boom |first=Amanda |last=Lynch-Foster |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |access-date=30 June 2009 |quote=Business magnate Ralph "Bizzy" Williams, whose companies Williams Equipment and H&B Home Building Supplies (originally Tradesman Centre) were among the first major businesses in the area, told the SUNDAY SUN Warrens "has been a town for some time" and "will soon be a city". "Warrens is only in its infancy. It will become the business centre of Barbados over the coming 20-year period and it will continue to grow," Williams stated. |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713105117/http://nationnews.com |archive-date=13 July 2007 }}</ref> У 2010 годзе ўрад заявіў пра правядзенне дарожных работ з мэтай змякчэння праблем з дарожным рухам і коркамі ў раёне Уорэнса.<ref>{{cite news|title=Green light |first=Marlon |last=Madden |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |date=30 December 2010 |access-date=7 March 2011 |quote=N ESTIMATED $43.5 million road construction project to ease traffic in and around the Warrens, St Michael area is slated to commence next week. |url-status=dead |archive-url=https://archive.org |archive-date=31 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news|title=Warrens Project starts tomorrow |first=J. |last=H. |url=http://barbadosadvocate.com |newspaper=[[The Barbados Advocate]] |date=2 January 2011 |access-date=7 March 2011 |quote=The roundabouts will be placed in Bagatelle, the Automotive Art Junction, the junction at the One Accord Plaza in Jackson, the junction at PriceSmart and Manor Lodge. Additionally, the “triangle” now located in the vicinity of KFC and the CGI Tower will also be turned into roundabout. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326081414/http://barbadosadvocate.com |archive-date=26 March 2012 }}</ref> == Урад і інфраструктура == У Офісным комплексе Уорэнса (на 3-м паверсе заходняга крыла) размяшчаецца галаўны офіс [[Міністэрства працы (Барбадас)|Міністэрства працы]] краіны.<ref>"[https://labour.gov.bb Home]." Ministry of Labour. Retrieved on 28 February 2014. "3rd Floor West, Warrens Office Complex, Warrens, St. Michael, Barbados"</ref> == Рознічны і жылы сектар == У дадатак да офісных комплексаў, якія з'яўляюцца візітнай карткай Уорэнса, тут працуюць розныя гандлёвыя прадпрыемствы, якія абслугоўваюць як мясцовых супрацоўнікаў, так і наведвальнікаў горада. Акрамя таго, наваколлі Уорэнса становяцца ўсё больш папулярнымі для будаўніцтва жылой нерухомасці. {{зноскі}} == Літаратура == {{Commons category|Warrens, Saint Michael, Barbados}} * {{cite news |title=New Warrens buildings to be delivered next year |first=Nicholas |last=Cox |url=http://barbadosadvocate.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707211825/http://barbadosadvocate.com |url-status=dead |archive-date=7 July 2011 |newspaper=[[The Barbados Advocate]] |date=13 January 2010 |access-date=5 March 2011 }} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] t9ht62o81ou9gjmy7v5a7gtfv44r9hd Крайст-Чэрч (Барбадас) 0 815024 5202171 2026-09-18T21:40:50Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Крайстчэрч}} {{НП |статус = Прыход |беларуская назва = Крайст-Чэрч |арыгінальная назва = Christ Church |выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |подпіс = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |краіна = Барбадас |від адміністрацыйн...» 5202171 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{НП |статус = Прыход |беларуская назва = Крайст-Чэрч |арыгінальная назва = Christ Church |выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |подпіс = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = |адміністрацыйная адзінка = |сталіца = [[Ойсцінс]] |заснаваны = 1627 |плошча = 57 |насельніцтва = 54336 |шчыльнасць = 950 |lat_deg = 13 |lat_min = 05 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 32 |lon_sec = 00 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Christ Church, Barbados }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Барбадаса]] 2mm2ygwmqjlj6feh2ofb9nyqr8hwdhl 5202172 5202171 2026-09-18T21:42:46Z Maksonkaa 174158 5202172 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{НП |статус = Прыход |беларуская назва = Крайст-Чэрч |арыгінальная назва = Christ Church |выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |подпіс = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = |адміністрацыйная адзінка = |сталіца = [[Ойсцінс]] |заснаваны = 1627 |плошча = 57 |насельніцтва = 54336 |шчыльнасць = 950 |lat_deg = 13 |lat_min = 05 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 32 |lon_sec = 00 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Christ Church, Barbados }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса] 50rdhdfueu2vws91sh3vl8kjgc2is1y 5202173 5202172 2026-09-18T21:43:16Z Maksonkaa 174158 5202173 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{НП |статус = Прыход |беларуская назва = Крайст-Чэрч |арыгінальная назва = Christ Church |выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |подпіс = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = |адміністрацыйная адзінка = |сталіца = [[Ойсцінс]] |заснаваны = 1627 |плошча = 57 |насельніцтва = 54336 |шчыльнасць = 950 |lat_deg = 13 |lat_min = 05 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 32 |lon_sec = 00 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Christ Church, Barbados }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] q9iu4iwzx86zftzw3rqkgygqk3u5o6u 5202174 5202173 2026-09-18T21:44:11Z Maksonkaa 174158 5202174 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{НП |статус = Прыход |беларуская назва = Крайст-Чэрч |арыгінальная назва = Christ Church |выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |подпіс = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = |адміністрацыйная адзінка = |сталіца = [[Ойсцінс]] |заснаваны = 1627 |плошча = 57 |насельніцтва = 54336 |шчыльнасць = 950 |lat_deg = 13 |lat_min = 05 |lat_sec = 00 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 32 |lon_sec = 00 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Christ Church, Barbados }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} 9kt8ntcyqq1s8ia2n8f7fp320nhht55 5202176 5202174 2026-09-18T22:02:06Z Maksonkaa 174158 5202176 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Крайст-Чэрч |Арыгінальная назва = {{lang-en|Christ Church}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |Апісанне выявы = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = [[Ойсцінс]] |Найбуйнейшы горад = Ойсцінс |Дата ўтварэння = 1627 |Кіраўнік = |Насельніцтва = 54 336 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 950 |Плошча = 57 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.0833/-59.5333 |Карта = Christ Church in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} 4zi72a4snxs8q32uunba2uh5iq91e2r Сэнт-Майкл 0 815025 5202177 2026-09-18T22:04:04Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Б...» 5202177 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Брыджтаўн з паветра |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Брыджтаўн |Найбуйнейшы горад = Брыджтаўн |Дата ўтварэння = |Кіраўнік = |Насельніцтва = 88 529 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 2270 |Плошча = 39 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.1167/-59.6 |Карта = Saint Michael in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Яго плошча складае прыкладна 39 км², ён размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка [[:en:Tobias_Bridge|Табіяса Брыджа]], які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з'яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] k7a6ns07ovig10bae1mj0mmfhczbpth 5202179 5202177 2026-09-18T22:05:53Z Maksonkaa 174158 5202179 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Брыджтаўн з паветра |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Брыджтаўн |Найбуйнейшы горад = Брыджтаўн |Дата ўтварэння = |Кіраўнік = |Насельніцтва = 88 529 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 2270 |Плошча = 39 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.1167/-59.6 |Карта = Saint Michael in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Яго плошча складае прыкладна 39 км², ён размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка [[:en:Tobias_Bridge|Табіяса Брыджа]], які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з'яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] [[Катэгорыя:Населеныя пункты паводле алфавіта]] phupn0z4p6zlgs35yzkr0ildtlcies5 5202180 5202179 2026-09-18T22:07:04Z Maksonkaa 174158 5202180 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Брыджтаўн з паветра |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Брыджтаўн |Найбуйнейшы горад = Брыджтаўн |Дата ўтварэння = |Кіраўнік = |Насельніцтва = 88 529 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 2270 |Плошча = 39 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.1167/-59.6 |Карта = Saint Michael in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Яго плошча складае прыкладна 39 км², ён размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка [[:en:Tobias_Bridge|Табіяса Брыджа]], які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з'яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] k7a6ns07ovig10bae1mj0mmfhczbpth Сент-Джэймс (Барбадас) 0 815026 5202181 2026-09-18T22:12:10Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сент-Джэймс |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint James}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Holetown, Saint James, Barbados-004.jpg |Апісанне выявы = Х...» 5202181 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сент-Джэймс |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint James}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Holetown, Saint James, Barbados-004.jpg |Апісанне выявы = Холтаўн, Сент-Джэймс |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Холтаун |Найбуйнейшы горад = Холтаун |Дата ўтварэння = 1629 |Кіраўнік = |Насельніцтва = 28 498 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 919 |Плошча = 31 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.2167/-59.6333 |Карта = Saint James in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Джэймс''' ({{lang-en|Saint James}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] на захадзе [[Барбадас]]а. Сент-Джэймс вядомы як раскошны курортны раён<ref>{{cite news |title=Property in the Caribbean: Welcome to Barbados |lang=en |first=Anna |last=Tyzack |url=https://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=2010-02-19 |access-date=2010-06-24 |archive-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222172836/http://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html }}</ref>. Прыход мае вялікае гістарычнае значэнне, бо менавіта тут у 1625 годзе высадзіліся першыя брытанскія пасяленцы. Пад уладай [[Якаў I (кароль Англіі)|караля Якава (Джэймса) I]] брытанцы захапілі Барбадас пасля высадкі ў сучасным горадзе [[Холтаўн]]. == Заўвагі == iuibz8vegdrohnfamxzu02zt8cgaxsm Беларусы Венесуэлы 0 815027 5202185 2026-09-18T23:01:52Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202185 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Венесуэлы''' ({{lang-es|bielorrusos en Venezuela}}) — беларусы, якія жывуць або жылі ў [[Венесуэла|Венесуэле]], а таксама іх нашчадкі; частка [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Невялікая беларуская супольнасць у краіне існавала прынамсі з канца 1940-х гадоў. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў Ураду [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], на 1 мая 1949 года ў Венесуэле налічвалася каля 150 беларусаў.<ref name="BNR">Фактычныя дадзеныя аб стане беларускае эміграцыі (паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР на 01.05.1949) // Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — С. 406. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9.</ref> У 1949 годзе беларускі пісьменнік і дзеяч эміграцыі [[Уладзімір Дудзіцкі]] стварыў у Венесуэле першую вядомую беларускую арганізацыю — '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ).<ref name="Jurevic">Юрэвіч Л. Невыноснае дзіця беларускай эміграцыі // Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5.</ref> У 2000-я — першай палове 2010-х гадоў беларуская прысутнасць у краіне часова павялічылася за кошт спецыялістаў з Беларусі, якія працавалі паводле кантрактаў у будаўніцтве, машынабудаванні, газавай і нафтавай галінах.<ref name="NN2011">Колькі зарабляюць беларусы ў Венесуэле? // ''Наша Ніва''. — 24 лістапада 2011.</ref><ref name="Svaboda2019">Карней І. Даўгі на паўмільярда даляраў — вынік беларускай «экспансіі» ў Венесуэлу // ''Радыё Свабода''. — 24 студзеня 2019.</ref> == Гісторыя == === Паваенная іміграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Венесуэла стала адным з кірункаў перасялення еўрапейскіх бежанцаў і [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У лютым 1947 года венесуэльскі ўрад заключыў пагадненне з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў аб перасяленні ў краіну еўрапейцаў, а ў тым жа годзе пагадзіўся прыняць 15 тысяч імігрантаў з Еўропы. Першая арганізаваная група еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб прыбыла ў Венесуэлу 26 чэрвеня 1947 года.<ref name="Huhn">Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122.</ref> З мая 1947 года да 1 студзеня 1951 года ў Венесуэлу прыбылі 83 466 імігрантаў. Сярод найбольш шматлікіх груп былі італьянцы, іспанцы, партугальцы, палякі, немцы, рускія, венгры, югаславы і румыны; 17 277 чалавек былі пераселеныя ў краіну як бежанцы і перамешчаныя асобы праз [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнародную арганізацыю па справах бежанцаў]].<ref name="Huhn"/> У гэтым пасляваенным міграцыйным патоку ў Венесуэлу траплялі і выхадцы з Беларусі. Паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР аб стане беларускай эміграцыі, на 1 мая 1949 года колькасць беларусаў у Венесуэле ацэньвалася ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Гэтая лічба была ацэнкай беларускіх эміграцыйных структур, а не вынікам дзяржаўнага перапісу насельніцтва Венесуэлы. === Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле === Найбольш вядомым дзеячам пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Венесуэле быў паэт, празаік і публіцыст [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Пасля вайны ён жыў у лагеры для перамешчаных асоб у [[Зальцбург]]у, а ў 1949 годзе пераехаў у Венесуэлу.<ref name="Hardzijenka">Наталля Гардзіенка: «Уладзімер Дудзіцкі ня меў шанцаў публікавацца ў БССР» // ''Радыё Свабода''. — 15 лютага 2011.</ref> У сярэдзіне 1949 года Дудзіцкі стварыў '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ), якое ў даследаваннях называецца першай і, магчыма, адзінай арганізаванай беларускай суполкай у тагачаснай Венесуэле.<ref name="Jurevic"/> У іншых крыніцах назва гэтай арганізацыі перадаецца як '''Згуртаванне беларусаў у Венесуэле'''.<ref name="Hardzijenka"/> Звестак пра яе колькасны склад і структуру захавалася мала. Спачатку Дудзіцкі працаваў садоўнікам у дзяржаўнай сістэме садоў і паркаў. Ён спрабаваў дапамагчы перасяліцца ў Венесуэлу іншым беларускім літаратарам і грамадскім дзеячам з еўрапейскіх лагераў перамешчаных асоб, у тым ліку [[Юрка Віцьбіч|Юрку Віцьбічу]], [[Масей Сяднёў|Масею Сяднёву]] і [[Уладзімір Клішэвіч|Уладзіміру Клішэвічу]]: дасылаў запрашэнні, дапамагаў з афармленнем дакументаў і даваў парады наконт пераезду.<ref name="Jurevic"/> Аднак гэтыя дзеячы ў Венесуэлу не пераехалі. У 1953 годзе Дудзіцкі ўжо займаў кіраўнічую пасаду ў Эксперыментальным цэнтры Нацыянальнага аграрнага інстытута Венесуэлы.<ref>Юрэвіч Л. Містычная вандроўка // ''Літаратура і мастацтва''. — 2011.</ref> У 1955 годзе яму прапанавалі ўзначаліць беларускую рэдакцыю радыё «Вызваленне», і ў наступным годзе ён пераехаў у [[Мюнхен]].<ref name="Hardzijenka"/> Падрабязных звестак пра далейшую дзейнасць Аб’яднання беларусаў у Венесуэле ў даступных крыніцах няма. Акрамя Дудзіцкага, успаміны беларускіх пасляваенных эмігрантаў згадваюць і іншых беларусаў, якія пераехалі ў Венесуэлу, аднак гісторыя гэтай невялікай супольнасці застаецца даследаванай фрагментарна.<ref>Юрэвіч Л. ''Вырваныя бачыны. Да гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі''. — Нью-Ёрк, 2001.</ref> === Кантрактныя спецыялісты ў XXI стагоддзі === Новая хваля беларускай прысутнасці ў Венесуэле ўзнікла ў 2000-я гады і мела іншы характар: гэта была пераважна не сталая эміграцыя, а часовая працоўная міграцыя, звязаная з беларуска-венесуэльскімі эканамічнымі праектамі. У канцы 2010 года ў прэсе паведамлялася пра некалькі соцень беларусаў, якія працавалі ў Венесуэле, пераважна ў будаўнічай сферы.<ref>Сколько зарабатывают белорусские строители в Венесуэле? // ''Комсомольская правда''. — 16 снежня 2010.</ref> У лістападзе 2011 года супрацоўніца аднаго з беларускіх праектаў паведамляла, што толькі на яе праекце працавалі каля 50 беларусаў: 15 у [[Каракас]]е, астатнія — на будоўлі ў [[Барынас]]е. Паводле яе слоў, у краіну рэгулярна прыязджалі новыя архітэктары, інжынеры і электрыкі.<ref name="NN2011"/> Беларускія спецыялісты ўдзельнічалі ў будаўніцтве жылля і вытворчых аб’ектаў, газіфікацыі, абслугоўванні нафтавых праектаў, а таксама ў працы прадпрыемстваў, звязаных са зборкай беларускай тэхнікі.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> У публікацыях другой паловы 2010-х гадоў адзначалася, што ў перыяд найбольшай актыўнасці праектаў у афіцыйных крыніцах фігуравала ацэнка ў «некалькі тысяч» беларускіх кантрактнікаў — будаўнікоў, інжынераў, архітэктараў, спецыялістаў газавай і нафтавай галіны. Адначасова падкрэслівалася, што сістэматызаванай статыстыкі пра колькасць беларусаў у Венесуэле не існавала.<ref name="Svaboda2019"/> Да другой паловы 2010-х гадоў колькасць беларускіх кантрактных работнікаў істотна скарацілася разам са згортваннем або скарачэннем значнай часткі сумесных праектаў.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> == Колькасць == Адзіная вядомая гістарычная агульная ацэнка беларускай эміграцыі ў Венесуэле адносіцца да 1949 года, калі прадстаўнікі Ураду БНР ацэньвалі яе ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Звесткі 2000-х і 2010-х гадоў непасрэдна з гэтай лічбай не супастаўляльныя: яны датычацца пераважна грамадзян Беларусі, якія часова працавалі ў Венесуэле паводле кантрактаў, а не колькасці этнічных беларусаў або сталых жыхароў беларускага паходжання. У 2019 годзе адзначалася адсутнасць сістэматызаваных звестак пра тое, колькі беларусаў жыве і працуе ў краіне.<ref name="Svaboda2019"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1911 — пасля 1976) — беларускі паэт, празаік, публіцыст і грамадскі дзеяч; жыў у Венесуэле з 1949 года, заснавальнік Аб’яднання беларусаў у Венесуэле. == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9. * Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5. * Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-венесуэльскія адносіны]] * [[Беларусы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Венесуэлы]] d063db48vrnfexfygvubz7y0jceg4t6 5202186 5202185 2026-09-18T23:03:11Z АлесьНавіцкі90 162483 5202186 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Венесуэлы''' ({{lang-es|bielorrusos en Venezuela}}) — беларусы, якія жывуць або жылі ў [[Венесуэла|Венесуэле]], а таксама іх нашчадкі; частка [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Невялікая беларуская супольнасць у краіне існавала прынамсі з канца 1940-х гадоў. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў Ураду [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], на 1 мая 1949 года ў Венесуэле налічвалася каля 150 беларусаў.<ref name="BNR">Фактычныя дадзеныя аб стане беларускае эміграцыі (паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР на 01.05.1949) // Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — С. 406. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9.</ref> У 1949 годзе беларускі пісьменнік і дзеяч эміграцыі [[Уладзімір Дудзіцкі]] стварыў у Венесуэле першую вядомую беларускую арганізацыю — '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ).<ref name="Jurevic">Юрэвіч Л. Невыноснае дзіця беларускай эміграцыі // Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5.</ref> У 2000-я — першай палове 2010-х гадоў беларуская прысутнасць у краіне часова павялічылася за кошт спецыялістаў з Беларусі, якія працавалі паводле кантрактаў у будаўніцтве, машынабудаванні, газавай і нафтавай галінах.<ref name="NN2011">Колькі зарабляюць беларусы ў Венесуэле? // ''Наша Ніва''. — 24 лістапада 2011.</ref><ref name="Svaboda2019">Карней І. Даўгі на паўмільярда даляраў — вынік беларускай «экспансіі» ў Венесуэлу // ''Радыё Свабода''. — 24 студзеня 2019.</ref> == Гісторыя == === Паваенная іміграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Венесуэла стала адным з кірункаў перасялення еўрапейскіх бежанцаў і [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У лютым 1947 года венесуэльскі ўрад заключыў пагадненне з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў аб перасяленні ў краіну еўрапейцаў, а ў тым жа годзе пагадзіўся прыняць 15 тысяч імігрантаў з Еўропы. Першая арганізаваная група еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб прыбыла ў Венесуэлу 26 чэрвеня 1947 года.<ref name="Huhn">Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122.</ref> З мая 1947 года да 1 студзеня 1951 года ў Венесуэлу прыбылі 83 466 імігрантаў. Сярод найбольш шматлікіх груп былі італьянцы, іспанцы, партугальцы, палякі, немцы, рускія, венгры, югаславы і румыны; 17 277 чалавек былі пераселеныя ў краіну як бежанцы і перамешчаныя асобы праз [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнародную арганізацыю па справах бежанцаў]].<ref name="Huhn"/> У гэтым пасляваенным міграцыйным патоку ў Венесуэлу траплялі і выхадцы з Беларусі. Паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР аб стане беларускай эміграцыі, на 1 мая 1949 года колькасць беларусаў у Венесуэле ацэньвалася ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Гэтая лічба была ацэнкай беларускіх эміграцыйных структур, а не вынікам дзяржаўнага перапісу насельніцтва Венесуэлы. === Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле === Найбольш вядомым дзеячам пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Венесуэле быў паэт, празаік і публіцыст [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Пасля вайны ён жыў у лагеры для перамешчаных асоб у [[Зальцбург]]у, а ў 1949 годзе пераехаў у Венесуэлу.<ref name="Hardzijenka">Наталля Гардзіенка: «Уладзімер Дудзіцкі ня меў шанцаў публікавацца ў БССР» // ''Радыё Свабода''. — 15 лютага 2011.</ref> У сярэдзіне 1949 года Дудзіцкі стварыў '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ), якое ў даследаваннях называецца першай і, магчыма, адзінай арганізаванай беларускай суполкай у тагачаснай Венесуэле.<ref name="Jurevic"/> У іншых крыніцах назва гэтай арганізацыі перадаецца як '''Згуртаванне беларусаў у Венесуэле'''.<ref name="Hardzijenka"/> Звестак пра яе колькасны склад і структуру захавалася мала. Спачатку Дудзіцкі працаваў садоўнікам у дзяржаўнай сістэме садоў і паркаў. Ён спрабаваў дапамагчы перасяліцца ў Венесуэлу іншым беларускім літаратарам і грамадскім дзеячам з еўрапейскіх лагераў перамешчаных асоб, у тым ліку [[Юрка Віцьбіч|Юрку Віцьбічу]], [[Масей Сяднёў|Масею Сяднёву]] і [[Уладзімір Клішэвіч|Уладзіміру Клішэвічу]]: дасылаў запрашэнні, дапамагаў з афармленнем дакументаў і даваў парады наконт пераезду.<ref name="Jurevic"/> Аднак гэтыя дзеячы ў Венесуэлу не пераехалі. У 1953 годзе Дудзіцкі ўжо займаў кіраўнічую пасаду ў Эксперыментальным цэнтры Нацыянальнага аграрнага інстытута Венесуэлы.<ref>Юрэвіч Л. Містычная вандроўка // ''Літаратура і мастацтва''. — 2011.</ref> У 1955 годзе яму прапанавалі ўзначаліць беларускую рэдакцыю радыё «Вызваленне», і ў наступным годзе ён пераехаў у [[Мюнхен]].<ref name="Hardzijenka"/> Падрабязных звестак пра далейшую дзейнасць Аб’яднання беларусаў у Венесуэле ў даступных крыніцах няма. Акрамя Дудзіцкага, успаміны беларускіх пасляваенных эмігрантаў згадваюць і іншых беларусаў, якія пераехалі ў Венесуэлу, аднак гісторыя гэтай невялікай супольнасці застаецца даследаванай фрагментарна.<ref>Юрэвіч Л. ''Вырваныя бачыны. Да гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі''. — Нью-Ёрк, 2001.</ref> === Кантрактныя спецыялісты ў XXI стагоддзі === Новая хваля беларускай прысутнасці ў Венесуэле ўзнікла ў 2000-я гады і мела іншы характар: гэта была пераважна не сталая эміграцыя, а часовая працоўная міграцыя, звязаная з беларуска-венесуэльскімі эканамічнымі праектамі. У канцы 2010 года ў прэсе паведамлялася пра некалькі соцень беларусаў, якія працавалі ў Венесуэле, пераважна ў будаўнічай сферы.<ref>Сколько зарабатывают белорусские строители в Венесуэле? // ''Комсомольская правда''. — 16 снежня 2010.</ref> У лістападзе 2011 года супрацоўніца аднаго з беларускіх праектаў паведамляла, што толькі на яе праекце працавалі каля 50 беларусаў: 15 у [[Каракас]]е, астатнія — на будоўлі ў [[Барынас]]е. Паводле яе слоў, у краіну рэгулярна прыязджалі новыя архітэктары, інжынеры і электрыкі.<ref name="NN2011"/> Беларускія спецыялісты ўдзельнічалі ў будаўніцтве жылля і вытворчых аб’ектаў, газіфікацыі, абслугоўванні нафтавых праектаў, а таксама ў працы прадпрыемстваў, звязаных са зборкай беларускай тэхнікі.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> У публікацыях другой паловы 2010-х гадоў адзначалася, што ў перыяд найбольшай актыўнасці праектаў у афіцыйных крыніцах фігуравала ацэнка ў «некалькі тысяч» беларускіх кантрактнікаў — будаўнікоў, інжынераў, архітэктараў, спецыялістаў газавай і нафтавай галіны. Адначасова падкрэслівалася, што сістэматызаванай статыстыкі пра колькасць беларусаў у Венесуэле не існавала.<ref name="Svaboda2019"/> Да другой паловы 2010-х гадоў колькасць беларускіх кантрактных работнікаў істотна скарацілася разам са згортваннем або скарачэннем значнай часткі сумесных праектаў.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> == Колькасць == Адзіная вядомая гістарычная агульная ацэнка беларускай эміграцыі ў Венесуэле адносіцца да 1949 года, калі прадстаўнікі Ураду БНР ацэньвалі яе ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Звесткі 2000-х і 2010-х гадоў непасрэдна з гэтай лічбай не супастаўляльныя: яны датычацца пераважна грамадзян Беларусі, якія часова працавалі ў Венесуэле паводле кантрактаў, а не колькасці этнічных беларусаў або сталых жыхароў беларускага паходжання. У 2019 годзе адзначалася адсутнасць сістэматызаваных звестак пра тое, колькі беларусаў жыве і працуе ў краіне.<ref name="Svaboda2019"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1911 — пасля 1976) — беларускі паэт, празаік, публіцыст і грамадскі дзеяч; жыў у Венесуэле з 1949 года, заснавальнік Аб’яднання беларусаў у Венесуэле. == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9. * Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5. * Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-венесуэльскія адносіны]] * [[Беларусы Аргенціны]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Венесуэлы]] lqmmblzorchf0ju0eg3ydl3t6uqsh8g 5202207 5202186 2026-09-18T23:56:48Z DBatura 73587 /* Кантрактныя спецыялісты ў XXI стагоддзі */ 5202207 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Венесуэлы''' ({{lang-es|bielorrusos en Venezuela}}) — беларусы, якія жывуць або жылі ў [[Венесуэла|Венесуэле]], а таксама іх нашчадкі; частка [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Невялікая беларуская супольнасць у краіне існавала прынамсі з канца 1940-х гадоў. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў Ураду [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], на 1 мая 1949 года ў Венесуэле налічвалася каля 150 беларусаў.<ref name="BNR">Фактычныя дадзеныя аб стане беларускае эміграцыі (паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР на 01.05.1949) // Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — С. 406. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9.</ref> У 1949 годзе беларускі пісьменнік і дзеяч эміграцыі [[Уладзімір Дудзіцкі]] стварыў у Венесуэле першую вядомую беларускую арганізацыю — '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ).<ref name="Jurevic">Юрэвіч Л. Невыноснае дзіця беларускай эміграцыі // Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5.</ref> У 2000-я — першай палове 2010-х гадоў беларуская прысутнасць у краіне часова павялічылася за кошт спецыялістаў з Беларусі, якія працавалі паводле кантрактаў у будаўніцтве, машынабудаванні, газавай і нафтавай галінах.<ref name="NN2011">Колькі зарабляюць беларусы ў Венесуэле? // ''Наша Ніва''. — 24 лістапада 2011.</ref><ref name="Svaboda2019">Карней І. Даўгі на паўмільярда даляраў — вынік беларускай «экспансіі» ў Венесуэлу // ''Радыё Свабода''. — 24 студзеня 2019.</ref> == Гісторыя == === Паваенная іміграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Венесуэла стала адным з кірункаў перасялення еўрапейскіх бежанцаў і [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У лютым 1947 года венесуэльскі ўрад заключыў пагадненне з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў аб перасяленні ў краіну еўрапейцаў, а ў тым жа годзе пагадзіўся прыняць 15 тысяч імігрантаў з Еўропы. Першая арганізаваная група еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб прыбыла ў Венесуэлу 26 чэрвеня 1947 года.<ref name="Huhn">Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122.</ref> З мая 1947 года да 1 студзеня 1951 года ў Венесуэлу прыбылі 83 466 імігрантаў. Сярод найбольш шматлікіх груп былі італьянцы, іспанцы, партугальцы, палякі, немцы, рускія, венгры, югаславы і румыны; 17 277 чалавек былі пераселеныя ў краіну як бежанцы і перамешчаныя асобы праз [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнародную арганізацыю па справах бежанцаў]].<ref name="Huhn"/> У гэтым пасляваенным міграцыйным патоку ў Венесуэлу траплялі і выхадцы з Беларусі. Паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР аб стане беларускай эміграцыі, на 1 мая 1949 года колькасць беларусаў у Венесуэле ацэньвалася ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Гэтая лічба была ацэнкай беларускіх эміграцыйных структур, а не вынікам дзяржаўнага перапісу насельніцтва Венесуэлы. === Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле === Найбольш вядомым дзеячам пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Венесуэле быў паэт, празаік і публіцыст [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Пасля вайны ён жыў у лагеры для перамешчаных асоб у [[Зальцбург]]у, а ў 1949 годзе пераехаў у Венесуэлу.<ref name="Hardzijenka">Наталля Гардзіенка: «Уладзімер Дудзіцкі ня меў шанцаў публікавацца ў БССР» // ''Радыё Свабода''. — 15 лютага 2011.</ref> У сярэдзіне 1949 года Дудзіцкі стварыў '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ), якое ў даследаваннях называецца першай і, магчыма, адзінай арганізаванай беларускай суполкай у тагачаснай Венесуэле.<ref name="Jurevic"/> У іншых крыніцах назва гэтай арганізацыі перадаецца як '''Згуртаванне беларусаў у Венесуэле'''.<ref name="Hardzijenka"/> Звестак пра яе колькасны склад і структуру захавалася мала. Спачатку Дудзіцкі працаваў садоўнікам у дзяржаўнай сістэме садоў і паркаў. Ён спрабаваў дапамагчы перасяліцца ў Венесуэлу іншым беларускім літаратарам і грамадскім дзеячам з еўрапейскіх лагераў перамешчаных асоб, у тым ліку [[Юрка Віцьбіч|Юрку Віцьбічу]], [[Масей Сяднёў|Масею Сяднёву]] і [[Уладзімір Клішэвіч|Уладзіміру Клішэвічу]]: дасылаў запрашэнні, дапамагаў з афармленнем дакументаў і даваў парады наконт пераезду.<ref name="Jurevic"/> Аднак гэтыя дзеячы ў Венесуэлу не пераехалі. У 1953 годзе Дудзіцкі ўжо займаў кіраўнічую пасаду ў Эксперыментальным цэнтры Нацыянальнага аграрнага інстытута Венесуэлы.<ref>Юрэвіч Л. Містычная вандроўка // ''Літаратура і мастацтва''. — 2011.</ref> У 1955 годзе яму прапанавалі ўзначаліць беларускую рэдакцыю радыё «Вызваленне», і ў наступным годзе ён пераехаў у [[Мюнхен]].<ref name="Hardzijenka"/> Падрабязных звестак пра далейшую дзейнасць Аб’яднання беларусаў у Венесуэле ў даступных крыніцах няма. Акрамя Дудзіцкага, успаміны беларускіх пасляваенных эмігрантаў згадваюць і іншых беларусаў, якія пераехалі ў Венесуэлу, аднак гісторыя гэтай невялікай супольнасці застаецца даследаванай фрагментарна.<ref>Юрэвіч Л. ''Вырваныя бачыны. Да гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі''. — Нью-Ёрк, 2001.</ref> === Кантрактныя спецыялісты ў XXI стагоддзі === {{Асноўны артыкул|Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле}} Новая хваля беларускай прысутнасці ў Венесуэле ўзнікла ў 2000-я гады і мела іншы характар: гэта была пераважна не сталая эміграцыя, а часовая працоўная міграцыя, звязаная з беларуска-венесуэльскімі эканамічнымі праектамі. У канцы 2010 года ў прэсе паведамлялася пра некалькі соцень беларусаў, якія працавалі ў Венесуэле, пераважна ў будаўнічай сферы.<ref>Сколько зарабатывают белорусские строители в Венесуэле? // ''Комсомольская правда''. — 16 снежня 2010.</ref> У лістападзе 2011 года супрацоўніца аднаго з беларускіх праектаў паведамляла, што толькі на яе праекце працавалі каля 50 беларусаў: 15 у [[Каракас]]е, астатнія — на будоўлі ў [[Барынас]]е. Паводле яе слоў, у краіну рэгулярна прыязджалі новыя архітэктары, інжынеры і электрыкі.<ref name="NN2011"/> Беларускія спецыялісты ўдзельнічалі ў будаўніцтве жылля і вытворчых аб’ектаў, газіфікацыі, абслугоўванні нафтавых праектаў, а таксама ў працы прадпрыемстваў, звязаных са зборкай беларускай тэхнікі.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> У публікацыях другой паловы 2010-х гадоў адзначалася, што ў перыяд найбольшай актыўнасці праектаў у афіцыйных крыніцах фігуравала ацэнка ў «некалькі тысяч» беларускіх кантрактнікаў — будаўнікоў, інжынераў, архітэктараў, спецыялістаў газавай і нафтавай галіны. Адначасова падкрэслівалася, што сістэматызаванай статыстыкі пра колькасць беларусаў у Венесуэле не існавала.<ref name="Svaboda2019"/> Да другой паловы 2010-х гадоў колькасць беларускіх кантрактных работнікаў істотна скарацілася разам са згортваннем або скарачэннем значнай часткі сумесных праектаў.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> == Колькасць == Адзіная вядомая гістарычная агульная ацэнка беларускай эміграцыі ў Венесуэле адносіцца да 1949 года, калі прадстаўнікі Ураду БНР ацэньвалі яе ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Звесткі 2000-х і 2010-х гадоў непасрэдна з гэтай лічбай не супастаўляльныя: яны датычацца пераважна грамадзян Беларусі, якія часова працавалі ў Венесуэле паводле кантрактаў, а не колькасці этнічных беларусаў або сталых жыхароў беларускага паходжання. У 2019 годзе адзначалася адсутнасць сістэматызаваных звестак пра тое, колькі беларусаў жыве і працуе ў краіне.<ref name="Svaboda2019"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1911 — пасля 1976) — беларускі паэт, празаік, публіцыст і грамадскі дзеяч; жыў у Венесуэле з 1949 года, заснавальнік Аб’яднання беларусаў у Венесуэле. == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9. * Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5. * Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-венесуэльскія адносіны]] * [[Беларусы Аргенціны]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Венесуэлы]] du0g36thkgdgj6jk8a5u9ori741l31m Беларусы Таджыкістана 0 815028 5202189 2026-09-18T23:19:14Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202189 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Таджыкістана''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі сучаснага [[Таджыкістан]]а. Найбольшай зафіксаванай перапісамі колькасці беларуская супольнасць дасягнула напрыканцы савецкага перыяду: у 1989 годзе ў Таджыкскай ССР налічвалася 7247 беларусаў.<ref name="census1989">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] іх колькасць рэзка скарацілася: перапіс 2000 года зафіксаваў 464 беларусаў, а перапіс 2010 года — 104.<ref name="census2000-2010">{{cite web |url=https://digitallibrary.un.org/record/1649145/files/CERD_C_TJK_CO_9-11_Add.1-RU.pdf |title=Распределение населения Республики Таджикистан по национальностям по итогам переписи населения 2000–2010 года |publisher=Арганізацыя Аб’яднаных Нацый |date=2018 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === У 1926 годзе на тэрыторыі тагачаснай Таджыкскай АССР было ўлічана каля 60 беларусаў, у 1939 годзе — каля 1 тыс. У наступныя дзесяцігоддзі іх колькасць паслядоўна расла: каля 2,8 тыс. у 1959 годзе, 4 тыс. у 1970 годзе і 5,1 тыс. у 1979 годзе.<ref name="tulsky">{{cite web |last=Тульский |first=Михаил |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы |publisher=Демоскоп Weekly |issue=191–192 |date=21 лютага — 6 сакавіка 2005 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пры гэтым тэрыторыя Таджыкскай АССР у час перапісу 1926 года не цалкам супадала з пазнейшай тэрыторыяй Таджыкскай ССР і сучаснага Таджыкістана.<ref name="tulsky"/> Рост колькасці беларусаў адбываўся на фоне шырокай міжрэспубліканскай міграцыі, звязанай з індустрыялізацыяй Таджыкскай ССР. У савецкі перыяд у рэспубліку ў планавым парадку накіроўвалі рабочых, інжынераў і іншых кваліфікаваных спецыялістаў з Беларусі, Расіі, Украіны і іншых саюзных рэспублік; яны ўдзельнічалі ў будаўніцтве прамысловых, энергетычных і інфраструктурных аб’ектаў, гарадоў, пасёлкаў і дарог, працавалі ў прамысловасці, будаўніцтве і на транспарце.<ref name="sultanov">{{cite journal |last1=Султанов |first1=Зубайдулло |last2=Шарипова |first2=Асиля Гуломовна |title=Региональная экономическая интеграция и трудовая миграция как важнейшие факторы стабильного и устойчивого роста экономики |journal=Вестник университета |publisher=Российско-Таджикский (Славянский) университет |year=2022 |issue=1 (76) |pages=9–19 |url=https://vestnik.rtsu.tj/uploads/files/1731645678_106736d0ee190ee.pdf |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Беларускае насельніцтва Таджыкскай ССР мела пераважна гарадскі характар. Паводле перапісу 1959 года, з 2793 беларусаў 2214 жылі ў гарадах і 579 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1959">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 1989 годзе з 7247 беларусаў рэспублікі 5645 жылі ў гарадах і 1602 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1989urban">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> На момант апошняга ўсесаюзнага перапісу 1989 года беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай этнічнай групай Таджыкскай ССР пасля рускіх і ўкраінцаў: у рэспубліцы жылі 388 481 рускі, 41 375 украінцаў і 7247 беларусаў.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР эміграцыя ўсходнеславянскага насельніцтва з Таджыкістана рэзка ўзрасла. Асабліва інтэнсіўным выезд стаў у час грамадзянскай вайны ў Таджыкістане ў 1990-я гады; у 1989—2000 гадах агульная колькасць усходніх славян у краіне скарацілася прыкладна ў шэсць разоў.<ref name="shustov"/> Колькасць уласна беларусаў за гэты перыяд зменшылася з 7247 да 464 чалавек, або на 93,6 %.<ref name="shustov"/> Скарачэнне працягнулася і ў 2000-я гады. Паводле перапісу 2010 года, у Таджыкістане засталіся 104 асобы, улічаныя як беларусы, што складала 22,4 % ад іх колькасці ў 2000 годзе.<ref name="census2000-2010"/> == Колькасць і рассяленне == Перапісныя даныя ніжэй адлюстроўваюць нацыянальнасць (этнічную прыналежнасць), а не грамадзянства Беларусі. Для часткі савецкіх перапісаў апублікаваны гістарычны шэраг падае колькасць з акругленнем да 0,1 тыс. чалавек; такія значэнні ў табліцы пазначаны як прыблізныя.<ref name="tulsky"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | каля 60<ref name="tulsky"/> |- | 1939 | каля 1000<ref name="tulsky"/> |- | 1959 | 2793<ref name="census1959"/> |- | 1970 | каля 4000<ref name="tulsky"/> |- | 1979 | каля 5100<ref name="tulsky"/> |- | 1989 | 7247<ref name="census1989"/> |- | 2000 | 464<ref name="census2000-2010"/> |- | 2010 | 104<ref name="census2000-2010"/> |} Такім чынам, на працягу большай часткі савецкага перыяду колькасць беларусаў у Таджыкістане павялічвалася і дасягнула максімуму ў 1989 годзе, пасля чаго пачалося хуткае скарачэнне супольнасці.<ref name="tulsky"/><ref name="census2000-2010"/> == Культурнае і адукацыйнае жыццё == У межах беларуска-таджыкскага культурнага і адукацыйнага супрацоўніцтва ў [[Душанбе]] дзейнічаюць установы, звязаныя з беларускай адукацыяй, мовай і культурай. З 2018 года пры Таджыкскім тэхнічным універсітэце імя акадэміка М. С. Асімі працуе Цэнтр беларускай адукацыі, навукі і культуры, а ў верасні 2023 года пры Таджыкскім нацыянальным універсітэце быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы і інавацыйных тэхналогій.<ref name="khovar2023">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2023/12/posol-belarusi-rasskazal-o-perspektive-sotrudnichestva-s-tadzhikistanom-na-budushhij-god/ |title=Посол Беларуси рассказал о перспективе сотрудничества с Таджикистаном на будущий год |publisher=НИАТ «Ховар» |date=25 снежня 2023 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе ў вышэйшых навучальных установах Душанбе дзейнічалі чатыры сумесныя беларуска-таджыкскія факультэты, выпускнікі якіх атрымлівалі дыпломы дзяржаўнага ўзору Рэспублікі Беларусь.<ref name="khovar2023"/> У Беларусі з 2012 года дзейнічае Таварыства дружбы і культурных сувязей Беларусі і Таджыкістана, а ў 2011 годзе ў Душанбе была выдадзена кніга таджыкскага пісьменніка Ато Хамдама і беларускага пісьменніка Алеся Карлюкевіча «Дружба народов — дружба литератур».<ref name="mfaculture">{{cite web |url=https://mfa.tj/ru/minsk/otnosheniya/sotrudnichestvo-respubliki-tadzhikistan-s-respublikoi-belarus/kulturno-gumanitarnoe |title=Культурно-гуманитарное сотрудничество |publisher=Посольство Республики Таджикистан в Республике Беларусь |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] 2abz0kzg4zgx1qsxogwe5py3nup6f8b Беларусы Туркменістана 0 815029 5202192 2026-09-18T23:30:53Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202192 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Туркменістана''' — [[беларусы|беларуская]] этнічная меншасць у [[Туркменістан]]е, частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Значная беларуская супольнасць сфарміравалася ў краіне ў савецкі перыяд, пераважна ў гарадах. Найбольшая яе колькасць была зафіксавана [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісам 1989 года]] — 9220 чалавек.<ref name="Shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114—122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] колькасць беларусаў істотна скарацілася: перапіс 1995 года налічыў 3640 чалавек, а перапіс 2022 года — 509.<ref name="Shustov"/><ref name="census2022">{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/ru/4.pdf |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана — 2022. 4. Национальный состав населения и владение языками |publisher=Государственный комитет Туркменистана по статистике |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Да савецкага перыяду === Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] 1897 года не вызначаў нацыянальнасць, але ўлічваў родную мову. У [[Закаспійская вобласць|Закаспійскай вобласці]], якая ахоплівала большую частку тэрыторыі сучаснага Туркменістана і частку сучаснага Казахстана, 180 чалавек назвалі роднай беларускую мову.<ref name="1897">{{cite web |url=https://meteojurnal.ru/perepis-1897-v-turkmenistane/ |title=Всероссийская перепись населения 1897 года на территории нынешнего Туркменистана |publisher=МетеоЖурнал |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Таму гэтыя даныя нельга непасрэдна атаясамліваць з колькасцю этнічных беларусаў у сучасных межах Туркменістана.<ref name="1897"/> === Савецкі перыяд === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года]], у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]] жылі 864 беларусы, з іх 390 — у [[Ашхабад]]зе, які ў той час меў назву Палтарацк. Да 1939 года колькасць беларусаў у рэспубліцы вырасла да 1206 чалавек.<ref name="earlyUSSR">{{cite web |url=https://meteojurnal.ru/ishod-s-momenta-raspada-sssr-russkoe-naselenie-turkmenistana-sokratilos-v-razy/ |title=Исход. С момента распада СССР русское население Туркменистана сократилось в разы |publisher=МетеоЖурнал |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Рост усходнеславянскага насельніцтва быў звязаны перадусім з урбанізацыяй, развіццём прамысловасці і міграцыяй у гарады рэспублікі; у Ашхабадзе рускія, украінцы і беларусы ўжо ў 1923 годзе разам складалі 35,7 % насельніцтва.<ref name="BREAshgabat">{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/ashkhabad-1cfd71 |title=Ашхабад |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У пасляваенны час колькасць беларусаў працягвала павялічвацца. Паводле ўсесаюзных перапісаў, у Туркменскай ССР жылі 3198 беларусаў у 1959 годзе, 4445 — у 1970 і 5289 — у 1979 годзе.<ref name="USSR1987">{{cite web |url=https://istmat.org/files/uploads/17593/naselenie_sssr_v_1987g.pdf |title=Население СССР в 1987 г. Статистический сборник |publisher=Госкомстат СССР |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Да апошняга савецкага перапісу 1989 года іх колькасць дасягнула 9220 чалавек, што складала каля 0,3 % насельніцтва рэспублікі.<ref name="Shustov"/> Беларуская супольнасць мела пераважна гарадскі характар. У 1989 годзе 89,2 % беларусаў Туркменскай ССР жылі ў гарадах.<ref name="urban1989">{{cite web |url=https://www.hronikatm.com/2021/04/ethnic-russians-in-turkmenistan/ |title=«Метеожурнал» отследил изменение количества этнических русских в составе населения Туркменистана за 140 лет |publisher=Хроника Туркменистана |date=22 красавіка 2021 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР пачаўся хуткі адток [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскага]] насельніцтва з краін Цэнтральнай Азіі. У Туркменістане паміж перапісамі 1989 і 1995 гадоў колькасць беларусаў скарацілася з 9220 да 3640 чалавек; адначасова скарачалася колькасць рускіх і ўкраінцаў.<ref name="Shustov"/> Даследчыкі звязваюць агульнае змяншэнне ўсходнеславянскага насельніцтва рэгіёна найперш з інтэнсіўнай эміграцыяй пасля распаду СССР.<ref name="Shustov"/> Доўгі час пасля перапісу 1995 года дакладныя звесткі пра колькасць беларусаў Туркменістана ў адкрытай статыстыцы адсутнічалі. Апублікаваныя вынікі перапісу 2022 года ўпершыню далі падрабязны новы зрэз нацыянальнага складу: беларусамі былі запісаны 509 чалавек.<ref name="census2022"/> Такім чынам, іх колькасць складала каля 5,5 % ад узроўню 1989 года.<ref name="Shustov"/><ref name="census2022"/> У 2010-я гады ў Туркменістане адначасова існавала часовая працоўная прысутнасць значнай колькасці спецыялістаў з [[Беларусь|Беларусі]], якая не тоесная этнічнай супольнасці, улічанай перапісамі. Пры будаўніцтве Гарлыкскага горна-абагачальнага камбіната ў [[Лебапскі велаят|Лебапскім велаяте]] працавалі спецыялісты беларускага генеральнага падрадчыка ААТ «Белгархімпрам» і іншых арганізацый Беларусі разам з туркменістанскімі работнікамі; у пачатку 2017 года агульная колькасць занятых на будаўніцтве складала каля 3 тысяч чалавек, у тым ліку каля 2 тысяч туркменістанцаў.<ref name="Garlyk">{{cite web |url=https://tdh.gov.tm/index.php/ru/post/4420/na-stroyaschemsya-v-garlyke-kaliinom-komplekse-zakladyvayutsya-osnovy-novoi-dlya-strany-gornorudnoi-otrasli |title=На строящемся в Гарлыке калийном комплексе закладываются основы новой для страны горнорудной отрасли |publisher=Туркменистан сегодня |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Колькасць == Даныя перапісаў паказваюць працяглы рост колькасці беларусаў у савецкі перыяд і яе рэзкае скарачэнне пасля 1991 года.<ref name="USSR1987"/><ref name="Shustov"/><ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | 864<ref name="earlyUSSR"/> |- | 1939 | 1206<ref name="earlyUSSR"/> |- | 1959 | 3198<ref name="USSR1987"/> |- | 1970 | 4445<ref name="USSR1987"/> |- | 1979 | 5289<ref name="USSR1987"/> |- | 1989 | 9220<ref name="Shustov"/> |- | 1995 | 3640<ref name="Shustov"/> |- | 2022 | 509<ref name="census2022"/> |} == Рассяленне == Паводле перапісу 2022 года, 255 з 509 беларусаў Туркменістана жылі ў [[Ашхабад]]зе — крыху больш за палову ўсёй беларускай супольнасці краіны. Другой паводле колькасці тэрыторыяй быў [[Марыйскі велаят]] — 98 чалавек, далей ішлі [[Балканскі велаят|Балканскі]], [[Лебапскі велаят|Лебапскі]] і [[Дашагузскі велаят]]ы.<ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Тэрыторыя ! Беларусаў, 2022 |- | [[Ашхабад]] | 255 |- | [[Ахалскі велаят]] | 6 |- | [[Балканскі велаят]] | 67 |- | [[Дашагузскі велаят]] | 29 |- | [[Лебапскі велаят]] | 54 |- | [[Марыйскі велаят]] | 98 |- ! Усяго ! 509 |} <ref name="census2022"/> == Мовы == У апублікаванай табліцы перапісу 2022 года, прысвечанай нацыянальнасці і роднай мове, [[Беларуская мова|беларуская мова]] не выдзелена асобнай графой і ўваходзіць у агульную катэгорыю іншых моў. З 509 беларусаў 307 назвалі роднай [[Руская мова|рускую мову]], 27 — [[Туркменская мова|туркменскую]], 2 — [[Узбекская мова|узбекскую]]; таму дакладную колькасць беларусаў, якія назвалі роднай беларускую мову, з апублікаванай табліцы вызначыць немагчыма.<ref name="census2022"/> == Беларуская культура ў Туркменістане == У постсавецкі перыяд беларуская культура была прадстаўлена ў Туркменістане ў тым ліку праз міждзяржаўныя культурныя праекты. 4—6 красавіка 2012 года ў Ашхабадзе прайшлі Дні культуры Беларусі ў Туркменістане; у іх праграму ўваходзілі канцэрты, музейныя і іншыя культурныя мерапрыемствы, а раней у туркменскай сталіцы выступалі ансамбль [[Сябры (ансамбль)|«Сябры»]], [[Ядвіга Канстанцінаўна Паплаўская|Ядвіга Паплаўская]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]].<ref name="culture2012">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/16823/razvitie-kultur-vo-vzaimodeistvii-stran-i-narodov |title=Развитие культур во взаимодействии стран и народов |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=4 красавіка 2012 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У снежні 2015 года Дні культуры Беларусі былі праведзены паўторна. Мерапрыемствы адбыліся ў Ашхабадзе і [[Туркменабат]]е і ўключалі канцэрты, выстаўку дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кінапаказы і сустрэчы беларускіх і туркменскіх пісьменнікаў.<ref name="culture2015">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/25343/v-turkmenistane-proidut-dni-belorusskoi-kultury |title=В Туркменистане пройдут Дни белорусской культуры |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=27 лістапада 2015 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Казахстана]] * [[Беларусы Кыргызстана]] * [[Беларусы Таджыкістана]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Народы Туркменістана]] eygz0q0nm1bj0cvsowna0wppvyc2y97 5202196 5202192 2026-09-18T23:39:47Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202196 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Туркменістана''' — частка [[Беларусы|беларускага народа]] і [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пражывае ў [[Туркменістан]]е. Значная беларуская супольнасць сфарміравалася ў краіне ў савецкі перыяд. Найбольшая яе колькасць была зафіксавана [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісам 1989 года]] — 9220 чалавек.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] колькасць беларусаў істотна скарацілася: перапіс 1995 года налічыў 3640 чалавек, а перапіс 2022 года — 509.<ref name="shustov"/><ref name="census2022">{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/ru/4.pdf |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана — 2022. 4. Национальный состав населения и владение языками |publisher=Государственный комитет Туркменистана по статистике |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года]], у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]] жылі 864 беларусы, з іх 731 — у гарадскіх паселішчах і 133 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1926">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Да [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]] колькасць беларусаў вырасла да 1206 чалавек.<ref name="census1939">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39_gs.php?Submit=TAMAM&gor=3&reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения СССР и союзных республик по национальности и полу. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У пасляваенны перыяд беларуская супольнасць працягвала павялічвацца. Паводле ўсесаюзных перапісаў, у Туркменскай ССР жылі 3198 беларусаў у 1959 годзе, 4445 — у 1970 годзе і 5289 — у 1979 годзе.<ref name="ussr1987">{{cite web |url=https://istmat.org/files/uploads/17593/naselenie_sssr_v_1987g.pdf |title=Население СССР в 1987 г. Статистический сборник |publisher=Госкомстат СССР |year=1988 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Для ўсходнеславянскага насельніцтва савецкай Сярэдняй Азіі ў цэлым было характэрна пераважна гарадское рассяленне, звязанае з развіццём прамысловасці і іншых сектараў гарадской эканомікі.<ref name="shustov"/> Да апошняга савецкага перапісу 1989 года колькасць беларусаў у рэспубліцы дасягнула 9220 чалавек, або каля 0,3 % насельніцтва Туркменскай ССР.<ref name="shustov"/> У тым жа годзе ў рэспубліцы жылі 333 892 рускія і 35 578 украінцаў; такім чынам, беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай групай.<ref name="shustov"/> === Пасля распаду СССР === Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] пачаўся значны адток усходнеславянскага насельніцтва з краін Цэнтральнай Азіі. Даследчыкі звязваюць скарачэнне яго колькасці ў 1990-я гады перадусім з узмацненнем эміграцыі пасля распаду Савецкага Саюза.<ref name="shustov"/> Паводле перапісу насельніцтва Туркменістана 1995 года, у краіне жылі 3640 беларусаў, або каля 0,1 % насельніцтва. У параўнанні з 1989 годам іх колькасць скарацілася на 5580 чалавек, або прыкладна на 60,5 %.<ref name="shustov"/> Адначасова колькасць украінцаў скарацілася з 35 578 да 23 064, а рускіх — з 333 892 да 298 751 чалавек.<ref name="shustov"/> На працягу доўгага часу пасля перапісу 1995 года поўныя вынікі наступных перапісаў насельніцтва Туркменістана па нацыянальным складзе не публікаваліся. Новыя падрабязныя афіцыйныя даныя сталі даступныя пасля перапісу 2022 года, які зафіксаваў у краіне 509 беларусаў.<ref name="census2022"/> Гэта складала каля 5,5 % ад колькасці беларускай супольнасці, зафіксаванай у 1989 годзе.<ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> == Колькасць == Даныя перапісаў паказваюць рост колькасці беларусаў у Туркменістане на працягу большай часткі савецкага перыяду і яе істотнае скарачэнне пасля распаду СССР.<ref name="census1926"/><ref name="census1939"/><ref name="ussr1987"/><ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | 864<ref name="census1926"/> |- | 1939 | 1206<ref name="census1939"/> |- | 1959 | 3198<ref name="ussr1987"/> |- | 1970 | 4445<ref name="ussr1987"/> |- | 1979 | 5289<ref name="ussr1987"/> |- | 1989 | 9220<ref name="shustov"/> |- | 1995 | 3640<ref name="shustov"/> |- | 2022 | 509<ref name="census2022"/> |} == Рассяленне == Паводле перапісу 2022 года, беларусы жылі ва ўсіх велаятах Туркменістана і ў [[Ашхабад]]зе. Больш за палову беларускай супольнасці краіны — 255 з 509 чалавек — жылі ў сталіцы.<ref name="census2022"/> Найбольшая колькасць беларусаў па-за Ашхабадам была зафіксавана ў [[Марыйскі велаят|Марыйскім велаяте]] — 98 чалавек і [[Балканскі велаят|Балканскім велаяте]] — 67 чалавек.<ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Тэрыторыя ! Колькасць беларусаў, 2022 |- | [[Ашхабад]] | 255 |- | [[Ахалскі велаят]] | 6 |- | [[Балканскі велаят]] | 67 |- | [[Дашагузскі велаят]] | 29 |- | [[Лебапскі велаят]] | 54 |- | [[Марыйскі велаят]] | 98 |- ! Усяго ! 509 |} Размеркаванне па тэрыторыях істотна адрознівалася ад структуры ўсяго насельніцтва краіны: беларусы заставаліся пераважна гарадской групай, прычым асабліва значнай была канцэнтрацыя ў Ашхабадзе.<ref name="census2022"/> == Мовы == Перапіс 2022 года ўлічваў нацыянальнасць і родную мову насельніцтва. З 509 беларусаў 307 назвалі роднай [[Руская мова|рускую мову]], 27 — [[Туркменская мова|туркменскую]], 2 — [[Узбекская мова|узбекскую]].<ref name="census2022"/> [[Беларуская мова]] ў апублікаванай агульнадзяржаўнай табліцы не выдзелена ў асобную графу і ўваходзіць у катэгорыю іншых моў, таму дакладную колькасць беларусаў, якія назвалі яе роднай, на падставе гэтай табліцы вызначыць немагчыма.<ref name="census2022"/> == Беларуская культура ў Туркменістане == У постсавецкі перыяд беларуская культура прадстаўлена ў Туркменістане ў тым ліку ў межах міждзяржаўнага культурнага супрацоўніцтва. 4—6 красавіка 2012 года ў Ашхабадзе прайшлі Дні культуры Беларусі ў Туркменістане, у праграму якіх уваходзілі канцэрты, выстаўкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="culture2012">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/16823/razvitie-kultur-vo-vzaimodeistvii-stran-i-narodov |title=Развитие культур во взаимодействии стран и народов |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=4 красавіка 2012 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У папярэднія гады ў Туркменістане выступалі беларускі ансамбль [[Сябры (ансамбль)|«Сябры»]], [[Ядвіга Канстанцінаўна Паплаўская|Ядвіга Паплаўская]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]].<ref name="culture2012"/> У снежні 2015 года ў Туркменістане паўторна адбыліся Дні культуры Беларусі. Іх мерапрыемствы праходзілі ў Ашхабадзе і [[Туркменабат]]е і ўключалі канцэрты, выстаўку беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кінапаказы і сустрэчы беларускіх і туркменскіх пісьменнікаў.<ref name="culture2015">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/25343/v-turkmenistane-proidut-dni-belorusskoi-kultury |title=В Туркменистане пройдут Дни белорусской культуры |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=27 лістапада 2015 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларусы]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Казахстана]] * [[Беларусы Кыргызстана]] * [[Беларусы Таджыкістана]] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Народы Туркменістана]] 0lb60r9yrvvjia930dzcqiwifnezuij Leopardus tilcayo 0 815030 5202200 2026-09-18T23:48:18Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду Leopardus|паўднё...» 5202200 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўляе з сябе дробнага драпежніка, памерам менш звычайнага свойскага ката<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. ==Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе адзін малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта свойскі кот<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del “Tilcayo”: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй і выдае мяўканне, адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак сваю «дзіўную котку»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак, са свайго боку, звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёлы. Від стаў першым за больш чым сто гадоў апісаным выглядам дзікіх [[Каціныя|котак]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Было ўстаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 кіламетрах над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Па даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, да ліку якіх адносяцца, у прыватнасці, [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Першапачаткова Паола Нагалес выказала здагадку, што асобнік ўяўляе сабой незвычайную разнавіднасць анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя „тылькаё“<ref name=":1" />. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (Leopardus tigrinus) — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]][[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] qewfsv1or0h7a9djscnp3dsd42113nx 5202201 5202200 2026-09-18T23:48:38Z DBatura 73587 5202201 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўляе з сябе дробнага драпежніка, памерам менш за звычайнага свойскага ката<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. ==Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе адзін малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта свойскі кот<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del “Tilcayo”: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй і выдае мяўканне, адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак сваю «дзіўную котку»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак, са свайго боку, звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёлы. Від стаў першым за больш чым сто гадоў апісаным выглядам дзікіх [[Каціныя|котак]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Было ўстаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 кіламетрах над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Па даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, да ліку якіх адносяцца, у прыватнасці, [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Першапачаткова Паола Нагалес выказала здагадку, што асобнік ўяўляе сабой незвычайную разнавіднасць анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя „тылькаё“<ref name=":1" />. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (Leopardus tigrinus) — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]][[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] q2fue8yoxno5kmln1ah1b3v9p26istf 5202202 5202201 2026-09-18T23:51:32Z DBatura 73587 5202202 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўляе з сябе дробнага драпежніка, памерам менш за звычайнага свойскага ката<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. ==Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе адзін малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта свойскі кот<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del “Tilcayo”: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй і выдае мяўканне, адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак сваю «дзіўную котку»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак, са свайго боку, звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёлы. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (Leopardus tigrinus) — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў апісаным выглядам дзікіх [[Каціныя|котак]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, да ліку якіх адносяцца, у прыватнасці, [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Першапачаткова Паола Нагалес выказала здагадку, што асобнік ўяўляе сабой незвычайную разнавіднасць анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя „тылькаё“<ref name=":1" />. == Апісанне == Было ўстаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 кіламетрах над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Па даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]][[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] 695u48bbd0g4nk0trb4z5tguc2k54po 5202206 5202202 2026-09-18T23:55:24Z DBatura 73587 5202206 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўляе з сябе дробнага драпежніка, памерам менш за звычайнага свойскага ката<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. ==Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе адзін малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта свойскі кот<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del “Tilcayo”: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй і выдае мяўканне, адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак сваю «дзіўную котку»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак, са свайго боку, звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёлы. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (Leopardus tigrinus) — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў апісаным выглядам дзікіх [[Каціныя|котак]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, да ліку якіх адносяцца, у прыватнасці, [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Першапачаткова Паола Нагалес выказала здагадку, што асобнік ўяўляе сабой незвычайную разнавіднасць анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя „тылькаё“<ref name=":1" />. == Апісанне == Было ўстаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 кіламетрах над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Па даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]][[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] 54tzv5xjm4fap58gpiwbhtuu089gvfy 5202254 5202206 2026-09-19T06:37:21Z Plaga med 116903 5202254 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo'''''{{ref|la}} — выгляд [[драпежныя|драпежных]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўляе з сябе дробнага драпежніка, памерам менш за звычайнага свойскага ката<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. == Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе адзін малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта свойскі кот<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй і выдае мяўканне, адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак сваю «дзіўную котку»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак, са свайго боку, звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёлы. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (Leopardus tigrinus) — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў апісаным выглядам дзікіх [[Каціныя|котак]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, да ліку якіх адносяцца, у прыватнасці, [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Першапачаткова Паола Нагалес выказала здагадку, што асобнік з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё»<ref name=":1" />. == Апісанне == Было ўстаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 кіламетрах над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Па даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]][[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] gabxeqd6mlhbtpoh9bzgccnjicwexox 5202266 5202254 2026-09-19T07:17:16Z JerzyKundrat 174 5202266 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo''''' — [[біялагічны від|від]] млекакормячых з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Дробны драпежнік, памерам меншы за [[кот свойскі|свойскага ката]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. == Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта [[свойскі кот]]<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй, а яго мяўканне адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак свайго «дзіўнага ката»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёліны. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (''[[Leopardus tigrinus]]'') — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў сяро апісаных дзікіх [[Каціныя|каціных]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, сярод якіх [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Спачатку Паола Нагалес выказала здагадку, што асобіна з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё»<ref name=":1" />. == Апісанне == Устаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 км над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды звер быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Паводле даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] t813e1k8pf27owoco2sxvkhetklgyy3 Джон Адамс Дыкс 0 815031 5202228 2026-09-19T03:29:16Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Джон Адамс Дыкс''' (англ.: John Adams Dix) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. ==Біяграфія== Джон Адамс Дыкс нарадзіўся 24 ліпеня 1798 года ў горадзе Боскаўэне, Нью-Гэмпшыр. У час вайны 1812 года стаў кадэтам, прымаў удзел у аперацыях на канадскай мяжы. У 1828 годзе Дыкс...» 5202228 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джон Адамс Дыкс''' (англ.: John Adams Dix) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. ==Біяграфія== Джон Адамс Дыкс нарадзіўся 24 ліпеня 1798 года ў горадзе Боскаўэне, Нью-Гэмпшыр. У час вайны 1812 года стаў кадэтам, прымаў удзел у аперацыях на канадскай мяжы. У 1828 годзе Дыкс дасягнуў званне капітана. Вывучыўшы заканадаўства, ён пачаў практыкаваць закон. З 1831 па 1833 год Дыкс быў генерал-ад'ютантам. У 1842 годзе браў удзел у заканадаўчым зборы. Пасля Дыкс быў абраны сенатарам ад партыі дэмакратаў. У 1861 годзе пасля адпраўлення абавязкаў начальніка пошты Нью-Ёрка, прызначаны міністрам фінансаў прэзідэнтам Джэймсам Бьюкененам. У 1873-1875 гады - губернатар штата Нью-Ёрк. Дыкс памёр у Нью-Ёрку 21 красавіка 1879 года. aafdxnji6ddhhq3obosg2gmt1rouit2 5202230 5202228 2026-09-19T03:36:06Z StarDeg 16311 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5202230 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5202251 5202230 2026-09-19T06:29:06Z M.L.Bot 261 5202251 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 5202253 5202251 2026-09-19T06:31:38Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Джон Адамс Дзікс]] 5202253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Джон Адамс Дзікс]] 1nb1vbe00svnydqhs0llyrl4zfpjqcz Катэгорыя:Ёд 14 815032 5202259 2026-09-19T06:52:54Z DzBar 156353 Новая старонка: « {{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Галагены]] [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]]» 5202259 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Галагены]] [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] 7h182dvr4f4cve36gh45wus92kf31jt Катэгорыя:Літуаністыка 14 815033 5202278 2026-09-19T07:40:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Балтыстыка]]» 5202278 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Балтыстыка]] shal1h2o3zddtdzp8k4xk0jb8j82mbo Сент-Эндру 0 815034 5202298 2026-09-19T10:13:18Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Сент-Эндру | Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint-Andrew}} | Выява = Saint Andrew, Barbados 011.jpg | Краіна = {{Сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]] | Статус = [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|Прыход]]...» 5202298 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Сент-Эндру | Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint-Andrew}} | Выява = Saint Andrew, Barbados 011.jpg | Краіна = {{Сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]] | Статус = [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|Прыход]] | Сталіца = [[Грынленд (Барбадас)|Грынленд]] | Насельніцтва = 5 139 | Год ацэнкі = 2010 | Плошча = 36 | Карта = Saint Andrew in Barbados.svg | Памер карты = 300пкс | ISO = BB-02<ref>[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB iso:code:3166:BB] {{Wayback|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB |date=20160617031837 }}, International Organization for Standardization</ref> }} '''Сент-Эндру''' ({{lang-en|Saint-Andrew}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. Сент-Эндру — адна з самых некранутых частак вострава з-за таго, што яна складаецца з зялёных пагоркаў. На поўдні прыходу знаходзіцца самая высокая прыродная вышыня краіны — [[Хілабі|гара Хілабі]] вышынёй 336 м. Прыход названы ў гонар заступніка вострава — [[Святы Андрэй|Святога Андрэя]]. У каланіяльныя гады брытанцы лічылі, што гэты раён нагадвае пагоркі і палі Шатландыі. Гэта прывяло да таго, што частка прыходу атрымала мянушку «Шатландская акруга». У 1990-х гадах урад прапанаваў размясціць на тэрыторыі акругі звалку. Аднак з-за далікатнага навакольнага асяроддзя Сент-Эндру і магчымасці эрозіі глебы ў будучыні звалка так і не была створана. Сент-Эндру размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Барбадаса, дзе Атлантычны акіян больш неспакойны. У рамках намаганняў Барбадаса па захаванні навакольнага асяроддзя ў акрузе таксама знаходзіцца некалькі прыродных запаведнікаў, у тым ліку [[Лес Тэрнер-Хол]]. == Заўвагі == snsqcb8v74kramzh52rcqj8sk9ypt7m Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта) 0 815035 5202314 2026-09-19T11:44:52Z Rommmmmka 78299 Новая старонка: «{{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасн...» 5202314 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Euphrosynia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылася 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, быў у складзе [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускага савета праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] 36r1xbfwaf6kwbw5npb7jrl2f4sypau 5202315 5202314 2026-09-19T11:46:14Z Rommmmmka 78299 5202315 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Euphrosynia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылася 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, быў у складзе [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускага савета праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] 2de2ybsxbgehlvrlapqjgczlzg9aa0j 5202317 5202315 2026-09-19T11:47:57Z Rommmmmka 78299 5202317 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылася 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, быў у складзе [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускага савета праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] bmm98anbxboq0qvyh7voszt3077l4me 5202318 5202317 2026-09-19T11:48:32Z Rommmmmka 78299 5202318 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылася 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, быў у складзе [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускага савета праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] 5h9bxsl39552ly8yitxqqa86mg1d0qn